Kritikaren sariez

Urtero bezala, loreekin eta tximeletekin eta liburuaren egunarekin batera, (Espainiako) Kritikaren sarien iragarpena heldu da, euskarazko alorrean bi irabazle izan dituena, Luis Garde poesiarenean (Barbaroak baratzean lanagatik), eta Aingeru Epaltza narratibarenean (Mendi-joak izenburukoagatik). Azkenak bereziki poztu nau, ipuin liburua delako, eta hori, neurri batean, euskal narraziogintzaren sendotasunaren erakusgarritzat har genezakeelako, are gehiago kontuan hartzen badugu 2017ko uztan Ana Malagonen Gelditu zaitezte gurekin edo Eider Rodriguezen Bihotz handiegia bezalako lehiakideak zituela alboan, besteak beste. Halakoetan gogoan ditut asturu gaiztoko txoriek noizean behin botatzen dituzten karrankak, euskal ipuingintzaren balizko “gainbehera” edo “loeria” dela eta. Gurea bezalako literatura (zenbakietan) txikian denborari bere lana egiten utzi behar zaio, irudikatzen ditugun joerek oinarri estatistiko nahikoa ote duten ziurtatzeko. Nik konbentzimendua daukat, nobelarako jaidura deitoragarria gero eta indartsuagoa den arren (horretan euskal literatura gero eta gutxiago desberdintzen da ingurukoetatik), narraziogintzak jarraitzen duela gure kultur ekosisteman leku garrantzitsu bat izaten.

Baina, hori esanda ere, aitor dut Juanjo Olasagarreren Poz aldrebesa bezalako nobela mardula zela nire faboritoetako bat Kritikaren saria eramateko: nobelak, oro har, “sarigarriagoak” iruditzen zaizkit, saritzeko errazagoak alegia (irakurle klub batean nobela bat ipuin liburu bat eztabaidatzeko eta laburtzeko baino errazagoa den modu berean), eta Poz aldrebesak gaiagatik, egituragatik, anbizioagatik eta emaitzagatik hor egoteko aukera handiak zituela iruditzen zitzaidan. Gogoratu nintzen arte Olasagarrek oso zaila, ia ezinezkoa zuela Kritikaren saria berriro irabaztea, lortu zuen aurrekoan, 2005ean, Ezinezko maletak nobelarekin, bururatu zitzaiolako kazetariei erantzutea eskertuta zegoela sariarekin, baina kontuan izan behar zela, edonola ere, pertsona bakar batek erabakitzen zuela ze libururi eman. Ez zuen gezurrik esaten, eta, izan ere, apaltasun erakusgarri hori goraipatzeko modukoa iruditu zitzaidan. Baina saria ematen zuenari, ziurrenik, ez hainbeste, gehiagotan irabazteko aukerak bat-batean murriztu zizkion zerbait. Roma traidoribus non praemiat.

Hala baita: urteetan zehar Jon Kortazar izan da Kritikaren saria esleitu duena, hainbestetan ezen, lagunartean, KritikOaren saria deitu izan baitiogu, txantxetan. Orain Javier Rojo El Correoko kritikaria ere badabil langintza horretan, bakarrik edo Kortazarrekin elkarlanean, biak baitira, antza denez, Asociación Española de Críticos Literarios fantasmatikoak geurean dituen ordezkari euskaldun bakarrak. Aurreko batean, Ortzadar gehigarrian, Pako Aristik galdetzen zuen “ba ote dagoen lobbyrik euskal literaturan”; mota horretako artikuluetan ohikoa den bezala, badaezpada, ez zuen izen propio bakar bat ere ematen. Ba horratx lobby bat, edo lobbytxo bat, gutxienez.

Gogoan dut nola, behin, nazioarteko literaturako kongresu batean, txostengileetako batek kartsuki argudiatu zuen Kritikaren sariak fidagarriagoak zirela, espainiar literaturaren tenperatura-neurgailu gisa, Narratiba Sari Nazionalak baino, azken horiek presio politikoen mendeago zeudelakoan (hizlariaren helburua, jakina, hizkuntza minorizatuetako egile sarituei –Atxagari, Rivasi, Elorriagari, Uriberi…– meritua kentzea zen, haiek eskuratutako sariak erabaki “politiko” baten ondorio izan zirelakoan, oro har, meritu literarioarekin ez horren lotua alegia), espainiar kritikoen bilkura halako bultzada eta interesetatik libre zegoen bitartean (besteak beste, hizkuntza bakoitzak bere saria duelako Kritikarenean). Nik xeheki azaldu behar izan nien hori agian hala izango zela gaztelaniazko literaturaren alorrean (gero, Ignacio Echevarríak jakinarazi digun bezala, Espainiako Kritikoen Elkartearen erabakiak eta funtzionamendua ez omen dira aditu hark aurkeztu zituen bezain aingeruzkoak), baina Euskal Herrikoan (garai hartan) pertsona bakar baten eskuetan zeudela eta, beraz, ezin zirela Sari Nazionalak baino maila garaiago batean kokatu. Areago, gehitzen nuen, ziurrenik Berria egunkariak bere kritikarien artean urte amaieran egin ohi duen “erronda”, urteko lan onenak azpimarratzeko, berme handiagokoa iruditzen zitzaidan, hortik ateratzen den “panoramak”, behintzat, jende gehiagoren (eta ezberdinagoaren) iritzia jasotzen duen neurrian. Aho bete hortz geratu ziren entzule guztiak, gurean gertatzen denaren jakitun suertatu zirenean.

Nik uste dut ez litzatekeela horren zaila euskarazko Kritikaren sarien prestigioa berreskuratzea, eta alde horretatik proposamen zintzo bat egin nahi nieke Jon Kortazar eta Javier Rojori (baldin eta haiek jarraitzen badute kritikari espainiarren elkarteko gure kide bakarrak izaten): euskal kritikari guzti-guztien, akademiko zein prentsako, bando bateko zein besteko zerrenda formala egin ondoren, denen arteko botazio sistema garden bat antolatzea litzateke kontua, eta hortik ateratzen den erabakia bihurtzea haiek Asociación Española de Críticos Literarios delakora eramango luketena. Planteamendu horrekin sariaren eta euskal literaturaren osasunaren alde ari naizela uste dut.

(Baten batek susmoa hartuko zuen, seguru aski, nire lumatik halako proposamen altruista eta neurritsua irakurri orduko. Eta hala da: jatorra bezain onesta dela berresten dut. Baina, susmo txar horiek guztiz uxatze aldera, aitortuko dut badudala interes pertsonala ere: erabakiak soilik bi pertsona horien eskuetan jarraituz gero, nire liburu batek sekula ez duelako lortuko Kritikaren saria irabaztea, artikulu hau argitaratu ostean. Ados, Kritikaren Sariaren epaimahaia benetan kolektiboago bihurtuta ez da agian inoiz gertatuko ere. Baina aukeraren bat izango dut, bederen, txikiena izanda ere…).

sariak

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko maiatzaren 29an].

P.S. Artikulu honen extended playa nire blogera ekarri dudan egun berdinean, bizitzaren kasualitateak, gaiaren inguruko Juan Luis Zabalaren erantzunarekin aurkitu naiz gosaltzean.

Advertisements

Fantastikoaz

Euskal literatura garaikidearen historian une bat egon zen zeinetan ematen baitzuen fantastikoak garrantzi berezia irabaziko zuela, gure letra berrituen osagarri ezinbesteko bihurtuko zela. Kafka, Calvino, Cortázar, Borges eta enparauen eskutik berrikuntza heldu zen, euskal ipuingintzara bereziki, eta generoaren aldaera desberdinen zaleok biziki poztu ginen Joseba Sarrionandiak, Bernardo Atxagak, Mayi Pelotek, Juan Garziak edo Karlos Linazasorok, besteak beste, egindako ekarpenekin, 1980-90 hamarraldien arteko buelta loriatsu hartan: euskal literaturak, azkenik –eta eskaintzaren aldetik bederen–, Munduko Letren Errepublikaren trena harrapatu zuenekoa.

Gero –zilegi bekit neurrigabeki sinplifikatzea– Carver iritsi zen eta ildo hori menostuta geratu zen gure literaturan: errealismoa nagusitu da, nabarmen, azken hamarraldi hauetako euskal unibertsoan –ingurukoetan bezala, bestalde: ez gara horren berezi eta orijinalak–. “Errealismoa”, fikzioaz ari garenean, beste konbentzio bat baino ez dela ahaztuta, “fantastikoa” bezain formulaikoa izan daitekeena. Hurrengo urratsa, zer esanik ez, “zintzotasun literarioaren” oldarrarena izan da, egotismoaren ordaina den auto-errealismoarena –autofikzioak ez ditu ia sekula elementu fantastikoak barneratzen–, eta are “ez fikzioa” delakorena. Baina horretaz hitz egin dut gehiagotan, eta ez dut hemen alamena ematen jarraitzeko asmorik –gaurkoz bederen–.

Horregatik guztiagatik bakarrik oso seinale ona iruditu zitzaidan Urt Zubiaurreren lehenengo ipuin liburuaren kaleratzea, Izenik gabeko lurrak (Erein, 2016); lan bat, tamalez, oihartzun berezirik gabe pasatu zena gure kulturaren erakusleihoetatik –hots, ohikoa dena baino oihartzun txikiagoarekin–. Opera prima gehienei dagozkien gorabeherak alde batera utzita, aire freskoaren arnasaldi bat iruditu zitzaidan –ados: barka  metaforagatik– egileak bertan darabilen fantastikorako hurbilketa, kontzientea, eraginkorra, lotsarik gabekoa, klasikoa bezain berritua: fantastikoa ez da, generoko idazle onengan bezala Zubiaurrerengan, errealitatetik eskapo egiteko bide bat, egiari –batzuetan egia sakonei– tamaina hartzeko beste modu bat baizik. “Bakardadea”, “Zoroarena” eta “Zama” bezalako narrazioak irakurtzea besterik ez dago horretaz jabetzeko.

Antzeko zerbait gertatu zitzaidan Pasazaite argitaletxeak egiten dizkigun opari eder horietako batekin: Hassan Blasin-en Kristo irakiarra bildumaz ari naiz (2017). Ekialde Hurbileko egoera belikoa hain da lazgarria ezen ematen baitu, hala ipuin horietan nola gaztelaniaz aurki daitekeen El loco de la plaza Libertad liburukoetan (Galaxia Gutenberg, 2015), fantastikoaren erabilerara baino ezin duela jo jazotakoa minimoki ulergarria egin dakion idazleari –eta baita irakurleari ere–. Blasinek berak iradokitzen du, elkarrizketa batzuetan, Irakeko gerra eta gerraostea amesgaizto bat izan direla, eta, beraz, amesgaiztoetako elementuekin baino ezin direla kontatu; naturaz gaindiko –edo azpiko– xehetasunek eragin ohi duten disonantziek beste dimentsio bat hartzen dute izugarrikeria haien guztien erdian. Izugarrikeria batzuk, bide batez esanda, ez direnak mugatzen gerra “urrun” haietara: gure Europa gotorlekura sartzen saiatzen diren errefuxiatuen istorioak ere elementu fantastiko esanguratsuez zipriztinduta ageri dira –Blasin berak, egun Finlandian bizi denak, Turkiako eta Bulgariako mugetan barna egin behar izan zuen, luze, ibilbide klandestino eta, gu europarrontzat, ezin lotsagarriago hori–.

Julio Cortázarrek Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko ikasleei 1980. urtean eman zizkien eskoletan esan zuen bezala: “Nik maite dudan fantasia, fantastikoa, imajinagarria, zeinarekin neure obra egiten saiatu bainaiz, inguratzen gaituen errealitate hori argiago eta indartsuago proiektatzeko balio duen guztia da, funtsean”.

 [Artikulu honen bertsio laburxeago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko apirilaren 28an].

aszensore fantastikoa

Zientzia-fikzioaz

Batzuetan egia da sare sozialetan esaten duguna: benetako pena eman zidan Ursula K. Le Guin idazlearen heriotzak (Berkeley, 1929-Portland, 2018). Gaztaroan lagundu dizun liburu eta musiken bilduma, irudipena daukat, betiko gelditzen zaizu gogoan, zirkuitu inprimatu bat bezala, noizean behin eramaten zaituena atzera, ildo sakon horietara bueltan. Eta Le Guinekin behin baino gehiagotan gertatu zitzaidan: konpainia ederra izan zen niretzat.

Zientzia-fikzioa, une hartan, mundura eta batez ere hausnarketara irekitako leiho bat izan zen niretzat. Sinetsi nahi nuke kritikoago izaten lagundu ninduela, irekiago, gauzak zalantzan ipintzeko gaiago. Agian garai bertsuan irakurri nituen filosofiako liburu askok baino areago: hamalau-hamabost urte nituenean, hori zen nire letrazko bazka nagusia, eta baita inguruan ezagutzen nuen jende dezenterena ere.

Ni noizean behin itzultzen naiz generora. Baina irudipena daukat lehen baino gutxiago egiten dugula, oro har…

Bazegoen, jakina, aurreiritzi bat zientzia-fikzioaren aurka, irakurketa sinplearekin, kontsumo bizkorreko azpiliteraturarekin lotzen zuena: institutuko irakasleek horixe iradoki zidaten, zuzenean edo zeharka, nire irakurzaletasuna eremu aberatsagoetara –Italo Calvino, Juan Goytisolo, Marguerite Yourcenar, Julio Cortázarrengana…– “bideratzen” saiatu zirenean –eta baita lortu ere–. Egia da irakurtzen genuenaren ale askok –Isaac Asimoven lan batzuek, esaterako– nahiko maila literario eskasa izan zezaketela, irudimenaren prodigioak izan zitezkeen arren. Baina bazeuden jada beste egile batzuk, Stanislaw Lem, Philip K. Dick, J.G. Ballard edo Le Guin bera bezala, beste duintasun batez janzten ari zirenak zientzia-fikzioa, literaturzale asko horretaz oraindik jabetu ez badira ere.

Bitartean, zientzia-fikzioak beste eremu asko kolonizatu zituen, gero eta modu eraginkorragoan, batez ere ikus-entzunezkoen alorrean. Gogoan dut zein zoragarriak eta ohiz kanpokoak iruditzen zitzaizkigun Star Warsen lehenengo filmak, edo Alienen Nostromo ontziko giro itogarria, edo Blade Runneren paisaia hiritar aurre- edo post-apokaliptikoak. Egun hori guztia eta gehiago ohiko eta nonahiko bihurtu da gure pantailetan: filmetan, telesailetan eta bideojokoetan. Ez dugu zientzia-fikzioaren bila liburuetara jo behar jada: gure inguruan daukagu, kontsumo errazeko –errazagoko– ehunka produktutan barreiatuta.

Etorkizuna gero eta gehiago hurbildu da gugana, bestalde, eta orainaren iraungitze-data garai batean baino bizkorrago pasatzen da. Turbokapitalismoak eragindako denboraren azelerazio orokorrak kalte egin dio, ziurrenik, zientzia-fikzioaren tasun “antizipatzaileari”, literatura horren euskarri inportanteenetakoa zena. Zertarako imajinatu etorkizun urrunak, berehala harrapatuko bagaituzte edo, okerrago dena, laster geratuko badira erremediorik gabe zaharkituta?

Baina, are modu paradoxikoagoan, mainstreameko egileak hasi ziren zientzia-fikzioarekin gero eta gehiago interesatzen, eta lotsarik gabe ekin ahal izan zioten generoarekin esperimentatzeari Doris Lessing, Paul Auster, Margaret Atwood, Roberto Bolaño edo Kazuo Ishiguro gisako egile oso ezberdinek –besteak beste–. Literatura orokorraren ondare bihurtu da horrela, neurri batean behintzat, eta agian horrek ere apaldu du eremu berezi –kasik sektario– bezala zeukan estatusa.

Akaso kontua da literatura garaikidea egiteko beste biderik ez dagoela, egun, zientzia-fikzioa erabiltzea baino. Asmo garaikideko nobelak argitaratu bezain laster bihurtzen direlako, nahi gabe ere, nobela historiko –eta nobela historiko gisa sortzen direnak, prehistoriko, esan genezake…–. Ez dakit, beraz, gainbeheran dagoen genero bat den, ala, azaleko inpresioa bestelakoa izan arren, goraldi betean.

Edonola ere, eta hasierara itzuliz: gora Ursula K. Le Guin!

   [Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko apirilaren 7an].

ursula k le guin bilaketarekin bat datozen irudiak

Bi kanta ETAren amaierarako

Lehengo ostiralean, Euskadi Irratiko Faktoria saioan daukadan tartetxoan, asteko albiste nagusiarentzako (ETAren desegitea), bi kanta aukeratzeko eskatu zidaten. Hauek izan ziren ipiniarazi nituenak, eta haiekin batera esan nituen hitzak.

New Order, “Elegia” (Low-Life LPtik, 1985)

Hitzik gabeko zerbaitekin hasi nahi nuen, zerbait pixka bat tristearekin, eta zer hobeto, beti pop munduaren alorretik mugitu gabe, musika gotikoaren edo siniestroaren oihartzuna dakarren New Orderren instrumental hau baino. Izenburuak dena esaten du: “Elegia”, hildakoengatik lantua.

ETAren desagerpenaren testuinguruan gogoratzeko une bat izatea beharrezkoa iruditzen zaidalako: biktimez, hildakoez noski, baina baita zaurituez, torturatuez, jazarriez, mehatxupean bizi izan direnez, arrazoi batengatik edo bestearengatik Euskal Herritik alde egitera behartuta ikusi izan direnez, eta haien inguruko guztiez ere.

New Order taldearen musika, oro har, alaiagoa da, behintzat ezagunena dena. Baina galera batetik zetorren taldea, ze aurretik Joy Division ziren, baina, ondo jakina den bezala, etapa berri bati ekin behar izan zioten partaideek haien kantariak, Ian Curtisek, bere buruaz beste egin zuelako. Ondoren egin zutena oso ezberdina izan zen, baina beti eduki zuten garbi nondik zetozen, minetik, eta horregatik, beren technopop dantzagarriko kanten ondoan hau bezalako pieza tristeak txertatzen zituzten, Curtisen memorian beti.

Nik uste dut euskal gizarteak halako zerbait egin beharko lukeela, gatazka luze honek eragin duen alferrikako min hori guztia gogoratzeko. Guztia, bando guztietakoa. Alde batetik, maiz, min batzuen aurrean, beste alde batera begiratu dugulako, edo ezikusiarena egin dugulako. Nik neuk lehenengoa: uste dut denok daukagula zertaz damutu, horren inguruan.

Bestetik, aurreko euskal gatazkaren amaieran, Gerra Zibilarenean alegia, ez zelako egon hori egiteko aukerarik. Eta gerra horrek utzi zituen zauriak ez dira oraindik sendatu. Ea oraingoan hobeto egiteko gai garen.

Nik uste dut baietz, optimista izan nahi dut alor honetan. Bizitzari balio gehiago ematen ikasi dugu prozesu honetan zehar, eta hor, adibidez, uste dut oso gogoratzekoa dela Gesto Por La Paz/Euskal Herriko Bakearen Aldeko Koordinakundea edo Elkarri bezalako ekimenen ekarpena, gatazka humanizatzeko bidean.

Baina tira, nahikoa hitz egin dut jada, entzun dezagun musika pixka bat…

R.E.M., “It’s The End Of The World As We Know It (And I Feel Fine)” (Document albumetik, 1987).

Baina pentsatzen dut egun hauetakoak batez ere alaitasunerako uneak direla, eta horregatik hau ixteko erritmo biziko baina eduki paradoxikoko kanta bat aukeratu dut. Ze, azken finean, R.E.M.en kanta honek munduaren akaberaz hitz egiten du, eta horretarako gertakarien eta egoeren jario etengabe bat jaurtitzen du entzulearen gainean, anabasa bat, baina mezu argi bat: “Munduaren amaiera da, ezagutzen genuen bezala alegia (eta ederki sentitzen naiz)”.

Izan ere, batzuek, betikoek, gutxietsi nahi izan dute albistea. Bada, ez dut uste. Nik pentsatzen dut oso albiste ona dela autodisoluzioarena. ETA izan delako Euskal Herriari azken berrogeita hamar edo berrogei urte hauetan zehar gertatu zaion gauzarik okerrena, eta, ondorioz, desagertzera doala ospatzeko moduko zerbait delako.

Batzuek hori baino ez dugu ezagutu: nire bizitza osoan zehar egon da presente ETA. Eta hasieran, kontutan hartuta nondik gentozen (diktadura frankistatik) eta zein testuingurutan hazi gintuzten (nire kasuan, gehiago edo gutxiago abertzaletasunarekin zer ikusia izan zuen batean), zerbait positibo bezala ikusi genuen ETA: nire kasua, behintzat, hori da.

Horregatik, niri behintzat, oso neketsua eta mingarria egin zitzaidan ikuspegi-aldaketa. ETAren irudiaren eta ETA beraren degenerazio hori. Nire kasuan zenbait gertaera gakorekin lotzen dudana: Ryan ingeniariaren hilketa, Casas senatariarena, Yoyesena, narkotrafikoarekin erlazionatuta omen zeuden gizagaixo haiena, Hipercorreko sarraskia… Eta horrek guztiak, zer esanik ez, aurreko ikuspegi positibo hura ezbaian jartzera eraman ninduen: ez bakarrik eragindako bortxa eta min guztia, baizik erakundearen militarismoa, bertikalismoa, abangoardiakeria, paternalismoa ere, une batetik aurrera jasanezinak egin zitzaizkidanak. Nire kasuan behintzat hala izan zen: horrelako bitartekoak erabiltzen zituen erakunde batekin ezin ados egon, helburua nobleena edo loriatsuena izanda ere. Helburua bera zalantzan jartzen baitzuten bitartekoek.

Nire belaunaldikooi bitxia, berria, ineditoa egingo zaigu ETArik gabeko mundu horretan bizitzea, esan bezala, besterik ez dugulako ezagutu. Mundu baten akabera da, bai, ezaguna, ezagunegia egiten zitzaigun mundu batena. Munduak konplikatua izaten jarraitzen du, beste erronka batzuk daude, ugari. Baina zama horretaz, behintzat, libratu gara. And I feel fine.

Elkarrizketa promozionaletan inoiz erabili beharko ez liratekeen hiru esaldi

Ondo jakina da liburuaren promozio-aldia gero eta gehiago luzatzen dela, garai turbokapitalista hauetan, batzuetan kasik liburuaren beraren idazketa-prozesuan emandako denbora gainditzeraino: kezka horretatik tiraka, garai batean bururatu zitzaidan “(Euskal) Liburuen aurkezpenerako hamalau aholku” zerrendatzea, gero eta inportanteagoa bihurtzen ari den gizarte-ohitura horretan idazle hasiberriari –eta ez horren hasiberriari– pista batzuk emateko asmoz, nire eskarmentutik ateratako ondorioetan oinarrituta hain zuzen ere.

Aurrekoan, gai horretaz ari ginela, idazle adiskide batek komentatzen zidan bera, aurkezpenek baino gehiago, elkarrizketek kezkatzen zutela, sustatze kanpainan zehar egin diezaguketenek, eta, batez ere, zein arriskutsuak izan daitezkeen testuinguru horretan kazetarien galderei ematen dizkiegun erantzunak; are gehiago kontuan hartuta kazetari asko, gehienak ez esateagatik, liburua irakurri gabe hurbiltzen zaizkigula, halakoetan. Arrazoia eman nion: nire esperientziaren arabera, idazlearen erantzunen adimen-maila kazetariarenarekiko zuzenki proportzionala da –ez dago kazetari on bat bezalakorik idazlea ere on bihurtzeko–. Legendak dioenez, behin kazetari batek galdetu zion Borgesi ea buruargia zen –“¿Usted es inteligente?”–, eta idazle argentinarrak honela erantzun zuen: “Pentsatzeko urte batzuk ematen badizkidate, buruargia naiz. Zurea bezalako galderak egiten badizkidate, bat-batekoak, ergela naiz aitzitik”.

Gordeta dauzkadan nire elkarrizketetan arakatu –lehenengoa 1989an egin zidaten, glubs–, eta, burutu dudan akats ugarien artean, idazle batek sekula ahoskatu behar ez lituzkeen hiru esaldi aukeratu ditut, norbaitentzat erabilgarri izan daitezkeelakoan.

1) “Liburu honetan sekulako lan piloa sartu dut”. Zauria egin aurretik jartzen den benda horietako bat iruditzen zait, perspektibarekin irakurrita, zorigaiztoko esaldi hori, –euskal literaturan existitzen ez diren– kritikoen aurreko defentsa prebentibo eta ziurrenik alferrikako bat. Baina zer inporta du zenbat denbora, energia eta baliabide inbertitu dituen idazleak bere obran? Emaitza da balio duena, balio izatekotan. Stendhalek berrogeita hamabi egunetan idatzi zuen, hasi eta buka, Parmako kartusia –nire euskarazko edizioan 720 orrialde dituena–, botika anfetaminikoak ezagunak ez ziren garai batean, hain zuzen ere. Ahalegin luze bezain titanikoetan zehar idatzitako zenbat liburu txar geratu dira, huts eginda eta zokoratuta, literaturaren historiaren arroilan? Ezin jakin. Hots: pilo bat.

2)  “Niretzat balio terapeutikoa izan du liburu honek”. Eta zer inporta zitzaien hori egunkari hartako –eta, beraz, zure liburuaren balizko– irakurleei?, galdetzen dio etorkizuneko Scrooge honek iraganeko Zaldua gazteari. Helburua hori baldin bazen, zure barrenak idazkeraren bitartez askatzea, berdin-berdin gorde zenitzakeen zirriborratutako orri haiek tiradera batean, eta kito. Idazlearen arimaren osasunak ez luke izan behar lan literarioaren zio nagusia, obra bera baizik: kalitatezko zerbait gauzatzea eta plazaratzea. Hori idatzita, gainera, zure zauriak sendatu badituzu, bejondeizula. Baina halako helburuei garrantzi gehiegizkoa emateak paradoxa batera eraman dezake, Felix Ovejerok bere El compromiso del creador. Ética de la estética eztabaidagarri bezain interesgarrian azaltzen duen bezala (Galaxia Gutemberg 2014): obra txarra aterata ere, helburua lortuko zukeen, baldin eta idazlea “osatzen” lagundu bazuen. To eta ño.

3) “Hautu bat egin nuen antzina: hildako idazleen liburuak irakurriko nituen bakarrik”. Esaldia zilegi da guztiz, eta, azken literatur joeren inguruko ezagutzari dagokionean ezer onik adierazten ez badu ere, ez ditu errotik ezabatzen obra literario on bat sortzeko aukerak –ez ditu ziurtatzen, ezta ere–. Baina itsusi samar geratzen da, onartu beharra dago, zure berritasunaren propaganda kanpaina egiten ari zarela: konkurrentziarekiko adeitasun falta pitin bat adierazteaz gain, ez al diezu mezua bidaltzen, zure balizko irakurleei, hobe luketela zure liburua ez erosi, soilik Borges berrirakurtzeko –esaterako–?

Gehiago topatu ditut, baina adibide auto-lotsaemangarri hauekin, gaurkoz, nahikoa dela uste dut.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko martxoaren 3an].

microphone bilaketarekin bat datozen irudiak

Britpop-eko hiru disko

Musika popularrean, literaturan bezala, egun, bi bide baino ez daude berrikuntzak egiteko –hau da, berrikuntzak egiten direla irudikatzeko–: revivalismoa eta hibridazioa. Hala gertatzen da, nik uste, laurogeien amaieratik, gutxienez, eta gaur hizpidera dakardan mugimendua lehenengo bidearen eredu litzateke hain zuzen. Estatu Batuetan jaio eta une batez mundu osoaz jabetu zen grungearen aurkako erantzun british eta hirurogeizalea izan zen, hein batean, britpop delakoa; erantzun arrakastatsua bezain efimeroa, zeinaren urrezko aroa 90eko hamarkadaren erdialdea izan baitzen, Irlak dozenaka talde harroz erditu zirenean: Suede, Pulp, Elastica, Supergrass, Lush, Kula Shaker eta, zer esanik ez, Hiru disko honetan zerrendatutako hauetaz…

definitely maybe bilaketarekin bat datozen irudiak

Oasis, Definitely Maybe, Creation 1994.

Ados: Gallagher anaien oilarkeriak eta rock and rollari emandako bizitzaren topikoen keria guztiak berenganatzeko erakutsi zituzten dohain bereziek ez dute jokatzen haien alde, baina ezin esan hasieratik abisatu ez zutenik: aurreneko disko honen lehenengo kantak, “Rock’n’Roll Star”-ek,  argi eta garbi uzten zuen jada. Baina uste dut halako disko bat kaleratu izanak, ez dakit harrotasunaz –eta are gutxiago harrokeriaz–, baina talde bat autoestimuaz ondo hornitzeko motibo nahikoa dela. Haien bigarrenean, What’s the story? Morning glory (1995), mailari ederki eutsi zioten arren –bertan dago “Wonderwall” saihestezina–, Definitely Maybe da oraindik ere haien lorpenik handiena, hirugarren diskotik aurrera dena izan baitzen malda behera. Are izenburua du ona disko honek. Eta abestietan, mitxelinik ez, izan ere ez dakit zein aukeratuko nukeen faboritotzat: indarra, konfiantza eta bizitasuna transmititzen dute guztiek, sekuentziazioa perfektua da, eta haien revivalismoak Beatlesen eta Stonesen arteko gurutzaketa ia perfektua lortu zuen, sekula berreskuratuko ez zutena: hauek izango ziren, betirako, publikoak kontzertuetan gehien eskatuko zizkien kantak, hainbeste ezen azken aldian beren buruen tributu-banda baitziruditen. Are banatu ondoren ere: Liamek, Beady Eye taldearekin edo bakarka, eta Noelek, bere High Flying Birds-ekin, jarraitzen dute behin betikoa bilakatu zitzaien disko honetako kantetatik tiratzen, beti ere.

parklife blur bilaketarekin bat datozen irudiak

Blur, Parklife, Food 1994.

Oasisek masa britishzaleen loria eraman bazuen, Blur izan zen, garai hartako talde guztien artean, prestigioaren saria eraman zuena, Damon Albarn lider geldiezinaren ondorengo ibilerek berretsi duten bezala, dela bakarka, dela Gorillaz edo The Good, The Bad & The Queen gisako proiektuetan. Oasisek trazu lodiz marrazten bazuen, Blur ñabarduraren eta ironiaren taldea zen, oso britainiarra ere baden zerbait, bide batez esanda –eta oso klase ertainekoa eta londrestarra, Oasis proletario eta manchesterianoekin kontrastea eginez–. Blurren revivalismoak, une hartan, 60etako iturrietatik edaten zuen orobat, baina beti ere New Wavearen galbahetik igarota, eta disko honetan The Kinks eta The Jam-en arteko lurraldean kokatu ziren, nolabait esateko. Argi dagoena da ez zutela errepikarako joerarik: hastapenetan Madchester soinua landu zuten, gero britpop-a, eta ondoren soinu low-fi eta esperimentalagoetara jo zuten. Ni, edonola ere, etapa honekin geratzen naiz, fama eman zienarekin hain zuzen ere; DJ lanak egin eta “Girls and Boys”, “Tracy Jacks”, “Jubilee” edo “Parklife” bera ipintzen nituenean, ez zuen huts egiten: berehala etortzen zitzaidan neskaren bat galdezka hura zer musika ote zen –sinestea zaila den arren, badakit…–. Baina onena da Parklifeko hamasei kanten artean denetik dagoela, ez soilik dantzarako doinuak: “This Is a Low” edo “Badhead” disko honen aniztasunaren adibide onak dira. Ramegantea, zinez.

hurricane#1 bilaketarekin bat datozen irudiak

Hurricane #1, Hurricane #1, Creation 1997.

Badakit disko ezezagun samarra aukeratu dudala gaurko hirukotea ixteko, eta Suede edo Pulp bezalako taldeen lan ezagunagoetara jo nezakeela, baina hau esanguratsua iruditzen bazait britpop-aren estiloaren finkapena ordezkatzen duelako da: 90eko hamarkadaren erdialdean Oasisek eta Blurrek –eta beste batzuek– lortu zuten soinua bihurtu zen –edo bihurtu zuten– britpop; orduz geroztik soinu hori imitatzen saiatu ziren taldeak joan ziren sortzen. Horietako bat Hurricane #1 izan zen, estiloaren fosilizazioa hobekien ordezkatzen duena agian. Taldeak aurrekari ilustrea zeukan, edonola ere: Andy Bell liderra Ride-tik zetorren, shoegaze mobidako goiargietako bat, baina, garaiei egokitu nahian, britpop-era pasatu zen: Liam Gallagherren antzeko ahotsa zeukan kantari bat bilatu eta himnoak konposatzen hasi zen. Diskoa, dena den, ez dago batere gaizki: kanten erdia distiratsua da, eta “Mother Superior” britpop kantarik onenetarikoa da, ene uste apalean –entzun, halaber, “Just Another Illusion“, “Chain Reaction” edo “Faces In A Dream“–. Baina halako gertaerek markatzen dute estilo baten dekadentzia: revivalismoa ez ezik revivalismoaren mimetismoa gailentzen denean, malo. Bellek, izan ere, Oasisen jotzen amaitu zuen, Hurricane #1 desegin ostean –eta gero Liam liskartsuaren altzoan jarraitu zuen, Beady Eye taldean–: zertarako konformatu imitazioekin, jatorrizkoan egon zaitezkeenean?

[Testu honen lehen bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2010eko apirilean]

Tranpatxoa

[Artikulu honen bertsio laburtua Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko otsailaren 4an].

Sare sozialen bitartez iritsi naiz Joseba Sarrionandiak Alfonso Etxegarairen liburu bati (La guerra del 58, Txalaparta 2017) egin dion hitzaurrera, zeinetan, generoari dagozkion laudoriozko ohiko hitzen artean, pixka bat harrituta utzi nauen pasarte bat irakurri baitut. Hala dio iurretarrak, euskal gatazkaren –Gauzaren– eta literaturaren arteko harreman beti korapilatsuak hizpidera dakartzanean:

“Por supuesto que hacer literatura consiste básicamente en inventar, pero inventar verdad, superando el inconveniente de que es más fácil autocomplacerse inventando mentira. Abunda la autocomplacencia y la falsedad en la literatura sobre el tema. Me parece que Cal viva de José Amedo, por ejemplo, es más verídico, desgraciadamente, que esa falsificación sistemática de la realidad que Fernando Aranburu propone en Patria. Y enseguida se comprende que es simplemente verdad lo que cuenta Ion Arretxe en Inchaurrondo, la sombra del nogal, un libro ignorado por los medios y las tertulias político-literarias, pero mucho más verdadero que tanta literatura ensayística y tanta literatura vehementemente ficticia que se basa en poner en la boca de los otros lo que ellos no dirían”.

Paragrafo horretan Sarrionandiak tranpa txiki batzuk egiten dituela iruditzen zait. Alde batetik, idatzitako guztia –baita prospektu farmazeutikoak ere– literaturaren eremu zabalean sar daitekeen arren, iruditzen zait ez dela zilegi testigantzazko literatura –Arretxeren eta Amedoren lanak izango liratekeen bezala– eta fikziozkoa –Arambururena– alderatzea: gauza zeharo ezberdinez ari gara. Amedoren liburua, Sarrionandiak pittin bat zitalki ekartzen duena hizpidera, testigantzaren eta autojustifikazioaren arteko kronika bat da, kazetaritza tonu nahiko estandarrekoa –horren erantzulea, zalantzarik gabe, liburuaren egilekidea litzateke, Joaquín Manso–. Ion Arretxerena lan autobiografiko bat da, egileak berak 1985ean, Mikel Zabaltza hil zuten sarekada berean, Intxaurrondoko kuartelean jasandako torturak erdigunean ipintzen dituena; liburua zirraragarria da guztiz, eta Amedo-Mansorenak baino estilo-asmo garaiagoak dauzka –gehiegizkoak, nire ustez, baina hori beste kontu bat da–. Arambururen Patria, ordea, nobela bat da. Fikzio bat goitik behera. Beste plano batean legoke, beraz: ez hobeago, ez txarrago batean. Baina Cal viva eta Intxaurrondo, la sombra del nogal ez dira, edonola ere, Sarrionandiak aukeratu zitzakeen konparazio-gai ebidenteenak.

Ildo biek, testigantzazkoak eta fikzioarenak, izan dute, eta izango dute, etorkizunean, rol bat Gauzaren gure memorien eraikuntzan. Testigantzazkoek, ziurrenik, fikziozkoek baino gehiago, berritasunaren ikuspuntutik, ETAren jardueraren amaierak ekarri lasaitasunak abagune hobea eskainiko duelako, akaso, orain arte isilik egon diren ahots batzuk entzuten hasteko, edo gordean mantendu diren istorio batzuk azaleratzeko; fikzioan, ordea, ez zait iruditzen aldea horrenbestekoa izango denik ETAren eta ETAosteko garaien arteko produkzioan, ziur bainago aurrerantzean maisulanak ekoitziko direla, kalitate eskaseko nobelak bezalaxe: lehenago gertatzen zen moduan, alegia.

Bestetik, Patriak “errealitatearen faltsutze sistematiko” bat egiten duela aldarrikatzea ez dakit zein puntutaraino den zuzena. Irakurle batzuek jakingo dute, agian, ez naizela nobela horren zale, preseski –eta ez dakienak kontsulta dezake, Viento Sur aldizkariko webgunean, liburuari dedikatu nion iruzkin luzea, “La literatura, ¿sirve para algo?” izenburupean–. Baina nobelaren kalitate literarioari buruzko nire zalantza handiek ez nindukete sekula eramango esatera faltsutze sistematiko baten aurrean gaudenik. Hain zuzen ere nobelaren gertakarietako ez gutxi oso ezagunak, ezagunegiak egiten direlako konbentzitu ditu hango eta hemengo irakurle asko, kontatzen den modua edo erabiltzen duen kolore-gama egokiena ez izatea suertatu badaiteke ere. Hor ere Sarrionandiak tranpa pixka bat egiten duela iruditu zait.

Azkenik, biziki harritzen nau literatura suharki fikziozkoaren aurkako mesfidantza –“tanta literatura vehementemente ficticia”–. Zer lan ari da Sarrionandia zalantzan jartzen, Patria jabalgarriaz gain? Bizia lo? Denboraren izerdia? Gizona bere bakardadean? Gerra txikia? Koaderno gorria? Ezinezko maletak? Martutene? Twist? Guztiak?

Agian gaizki ulertu dut, baina ematen du fikzioaren oinarri zinezkorako esperientzia pertsonal, zuzen eta transferiezinaren balio absolutua defendatzen ari dela Sarrionandia, Patriari kontrajartzen dizkion adibideek aditzera emango luketen bezala. Ez da argudioa erabiltzen den lehenengo aldia, ezta euskal letretan edo are Gauzaren literaturari dagokionean ere, baina gaindituxea zegoela uste nuen. Ideia horren arabera, ziurrenik, munduko fikziozko literaturaren portzentaje oso altu batek ez bailuke existentzia duin baterako lizentziarik. Ginebra eta Arturo errege-erreginak Goi Erdi Aroko Britainia gandutsutik aro garaikideko Durango aldeko dorretxe batera aldatu zituen narraziotik hasita –besteak, eta besteak, eta besteak beste–.

Bale, nik ere tranpatxoa egin dut erreferentzia hau sartuta. Baina ezin izan diot eutsi.

trick 2