Mugaldeko literaturarako aukerez

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko azaroaren 4an].

Azken hilabeteotan Najat El Hachmi idazlearen bi nobela irakurri ditut, La filla estrangera (2015) eta L’últim patriarca (2008); lehenengoa, gaztelaniaz, Planeta argitaletxearen eskutik, eta bigarrena, euskaraz, Azken patriarka izenburupean, Txalapartak kaleratutako joan den urteko edizioan. Ordena hori ez zen ziurrenik egokiena izan –La hija extranjera liburu sendoxeagoa eta helduagoa da, ikuspuntu literariotik, Azken patriarka baino–, baina kasualitateak –eta euskal itzulpengintza literarioarekiko atxikimenduak– gauza horiek dauzka.

El Hachmi idazle kataluniarra da, eta bere literaturak erro sendoak dauzka hango tradizio literarioan, baina idazle berezi bat da, orobat, batzuek “mugaldeko literatura” deitzen duten esparrukoa: Marokoko Nador-en jaioa, bere ama-hizkuntza amazigera da, eta katalanera bere adopzioko hizkuntza –zortzi urte zituela, bere familiarekin batera, Vic-era emigratu zuen–; baina, horretaz gain, gaztelania bereganatu zuen –horixe da, adibidez, betidanik bere anaiekin erabili duen komunikazio-hizkuntza nagusia–, eta Filologia Arabiarra ikasi zuen unibertsitatean –agian, bururatzen zait, bidegurutze horretan kokatutakoa da “literatura unibertsala” izendapena benetan merezi duen bakarra…–. Bere obraren gehiengoa –2011ko La caçadora de cossos nobela erotikoa salbuetsita– immigrazioaren, identitate anitzen eta patriarkatu bien artean harrapatutako emakumeen egoeraren inguruan dago ardaztuta, eta gaurkotasun handiko gai horien gaineko leiho eraginkorra eskaintzen du, “hemengo” gure idazleek ohikoagoa duten paternalismotik edota eztikeriatik urrun, eta, 2004ko Jo també sóc catalana saiakeran ezik, fikzioaren tresnen erabilerari uko egin gabe gainera –El Hachmiren kontakizunek oinarri aubiografikoa duten arren–. Fikzioa baita, maiz, ezezagunak egiten zaizkigun errealitateetara hurbiltzeko biderik zuzenena.

Ez da kasu guztiz isolatua: literatura kataluniarrean bere ibilbidetxoa egin du, horren sona handia lortu ez duen arren, Laila Karrouch-ek ere, jatorri amazigeko victarra bera ere. El Hachmiren lehenengo nobelak, edonola ere, Ramon Llull saria jaso zuen, hots, Planeta sariaren baliokidea katalanaren esparruan, zein literatura motaz ari garen –bestsellerismotik oso hurbilekoaz– argi adierazten duen zerbait; izan ere, salmentetan izugarri arrakastatsua izan zen liburu hori: kaleratu berritan, Sant Jordiko masa ekitaldi literario-komertzialean, Ruiz Zafónen orduko berritasunaren gainetik saldu bide zuen. Esanguratsuki, egileak berak aitortu du inoiz, genero literarioari buruz, nobelen idazleek ez luketela zertan urrats bakoitzean “berritzen” aritzeko premia sentitu.

Ba al dago aukerarik horrelako fenomeno bat gertatzeko, euskal literaturan? Ezin da baztertu, baina zail ikusten dut, arrazoi askorengatik. Alde batetik, gure hezkuntza ereduak, hizkuntza bidezko integrazioa baino, klase-bazterketa sustatu duelako, eredu linguistikoak eta publiko/kontzertatu dikotomia direla medio: historikoki, salbuespenak salbuespen, immigrazio magrebtarraren seme-alabak ez dira –ez ditugu– D ereduan eskolatu, murgiltze-politika katalanarekin –Azken patriarkan ederki iradokitzen den bezala– kontrastea egiten duen zerbait.

Bestetik, zailagoa iruditzen zaidalako euskarazko literaturarekiko atxikimendua sustatzea gazte batengan, are gehiago bi edo hiru kulturen artean mugitzen den batengan, eskura jartzen dizkiogun eredu literarioekin, hots, esaterako, Jon Arretxe batekin edo Alberto Ladron Arana batekin, edo –okerrago dena– gure idazle klasikoekin; El Hachmik nobelan bertan gogora ekartzen duen hezkuntza literarioarekin konparatuta –Salvador Espriu edo Mercé Rodoreda bezalakoek osatua, besteak beste–, ibilbide makurragoa du aurretik euskal letretara zaletu nahiko lukeen idazlegaiak, autoktonoa izan ala etorkinen ondorengoa izan.

[Bide batez, badago anekdota bat, Azken patriarkaren euskararako itzulpenari dagokiona, argi uzten duena zein lotuta sentitzen den egilea literatura katalanaren tradizioarekin: nobelaren une batean, protagonistaren amaren bakardadea islatzeko, Caterina Albert alias Víctor Catalá idazle noucentistaren Solitud (1909) nobelaren Mila protagonistari eta mendialdean duen konpainia bakarra Ànima-ri egiten die erreferentzia El Hachmik, irakurle katalanek, are gehiago eskolatuek, ondo ezagutzen dutena. Ba honela itzultzen da pasarte hori euskarazko bertsioan: “Milak arimarik ere ez zeukan alboan edukitzeko”. Kontu guztia ulergaitza bihurtuz, zer esanik ez; itzulpen argiagoa “Milak ez zeukan Ànima ere alboan laguntzeko” edo antzeko zerbait litzateke… zeinari erreferentzia literarioa argituz oin-ohar bat gehitu beharko bailitzaioke, agian… Eta ez da erreferentzia literario bakarra, protagonistak behin baino gehiagotan aipatzen baitu Colometa, hots, La plaça del Diamant kanonikoaren protagonista…].

Bestetik, eta aurrekoarekin lotuta, euskal kultura beti estutzen duen arazo estatistikoa dago: gutxi gara, eta, ondorioz, gutxi ere gure artean txertatu diren etorkin magrebtarrak; are gutxiago Vic hirixkaren baliokide izan daitezkeen arnasguneetan –ez da seguruenik kasualitatea aipatu egileak, El Hachmi eta Karrouch, Osona bezalako eskualde batean sortzea, eta ez Bartzelonan edo Tarragonan…–; kantitateak baino ez dakar, finean, aldaketa koalitatiboa, eta horretan motz gabiltza beti, Kataluniarekin konparatuta adibidez. Oztopoak oztopo, belaunaldi bakoitzean sortuko dira euskal idazle berriak, baina kasualitatea izango da justu “mugaldekoren” bat suertatzea tartean, are Urola Erdia edo Lea-Artibaikoa bezalako eskualdeez arituko bagina ere…

Azkenik, aukerak testuinguru horretan Azken patriarka bezalako bestsellerismo alorreko liburu bat ernatzeko are eskasagoak dira, kontuan hartuta gurean ez dagoela bene-benetako kontsumoko literaturarik, ez behintzat inguruko literatura handiagoetan agertzen den era homologatuan, hots, hasteko, liburukote moduan –El Hachmiren nobela sarituak laurehun eta koska orrialde ditu–, Elkarreko Ateko Banda saileko liburu oro har anorexikoago gehienei –kontsumoko literaturaren eremura, agerian behintzat, gehien hurbilduko litzatekeen euskal bilduma aipatzearren– urrun geratzen zaien marka bat.

Ez dut esan nahi halako fenomeno bat ezinezkoa denik euskal letretan; bai zaila dela, ordea. Zorionez, historia irakaslea naizen aldetik –eta, ondorioz, pesimista konpultsiboa–, etorkizunaren igarle txarra suertatzen naiz, gehienetan…

Erlazionatutako irudia

Advertisements

Hiru disko madarikatu

Disko batzuk madarikatuta daude, ez izan dudarik. Ez haien kontrako vudurik egin delako, ezta (batzuetan) bereziki txarrak direlako ere, baizik eta denborak albo batera utzi dituelako, eta zaleek, taldeek edo diskoetxeek ukatu dituztelako, hainbesteraino ezen batzuetan ez baitira berrargitaratu (Interneti eskerrak eskura dauzkagu gehienak, egun). Taldeen aldaketa-garaietako ondorio izan ohi dira, edo desintegrazio prozesuena; adibide klasikoa Velvet Undergrounden azkenekoa da, Squeeze (1973), Doug Yuleren lidergopean burutua Lou Reed eta taldeko jatorrizko partaide guztiak abiatu ostean: legendak dio ez dela benetan Velvet Undergrounden lan bat, Yulerena baizik, baina niri beti iruditu zait nahikoa velvetianoa dela, opus oso minor bat bada ere.  Artikulu honetarako beste hiru aukeratu ditut: ea zer iruditzen zaizkizuen.

other voices doors bilaketarekin bat datozen irudiak

The Doors, Other Voices, Elektra 1971.

Inoiz fisikoki eskuetan izan ditudan disko madarikatuen artean The Doorsen azken aurrekoa aukeratuko dut lehenik eta behin, nahiz eta berdin har nezakeen azkenekoa, Full Circle (1972), bere azal dalinianoarekin. Baina Other Voices, ziurrenik, hobexeagoa da, eta musikaren ikuspuntutik ez nuke esango urte bereko L.A. Woman famatuaren bereziki azpitik dagoenik. Ados, bertan ez dago “Riders On The Storm” bat, baina “In The Eye Of The Sun”, “Ships w/Sails” edo “Hang On To Your Life”-k taldearen edozein bildumatan agertzeko merituak dauzkate, nik uste; L.A. Woman, bere osotasunean hartuta, ez da taldearen lanik onena ere (beti pentsatu izan dut haien lehenengoa, 1967ko homonimoa, izan zela gailurra, eta handik aurrerakoek, onak izan zitezkeen arren, maila bat beherago jotzen zutela beti). Baina, ai ene, disko honetan ez du kantatzen, ezinbesteko arrazoiengatik, Jim Morrisonek, eta horrek kondenatu du ostrazismora. Ados, Robby Krieger, John Densmore eta Ray Manzareken ahotsak ez dira beste munduko ezer, baina noiztik behar izan da ahots on bat rocka abesteko? Aurrera egiten saiatu ziren Morrison gabe, hona hemen froga, baina laster konturatu ziren legenda mimatzea etekingarriagoa zela. Eta, ondorioz, Other Voices molestia bat izan zitekeela haien kanonaren erreprodukziorako…

clash cut the crap bilaketarekin bat datozen irudiak

The Clash, Cut The Crap, CBS 1985.

Gaurkoan hautatu ditudan diskoen artean hau da, zalantzarik gabe, niretzat txarrena; bera dugu, ordea, dendetan edo Spotifyn erraz lortu dezakegun bakarra. Baina horrek ez dio madarikakotasunik kentzen batere: clashzaleek apenas aipatzen dute, eta nahiago izaten dute Combat Rock (1982) jotzea taldearen benetako azkeneko diskotzat. Ez zaie arrazoirik falta: Topper Headon bateria-jolea ez zegoen jada haiekin (aurretik bota zuten, heroina kontuak zirela medio), eta Joe Strummer eta Mick Jonesen arteko tentsioa handitzen joan zen denborarekin, azkenekoa taldetik irten zen arte (Big Audio Dynamite eratzeko, zeinen lehenengo diskoak dezente interesgarriagoak suertatu baitziren Cut The Crap hau baino). Gauzak horrela, geratu zirenak, hiru mertzenario ahazgarri kontratatu ondoren, eta London Calling, Sandinista! eta Combat Rock LPetan zehar egindako garapenari bizkarra emanez, “lehenengo garaietako” punk izpiritua “berreskuratzen” saiatu ziren disko berrian (operazio mota hori beti izaten da susmagarria, musikaren bisnesan). Alferrik: kantek ez zuten arimarik, soinuaren “gogortasuna” ez zen sinesgarria, ezta azalak zeukan pastitxe usaina ere. Produkzioa, guztiz ochenteroa (kanten atzean entzuten diren makinatxo eta bateria elektroniko horiek guztiak), errematea izan zen. Bale, “This Is England” haien aurreko singleren bateko B alde onargarria izan zitekeen, baina ez dago askoz ere gehiago. Berehala separatu ziren. Eta eskerrak.

bunnymen reverberation wikipedia bilaketarekin bat datozen irudiak

Echo & The Bunnymen, Reverberation, Korova 1990.

Aprezio berezia diet, oro har, psikodelia ukituak dituzten diskoei, eta horregatik maite dut Untxitxogizonen hau. Egiazki, Liverpoolekoen disko gehienek daukate psikodeliatik zer edo zer, baina honetan bereziki azpimarratu zuten, agian Madchester mugida pil-pilean zegoelako urte haietan, eta unean uneko modaren arrastoan jartzea aukera ona izaten delako. Baina disko honen ezaugarri nagusia Ian McCulloch jatorrizko kantariaren absentzia da: edozein Amaia Montero bezala, bakarkako karrera egitera joana zen pare bat urte lehenago. Gainontzekoek Noel Burke ezezaguna ipini zuten haren lekuan, eta disko hau grabatu; ez zuen arrakasta handirik izan (McCullochek atera zituen bi diskoekin gertatu zen antzera, egia esan), eta taldea desegin zen. Kontua da McCullochek eta besteek taldea berregitea erabaki zutela 1997an, eta, afterpunkaren nostalgikoon pozerako, taldearen “bigarren bizitza” sendo bati ekin diotela geroztik (estudioko sei disko berri eta guzti: garai “klasikokoak” baino gehiago, jada). Baina McCullochek ezin zuen bere kideen irristada hura barkatu, eta, Stalinek Trotsky bezala, Reverberation taldearen historia ofizialetik desagerrarazi du, nahiz eta diskoa, sinets egidazue, ez den batere txarra. Ni Burke gaixo ahaztuaz oroitzen naiz, eta whisky basokada bat opatzen diot, biniloa ipintzen dudan bakoitzean.

[Testu honen lehen bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2010eko martxoan]

Gvernica

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko urriaren 7an].

Ia egunero pasatzen naiz aurretik, gure etxeko kalean bertan baitago. Garagardotegia luzea eta estua da, Gasteizko alde zaharreko taberna gehienak bezala. Baina bere bereizgarri nagusia izena, dekorazioa eta dekorazioaren gaia da: Gernikako bonbardaketa hain zuzen. Izan ere, euskal grafia tradizionalean –baina erdaraz– idatzitako izenaren azpian helizezko hegazkin trimotor baten silueta ageri da, Junkers Ju 52 batena izan daitekeena, edo, agian ziurrago –konkortxoagatik, eta lurreratze-trenaren faltagatik– Savoia-Marchetti SM.79 batena, Condor Legioaren erasoaldietan erabilitako gerra-abioiak biak ala biak. Itxita dagoenean, metalezko ateek, tabernarenak eta ondoan daukan biltegiarenak, Pablo Picassoren Guernica koadroaren irudietako batzuk aurkezten dituzte, edo, hobeto esanda, horien gaineko pastixeak, zuri-beltzeko –eta gorriko– Picassoren pseudopertsonaiek, eskuan argiontziari edo ezpata apurtuari beharrean, garagardo pitxer apartsu bati eusten diotelako, kolore hori biziz pintatuta dagoena, noski.

Ez naiz ausartu bertara sartzen duela gutxira arte. Aitor dut norbaiten iruzkinaren zain egon naizela denbora honetan guztian zehar; prentsa-zutabe edo artikulu eskandalizatuaren bat irakurtzeko itxaropena neukala taberna ireki zutenetik. Baina ez da hala gertatu, edo, behintzat, ez da nigana heldu halakorik, esanguratsua iruditzen zaidana.

Azkenean, adiskide batek adoretuta –eta berak lagunduta–, sartu egin naiz. Barruko dekorazioak nire uste ustelenak gainditu ditu: bonbardaketaren ondorio suntsitzaileen argazki handiak, hormetako bat osoki hartzen dutenak, zorutik sabairaino; parean, nazioarteko eta bertako garagardoez ondo hornitutako barra bat, zeinetan, zer esanik ez, alemaniar jatorrikoak ez baitira eskas. Komunetan, gizonezkoen atea –suposatzen dut– Picassoren margoko zezenak seinalatzen du; emakumezkoena, hildako umea besoetan daraman amaren buruaren irudiak.

Memoriaren banalizatzea hain iruditzen zait nabarmena ezen ez baitakit zer egin, zer esan. Taberna batean gaudenez, eta komuna erabili dugunez, garagardo bi eskatzen ditugu: ergelak gara, kontsumitzaile/bezero sena larruan daramagu itsatsita. Ni prest nago nire eragozpen guztien zerrenda ateratzeko, baina tabernari gazteak euskaraz zerbitzatu gaitu, eta horrek guztiz desarmatu nau: aurreiritziak zer diren, gaztelaniadun bat espero nuen.

(Andolin Eguzkitza zenaz gogoratu naiz une batez: nola defendatzen zuen, serio defendatu ere, euskaldun guztiak, euskaldun izate hutsagatik, hots, euskaradun, jatorrak zirela, ginela; ezin zirela, ginela, benetan eta funtsean, gaiztoak izan. Nik aurre egiten nion, sekula konbentzitzera iritsi ez nintzen arren. Eta arrazoi nuela pentsatzen jarraitzen dut, euskalduntasunak ez duela zer ikusirik norberaren jite moralarekin. Baina, hala ere, ez diot ezer esan tabernariari, azkenean).

Zertarako hasi azaltzen, Xabier Montoiaren Gasteizko hondartzak liburuko “Ikatza bezain beltz” ipuina gogoan, bonbaketariei lagundu zieten ehiza-hegazkinek hemendik atera zirela, Salburuako airedromotik, gauden lekutik horren hurbil? Ziur nago tabernan eratutako eszenatoki hau omenaldi bat dela barmanarentzat, negozio bat bezainbeste.

Eta pentsatu dut zer izango litzatekeen, nik zer dakit, Leipzigen Dresden izeneko garagardotegi bat egongo balitz, hango bonbardaketa terrorista izango lukeena gai gisa, edo Osakan Hiroshima deituriko bat. Ez zait sinesgarria iruditzen, baina ezin da guztiz baztertu: turbokapitalismoan edozer bilaka daiteke mozkin-iturburu.

Denbora kontua besterik ote? Gure hirian bertan badago Trafalgar izeneko taberna ere. Ez dakit itsas bataila odoltsu hartako hildakoek edo elbarrituek zer pentsatuko zuketen horko egungo verdejo kopen eta urdaiazpikozko kroketen atzera-aurrera alaiaren berri izango balute. Ziurrenik ez du jada axola handirik, garai hartako fantasmak aspaldi daudelako iraungita, gure baitan behintzat.

Agian, David Rieffek Ahanzturaren gorazarrea bezalako lanetan defendatzen duen bezala, ez genuke oroimena hainbeste sagaratu behar. Baina Gernikako bonbardaketa biergartenaren eta parke tematikoaren arteko nahasketatxo bihurtzea ere, ez dakit. Niretzat, behintzat, goizegi da.

Garagardoa, onartu beharra dago, gozoa dagoen arren. Baita garestia ere, kontua ekartzen digutenean konturatu garen bezala. Artesanala omen, bertokoa…

gvernica1

gvernica 2

Hibridazioaren aurka

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko irailaren 9an].

Azken urte eta, esango nuke, hamarraldi hauetan, behin eta berriro aldarrikatu izan da hibridazioa, hots, generoen arteko nahasketa, literaturaren garapenerako eta are, batzuetan, salbamenerako bideetako bat bezala. Ziurrenik nik neuk ere hala defendatu dut inoiz, gure garaiko postmodernitate atzeraezinari zegokion moduan.

Baina adinak maiz dakarren erretxinamendu eta javiermariasizazio nire prozesu partikularraren eraginpean, beldur naiz iritziz aldatzen ari ez ote naizen. Hori ematen didate aditzera, behintzat, uda honetan irakurritako bi libururen aurreko nire erreakzioek, hibridazioaren arriskuez hausnartzera eraman nautenak.

Bata Kirmen Uriberen azkeneko nobela izan da, Elkarrekin esnatzeko ordua (Susa, 2016). Onartu behar da, eta txalotu, autoreak egindako izugarrizko ahalegina argumentuaren erdigunean kokatzen den Txomin Letamendi eta Karmele Urrestiren familiaren historia berreraikitzeko ikerketan, mota guztietako iturriak –artxibistikoak, bibliografikoak, ahozkoak…– erabiliz. “Ez-fikziozko nobela” bat eraiki nahi izan du horrela, boladan omen dagoen genero hibridoa, gertakari errealetara oso pegatuta, eta fikzioaren esku hartze oso mugatuekin. Eta hor ikusi dut nik liburuaren ahuleziarik handiena: egileak bere buruari ezartzen dion autodiziplina horren ondorioz, “nerbio nobeleskoa” falta zaio nabarmen, nire ustez, Elkarrekin esnatzeko orduari –alde horretatik inoiz ekarri dit gogora Andolin Eguzkitza zenaren Herioaren itzalpeetan nobela nire ustez huts egindakoa–. Aitor dut izan daitekeela nire irakasle izaeraren tara bat, baina, horretarako, agian nahiago nukeen historia liburu konbentzional(ago) bat, bere oin oharrekin eta erreferentzia bibliografikoekin. Hori guztia, alde batera utzita liburuan nagusitzen dela begitantzen zaidan euskal historia garaikidearen interpretazio jeltzalefiloaren kutsua. Baina hori beste gai bat izango litzateke, noski.

Beste bat Arantxa Urretabizkaiaren Bidean ikasia (Pamiela, 2016) izan da, Hondarribiko alardearen auziari buruzko saiakera-kronika, gogotsu hartu nuena, iruditzen zaidalako Bidasoaldeko jaien inguruan emakumeen kontra gauzatutakoa gure historia sozial hurbilaren mugarrietako bat dela –mugarri lotsagarrienetako bat, esan gabe doa–. Kontua da liburuaren saiakera izaera osatzeko eta egilearengandik harago lihoazkeen ikuspegiak sartzeko –Ni-ak, literatura garaikideenaren joerei jarraiki, presentzia handia du liburuan–, idazleak gaiaren inguruko fikzio laburrak tartekatzen dituela. Eta hori arazo bihurtu zait batzuetan, ez baitago argi ze puntutaraino dauden “benetako gertakarietan oinarrituta”, ala fikzioaren aldera lerratzen diren gehiago. Eta arazo bat dela diot, liburuaren testuinguru hibridoagatik: Urretabizkaiak Alardearen inguruko ipuin liburu bat idatzi izan balu ez legoke arazorik, jolasa zein den badakigulako denok, baina –nagusiki– saiakera-kronika gisa aurkeztu den neurrian, inportantea izan daiteke istorioen egia maila neurtzeko modua izatea –adibidez, eskoletako ume batzuek pairatu dituzten erasoen kontabilitatea daraman dendariaren pasarteetan–; ez dezagun ahaztu, ikuspegi praktiko batetik besterik ez bada, kontuak daukan karga polemikoa, oraindik ere –ipuinok, gainera, ez zaizkit bereziki biribilak iruditu, kontakizun gisa…–. Bestalde, deigarria egin zait, Urretabizkaiaren liburuan, gaiaren inguruan idatzi den piloari egiten zaion erreferentzien urritasuna, niretzat generoaren ikurretako bat dena gutxienez Montaigneren garaietatik –onartzen dut, saio autobiografikoaren genealogiari dagokionean, ni gehiago naizela Montaigneren aldekoa, Rousseauren zaleen bandakoa baino…–. Baina hori ere beste gai bat izango litzateke, zer esanik ez.

Ez dakit: agian iritsi da hibridazio literarioaren aurka hitz egiten hasteko ordua. Pixkatxo bat, bederen.

hibridazioa irudia

Liburutegien aldeko manifestua

Liburutegien aspaldiko erabiltzailea naiz, baina aitor dut gero eta gustukoagoak ditudala; esango nuke garai batean liburu denden zaleago nintzela, baina adinarekin, eta manifestu honetan zehar agerian jartzen saiatuko naizen bestelako arrazoiengatik, biblioteken bandora pasatu naiz neurri handi batean. Agian izango da liburutegiek (handiek, ertainek eta txikiek) eman duten jauziagatik, urte hauetan guztietan, fitxategi astunen atzean (eta, maiz, funtzionario ez bereziki lagunkoien traba egiteko joera zela eta) gotortzen ziren erakunde erlatiboki hermetikoak izatetik, gizarteari begira geroz eta irekiago aritzera, eta erabilgarritasunaren aldetik askoz ere espazio irisgarriagoak bihurtzera. Nik uste dut merezi duela liburutegia defendatzea, hau bezalako manifestu xume batekin sikiera.

Beraz, galdera izango litzateke: zergatik egon liburutegien alde?

1) Liburuz beterik daudelako. Hauxe da, dudarik gabe, biblioteken alde egoteko arrazoi agerikoena, ni bezalako literaturzale baten aldetik. Baina ez bakarra, laster ikusiko den bezala. Kontua da, gainera, liburu horiez guztiez gain, beste gauza batzuez betetzen hasi direla bibliotekak, azken hamarraldi hauetan: filmez, diskoez, komikiez, artez, erakusketez, hitzaldiez, irakurketa eta idazketa tailerrez, eta abarrez. Hori guztia, debalde, edo, gehien jota, prezio oso eskuragarrietan, gainera.

2) Isiltasunaren gordeleku pribilegiatu direlako. Zarata hiritarra, garrasi mailara goititutako elkarrizketa-tonurako joera euskaldun/espainiarra, latazko musikaren nonahikotasuna (are anbulatorioetara iritsi dena, hatza ahoan duen erizainaren kartelak gora-behera) eta dezibelio-maila oro har altua nagusi diren gizarte testuinguru batean, bibliotekek isiltasuna (erlatiboa, ados, baina isiltasuna oro har) babesten jarraitzen dute, haize kontra bada ere. Isiltasuna oraindik nagusi den gure gizarteko espazio publiko bakarrenetakoak bihurtzen ari dira, eta horregatik bakarrik, besterik ez bada, funtzio inportante bat betetzen dute liburutegiek.

3) Gure gizarteen jite ekonomikoa gero eta baztertzaileagoa denean, guztientzako irekita daudelako, eta kulturarako sarbidea eskaintzen dietelako gutxi daukatenei (ere). Aberastasunaren arrakala (eta baita arrakala digitala ere) gero eta zabalagoak direnean, kapitalismo neoliberalaren fase honetan, bibliotekak babesleku bihurtu dira, eta hori gauza handia da, eta, tamalez, gero eta beharrezkoagoa ere.

4) Aurrekoarekin lotuta, publikotasunaren ikurtzat jo daitezkeelako. Egia da badaudela biblioteka eta artxibategi pribatuak ere, baina, normalean, haietarako sarbidea mugatuagoa da, berez: liburutegiaren irudi nagusia publikoarena da, erakunde publikoren bat (udala, aldundia…) nagusi gisa duen espazioarena alegia. Pribatizazioak, esternalizazioak eta, oro har, publikotasunaren atzerakadako garaiotan, bibliotekek jarraitzen dute ongizate estatua deitu zen horren izpirituari eusten, hein batean behintzat. Eta ez modu pasiboan, gainera, liburutegi askok erakutsi zuten bezala ditxosozko kanonaren gatazka gertatu zenean…

5) Kritika literarioan aritzen direlako, zeharka bada ere. Liburu denda txikiak desagertzen ari diren testuinguru batean (talde handien zerbitzuan aritzen diren kateen mesede, maiz), eta kritika literarioa nabarmen huts egiten ari den une historiko batean (dela propagandaren luzapen bihurtu delako, dela liburu-iruzkinetan adiskidekeria edo etsaikeria gailentzen delako), kontua da biblioteketako langile eta arduradunek egin ohi duten aukeraketa, mahaietan edo erakustokietan erabiltzaileen laguntzarako eskaintzen dutena, kritika fidagarriagoa izan daitekeela gorago aipatutako agenteena baino. Garai batean liburu denda txiki batzuek egiten zuten selekzio-lan hori, eta horregatik bihurtzen ginen haien bezero fidel; gaur biblioteka batzuek betetzen dute, best selleraren tiraniari uko egiten diotenean, bihi eta ahotz banatzailearen rol hori.

6) Iraultza digitalari bizkarra eman gabe, kultura analogikoari eutsi egin dion lekuak direlako. Izan ere, biblioteka asko zaharraren eta berriaren arteko nahasketa bitxia (eta erakargarria) bihurtu dira, kultura digitalaren alderdi ezberdinen sarrera ahalbidetu duten neurrian. Baina betiere ni bezalako zaharrunoek estimatzen dugun euskarri fisikoaren (liburuaren, CDaren, DVDaren…) materialtasunari uko egin gabe, inportantea iruditzen zaidana gero eta ez-materialagoa (hots, likidoa baino, gaseosoa) bihurtzen ari omen den gure kultur munduan.

7) Literaturzale edo irakurzale ez ezik, liburuzale garenontzat espazioa aurrezteko aukera ezin hobea eskaintzen digutelako. Onartu behar da, baldin eta aberaskumea ez bazara (edo atikoak opari jasotzen dituen PP, PSOE, CiU edo EAJko politikari horietako bat; ezabatu zure zirkunskripzio politikoari ez dagokiona), une bat iristen dela, norberaren bizitzan, zeinetan erositako liburu guztiek gainezka egiten baitute, eta, bigarren edo hirugarren etxebizitza baten ezean, ez baitago bat gehiagorako lekurik. Apalategien xahuketaren edo expurgoaren zale ez izatekotan (liburuzale askok pairatzen dute Diogenesen sindrome bibliografiko hori) eta paperezko liburuarekiko loturak mantendu nahiez gero, biblioteketako mailegu-zerbitzua ordezko bikaina suerta daiteke.

8) Irakurketaren alderdi sozializatzailearen bultzagile nagusienetakoak direlako, irakurle tailerren eta antzeko ekimenen antolatzaile gisa. Irakurketa (hitzaldian aipatu dut) ekintza bakartia da, baina, niretzat, badu gizarte alderdi bat, normalean irakurketa amaitu ostean gauzatzen dena, eta ekintza beraren alor alienaezina dena, neurri batean behintzat. Bibliotekak, liburuak gure eskura debalde ipintzeaz gain, liburuaren inguruko talde-ekitaldi horien antolatzaile nagusiak dira (ez bakarrak), eta horregatik ere eskertuta egon beharra daukagula uste dut.

9) Eta irakurketaren alde sozialari buruz ari garela, nola ahaztu liburutegien aldeko beste argudio hura: ligatzeko leku mitikoak direla dioena alegia (ligatzeko, baina, 2. puntuan aldarrikatutakoa gogora ekarriz, beti isiltasunean, begiradatxoen, keinuen eta mezu analogiko zein elektronikoen bitartez, eta abar, betiere kitzikagarriagoa bihurtzen duena dena…). Mitikoak direla diot, niri ez zaidalako sekula gertatu, nahiz eta horren inguruko istorio asko entzuna naizen…

10) Definizioz, leku ordenatuak diren arren, aniztasunaren eta jakintzaren kaosaren ispilu direlako. Onartzen dut hau nahiko argudio pertsonal eta agian transferiezina dela, ni neu irakurle desordenatua naizelako, ez bereziki sistematikoa, gai batetik bestera, genero batetik bestera jauzi egitea gustuko duena. Eta zerk ematen du horretarako aukera handiagorik, biblioteka batek baino? Izan ere, froga moduko gisa esan daiteke ez dagoela bi liburutegi guztiz berdin, ez funtsei ezta (lerro orokor eskergarri batzuk alde batera utzita) liburuen klasifikazioari edo banaketa espazialari dagokionean ere. Bibliotekak zorioneko kaos ordenatu bat dira.

11) Finean, liburutegiak maite ditut ez dutelako ezertarako balio, ez liburuek eta literaturak baino gehiago behintzat. Gastu publikoa justifikatzeko berehalako erabilgarritasunari dei egiten zaion garaiotan (errepideak, abiadura handiko hondorik gabeko putzu burdinbidedunak, osasuna, pentsioak, armada…), kontsolagarria da gure plazera eta jakintza zabaltzea beste helburu ez duten erakundeetan dirua (gutxiegi beti) gastatzen jarraitzea.

Esan dezagun ozen:

Gora liburutegiak!

Index

[Testu hau “Informazio eta Dokumentazio Kudeatzaileen III. Bilkura: Eskola Liburutegiak” izeneko jardunaldietan aurkeztu nuen, Udako Euskal Unibertsitatearen Markeskoa Jauregian, 2017ko ekainaren 29an. Blog honetan ikasturte honetan zintzilikatuko dudan azkeneko oharra edo hondarra izango da. Irailera arte!]

Postpunk-eko hiru (lau) disko

[Badira hilabete batzuk ez dudala berreskuratzen nire “Hiru disko” saileko alerik. Kasu honetan tokatzen zena postpunk delakoaren diskoez idatzitakoa zen, eta irudipena daukat, aurrekoak ez bezala, zaharkituago geratu zaidala hau, hain zuzen ere –orduan– nahiko garaikidea zen joera bati buruz aritu nintzelako. Saiatu naiz igaro diren zazpi urteren zanga gainditzen, besteak beste laugarren disko bat gehituz, baina ez dut uste lortu dudan…].

Revivala da rock musikak mugimendu “berriak” sortzeko erabiltzen duen metodo nagusia, egun; agian ez zaio besterik geratzen, agorpen fasean dagoela erakutsiko lukeen zerbait. Zer esanik ez, badago joera hori mesprezatzen duenik, baina nik maite dut. Besteak beste denboraren igarotzea mantsotzen duelako, nolabait, betiereko itzulera baten sentsazioa eraginez, eta hori, sinets iezadazue, gero eta garrantzitsuagoa da adin batetik aurrera. 2000. hamarkadako bigarren erdialdeko postpunka, alde horretatik, 70ko hamarkadaren amaiera eta 80aren hasierako afterpunkaren eguneraketa da (batzuek izendapen bera erabiltzen dute bi uneetarako, baina nik nahiago dut hala desberdintzea), hots, Joy Division, Siouxsie, Gang of Four, Killing Joke, PIL, The Chameleons eta enparauen soinuena alegia.

bloc party silent alarm bilaketarekin bat datozen irudiak

Bloc Party, Silent Alarm, Wichita 2005.

Punkaren, elektronikaren, krautrockaren eta funkaren gurutzaketa gertagaitz hura fagotizatzen hasi zirenetako batzuk izan ziren Bloc Partyko kideak; badago zaku horretan Franz Ferdinand, Maxïmo Park edo Killers bezalako taldeak sartu nahi izan duenik ere, baina horien guztien izpiritua popero eta argiegia egia da, nire ustez, postpunkarekin lotzeko; 2010ko hamarraldian zehar talde horiek izan zuten bilakaerak nire garai bateko iritzia konfirmatu baino ez zuen egin. Bloc Party britainiarrak beste kontu bat zirela iruditzen zitzaidan orduan, eta haien lehenengo disko honek ederki laburbiltzen zituen genero berreskuratuaren ezaugarriak: gitarra zorrotzak, doinu (batzuetan) dantzagarriak (iluntasun itogarri batekin nahastuak), Kele Okereke kantariaren ahots berezia, eta angustia nerabe-metropolitarra letretan; “Banquet”-en abesten duten bezala, “Why’d you feel so underrated? /Why’d you feel so negated? / Turning away from the light /Becoming adult / Turning into myself / I wanted to bite not destroy”. Debut disko bezala ez dauka parerik (2005 urteetako onenen zerrenden gailurrean agertu zen), eta, izan ere, Bloc Party azken urteetako hypei leporatu zaien irregulartasunaren eredu litzateke: aurreneko disko distirant bat, hurrengoek berdindu ezin izan dutena. Eta hala da: A Weekend In The City (2007) eta Intimacyk (2008), gaizki ez dauden arren, ez dute honen urgentzia zehatza. Hurrengoek, eta Okerekek bakarka atera dituenek, erabateko dekadentzia berretsi dute, eta nolabaiteko one hit wonder bezala utzi du disko hau. Lastima.

radio 4 enemies like this bilaketarekin bat datozen irudiak

Radio 4, Enemies Like This, Astralwerks 2006.

Radio 4 brooklyndarren kasua pixka bat ezberdina da, alde horretatik: haien lehenengo diskoa, The New Song & Dance (2000), nekez lotu daiteke postpunkarekin (goizegi zen), eta new wave doinuen birziklapena zen gehiago; hurrengoarekin (eta DFA faktoriaren laguntzaz) ipini ziren estilo “berriaren” arrastoan (Gotham!, 2002), eta, izan ere, horixe izaten da adituek aukeratu ohi dutena Radio 4-en dance-punk delakoaren bikaintasuna azpimarratzeko. Ni, badakizue, arrarotxoa naiz eta haien azkeneko erreferentzia ekarriko dut hizpidera, Enemies Like This, izarretako bat nire iPodean, erregalatu zidaten zorioneko egunetik kasik. Dantzagarritasuna eta perkusioen zehaztasuna azpimarratuko nituzke nik kanta itsasgarri hauen ezaugarri nagusitzat. Batzuek The Clashekin konparatu dituzte, baina salbuespen bat edo besterekin (“Ascension Street”-eko oihartzun jamaikarrak, adibidez), zer ikusi gutxi dute (musikalki) britainiarrekin; ziurrenik haien letra batzuen kutsu ezkerzaleagatik egin da konparazioa. Bertan ageri ohi den analisi politikorako gaitasuna, zer esanik ez, The Clashena bezain azalekoa da, baina, dena den, gustua ematen du disko bat hastea “I was a prisoner in a factory / I can keep nothing for myself” deiadarrarekin. Dantza bai, borroka ere bai! [2017ko eguneraketarako oharra: disko hau izan zen Radio 4-k grabatu zuen azkena, urte batzuk geroago desagertu baitziren. Ikusten denez, sekulako bista daukat iraungo duten taldeen aldeko publizitatea egiteko…].

"we are standard" 2008 bilaketarekin bat datozen irudiak

We Are Standard, We Are Standard, Mushroom Pillow 2008.

Zalantza batek hartu ninduen, jatorrizko artikulua idaztean, azken(aurr)eko disko honekin: Deloreanen bat, ala We Are Standarden bat? Bi arrazoik bultzatu ninduten, orduan, bilbotarren alde egitera: baga, Deloreanen gero eta deriba poperoagoak (maite dudana, baina postpunketik urruntzen duena), eta, biga, zuzenekoetan talde bakoitzak duen jarrerak: Deloreanen kantariaren hieratismoak mesede gutxi egiten die haien kontzertu teknikoki bikainei; We Are Standard ez dira agian horren perfektuak, baina gehiago transmititzen dute, eta hori inportantea da ikur gisa dantzagarritasuna duen talde batentzat (bueno, agian suerte txarra izan dut Deloreanekin, pentsatu nahi dut, eta egun txar pare batean harrapatu ditut, auskalo). Edozein modutan, iruditzen zitzaidan orduan, bigarren disko honetan jauzia eman zuten We Are Standard-ekoek aurrenekoarekin alderatuta (3000 V-40000 W, 2007; orduan Standard ziren soilik, baina izena aldatu behar izan zuten Portlandeko talde batekiko nahasketak saihesteko). Ez dakit Gang of Four-eko Andy Gillen produkzioagatik izango den, erabiltzen dituzten bi bateriengatik, edo abesti guztiak zeharkatzen dituen erritmo kutsakorrengatik, kontua da disko biribil eta jostaria atera zitzaiela, ingelesezko letra hutsal samarrekin (baina oso korugarriak) eta hutsegite bakar batekin: Laboaren “Gure bazterrak”-en haien bertsioa sartu ez izana bonus track gisa. Edonola ere: harrikoa egiteko nire soinu-banda nagusia, artikulua idatzi nuen garaian [orduz geroztik taldeak hirugarren aldiz aldatu du izena –orain WAS dira, auskalo zergatik– eta, Deloreanen urratsak jarraituz, dance-poperako bidea urratu dute, Madchester inguruan geldialditxo bat egin ondoren; Deloreanekiko nolabaiteko mimetismo hori kontuan hartuta, galdetzea dago ea beste “Simple Minds sindrome”  baten aurrean ote gauden, U2ren pausoen atzetik baitzebiltzan eskoziarrak garai batean, galbiderantz noski…].

belako eurie bilaketarekin bat datozen irudiak

Belako, Eurie, Gaua 2013.

Edonola ere, artikulu hau gaur egun idatzi izan banu, agian ez nukeen We Are Standard-en diskoa sartuko, hirugarren gisa, Belakoren bat baizik. Ze agian 2000ko hamarraldian postpunkaren kontuarekin hasi ziren talde gehienek “nagusi” egin eta abandonatu dute joera hori, honez gero, baina argi dagoena da revival hura gelditzeko etorri zela, etengabe sortzen baitira ildo horretako taldeak, munduko txoko guztietan eta, jakina, baita gurean ere. Azken aldi honetako sorpresarik ederrena, dudarik gabe, Belako bizkaitarrena izan da. Urteetan ikusi dudan zuzeneko indartsuenaren jabe, gurasoen diskotekatik (imajinatzen dut) ondo liseritutako eragin-sortarekin, dantzarako doinuen eta joera punk-agoaren dosifikazio zehatzarekin, arrakasta dezente lortu dute Euskal Herritik kanpo ere, oso bizkor gainera (ingelesez kantatzeak lagunduko zien, Deloreani eta WASi bezala; ematen du, Berri Txarrakek bezala, hori berau euskaraz lortzeko luzeago eta konstanteago aritu behar dela). Hori gutxi balitz, nire eta gure alaba nagusiaren gustu musikalak gurutzatzen diren puntu bakarrenetako bat bihurtu dira, preziorik ez daukana ni bezalako aita zaharruno eta (patetikoki) guayarentzat. Zalantza izan dut lehenengo diskoaren (Eurie maketeroagoaren) edo Hamen leundu, arrakastatsu eta perfektuagoaren (2016) artean, baina azkenean aurrenekoaren gordintasunarekin geratu naiz, oso ondo ezkontzen delako postpunkaren izpirituarekin (halakorik balego), eta, gainera, “Sea of Confusion”, “Southern Sea (Beautiful World)Cureskoa,  eta “Stop Contradictions” bezalako luzokertzarrak dituelako. Tira, aurreko bandekin bezain suerte ona badut, gomendio hau Belakoren dekadentziaren ataria izango litzateke, baina hurrengo diskoa aurrerapenezko kanta bezain ona bada (“Render Me Numb”), ez dago kuidadorik.

[Testu honen lehen bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2010eko otsailean]

Literatura: ispilu ala leiho? Erantzun posible bat

Lehengo igande eguerdian, Zarautzeko Literaturia jaialdian parte hartu nuen, Miren Gorrotxategi nobelagilearekin eta Mikel Ayerbe kritikariarekin batera, “Literatura: ispilu ala leiho?” solasaldian; gure “idazle” eta “irakurle” esperientziez luze hitz eginarazi ondoren, Ayerbek izenburuko galdera bota zigun. Miren Gorrotxategik, gidoia adostu genuenean aipatu genuen bezala, ipuin batekin erantzun zion galderari, Hitzen Uberan plataforman aurki dezakezuena; nik ere ipuin bat neraman prestatuta, “Ispiluarena” izenekoa, eta hura irakurri nuen, nahiz eta, idatzi berria nuenez, oso gordinik egon (buelta pare bat eman behar dizkiot oraindik behin betiko bertsiora iritsi arte); ez dut, beraz, hemen argitaratuko, gaurkoz behintzat.

Dena dela, ekitaldiaren lerroburuari erantzuteko beste kontu bat neraman patrikan, une horretan erabiltzea ez zitzaidana egokia iruditu, eta post labur honetan txertatuko dudana.

Deigarria bezain iradokitzailea iruditu zitzaidan Constantino Bértolo editorearen hausnarketa batetik abiatu nahi nuen. Hauxe da:

XIX. mendeko nobela, ispilu bat bidean zehar; XX. mendekoa, bide bat ispilu batean zehar; XXI.ekoa, ispilu bat ispilu batean zehar”.

Imajinatzen dut aforismo moduko horrek interpretazio bat baino gehiago onartzen duela, baina nik egin nuena hauxe zen: XIX. mendeko nobelak (nobelagintza literaturaren genero goren gisa koroatzen hasi zenean) kanpora, mundura begiratu zuela oro har, eta hura islatu nahi izan zuela, ispilu baino leiho izan nahian (azken hori, jakina, nire uztakoa zen, gure solasaldirako propio eramana); eta XX. mendekoak, oro har ere bai, garrantzi gehiago eman ziola nobelaren beraren eraikuntzaren gailu eta bitarteko guztiei, “bideari” alegia (azken finean, pentsatu nuen, hainbestetan erabili den Claude Simon nouveau romancierraren “abenturaren kontaketa” versus “kontaketaren abentura” alternatibaren nolabaiteko birformulazioa izango litzateke). Bértoloren hausnarketaren azkeneko elementuak, XXI. mendeko nobelari buruzkoa (“ispilu bat ispilu batean zehar”), idazlearen Ni-aren egungo metastasirako joerarekin lotzen dut nik, bestalde, Robert Wyattek aspaldi salatzen zuen “The Age of Self” horretatik abiatuta aurrera egin duena azken hamarraldi hauetan, selfiearen kulturan, sare sozialetako planttakerian, autofikzioaren eztandan edo autolaguntzazko autobiografismoaren gorakadan sumatu daitekeen bezala (baita gure literaturan ere; adibide baterako, bakarra ez den arren, ikus Ibon Egañaren kritika bikain hau). Tira, paradoxikoki (edo ez), Twitterren bota zuen Bértolok bere hausnarketatxoa.

Ni arduratzen nau, alde horretatik, ispiluegi bihurtu ez ote dugun literatura. Dudarik gabe, literaturak, berez, badu hortik zerbait, guztia sortzen delako Ni-tik, modu batean edo bestean. Baina hiperinflazioa, historia ekonomikoak behin eta berriro erakutsi duen bezala, ez da bereziki osasuntsua. Eta egotismoak lirikaren presa gainezka egin zuenetik eta inguruko genero literarioetan eta, batik bat, narratiban barreiatu zenetik, irakurleok ez daukagu atsedenik. Noizean behin joera horren kontrako zantzu pozgarriak aurkitzea posible den arren, Mari Luz Estebanek egiten duena bezala bere Amaren heriotzak libreago egin ninduen lan azpimarragarrian (Pamiela 2013), prosazko pasarteetan lehenengo pertsonari uko egitean eta hirugarrenera pasatzean: ni-ak hor jarraitzen du, zer esanik ez, baina ez da horren inposatzailea, leku gehiago uzten dio irakurleari. Eta, alde horretatik, esango nuke hobeto betetzen duela R. L. Stevensonen manu zahar hura: “Eragin handiena duten liburuak, eta zinezkoenak beren eraginean, fikziozko lanak dira. Ez dute irakurlea dogma batekin lotzen, ondoren okerra dela jabetuko dena; ez diote lezio bat irakasten, ondoren desikasi beharko duena. Errepikatu, berrantolatu, argitzen dituzte bizitzaren lezioak; gugandik askatzen gaituzte, besteen ezagutzara behartzen gaituzte; eta esperientziaren sarea erakusten digute, ez gure kabuz ikusi ahal dugun eran, baizik eta aldaketa berezi batekin –gure izakiaren EGO munstrotsu, xahutzaile hori ezabatuz, une batez” (maiuskulak Stevensonenak dira). Izan ere, hori zaila egiten zait lortzea, maiz, “ego” horretan horrenbeste oinarritzen den autofikziotik edo autobiografismotik. Baldin eta ego horri distantzia ironiko minimo batetik heltzen ez bazaio, behintzat.

Baina, bestalde, literatura “kanpoko” mundurako leiho zabal eta garden bat izan daitekeela, errealitatea bere osotasunean eta zehazki harrapatu dezakeela, XIX. mendeko nobelagile askok pentsatzen zuten bezala, asmo xaloegitzat hartu beharko genuke gaur eguneko ikuspegitik, nobela “bide bat ispilu batean zehar” bilakatu osteko garaiotan hain zuzen ere. Izan ere, hori, gaur egun, best sellerrek eta nobela historiko arruntenek baino mantentzen ez duten haur-sinesmen bat dela esango nuke.

Beraz, planteatutako galderari erantzun bat ematekotan, hauxe aldarrikatuko nuke: literatura leiho bat izan daitekeela, pitzatuta dagoela onartzen dugun neurrian. Eta baita ispilu bat ere, baina deformantea den bitartean (badaezpada).

Eta beste egun batean jarraituko dut, bide batez esanda, metaforaren kontrako nire gurutzada.

Gari Berasaluze erabiltzailearen argazkia.

Argazkia, testuan aipaturiko ekitaldikoa, Gari Berasaluzerena da.