Mari Jose Olaziregiren hitzak “Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak” liburuaren aurkezpenean

[Bloga erdi abandonatuta eduki dut azken hilabete honetan, Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak bildumaren (Elkar, 2018) eta, batez ere, Como si todo hubiera pasado liburuaren (Galaxia Gutenberg, 2018) promozio-kanpainiak direla eta. Bihar Durangoko Azokan izango naizenez lehenengoa sinatzen eta aurkezten, egokia iruditu zait Mari Jose Olaziregik Gasteizen egin genuen aurkezpenerako prestatutako hitzak hona ekartzea, aurreko batean Aitor Arregi eta Ana Malagonenekin egin nuen bezala].

IBAN ZALDUA, SEKULA KONTATU BEHAR EZ NIZKIZUN GAUZAK. ELKAR CAMPUS LIBURU DENDA, 2018-09-17

Arratsaldeon denoi eta esker mila guztioi aurkezpen honetara etortzeagatik. Egia aitortuko badizuet, ilusioa egin zidan Ibanek aurkezpenera gonbidatu ninduenean eta, gainera, nire ondoan Rikardo Arregi egongo zela esan zidanean, ez zuen gonbidapena errepikatu beharrik, barka, bitan esan beharrik, izan. Poesia gustatzen ez zaion ipuingile honek, berak kontrakoa esan arren, poetak, onak badira, maite baititu eta ni bezalako kritikari akademikoak ere bai. Esan dezadan, gainera, liburudenda honetan egin zidala bere lehenengo maitasun aitortza Ibanek, 2002 urtean, La isla de los antropólogos y otros relatos liburuaren aurkezpenera etorri nintzenean. Liburua nirekin ekarri dut eta irakurri egingo dizuet bere eskaintza: “Marijorentzat: ez nuen uste hirugarren dibisiyoko idazleez arduratzen zinenik (broma da). Besarkada bat. Iban”. Argi izan nuen gurea amodio istorio luzea izango zela.

Urteak pasa dira eta esan dezaket, dibisiyuak dibisiyu, Zalduaren ipuingintza euskal literaturako MUST bat dela, eta ikusten duzuenez, hasi naiz jada pontifikatzen.

Gaur aurkezten dugun ipuin liburua bikaina da. Kritikari adituek diote ipuin edo poema liburu batean ipuin edo metafora gogoangarri bat soilik egotea askotan aski dela liburuaren balioa justifikatzeko. Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak ipuin liburuan, berriz, ipuin asko topatuko dituzue benetan gogoangarriak. Beste modu batera esateko, betelan gutxi dago. Ibanek etxekolanak jarri zizkigunez eta gehien gustatu zaizkigun ipuinez galdetu zigunez, neuk bat hautatu beharko banu “Ihes egindakoak” hautatuko nuke. Benetan magistrala iruditu zait, tonua, sortzen duen atmosfera, narratzaile-protagonista erabat sinesgarri hori, eta Zalduaren liburu honetan eta bere literaturan oro har kausituko dituzuen hainbat motibo edo gai dituzue bertan: gertakariek, egoerek, erabakiek….badute ezkutuan dagoen ifrentzua eta ipuinak azaleratuko diguna, amaieran, gehienetan;  familia gune gatazkatsu eta afekto guduzelai gisara ulertua, ironia eta umorea, pertsonaien ahots/ideologiak perfilatzeko maisutasuna….ez dut spoiler bat izan nahi, beraz, oraindik ez baduzue irakurri, hor uzten dut kontua.

Esan behar dut, PDF batean irakurri nuela obra eta liburu formatoan jaso nuenean, izugarri gustatu zitzaidala azala eta kontra-azalean datorrena. Paratestua, alegia. Barkatu, maite dut jerga kritikoa eta testuak disekzionatzea. Azalak, egurrezko ontzi horretan sartuta dauden labanen irudiarekin, ipuinon indarra adierazten du, eta liburuak tratatzen dituen gai ausart eta serioei, bereziki, GAUZA edo LA COSAri, Zalduaren terminologian, egiten zaizkion erreferentzia probokagarriak. Baina kontua ez da hor geratzen: atzeko azalean, aurreko liburuetan bezala, narrazio labur bat datorkigu, kontatu behar ez liratekeen gauzen ingurukoa. Literaturaren funtzio eta izaeraren metafora ederra dela esango nuke, literaturak egia gordetzen baitu, baina izaera fantasmala baitu, bere erreinua ez baita ustezko EGIA handiak nagusi diren ERREALITATEARENA. Funtzio bera dute, ipuin antologiaren hasieran eta amaiaeran datozen idazle ezagunen aipuak: lehenengo taldekoek literatura oro GEZURRA dela dioskute eta idazlea, gezurti hutsa. Bigarren taldekoek, literatura askatasun esparru gisara aurkezten dute, dogma eta doxak apurtu edo auzitan jar ditzakeen neurrian, eta literatura egiatiagoa dela dioskute, benetako errealitatea fikzioak sortzen duen errealitate konplexu eta heterologiko horretan dagoela. Bistan da, Zaldua bigarren taldekoa dugula batez ere, eta literaturak, gatazka egoeretan ere gaitasun homeopatikoa duela sinetsirik ere, hau da, ez duela mundua irauliko, fikzioak badu bere leku eta funtzioa. Hau idazten ari naizela harritu egin naiz, Montaigne-tik hasi, Proustekin jarraitu eta Todorov bezalako kritikariengana iritsi eta nola behin eta berriro azpimarrtu den literaturaren gaitasun eta bondadeen kontua. Ironikoa ere lirudike, liburudendan gaudelarik, horrelakorik esatea, irakurleak ia ia sekuestratu egin behar diren garaiotan.

Irakurle gazteak ikusten ditut, nire ikasleak bezalakoak, liburuak eskuetatik erortzen zaizkiela sentituz. Ez zaie hori gertatuko Ibanen liburaurekin, I promise.

Bukatzeko, liburuan topatu ditudan hainbat elementu deigarri azpimarartu nahiko nituzke, honezkero ez bazaudete gogaituta eta Ibanek baimena ematen badit. Batetik, hilen erreinuak duen presentzia erabatekoa, liburuaren tonu espektrala. Ipuin askotan protagonistak hilda daudela jakiten dugu amaieran, edo berpiztuta itzuli egingo direla, mendeku hartzera askotan. Deigarria egin zait hau gatazka tratatzen duten ipuinetan, eta ipuin dexentek jorratzen dute gatazkaren gaia. Hortxe dugu berpiztutako biktimez betetako “Pareko tabernan” ipuina, edo Lekukotasuna ipuin bikaina, Pertur eta Naparraren desagerpenari buruzko hipotesia ematen duena, edo Ibilbidea ipuin gogoangarria, memoria historikoarekin lotutako turismoaz mintzo dena, eta “alde” desberdinen ibilbideak, ikuspuntuak, kontraesanak azaleratzen dituena, edo Aldi bereko iluminazioa, “denok gara hiltzaile” lema laburbil lezakeena, edo interpretazio serioagoa emanez, Hannah Arendt´-en errenpontsabilitate kolektiboaren inguruko hausnarketa, izan ere, egin ditugun eta ez ditugun sarraskien errespontsabilitate kolektiboa baitugu. Ikusten duzuenez, gatazkaz asko hitz egiten du Ibanek, eta hipotesi oso interesgarriak eskaini, “Denbora-lerroa bezalako kontakizunetan: umore eta ironiaz, behatza zaurian jarriaz, erritmo eta ahotsak maisuki dosifikatuz.

Buka dezadan lehenbailehen, bestela, Omenaldia izeneko ipuinaren hiru aldakietan bezala, idazlea desagertzeko edo akabatzeko arriskuan bainago. Zorionak Iban eta eskerrik asko opari honengatik.

azala skbeng

Advertisements

Zientzia-fikzioaz (II)

Aurreko kurtsoaren amaiera aldera, blog honetan bertan, zientzia-fikzioak azpigenero literario bezala bizitzen ari den egoerari buruzko zertzelada batzuk ematen saiatu nintzen. Zenbait kontu azpimarratzen nituen: nola, alde batetik, beste euskarriek (komikiek, zinemak, telesailek, bideojokoek…) gero eta leku gehiago irabazi duten zientzia-fikzioaren kontsumoan eta egituraketan, garai batean nagusi zen paper-letrazkoaren kontura. Nola, bestetik, kapitalismoaren azelerazioaren ondorioz, zientzia-fikzioak gero eta gehiago etorkizun hurbilean kokatutako techno-thrillererako edota narrazio distopikoetarako joera hartu duen. Eta nola, azkenik, literatura mainstreamak, “orokorrak”, neurri batean, bere gain hartu duen zientzia-fikzioa tresna literario duin gisa, garai batean zeukan azpiliteratura estigmatik urrunduz. Mugimendu agian kontraesankorrak, baina ziurrenik elkarren artean lotuak, fandom literario “gogorraren” nolabaiteko zokoratzea iraunarazi dutenak.

Uda honetan 2017-18 ikasturteko euskal liburugintza ekoizpenarekin pixka bat egunera jartzeko aukera izan dut eta, hara non, zientzia-fikziozko nobela birekin egin dudan topo, aurreko joerak, neurri batean, baieztatzen dituztenak: Asel Luzarragaren Bioklik (Elkar argitaletxean) eta Maite Darcelesen Bihotzean daramagun mundua (Alberdania berriki birjaioan). Biak daude etorkizun hurbil samarreko Euskal Herri batean kokatuta, biek aurkezten dituzte zantzu distopikoetako gizarte oso teknifikatu eta hiperkonekatuak, bietan iradokitzen zaigu “egungo” egoerara eraman duen iraganaren ezabatze-ahalegin bat, eta, kurioski, bietan desagertu da Internet, antzeko funtzioak betetzen dituen sare “irendu” batek ordezkatu duena.

Indar handiko eszenak daude bi lanotan, bikain lortuak. Darcelesenean ordenagailu programa batek zuzendutako etxebizitza baten inaugurazio-party batena iruditu zait bereziki gogoangarria –eta artegagarria–; Luzarragarenean asko gozatu dut sare sozialen ordezko telebista interaktibo modukoaren bitartez burututako epaiketa publikoen eszenekin, Gaztea irrati katetik zuzenean aterata diruditen esatari histrioniko batek gidatuta.

Dena dela, ezin esan lanok ase nautenik, ez irudimen antizipatzailearen hedapenaren aldetik, ezta literarioki ere. Besteak beste, haien ereduak, nahiko argiki, klasikoegiak iruditu zaizkidalako: 1984 eta Hau mundu berria, batez ere. Eta hori ez da berez txarra, baina, onartu behar da, helburua iritsiezin bihurtzeaz gain (erraldoiegiak dira nobela hoiek), abiapuntu estu samarra suerta daitekeela, batez ere konbinatzen denean thriller ez bereziki ondo taxutu batekin eta ekarpen handiegirik egiten ez duten –eta ekintza gehiegi eteten duten– pasarte filosofiko-historikoekin –Biokliken kasuan–, edo argumentuaren garapen ahul eta osatugabe batekin –Bihotzean daramagun munduarenean–. Nobela bien asmo didaktiko-politikoa, bestalde, agerikoegia da, ekarpen literario sendoago baten faltan nabarmenegia alegia. Ursula K. Le Guinek zioen bezala:

Istorio bat sortzea edo manipulatzea istorioaren beraren kanpoko xede baten baitan, hots, famaren, edo salgarritasunaz agente batek izan dezakeen iritziaren, edo editore batek berehalako irabaziak izateko desioen, edo are hezkuntza edo sendabidea bezalako helburu noble baten baitan, obran konfiantzarik ez izatea da, hari begirunerik ez izatea (…). Idazleek injustiziak zuzentzeko asmoa izan dezakete, edo izugarrikerien testigantza eman, edo besteak konbentzitu beren ustez egia den horretaz. Baina helburu kontziente horiei haien lanaren kontrola hartzen uzten badiete, azken horren irekitasuna eta ahalmena mugatzen dute. Aurrekoak artea arteagatiko doktrinaren usaina dauka. Ez dut proposatzen doktrina gisa, oharmen gisa baizik. (…) Arteek sekulako gaitasuna daukate giza erkidegoak eratzeko eta kohesionatzeko. Kontatutako eta idatzitako istorioek, zalantzarik gabe, besteak ulertzeko balio digute, eta baita munduan dugun lekua ulertzeko ere. Erabilera horiek berezkoak dira artelanean, haren parte intrintsekoak dira. Baina, ziurtasun osoz, edozein helburu definitu, kontziente edo objektibok esentzia hori ilundu edo deformatuko du (“Konfiantza kontu bat” artikulutik hartua, gaztelaniaz “Una cuestión de confianza”, Contar es escuchar saiakera bilduman dagoena, Círculo de Tiza 2018; berez Vancouverreko literatur lantegi batean 2002an eman zuen solasaldi bat, liburu horretarako artikulu bihurtua).

Nobelotan ez dut sumatu, gainera, J.G. Ballard, Richard K. Morgan, William Gibson, Octavia E. Butler, Jeff Noon edo Paolo Bacigalupi bezalako egileek, besteak beste, abiatutako bide distopikoen oihartzunik, eta pena da, helduleku ederrak eskain ditzazketelako mundu berezien sorrerarako, aipatu klasiko-ohikoetatik harago. Baina agian hori da espero daitekeena, idatzizko zientzia-fikzioa, itxura batean, atzera egiten ari den testuinguru batean…

Edonola ere, ongi etorria eman behar zaie lan hauei, euskal zientzia-fikzio literarioaren apalategi beti laburra luzatzen laguntzen duten neurrian. Ea gehiago etortzen diren, laster; duela gutxi aldarri hori bera egin da Bilbon antolatutako Ansiblefest zientzia-fikzio feministaren jardunaldietan, eta ziur nago hala izango dela.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko irailaren 28an].

dystopia bilaketarekin bat datozen irudiak

“Mejor la ausencia”, de Edurne Portela: dos presentaciones (en una).

[Hace casi exactamente un año, los días 19 de septiembre y 10 de octubre, tuve el placer de presentar la primera novela de Edurne Portela, Mejor la ausencia, en Vitoria y en San Sebastián, en las librerías Zuloa y Zubieta, respectivamente. Me parece adecuado rescatar, refundir y corregir los textos que preparé para ese día y publicarlos en este blog, para recordar aquellos momentos, y una buena novela].

Antes de que llegara este Mejor la ausencia, Edurne Portela (Santurce, 1974) presentó el año 2016 su libro El eco de los disparos. Cultura y memoria de la violencia (Galaxia Gutenberg) un ensayo literario en el que desplazaba el foco de su interés desde la violencia argentina y latinoamericana que había ocupado parte de su obra académica anterior, a la nuestra, a lo que ocurrió aquí, o a La Cosa, que es como llamamos a esto que nos pasó gente como Jokin Muñoz o yo mismo.

En aquel libro, que ha tenido tres ediciones y una repercusión más que notable (para tratar del tema que trata y ser ensayo…), ya había, creo yo, la promesa de un libro de narrativa, incluso de una obra de ficción, en los pasajes en los que, junto al análisis de novelas, películas y obras de arte sobre la violencia vasca, escarbaba en su memoria y contaba su experiencia personal en relación con La Cosa. Recuerdo que alguno de esos pasajes me parecieron cuentos redondos. De hecho, yo creía (estaba convencido) de que el paso siguiente, para Portela, sería escribir un libro de relatos. Pero nadie es perfecto, y ha elegido un género menor como la novela para continuar por esa vía. Qué se le va a hacer.

Por fortuna, Mejor la ausencia no va a engrosar la lista de las malas novelas, que, como es bien sabido, es casi infinita.

Es cierto que es la novela de un crítico, en este caso de una crítica, algo que suele levantar sospechas. Hay quien piensa que el crítico literario que luego se mete a escritor de ficciones siempre está intentando rebatir el tópico de que es un escritor frustrado, o intentando demostrar que el tiempo invertido en analizar los mecanismos de la ficción le ha servido para dar con la fórmula mágica de la misma. De hecho, una amiga me preguntó, cuando le dije que iba a presentar Portela, a ver si la novela “resultaba académica”.

Yo le contesté, evidentemente, que no. Lo que me hace pensar que igual Portela, lo que era, era una falsa académica, una escritora partisana, emboscada en el frente académico, y que por fin se ha quitado el pasamontañas. La manera en la que describe, por ejemplo, la educación literaria, el recorrido de lecturas que hace la protagonista y narradora de la novela, Amaia, durante su adolescencia, no es nada académica. Es la descripción de una pasión literaria, con la que, por cierto, yo me he sentido muy identificado. Y lo mismo puede decirse de lo que de lo que reivindica que significa escribir ficción:

Lo único que soy capaz de controlar es el mundo detrás de esta pantalla. No es que lo entienda, pero puedo transformarlo a mi antojo: lo hago crecer según se despiertan algunas memorias, lo cerceno si lo que surge después de unas horas de escritura me desagrada, doy cuerpo a intuiciones que me llevan acechando años. A veces la oscuridad se vuelve insoportable y lo tengo que dejar, pero según bajo la pantalla del portátil sé que el monstruo queda ahí, contenido, controlado. Y con un botón lo puedo hacer desaparecer. Aunque luego resucite. Aquí fuera es mucho más difícil, la realidad se me escapa (pg. 203).

En todo caso, Mejor la ausencia se está presentando y publicitando como una novela de La Cosa, y creo que lo es, sin duda, pero también es algo más, como intentaré demostrar.

[Otra novela de La Cosa, diréis. Ya está bien. ¿Es que el tema no se acaba nunca? Puede que haya quien ya esté un poco hartito del tema. Yo soy de los que creo que no, que no se publican suficientes libros de ficción sobre el conflicto vasco, o suficientes libros de historia, o testimoniales. Tengo que confesar que no soy mucho de Rieff y su elogio del olvido. Os cuento algo que me pasó este verano de 2017, en plena vorágine de la crisis turismofóbica. En el periódico Berria se publicó un artículo bajo el título de “Turismoa, Inditex eta pintxoak”, que creo que no hay ni que traducir al español; desconozco si salió en español en otros medios. En él, Joseba Álvarez, militante de la izquierda abertzale donostiarra de toda la vida, explicaba cómo había cambiado la Parte Vieja bajo el impulso de la turistificación, y cómo, para explicar esos cambios a los jóvenes, habían hecho una asamblea en la plaza de la Constitución, en la que había ido enumerando lo que había antes en la plaza (y habían sustituido las omnipresentes terrazas de los bares): de derecha a izquierda, empezando de la Biblioteca, “la pequeña imprenta, la librería, la carpintería, la zapatería, la carnicería, el puesto de patatas fritas y cacahuetes, la pequeña papelería, la hermosa pescadería, la agencia de seguros, cuatro bares y la biblioteca municipal”. Y luego seguía contando como, bajo la feroz apisonadora del turismo, habían desaparecido todos esos entrañables establecimientos.

Dirá algo, me decía a mi mismo. Dirá algo. Pero seguía leyendo el artículo, y nada.

La librería que mencionaba al principio de la lista era Lagun. Una librería, que yo recuerde, que no fue expulsada de la Parte Vieja de San Sebastián por la especulación turística o la gentrificación, sino por los ataques continuados de los compañeros de viaje de Joseba Alvarez, que no pararon el acoso hasta que la librería desapareció de allí.

De manera que sí, que creo que hay que seguir escribiendo sobre La Cosa.  Para contrarrestar un poco, al menos, la amnesia selectiva que nos asalta. Que no solo afecta a parte de la izquierda abertzale, por cierto: Lorenzo Silva, Gonzalo Araluce y Manuel Sánchez Corbí acaban de publicar Sangre, sudor y paz: La Guardia Civil contra ETA  y, bueno, yo diría que, entre otras cuestiones, el libro minusvalora el papel que el cuerpo tuvo en el uso de la tortura en el País Vasco. Algo que quizá no es de extrañar, teniendo en cuenta que el mismo Sánchez Corbí fue condenado (y más tarde indultado) por dicho delito…].

Pues, bien, volviendo a Mejor la ausencia, pongamos que es una novela de La Cosa. Y diré que, como novela de La Cosa, se sitúa, con honores, dentro de la tradición que inauguraron, en los años setenta, por una parte 100 metro, de Ramón Saizarbitoria (que, por cierto, acaba de ser reeditada en español) y Lectura insólita de El Capital, de Raúl Guerra Garrido. Con la ventaja de que, a diferencia de otros escritores, Portela conoce ambas tradiciones, la euskaldún y la castellana, que discurren paralelas, y en ocasiones, espalda contra espalda, en la historia de nuestras literaturas.

Discrepo, en este caso, de los que meten en el mismo saco todos los libros sobre el tema, en un supuesto boom de la literatura post-ETA. Los libros, sobre todo cuando se apoyan en la memoria, como es el caso, tienen su tempo, y yo estoy seguro de que Portela habría escrito esta novela, con ETA o sin ETA, con boom o sin boom, en este momento de su vida. Y es que a veces nos olvidamos de que, por muy relacionados que estén, el tiempo de la literatura no es el mismo que el tiempo histórico, que el tiempo en sí. Como decía Damián Tabarovsky, “la literatura se realiza en una comunidad imaginaria, en un destiempo, en la imposibilidad radical, en la soledad, en el malentendido”. Creo que es, al menos, el caso de la buena literatura, y es el caso de Mejor la ausencia.

La historia se desarrolla en la Margen Izquierda, en dos periodos muy diferentes: uno, entre 1979 y 1992, que es el que ocupa el grueso de la obra, y otro, más corto, correspondiente a 2009, y no puede más que ser una novela de La Cosa, porque La Cosa era algo que permeaba todo lo que ocurría en nuestra sociedad.

Pero no se trata de una novela de combate, sino de personajes. Se centra en el entorno de Amaia, una chica nacida en 1974, casualmente el mismo año que Portela, y que empieza su narración cinco años después, en 1979. Familia, amigos, enemigos más o menos íntimos… a lo largo de la novela vemos desfilar toda una nómina de personajes que reconstruyen un microuniverso muy rico, en el que los matices, el claroscuro, son lo principal: la construcción de los personajes me parece, en ese sentido, admirable.

Porque se nota que Portela mima a sus personajes, los quiere, incluso a los que a priori pueden parecernos más despreciables (como Amadeo o Carlos), los quiere. Y eso me parece fundamental en un novelista. Hace poco he leído una novela, de un editor y escritor vasco muy conocido, Xabier Mendiguren, que se titula Alsina, uno de cuyos ejes es la conversación, durante una cena, de dos altos cargos del PNV y del PSE, este último antiguo polimili. La idea es buena, y, además, el autor, por medio de la conversación, hace un interesante repaso de lo que significó cierta época de la historia del País Vasco. El problema es que yo, como lector, no pude creerme del todo aquel diálogo, porque el autor detesta a sus personajes, se nota que le caen mal, y no puede evitar reflejarlo en el texto, de manera que les hace decir cosas que los verdaderos personajes difícilmente dirían, o no de ese modo (eso creo, al menos).

Y pienso que la clave está en querer a los personajes, que es lo que hace Portela en esta novela con Amadeo, el padre de la narradora; con Elvira, la madre; con Aníbal, el hermano yonki; con Aitor, el hermano supuestamente responsable; con Kepa, el hermano borroka; con Carlos, un policía tan atractivo como turbio; con Pili, la asistenta; con Gema, la amiga de Amaia; con Iker, el amor platónico de la narradora; incluso con Amaia, la narradora, que a veces se hace un poco odiosa al lector (por lo menos a este lector, por ejemplo en la página 104)… Pero, en todo caso, nunca deja de ser creíble…

(Cuando comenté esto último en la presentación de Vitoria, la novelista se me enfadó un poco, y me ha pasado también con alguna otra amiga a la que se lo he comentado. Así que lo retiro. Reconozco que puede ser debido a que tengo dos hijas adolescentes en casa y hay veces que no acabo de llevarlo bien. Me decía mi amiga que, a fin de cuentas, la actitud destroyer de Amaia es comprensible a causa del ambiente que vive en casa. Pero yo le conteste que la violencia de Amadeo también es comprensible –que no justificable– teniendo en cuenta lo que vive fuera de casa, en el infierno del conflicto vasco… y yo creo que esa es la grandeza de este libro, no presentar monigotes planos, esquemas, clichés, sino personajes con matices, que evolucionan, que cambian con respecto a su background…).

Y, de acuerdo, Mejor la ausencia es una novela de La Cosa, sí, pero es también una  novela periférica sobre La Cosa, algo que creo que hay que destacar. Y lo es, me da la impresión, en dos sentidos.

Uno, porque en un mundo narrativo en el que domina el giputxicentrismo, Portela pone el foco en los márgenes del Gran Bilbao, un espacio que no ha sido tan novelado como merece, no al menos en relación al tema de La Cosa (en euskera habría que mencionar, por lo menos, a Joxe Belmonte, cuya novela Hamar urte barru está traducida al español, como Al cabo de diez años, Erein 2006). Creo que ese es una de las aportaciones fundamentales de la novela, la construcción de ese mundo entre la crisis económica y la deriva posindustrial, que creo que está magistralmente reflejado.

Y, dos, este libro es periférico también en el sentido de que está escrito por una mujer y, sobre todo, narrado por una mujer, una niña al principio, como es Amaia. Porque la literatura de La Cosa, la literatura sobre “nuestros muchachos”, “gure motilak”, ha sido y es una literatura en general muy masculinizada, incluso un poco cipotuda, en algunos casos. Por supuesto, ha habido aportaciones en ese sentido, en euskera por parte de gente como Arantxa Urretabizkaia, Itxaro Borda, Eider Rodriguez, Uxue Apaolaza o Katixa Agirre, pero siguen siendo minoría. Y abrir ventanas al otro lado de la casa, no sólo al lado masculino, siempre es positivo, aunque eso no implique nada sobre la calidad de la obra, sobre si la ventana va estar limpia o no, o va a ser del tamaño adecuado. En este caso lo es, la ventana está bien hecha, colocada a una altura adecuada, y el cristal es bueno. Pero es que además novelas como esta aportan diversidad, algo que a mí siempre me parece positivo, y experiencias que, si sólo hombres escribieran sobre esto, no llegaríamos a conocer. Algunas de ellas sobrecogedoras, por cierto, porque el libro no ahorra detalles en ese sentido (la educación sentimental de Amaia, en el ambiente enrarecido de la margen izquierda de aquellos años, es brutal en muchos aspectos, y lo mismo puede decirse de todo aquello relacionado con la violencia de género). Algo que es de agradecer, porque enriquece nuestra visión.

De hecho, me parece que es una de las primeras veces en que se pone en relación, en nuestra literatura, la violencia social, la de la calle, con la de puertas adentro, la doméstica. Y establece una relación que está llena de sugerencias, y es, a mi entender, una de las aportaciones fundamentales de la novela.

Y ahí quiero enlazar con lo que he dicho al principio: que no es solo una novela de La Cosa: es una novela de formación y es una novela familiar/disfuncional, muy bien construida.

Creo que el esfuerzo que ha hecho Portela con la voz de la narradora es muy de destacar. Recordemos que es una niña de cinco años la que empieza a contar, y va avanzando a lo largo de la narración hasta que cumple dieciocho años (luego ya es la de treinta y cinco la que acaba contando, o la que se convierte en la verdadera narradora de la novela). Pues bien, aunque todos sabemos que el lenguaje infantil, en literatura, es una convención, hay que resultar convincente en dicha convención, y yo creo que lo logra, además en condiciones difíciles, porque no sólo tiene que lograr que la voz de la niña narradora suene creíble, sino que tiene que hacerla progresar a medida que va cumpliendo los años; en ese sentido me recuerda otro intento, también bastante logrado en ese sentido, como fue la novela Gerra txikia, de Lander Garro (traducida al castellano como La pequeña guerra, Txertoa 2017), aunque creo que Portela resulta más convincente en la adecuación del tono con la edad de la protagonista.

Asistimos, de esa manera, al paso de la niñez a la adolescencia, y de ahí, muy rápidamente, a una edad adulta un tanto truncada, de Amaia, en lo que es un Bildungsroman de libro, sórdido y en ocasiones, violento, incómodo. La novela busca la incomodidad del lector y, en mi caso, por lo menos, lo ha logrado: hay escenas brutales, como la del parque con la pandilla de Iker, que dejan muy mal cuerpo (pgs. 97-98). Portela sabe de qué está hablando, y nos lo sirve crudo y sin aditivos. Y yo no puedo más que agradecerle el mal rato, porque es un mal rato de los que hace reflexionar.

La descripción de la erosión/la atomización de la familia de Amaia, en el contexto del conflicto vasco, me parece también que está muy bien planteada: es amargamente realista y carece de ánimo moralista o ejemplarizante. Es cierto que las familias desestructuradas, en general, quedan muy bien en literatura, son uno de los temas estrella de la literatura. Pero hay que saber llevarlas al papel. Y, en todo caso, como dice la escritora (y también académica) Mary Karr, en su novela El club de los mentirosos, “una familia disfuncional es cualquier familia con más de un miembro en ella”.

No querría dejar de apuntar cómo Amaia, en esa cuesta abajo que es su familia y su vida, encuentra un refugio en la lectura; también hace otras cosas, como salir a correr, atiborrarse de comida, drogarse y emborracharse, o escuchar música de Eskorbuto y Extremoduro, pero su amor a la literatura es más constante, menos ocasional que todo eso. Y hace un itinerario que, por cierto, me ha recordado mucho al mío: de La isla del Tesoro a Los Cinco (en mi caso fueron Los Hollister, la versión yanqui/pop de Los Cinco), y de ahí a los latinoamericanos (yo, entre medias, pasé por la ciencia ficción), con puya incluida para Javier Marías (cfr. pg. 119: me imagino que Amaia estaría leyendo Todas las almas) (por cierto, me ha extrañado, por las fechas, no ver a Carver en el lote, que –tengo esa impresión– hizo furor a finales de los ochenta y principios de los noventa, por lo menos en los ambientes lectores en los que me movía yo…).

Finalmente, querría recalcar otro aspecto de la novela que me interesado mucho, y es el de su arquitectura, que me parece que está muy bien trabada.

Portela empieza por el final, de manera que no hay sorpresa, al contrario que en las novelas de intriga: no hay trampa, ya que sabemos desde el principio hacia dónde se dirige la novela. Eso me parece el rasgo de una buena novela, ya de principio: no es tan importante el qué, sino el cómo. [Y señalo lo de los thriller precisamente porque me da la impresión de que hay una broma sobre ese tipo de novelas en las referencias que hace a la que Amaia tiene, al principio, intención de escribir, cfr. pgs. 192 y 201]

Luego viene el proceso de crecimiento de la narradora, año tras año, en el que nos va contando, al principio desde un punto de vista muy infantil y fragmentario, cómo va transcurriendo su vida y la de su familia: 1979, 1980, 1981… Evidentemente, la narradora es cada vez más consciente y tiene cada vez más información, pero es curioso como avanzamos de un estadio, de unos capítulos en los que sabemos más que la narradora, y en los que es el lector quien tiene que rellenar los huecos que Amaia va dejando, hacia otros capítulos en los que la información que se le proporciona al lector es mayor, pero éste es cada vez más consciente de que falta algo… hasta el giro final en el que, desde la distancia de los años y la madurez como escritora de la narradora, cuando decide que lo que va a contar es su historia, nos desvela algunas de las claves que nos faltaban o no habíamos interpretado bien en el rompecabezas: precisamente hay un cambio en los pasajes de la novela, que no voy a revelar, que da cuenta de ello (cfr. pg. 204). De manera que, paradójicamente, sí que hay una novela de intriga en esta novela, pero es una intriga que corresponde a su arquitectura, que me parece, junto a la progresión de la voz, que ya he señalado antes, uno de sus grandes aciertos.

Y me callo ya.

mejor-la-ausencia-edurne-portela

Aitor Arregiren hitzak “Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak” liburuari buruz

[Irailaren hasieran Donostian aurkeztu genuen Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak  nire ipuin bilduma berria, eta egun horretako prentsaurrekoan, Ana Malagon adiskideaz gain, Aitor Arregi zinemagilea izan nuen lagun. Irakurri zituzten testuak eskatu nizkien biei, eta hona hemen, sailarekin jarraitzeko, Arregiren hitzak].

 

IBAN ZALDUA IDAZLE SINGULARRA IRUDITZEN ZAIT. Genero desberdinak nahasten ditu. Liburu honetan ere gertatzen zaizu, liburu batzuk lurtarragoak dira, beste batzuk fantastikoak, zientzia fikzio tokea dutenak eta beste batzuk eta hauek dira nire gogokoenak, zientzia fikzioa eta eta euskal egunerokotasuna nahasten dutena. Barietate handia proposatzen du eta aldi berean guztiak daukate Iban Zalduaren zer hori. Azaltzea zaila gertatzen zaidan txispa hori edo.

Esparru nahasketa desberdinak eginda, esparru berriak sortzen ditu. Jar dezagun super botereak dituen ETAkidearen adibidea.

IDAZLE ZINEMATOGRAFIKOA DA, hori ona den edo ez  esaten oso ondo ez dakidan arren. Zinemaren munduan gabiltzanok badugu horrelako alarma bate do piztuta: norbait etortzen zaizunean esaten liburu zinematografiko bat gomendatzne dizuela, egokitzapena egiteko aukerakoa… alde egin ezazu ahalik eta azkarren.

Ibanen lanaren kasuan, zinematografikoa da  ez irudiekin idazten duelako, baizik eta planteamendu eta garapen interesgarriak bideratzen dituelako. Hori da askotan zailena, txispa hori sortzea. Eta zinegileok planteamendu horien ehizan ibiltzen gara.

OHIKO INGURU BATEAN, EZ OHIKO ZERBAIT GERTATZEN DA, baina gertaera hau ez dU azpimarratzen Prosa bare batekin, ikuspuntu ez  hutsezinezko (ez infaliblea) erabiltzen du Irakurtzen duzunak ziurgabetasuna eragiten dizu. Protagonista esaten ari dena guztiz horrela al da?

Slipstream terminoa datorkit burura. Zientzia fikzioak arraroa den hori familiarrai egin nahi duen moduan, Slipstream-ak familiarra den hori arraro bilakatzen du. Badakizu aurrera doan heinean kontatkizuna, tentuz ibili behar zarela, hezurrez josita arrain goxo bat jaten duzunean moduan. Christopher Priest gogorarazten dit batzuetan Iban Zalduaren idazkerak, berak agian eraginik ez duela esango didan arren. Eta galdetzen dut, ze axola dio egileak ze asmo zuen? Hori esan zidan behin ikusle batek gure film bat ikusi zuenean.

“Dado que el escritor no puede predecir el futuro con exactitud, lo único que le queda es usar la esfera real de su propia vida – experiencias, recuerdos, identidad- como base de sus libros. En otras palabras el futuro que inventa y describe es una metáfora extendida del presente”.

Emmanuel Carrerreren non fiction-a ere ikusten dut, norbere esperientziak narrazio material bilakatzerako orduan. Agian beste liburuetan gehiago nabaritu dut hemen baino.  Zintzotasunarekin jolasten du eta identifikazioa. “Non ikusi nau tipo honek?”

Noski, ipuin liburua den aldetik, normala den moduan irakurleak ipuin faboritoak izango ditu, batzuk beste batzuk baino gehiago gustatuko zaizkio.

Euskal literaturan ez dut ikusten bere antzik duenik. Ziurrenik euskal literaturatik at ere ez dut bilatu eta horrexegatik iruditzen zai egile singularra. Niretzat singularra den orok dauka nolabaiteko erakargarritasuna -batzuk beste batzuk baino gehiago, dena esateko-  eta horregatik erakartzen naute Ibanen liburuek.

 

Aitor Arregi.

 

 

Ipuinak aiztoak dira –metafora zaharrunoekin osatutako panfleto bat–

1.- Poesia, beste hark esaten zuen bezala, mailua bazen, ipuinak aiztoak direla aldarrikatu nahi dut. Poesiak errealitatea kolpatu dezake, ez naiz ni kontrakoa esaten ausartuko, baina fikziozko narrazioek, ondo egiten badute beren lana, erditik moz dezakete errealitate hori bera, edo, behintzat, albo batetik, azalaren –eta, batzuetan, are gantz ehunaren– azpian dagoena agerian utziz.

Dotoreagoa dena, maiz, mailu batek eragin ditzakeen koskorrak baino.

2.- Ipuinek, aizto eraginkorrenek bezala, ahoa eta bizkarra dituzte: bata zorroztua eta bestea kamutsa. Azken horretatik ibili behar du, onik eta osorik dagoela uste duela, irakurleak irakurraldian zehar. Baina ahoak uneren batean edo bestean ebaki behar du irakurlea, edo zartatu. Edo, gutxienez, zulatu, arinki bada er

Bestalde, existitzen direla jakinda ere, bi ahoko aiztoak, herri-jakinduriak aspaldi ebatzi bezala, ez dira batere gomendagarri. Belarra, Harkaitz Canorentzat aiztoa baino zorrotzagoa dena, halakoa da, bi ahokoa, eta ondorioz, ez bereziki baliagarria.

3.- Izan ere, ez al da izan, historikoki, ganibeta traidoreen arma kutuna? Ba ipuinak ere, ipuin izateko, traizio egin behar dizu irakurle gisa, moduren batean edo bestean.

Juan Kruz Igerabidek esan bezala, “saldukeriaren aiztoak zauritzen zaituelarik, ez da samurra gizaki zuhur gisa jokatzea”. Eta horixe du helburuetako bat literatura onak: irakurlea durduzatzea, lekuz kanporatzea, gizaki zuhur gisa aritzeari utz diezaion, irudimenean, eta une batez sikiera.

4.- Alde horretatik aiztoa ez da, ziurrenik, ezpata bezain arma noblea –noblea, edo nobela–. Baina berdin da hilgarria, eta, zalantzarik gabe, eramangarriagoa da.

Eta eramangarritasuna izan beharko litzateke, Italo Calvinok eta Enrique Vila-Matasek bide ezberdinetatik aspaldi aldarrikatu bezala, literaturaren tasun nagusienetako bat. Nobela batzuek –barkatu, ezpata batzuek esan nahi nuen– nekez betetzen duten zerbait, maiz.

5.- Bistan denez, mota diferenteetako aiztoak daude; zuen mahai-tresneria gure etxekoaren antzekoa bada, hots, garai eta jatorri askotariko trasteen sedimentazioaren ondorio, badakizue zertaz ari naizen. Jakingo duzuen bezala badagoela aizto mota bat apenas erabiltzen dena –gurina ogi txigortuan zabaltzeko ez bada–, eta, azkenean –halakoak sekula ez direlako galtzen–, sukaldeko ugariena bihurtzen dena: punta biribilduna, eta zerrarik apenas ez duena, hots, aizto izena ere merezi ez duena kasik; liburu dendetan ere horixe da, tamalez, joriena.

Saia zaitezte halako batekin ebakitzen, literarioki plazera  hartzen: triskantza ikaragarria izango da. Katharine Hepburnek behin esan zuen bezala, “aizto zorrotz batek du bizkorren ebakitzen, eta gutxien egiten du min”.

6.- Aizto motez ari garela: bisturia, funtsean, aizto bat da.

Eta, ados, egia da Flaubertek esan zuela “arima ezin dela bisturi batez aurkitu”. Baina hori da esan zuenean ez zelako, hemen bezala, metaforikoki aritu. Michael Ondaatjek, ordea, bide hori hartu zuen adierazi zuenean: “Idazleak luma erabiltzen du, bisturiaren edo sopletearen ordez”.

Luma. Bai, hori ere zaharkitu samar geratu da, aipu eta metafora gisa…

7.- Duela gutxi Sonia González idazleari irakurri diodan bezala –bere aitaren ikaskizun bat gogora ekarriz–, gizon bati labana sartu behar bazaio, ez da arma pelikuletan egiten duten moduan hartu behar, hau da, goitik apuntatzen eta parte zorrotza atzerantz: labanak zuzen hartu behar dira, zorrotza gorantz, atzetik apur bat ezkutaturik eta inpultsoa bilatuz, eta sabel partera zuzendu. Zeren eta, goitik eginez gero, edozeinentzat erraz izango bailitzateke labanaren ibilbidea gelditu eta eskutik kentzea.

Ipuinekin eta, oro har, literaturarekin, berdin gertatzen da aholkugarri: zorrotza gorantz, eta eskua –idazlearen eskua– beti atzean, ezkutuan eta ondo babestuta.

8.- Beste era batean esanda: fikzioa da gure ipuinen, gure aiztoen osagai nagusia.

Baina, betiere, egia dosi bat izan behar dute beren baitan, osagarri ñimiño eta bereizgarri bezala sikiera: Ramon Saizarbitoriak Gorde nazazu lurpeanen ezarri bezala, “erabiltzen jakinez gero, ez dago egia bezain ganibet zorrotzik”.

9.- Edonola ere, eta aurrekoarekin lotuta, aiztoa manejatzera doanak –idazleak– gehiago jakin behar du kontatzen duenaz –pertsonaiez, egoerez, aurrekariez eta ondorioez– ipuinean islatzen dena baino. Abraham Lincolnek argi utzi zuen: “Zortzi ordu badauzkat arbola mozteko, zazpi ordu emango ditut nire aiztoa zorrozten”.

Aurretiko lan hori egitea beharrezkoa den arren, ezin da dena erabili ipuinean. Horretarako daude nobelak, zeinetan araua kontrakoa izan baitaiteke lasai asko, hau da, beharrezkoa dena baino are gehiago kontatzea…

10.- Ipuin bilduma batzuk mahai tresneria txukun horietakoak bezalakoak dira, aurrezki kutxetan opari ematen zituzten belusezko kaxetan ondo ordenatuta datozenak, guztiz homogeneoak. Eta beste batzuk, ordea, suitzar laban baten antzekoak dira, erabilera anitzezko atal ezberdinez osaturikoak, edo, nahiago bada, gorago aipatu ditudan mahai tresnen sukaldeko ohiko tiraderak bezalakoak, jatorri, forma eta garai ezberdinetako aiztoz, koilarez, sardexkez eta bestelako trastez gainezka.

Nik mota horretako ipuin liburuak maite ditut, eta Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzakek, zerbait izatekotan, suitzar laban horietako bat izan nahiko luke. Edo, ados –izan nadin metaforikoki lurtarrago–, tiradera nahaspilatsu bat.

 

[Testu honen zati batzuk Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak ipuin liburuaren Donostiako aurkezpenean irakurri eta komentatu nituen, 2018ko irailaren 11an, Ana Malagon eta Aitor Arregiren konpainia noblean. Idatzi ondoren bururatu zitzaidan –ziurrenik norbaiti ebatsi diodan, baina gogoan ez dudan– aforismo moduko hau: “Metafora literaturaren minbizia da“].

azala skbeng

Ana Malagonen hitzak “Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak” liburuari buruz

[Kurtsoa aspalditxo hasi da, eta bada ordua blog hau berrabiarazteko. Egunotan nire azkeneko ipuin liburua, Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak, promozionatzen nabil eta, ezinbestean, auto-salmenta ekintza lotsagabe horrek bere lekua hartuko du Oharrak & Hondarraken. Joan den astean Donostian aurkeztu genuen lana, eta egun horretako prentsaurrekoan Ana Malagon idazle eta, hala ere, adiskidea izan nuen lagun, Aitor Arregi zinemagilearekin batera. Irakurri zituzten testuak eskatu nizkien biei -hori ere nahiko lotsagabeki-, eta hona hemen, hasteko, Malagonek esan zituenak].

Kaixo.

Ez dakit zertan ari zen pentsatzen Iban bere liburua aurkezteko eskatu zidanean. Ekainean izan zen eta tira, badakizue nolakoak diren ekainak irakasle direnentzat. Halako temeridadearengatik damutzen hasia egongo da dagoeneko, bere hanken mugimenduek salatzen dute. Zuen zorionerako eta bere eta nire lasaitasunerako, laburra izango naiz. Sekula kontatu beharko ez nituzkeen gauzak esaten bukatuko baitut bestela. Eta gainera ez dut zuek distraitzeko GIF animatuak proiektatzeko modurik.

Zaila da ipuin liburu bati buruz hitz egitea esan behar ez zenuena esan gabe. Kontuan hartu behar dugu hau ez dela irakurle klub baten solasean botatako iruzkina, gauzak esan behar ditudala baina gauzak isildu ere bai, nire asmoa hemen irakurleak erakartzea baita, iletik tiraka bada ere. Zaila da ipuin liburu bati buruz hitz egitea eta nobelan pentsatzen egiten den galderari erantzun behar izaten delako. Hots, “zeri buruz da” madarikatu hori.

Galdera honi, “ai, ba ez dakit, bizitza eta horrelako gauzak” esanaz erantzuteko tentazioa oso handia da.

Gauzei buruz baita Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak. Izenburuak esaten du. Gauza deitzen zaie bere izenagatik deitzea kosta egiten diren gauzak direlako. Tabuak, sekretuak eta errebelazioak, eta ondorioz, damuak. Izenburuak berak dio. Liburu hau damu bat da.

Familiak diren gauza hori presente dago. Maite dut gauza hau. Debilidadea daukat familia disfuntzionalen inguruan, eta, ziur nago, zuek ere bai. Ez dut testu analisian eta are gutxiago psikoanalisian sartu nahi, lehenengoa ez baita nire esparrua eta bigarrenak halako errepelusa ematen didalako, baina deigarria iruditzen zait nola ipuinaren ikuspegiaren arabera, aita edo alaba den (aita eta alabak daude batez ere), semea edo ama den, bestea maiz misterio bat bilakatzen den. Ibanen ipuinetako alabak distanteak eta batzutan ulertezinak dira beraien aiten begitan. Ibanen ipuinetako aitek bizitza izkutu bat dute, haien alabek deskubritu ala ez.

Etorkizuna den beste gauza hori ere hor dago. Batzutan irribarrea izozten duen etorkizun bat da, ironikoa eta aldi berean, distopikoa. Eta badakizue distopia ironikoek deserosotasun hori eragiten dutela. Oso konbinaketa potentea da, gure oraineko absurduak salatzeko balio duena.

“Science fiction sucks at predicting the future, but it sure is good at predicting the present (c.f. William Gibson): that is, the stuff that seems plausible in science fiction at any given moment is a good source of insight into what’s on our collective minds”, Cory Doctorow.

Literatura edo metaliteratura den beste gauza horretan, eskerrak, autorearen heriotza dator. Oso interesgarria da autoreen pertsonalismo garai hauetan Ibanek autoreak hiltzea, ezabatzea, ahaztea. Autorea-pertsona eta autorea-obra banatu egiten dira.

Eta azkenik, Ibanek “Gauza” bezala izendatu izan duen euskal gatazka izan den “gauza” hori aipatuko dut. Iraganetik altxatzen zaizkigun mamuak dira, gaurtik eta etorkizun nik uste dut nahiko hurbiletik kontaturiko ipuinetan. Geografiak, kronologiak, gatazkaren alde anitzak islatzen dituzte eta horrekin gatazka beraren absurdua. Eta batek pentsa lezake, ekidistantzia bat dagoela, baina nire ustez, posizio bat dago honetan, gauzaren konplexutasuna adieraztearen aldeko posizio bat. Eta gauza honen inguruan nahiko posizionamendu ausarta iruditzen zait, errazagoa izango litzatekeelako alde batean kokatzea. Edo batzuek egin duten bezala, alde batetik, beste aldea topikoz eta ez ulertu nahiaz erretratatzea.

Horiek dira nik liburu honetan aurkitutako “gauzak”, disfrutarazi nautenak, hausnartzen utzi nautenak eta irakurle naizen partetik, nire gauzekin nahastu egin zaizkidanak.

Oso ondo dago. Erosi. Irakurri. Orain. Ya.

Ana Malagon.

Hiru itzulera (duin)

[Eta, ikasturtea amaitzeko, musika: noizean behin berreskuratzen ditudan “Hiru disko” saileko artikulu horietako bat. Horrekin lotuta, aitortu behar dut kurtso honetako kontu pozgarrienetako batek musikarekin izan duela zer ikusia: Don Inorrez proiektuarentzat idatzi dudan “Looking To Mess About” ipuina alegia (ohore bat niretzat). Izan ere, Don Inorrez, Bide Ertzean-en spin off bezala, gaurko gaia den itzulera musikal duinekin lotuta dago, nolabait. Duinak baino gehiagorekin, kasu honetan.

Oharrak & Hondarrak bloga, dena ondo bidean, irailean bueltatuko da. Ongi pasa oporrak!].

Musika taldeak banatu egiten dira, azkenean, eta bakarlariak, uneren batean, erretiratu ohi dira: hori egia unibertsala da. Baina hori bezain unibertsala da, orobat, handik urte batzuetara berriro elkartu eta oholtzara itzuliko direla, arrazoi ia beti krematistikoengatik (nahiz eta haiek “dibertsioa”, “fanen eskaera etengabeak”, “inspirazioaren itzulera” eta antzeko kontzeptu etereoekin mozorrotu erabakia). Itzulera horiek bi motatakoak izaten dira: 1) diskorik gabekoak (horietan musikariak bere greatest hitsak kasik karaoke moduan paseatzera ateratzen dituzte mundu zabaletik), eta 2) diskoarekin (modalitate honetan karaoke-bira bera egiten dute, baina, gainera, aitzakia bezala, disko txar bat kaleratzen dute, zeinaren kanta bat edo bi joko dituzte, gehienez, hit zaharren artean). Dena dela, badaude itzulera-disko batzuk duintasun maila minimoa iristen dutenak, eta, tamalez, oharkabean pasatzen direnak. Hona halako hiru.

why call it anything bilaketarekin bat datozen irudiak

The Chameleons, Why Call It Anything, Artful, 2001.

The Chameleons 80ko hamarkada hasierako talde siniestro-depresibo onenetakoa izan zen, arrakasta handirik izatera heldu ez bazen ere; bi LP independente kaleratu ondoren, multinazional batek (Geffenek) haiengan sinetsi eta disko bat grabatu zuten 1986an, enpresaren espektatibak bete ez zituena (jakina); ondoren, abentura estrainio pare bat, eta ohiko banaketa. Dena dela, kultuzko jarraitzaile oinarri on bat zuten Chameleons-ek, eta kontzertu batzuetarako juntatu ziren 2000 urtetik aurrera. Eta berrelkartze horretatik, miragarriki, disko hau sortu zen: 80ko hamarraldiko hiru disko haien jarraipen orbangabea, hamabost urtetako etenaldirik gertatu izan ez balitz bezala; zaharren artean random moduan ipiniz gero, zinez, ez da diferentzia nabaritzen (ragamuffin aire batzuk txertatzen dituen “Miracles and Wonders” abestia alde batera utzita, akaso). Hots, aurreneko hirurak bezain ona, iluna eta angustiaz betea. Zoritxarrez, ez zen inor enteratu. Besteak beste, irudipena daukat, goizegi elkartu eta grabatu zutelako: urte gutxi batzuk itxaron izan balute, post-punk delakoaren olatua hartu ahal izango zuten, eta nekezago egingo zitzaien Editors edo Interpol gisako taldeei The Chameleons-en ondarea horren mimetikoki (eta zigorgabeki) lapurtzea…

Days Run Away bilaketarekin bat datozen irudiak

The House of Love, Days Run Away, Arts & Industry, 2005

Hauek ere pixka bat garaiz kanpo ibili ziren: beren gitarren popak (arinki psikodelikoa) ez zuen oso ondo bat egiten laurogeiko hamarraldiko bigarren  erdialdeko Zeitgeist bonbastikoarekin, eta Madchesterreko mobidara nahiko trakeski egokitzen saiatu ziren gero. Emaitza: bi disko enorme (homonimoak, 1988 eta 1990ekoak, hurrenez hurren), eta maldan beherako beste bi, 1993ko banaketara eraman zutenak ihesbiderik gabe (kideen arteko ohiko iskanbilen artean). 2005ean, ustekabean, lider haserretuek taldea berrosatu eta disko hau kaleratu zuten. The Chameleons-en itzulera-diskoaren ereduaren aurka, Days Run Away honek zer ikusi gutxi du The House of Love-ren hasierako disko gitarrero haiekin: hemen ez dugu topatuko “Shine On” edo “I Don’t Know Why I Love You” bezalako hitazo independenterik; izan ere, diskoa nahiko akustikoa da, aitzindarien elektrizitate gozoarekin alderatuta (horren arrastoak geratzen badira ere “Love You Too Much” edo “Kit Carter” kantetan). Imajinatzen dut fan zaharrek beste zerbait espero zutela; hala ere, ahotsak, koroak eta melodiak hor daude, etxeko ohiko markarekin, eta disko ona da: entzun bestela “Kinda Love” (popean erromantizismoaren biziraupena bermatzen duen kanta horietako bat), eta hitz egingo dugu.

bush aerial bilaketarekin bat datozen irudiak

Kate Bush, Aerial, EMI, 2005.

Kate Bush rara avis bat izan zen 1970eko hamarraldiko amaieran eta 80koan zehar: pop histrioniko samar bat praktikatu zuen, nahiko teatrala, muzin egiten ez ziona (garai hartan!) rock progresiboaren ekarpenari. Gainera, ez zen ahots soil bat, bere abestiak konposatu, koreografiatu eta produzitzen baitzituen; bere karreraren kontrol osoa izatera iritsi zen lehenengo emakumeetarikoa izan zen (Madonna baino dezente lehenago); zordun handiak ditu Björk, Tori Amos edo Bat For Lashes, besteak beste. Baina, halako batean, gailurrera iritsi ondoren (“Running Up That Hill” klasiko ochenteroarekin), eta LP diskretuago pare bat eta gero, plaf, eklipsea. Amatasuna, erretiroa landa ingelesean; legendak dioenez, EMI etxeko exekutiboak, kezkatuta, etxaldera joan zitzaizkion bisitan, galdezka ea zertan ari zen lanean, eta Bushek azenario-tarta ederra eraman zien, labetik atera berria: “Honetan!”. Baina ez zen egia osoa, antza: hamabi urteren buruan Aerial diskoa argitaratu zuen, bikoitza gainera, aurrekoak bezain fina, hetereogeneoa eta, horregatik, ezberdina eta berdina aldi berean (nire kanta faboritoa: “Nocturn” luzea). Kate Bush ez da eszenatokien lagun, eta, ordukoan, ez zuen birarik egin; agian horregatik lan honek ez zuen lortu  merezi zuen oihartzuna. Baina merezi du.

[Artikulu hau Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2010eko abenduko zenbakian].