Bederatzigarrenean

(Joan berri den abuztuan, urtean zeharreko artikulugile titularren ordez, Berria egunkariko Iritzi sailak astero zutabe bat idazteko eskaera egin zidan atzera, igandeetako Ele/Mele azpisekzioan argitaratuko zena, Goiatz Labandibarrenarekin batera. Tokatzen zitzaidan bigarren saiorako testu hau idatzi nuen, hasiera batean, baina literarioegia iritzi nion -iritzi sail baterako, alegia-, eta, azkenean, El Prat-eko aireportuaren hedapenaren auziaren inguruko beste bat egin nuen -hura ere literarioegia, agian, baina ez hainbeste-, eta hori izan zen argitaratu zena, azkenean; “Bederatzigarrenean” tiraderan geratu zen. Oharrak & Hondarrak blogaren ikasturte hasiera honetarako berreskuratzea otu zait. Kurtso berri on!).

Bederatzigarrenean

Hemen agertu nintzenean, noski, kostatu zitzaidan jabetzea… Bizilagunen deiadarrak ozenegiak ziren, inor ez zen besteon saminaz arduratzen. Hi behintzat, Lina, ondoren iritsi hintzen eta berehala kontatu ahal izan ninan gertatzen zitzaiguna… Ados, agian ez horren berehala… Baina ulertu behar dun, egoera estresagarria zunan guztiz. Zuek biok zortea izan duzue, ze atseden uneak, hau bezalakoak, urriak dira hemen…

Bai, berehala hasi ziren aurretik pasatzen, eta gutaz trufatzen. Ez, ez zuen moduan; guk ez ditugu ikusten, zuek ikusten zaituztegun bezala, baina badakigu hor daudela. Non? Beste aldean. Pantailaren beste aldean, noski… Ez dakit nola azaldu hobeto: kristal likido baten atzean… Ispilu bat balitz bezala…? Bada, haiek hantxe daude, ziur. Eta daukagun piura negargarriarekin ikusten gaituzte, eta gutaz barre egin behar dute, derrigor. Egunero aldatzen digute mozorroa, eta zein baino zein irri-egingarriagoa da. Ezinezkoa da pose duinik osatzea hemen: izan ere, okerragoa da posatzen saiatzen garenean. Egunero, tira, bai, Lina, arrazoi dun, agian ez dun egunero, hemen denbora ez zagon horrela neurtzerik. Bazakinat… Baina haiek ulertzeko zionat.

Horixe baietz, gure seme-alabak dira beste aldekoak, ziur gaude. Zigor bezala, ufa, gogorregia da. Bai, badakigu haien haurtzaro osoa Instagramen zintzilikatu genuela, haiei baimenik eskatu gabe. Ez dut esango ondo egin genuenik… Baina hau… O, ez gezurrik esan, Lina, nik bezain pozik sareratzen hituen-eta gure neska-mutikoen argazkiak… Hori dun azala…

Bederatzigarren zirkulua, bosgarren ingurabidea, horixe, zuzen zaudete. Zuen izenak…? Dante Alighieri, Virgilio, ados. Ezta arrastorik ere. Edonola ere, eskerrik asko bisitagatik.

Plana

[Pasa den urriaren 22an, Liburutegien Eguna zela eta, Donostiako biblioteken udal sareak, Koldo Mitxelena Kulturuneak eta Medialabek hitzaldi bat ematera gonbidatu ninduten Tabakaleran, eta, ondoren, mahai inguru batean parte hartzera, bibliotekak eta pandemia gaiaren inguruan, Cristina Novoa, Juanjo Arranz eta Estela Gonzalorekin batera. Nire hitzaldiari amaiera emateko ipuin berri bat irakurri nuen, “Plana” izenburukoa, hementxe uzten dizuedana gaur].

Best seller hark hilabeteak zeramatzan liburu salduenen zerrendan. Peterri ez zitzaion gustatzen –gorroto zuen egile haren prosa hanpatua, eta perpetratzen zituen nobelen hutsaltasuna–, baina onartu besterik ezin zuen egin: merkatuaren kapritxoak beti izan dira ezin ulertuzkoak. Peterrek jasaten ez zuena, ordea, zen jakitea nobela txar hura zela, orobat, bere hiriko biblioteka-sareko libururik mailegatuena: ohiko erabiltzailea izanik, ondo zekien hori, maileguen erakusmahaiaren inguruan entzuten zuenagatik, eta, horroreen horrorea, pare bat alditan liburuzainek –gutxienez bi liburuzainek!– bezeroei nobela hura nola aholkatzen zieten bere begiekin ikusi zuelako. Biblioteka sareko webguneak konfirmatu zion kontua: liburua mailegatuenen artean egon zen hilabeteetan zehar, sukurtsal ia guztietan.

Orduan pandemia iritsi zen, eta liburutegiak itxi zituzten.

Peterrek asko sumatu zuen hutsune hura: ikaragarri atsegin zuen apalategien artean noraezean ibiltzea, ustekabeko enkontru bibliografikoak egitea, are liburuzainek prestatzen zituzten berritasunen mahaia aztertzea –liburu hura aholkatzen ikusi zituenetik haiengan fedea pixka bat galduta zuen arren–. Berrogeialdiak, edonola ere, nahigabe txiki hura pixka bat ahazteko balio izan zion, bederen. Bazeuden arazo handiagoak munduan.

Halako batean, ordea, nahi baino beranduago, bibliotekek berriro zabaldu zituzten beren ateak. Eta lehenengo egunetik auzoko liburutegian agertu zen Peter, pandemiak ezarritako mugak muga, bere ohiko erronda egiteko, eta liburu batzuk, DVD batzuk edota CD batzuk ateratzeko prest, etxean hilabete batzuk lehenagotik zeuzkanak itzuli ondoren, noski.

Bi gauzez ohartu zen orduan. Baga, errenkadan bere aurretik zihoan bezeroak egin zuen gauza bakarra nobela hura maileguan hartzea izan zela, zelako herra zion gogorarazi zion zerbait. Eta, biga, erakusmahaiko bibliotekarioak adeitsuki ohartarazi bezala, itzuli beharreko maileguak kartoizko kaxa batean utzi behar zirela, hamalau eguneko berrogeialdi bat igarotzeko, berriro maileguan ipini ahal izango ziren arte.

Plana une horrretan bururatu zitzaion.

Internet bitartez nobela haren eskuragarritasuna konprobatu ondoren, egunero joango zen udal liburutegi sareko sukurtsal ezberdin batera. Egunero hartuko zuen liburu madarikatu haietako ale bat, eta hurrengo egunean itzuliko zuen, ondoren beste sukurtsal batera joz, operazio bera burutzera. Eta horrela hurrenez hurren, erreserba elektronikoak eginez, beharrezkoa bazen, liburu haiek guztiak zirkulaziotik at utzi arte, hamalau egunez bederen. Eta hasieratik ekitea berriro, sareko liburutegi guztiak korritu ondoren.

Modu horretan, pentsatzen zuen, erabiltzaileek, liburu hura hartu ezinik eta besteren bat hartzeko behartuta, aukera urrunen bat izango zuten, azkenik, kasualitatez bazen ere, benetako literatura irakurtzeko. Tira, behintzat ez zuten zarama hura irakurriko.

Peterrek katalogo elektronikoan konprobatu ahal izan zuen, pozez, bere planaren martxa: sareko ale guztiak “ez mailegagarri” bezala sailkatuta ageri ziren kontuarekin hasi eta aste bitara. Ondo baino hobeto funtzionatzen ari zen dena.

Edo hori pentsatu zuen, bibliotekako web orriak iragarri zion arte  izenburu haren eskaera handia zela-eta, erakundeak erabaki zuela, egilearen dohaintza eskuzabal bat probestuz –pandemia garaiko elkartasun-uhin kultural berrituaren ikur txalogarri–, sareko egoitza bakoitza nobela haren hamar alez hornitzea. Eta, esker onez, nobela udal liburutegi guztietako irakurle klubetan ipiniko zutela eztabaidagai, eta are nobelaren inguruko irakurketa maratoi bat antolatuko zutela, zeinaren amaiera gisa egileak hitzaldi bat eskainiko baitzuen streamingez bere kostaldeko jauregitik, bibliotekek haren bizitzan bete izan zuten rol ordezkaezina laudatzeko, hain zuzen ere.

Ficción

[El pasado 1 de abril murió, a los cincuenta y dos años, el músico Adam Schlesinger, víctima del COVID-19. En las décadas de 1990 y 2000 tuvo bastante repercusión como miembro y compositor del grupo de power-pop Fountains of Wayne y de los elegantes Ivy; hay quien lo recordará por la sesentera canción-pastiche “That Thing You Do!”, tema principal de la banda sonora de aquella comedia musical (que en España se tituló The Wonders), dirigida por Tom Hanks en 1996. Basé uno de los relatos de mi libro Biodiscografías en uno de los álbumes de Ivy y, aunque no sé si puede considerarse un homenaje apropiado a Schlesinger (cuya muerte, como otras que están ocurriendo estos días, me conmovió; la última, la del Stranglers Dave Greenfield…), se me ocurrió compartir aquel relato en mi blog, primero en su versión original en euskera, y ahora en la traducción que hice al castellano para la edición de Páginas de Espuma, a la que agradezco que me haya dado permiso para publicar el cuento aquí. En todo caso, ¡aupa Adam Schlesinger!].

Ficción

Ivy, Long Distance, Nettwerk, 2001.

–¿Cómo que tu novia de entonces? ¿Es que yo no era ya tu novia? ¿A qué viene ese de entonces, si puede saberse?

A. viene de su habitación, con el manuscrito de este libro en la mano; yo estoy cocinando unas setas de invernadero para el revuelto que vamos a cenar esta noche. Me ha costado entender a qué viene el barullo. Le ruego que me lo explique, mientras sigo revolviendo las setas.

–Me refiero a tus dichosas «biodiscografías», en concreto a «Winterthur»; no te hagas el despistado, que te sale muy mal.

–Se trata de una ficción, ya te lo he explicado…

–Ya, una ficción. ¿Es que no viniste a mi residencia universitaria a pasar unos días de gorra, mientras hacía yo aquel curso de verano en Constanza? Por cierto, ni siquiera fue el año que mencionas, sino dos más tarde…

–Eso es una licencia poética. Salgari situó la segunda parte de su serie de El capitán Tormenta meses después de los acontecimientos que se narran en la primera, pero, fíjate, los hechos históricos que describe ocurrieron en realidad setenta años más tarde.

–Vale, no te enrolles con Salgari. ¿Y qué me dices de la historia de Danny?

–¿Danny? En el cuento no menciono a Danny.

–Claro, le has cambiado el nombre: David. Menuda diferencia. Pero a mí ni siquiera me has cambiado el nombre.

–¿Cómo qué no? He puesto «A.», si no recuerdo mal. Mira.

–Pues eso, mi inicial. Todo cristo se imaginará que hablas de mí.

–Pero ¿no acabas de quejarte de que he utilizado la expresión «mi novia de entonces»? Pensarán que es otra chica.

–Nuestros conocidos, no.

–Y qué prefieres que ponga a partir de ahora: ¿Ane? ¿Aurora? ¿Arantza?

–¿Por qué tienen que empezar todos por A., como mi nombre? ¿Es que no podría ser un poco diferente? Yo qué sé, Elena, o Garbiñe. O Josune.

–De acuerdo, a partir de ahora usaré Elena.

Pero Elena no tiene intención de claudicar. Ha dado un par de vueltas por la cocina, ha abierto una lata de cerveza,se toma un sorbo.

–De todas maneras, no entiendo por qué has puesto ese de entonces. ¿Qué quieres dar a entender, que entonces yo era otra? ¿O que preferirías que yo fuera otra, en la actualidad?

–Mujer, no es más que una ficción…

–Joder, ya está bien con el rollo de la ficción…

–Félix de Azúa dice que, a medida que pasa el tiempo, dejamos de ser nosotros mismos… y que, por ejemplo, detesta a su yo de hace treinta años, que no se reconoce en él. Pero que, sorprendentemente, aunque no siempre somos los mismos, representamos a la misma persona o al mismo personaje durante toda la vida. Y ya que cambia nuestra esencia, ¿no crees que deberíamos cambiar de nombre, en las distintas etapas de nuestra vida?

–No intentes liarme con sofismas. Lo que quiero saber es qué te pasaba por la cabeza cuando escribiste aquel cuento, nada más. Por qué pusiste «mi novia de entonces».

–¿Oyes la música que tengo puesta? No la escuchaba desde hace mucho. Son Ivy, un grupo de Nueva York; entre sus componentes está Adam Schlesinger, de Fountains of Wayne; de acuerdo, ya sé que no te suenan de nada. El caso es que oí una canción en Radio 3 y casi inmediatamente me fui a la tienda a comprar el disco. Lo escuché tanto en una época que «quemé» una de las pistas del cedé; si te fijas bien, salta en cuanto llega a la sexta canción. Pero hay discos que, después de la primera fiebre, pierden un poco el encanto. No es que los hayas gastado de tanto escucharlos, no se trata de eso. Es que llega un momento en que, de repente, te das cuenta de todas las debilidades del disco: las melodías pegajosas del principio se convierten en recursos facilones, y lo que un día te parecieron himnos inmortales, en melodías prefabricadas al servicio de la moda del momento. De un día para otro dejas de poner el disco, y solo te acuerdas de él muy de cuando en cuando. De todas maneras, eso hay que reconocerlo, en estos discos siempre suele haber una canción que permanece intacta entre sus ruinas y nunca te cansas de oír –quizá fue la misma que escuchaste en la radio y te impulsó a comprar el disco…–, y esa canción es la que te lleva, en ocasiones, a rescatar el cedé y a escucharlo. En este caso es la tercera, «Edge of the Ocean». Pero es solo una canción, una única canción.

Sí, me gustaría responderle a Elena algo parecido a eso, pero no he podido.

–No intentes liarme con sofismas. Lo que quiero saber es qué te pasaba por la cabeza cuando escribiste aquel cuento, nada más. Por qué pusiste «mi novia de entonces».

No digo nada; las setas ya están listas. De los altavoces nos llega la voz casi susurrante de la cantante de Ivy: «Ohhh, we can begin again. / Shed our skin, let the sun shine in. / At the edge of the ocean / We can start over again. / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah».

Empiezo a cascar los huevos.

[Del libro Biodiscografías, Madrid, Páginas de Espuma, 2015]

long distance

Fikzioa

[Apirilaren 1ean Adam Schlesinger hil zen, berrogeita hamabi urterekin, COVID-19 eritasunak jota. 1990eko eta 2000ko hamarraldietan sona dezente lortu zuen Fountains of Wayne power-pop taldearen eta Ivy dotorearen partaide eta konpositore gisa; agian batzuek gogoratuko dute “That Thing You Do!” abesti-pastixe sesenteroagatik, izenburu bereko komedia musikaleko kanta nagusia -Espainian The Wonders deitu zen-, Tom Hanks-ek zuzendu zuena 1996an. Nire Biodiskografiak liburuko ipuin bat oinarritu nuen Ivy taldearen albumetako batean, eta, omenaldi gisa ote den ez dakidan arren, blogean berreskuratzea bururatu zait. Gora Adam Schlesinger].

FIKZIOA

Ivy, Long Distance, Nettwerk, 2001.

–Nola, orduko hire neskalaguna? Ez al ninduan ni jada hire orduko neskalaguna? Zer dela eta orduko hori, jakin badaiteke?

A. bere gelatik dator, liburu honen eskuizkribua eskuan; ni negutegiko ziza batzuk prestatzen ari naiz, afalduko dugun nahaskia osatzeko. Kostatu zait ulertzea zalapartaren nondik norakoa. Azaltzeko eskatu diot, zizak zartaginean iraultzen jarraitzen dudan bitartean.

–Hire “biodiskografiez” ari nauk, “Winterthur” ipuinaz; ez egin despistatuaren plantak, oso gaizki ateratzen zaizkik eta.

–Fikzioa dun, badakin…

–Fikzioa, bai eta zera ere. Ez al hintzen ba hi etorri nire unibertsitate egoitzara egun batzuk pasatzera, udako ikastaro hartan nengoela, Konstanzen? Eta zer esaten didak Dannyren istorioaz?

–Danny? Hor ez dinat Dannyrik aipatzen.

–Tira, izena aldatu diok, noski: David. Zelako diferentzia, ezta? Niri, edonola ere, ez didak izena ere aldatu.

–Nola ezetz? “A.” ipini ninan, oker ez banago. Begira.

–Horixe ba: nire iniziala. Kristo guztiak jakingo dik nitaz ari haizela.

–Ez al haiz oraintxe bertan kexatu “orduko neskalaguna” erabili nuelako? Beste bat zela pentsatuko ditek.

–Ezagutzen gaituztenek ez.

–Zer nahi dun jartzea hemendik aurrera? Ane? Aurora? Arantza?

–Zergatik hasi behar dute guztiek a-rekin, nire benetako izenak bezala? Ezin al da izan desberdinagoa? Nik zer zekiat, Elena, edo Garbiñe. Edo Josune.

–Ados; Elena erabiliko dinat hemendik aurrera.

Elenak ez du etsitzeko asmorik, hala ere. Buelta pare bat eman dizkio sukaldeari; garagardo bat ireki du, trago bat lapurtu dio botilari.

–Dena dela, ez diat ulertzen zergatik jarri huen orduko hori.Zer esan nahi duk:orduan ni beste bat nintzela? Edo beste bat izatea desio hukeela,  orain?

–Fikzioa dun, neska…

–Joder, nahikoa duk fikzioaren kontuarekin…

–Félix de Azúak zion ez garela beti gu geu, denboran zehar… eta duela hogeita hamar urteko niari sekulako higuina diola, adibidez. Baina, harrigarriro, beti berberak ez garen arren, pertsona edo pertsonaia berdina ordezkatzen dugula bizitza osoan zehar. Izana aldatzen dugunez, izena ere aldatu beharko geniken gure bizitzen aro ezberdinen arabera, ez dun uste?

–Ez hadi sofismekin hasi. Ipuin hura idaztean buruan huena jakin nahi diat, besterik ez. Zergatik ipini huen “nire orduko neskalaguna”.

–Entzuten ari al haiz jarrita daukadan musika? Aspaldian ipini gabe nengonan; kasualitatez hartu dinat gaur. Hasieran, erosi nuenean, etengabe jartzen ninan. Ivy taldea, New Yorkekoak: partaideen artean Adam Schlesinger zagon, Fountains of Wayne-koa; bale, bazakinat ez dunala ezta arrastorik ere. Ni emozionatuta nengonan haiekin; Radio 3-en kanta bat entzun eta diskoa erostera jaitsi nindunan ia segituan. Konpaktoa “erre” eta guzti egin ninan: fijatzen bahaiz, seigarren kantak salto egiten din. Baina bazeuden disko batzuk, lehenengo sukar horren ondoren, xarma galtzen dutenak. Ez ditun higatu entzunaren entzunez, ez. Halako batean, derrepente, diskoaren ahulezia guztiez konturatzen haiz: lehengo doinu itsaskorrak errazkeria bihurtzen ditun, eta himno hilezkorrak iruditu zitzaizkinanak, garaiko modaren menpeko melodia prefabrikatu hutsak. Egun batetik bestera diskoa jartzeari utzi, eta oso noizik behin ekartzen dun gogora; are gutxiagotan jogailura. Halere, hori ere aitortu behar dinat, halako diskoetan beti zagon kanta bat, gainontzekoen errautsen artean osorik irten eta entzuteaz sekula nekatzen ez haizena: kanta horrek eramaten hau, gutxitan bada ere, CDa erreskatatzera. Disko honetan hirugarrena dun, “Edge of the Ocean”. Baina kanta bat besterik ez dun; kanta bakar bat.

Bai, Elenari halako zerbait erantzutea gustatuko litzaidake, baina ezin izan dut.

–Ez hadi sofismekin hasi. Ipuin hura idaztean buruan huena jakin nahi diat, besterik ez. Zergatik ipini huen “orduko nire neskalaguna”.

Isilik geratu naiz; eginda daude zizak. Bozgorailuetatik Ivyren kantariaren ahotsa iristen zaigu, xuxurlatuz ia: “Ohhh, we can begin again. / Shed our skin, let the sun shine in. / At the edge of the ocean / We can start over again. / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah”.

Arrautzak kraskatzen hasi naiz.

[Biodiskografiak liburutik, Donostia, Erein, 2011]

long distance

Playa Negran (Nick Drakeri omenaldia, bere heriotzaren 40. urteurrenean)

[Gaur, 2014ko azaroak 25, 40 urte betetzen dira  Nick Drake kantari britainiarra (Yangon, 1948) hil zela. Obra laburra utzi zuen, baina itzal handikoa, eta, batez ere, ederra. Bere diskoetako bat, Pink Moon, aukeratu nuen nire Biodiskografiak liburuko narrazioetako baten oinarritzat (Erein, 2011; datorren urtean gaztelaniaz aterako da), eta Xabier Montoiarekin eta Ibon Rodriguezekin batera egiten nuen izenburuko bereko emanaldietako errepertorioko ohiko irakurraldia genuen. Hona ekartzen dut berriro, musikariari nolabaiteko omenaldi legez].

PLAYA NEGRAN

Nick Drake
Pink Moon
Island, 1972.

Batere glamourrik edo literaturtasunik ez duen bide batetik jakin nuen bazela Nick Drake deituriko kantari bat: Volkswagen etxeko auto baten iragarki baten soinu-bandaren bitartez. Doinua, folk-pop nahikoa estrainiokoa, erraietaraino sartu zitzaidan, eta han geratu zen itsatsita. Ez nuen atsedenik hartu kanta hura norena zen jakin arte.

Britainiarraren karrera laburra izan zen: 1948an jaioa, 1974an hil zen, bere buruaz beste eginda, antza. Hiru disko besterik ez zuen argitaratu: Five Leaves Left (1969), Bryter Layter (1970) eta Pink Moon (1972). Bere garaian ez zuen batere arrakastarik izan: Drakeren musikak, delikatua eta iluna aldi berean, ez zirudien garai haietarako egina. 1990eko hamarkadan, ordea, “modan” jartzen hasi zen, eta haren eragina nabarmena omen da egungo musikari dezenterengan. Hori gutxi balitz, Elvis edo Jim Morrison bezala, bizirik ikusi izan duela dio batek baino gehiagok: mito kategoriara heltzen ari den frogarik argiena. Egun pop-rockeko diskorik onenen zerrenda ia guztietan aurki dezakegu Drakeren bat, ez beti bera. Justizia poetikoa krudela da, askotan: arrakasta falta izan omen zen, besteak beste, Drake suizidiora eraman zuen arazoetako bat.

Iragarki haren istorioa autolaguntzako liburu horietako batean irakurri nuen, Jeff Stauffer-en How to Become a Publicity Star oroitzapen-liburuan hain zuzen ere. Stauffer delakoa publizista famatua zen, eta, bere lanean azaltzen zuenez, depresio eta sormen faltako bolada bat pasatzen ari zela, New Yorketik ihes egitea erabaki zuen. Cadizeko kostaldera joan zen, eta hango leku apartatu batean hartu zuen ostatu, Playa Negran. Ez zen toki bereziki turistikoa: hondartza harritsua, hippien garaian iritsitako artista-komunitate txiki baten azken mohikanoak inguruko etxe txiroetan, eta hurbilegi itsasoratzen zen kolektore bat, zeinaren kiratsak zaildu egiten baitzuen, haizeak zabaltzean, paisaiaren gozamena. Artista horietakoren batek hutsik utzitako etxea merke alokatu eta han pasatu zituen hilabeteak Staufferrek, ezer edo ia ezer egin gabe.

Herrian bi taberna zeuden, eta haietako batean, El Pescador delakoan xahutzen zituen gauero pare bat ordu, zerbeza edaten. Astean behin-edo gizon bat agertzen zen hara, ile luze urdineko gitarra-jole aguretu bat, eta hamar bat kanta jotzen zituen bezeria gehienetan ez-axolatiaren aurrean. Stauffer liluraturik zegoen, ordea, ezeren antzik ez zuen musika hauskor harekin. Tabernariak ez zekien kantariari buruzko gauza handirik: lokala erostean, 80ko hamarkadan, han zebilen jada, eta traspasoarekin batera “heredatu” zuela esan ohi zuen. Kantaria, bestalde, ez zen oso berritsua, ezta bereziki atsegina ere: edateko gonbitak onartu zizkion Staufferri, baina ez zien sekula erantzun zuzenik eman estatubatuarraren galderei. Ez zion inoiz istorio berdina kontatu, gainera, eta garbi atera zuen gauza bakarra izan zen azentu ingelesez hitz egiten zuela.

Kanta haietako batek habia egin zuen Staufferren gogoan: “I saw it written and I saw it say / pink moon is on its way / and none of you stand so tall…”. Eta kanta horren bitartez inspirazioa itzultzen hasi zitzaion, eta laster ikusi zuen iragarki berri bat, auto batena, berdin zion zer markatakoa, eta kanpaina oso bat, eta are iragarki-sail oso bat ere. Kantaria El Pescador-era agertu zen hurrengoan, han zen Stauffer bere walkmanarekin, emanaldia grabatzeko prest.    

Biharamunean eman zion amaiera bere erretiroari, eta New Yorkerako bidea hartu zuen. Besoak zabalik hartu zuten publizitate agentzian: Volkswagenen kanpaina baten enkargua zuten esku artean eta ez zekiten nola bideratu. Bere ideia azaldu zien Staufferrek, eta lanari ekin zioten.

Jingle-ak egiteaz arduratu ohi zen musikariak ohartarazi zion zintako kanta hura ez zela originala, Nick Drakek aspaldi grabatutakoa baizik. Biharamunean ekarri zion diskoa, eta binilo zaharrak ateratzen zituen kriski-kraskak gorabehera, Staufferrek ez zuen zalantzarik izan: ahots hura Playa Negrako tabernako kantariarena zen. Edonola ere, abestiaren eskubideak diskoetxeari eta Drakeren familiari ordaindu, eta Volkswagenen iragarkian erabili zuten. Iragarkiak arrakasta izan zuen Estatu Batuetan, eta Nick Drakeren zenbait CD gehiago saltzeko balio izan zuen; besteak beste, nik erosi nituenak alta eskuratu bezain laster.

Liburuko atalaren amaieran, Staufferrek aitortzen du norbait bidali zuela Cadizera kantariaren bila baina, jakina, ez zuela haren arrastorik topatu. Ezta nik ere, Aste Santu honetan hara egin nuen bidaian. Izan ere, kolektorea pare bat milia urrunago itsasoratzen da egun, hippien etxolak omen zeuden lekuan apartotel txiki bat dago, eta El Pescador tabernak ez du jada izen hori, The Loft baizik.

Ez nintzen ordu laurden batez ere luzatu han. Nire Volskwagen Golfaren motorra piztu, eta ziztu bizian egin nuen alde bertatik.

Katarroa

[Inon ez, inoiz ez laneko azkeneko aurkezpen saioetan, beste kontu batzuen artean, ipuin hau irakurri izan dut, bonus track gisa. Azaltzen nuen bezala, libururako galbahea pasatu ez zuen testuetako bat izan zen, urteotan metatutakoen artean, eta “amu” bezala ondo funtziona zezakela aipatzen nuen nire hitzalditxoan: entzuleei gustatu ezkero, primeran, liburuan aurki daitezkeenak hobeak direlako, eta gustatzen ez bazitzaien, ondo ere bai, ziur egon zitezkeelako liburukoak askoz ere hobeak izango zirela. Hona hemen, beraz, “Katarroa”, Inon ez, inoiz ez libururako bidea burutzerik izan ez zuen ipuina.]

 

Katarroa

Hilabete baino gehiago eman genuen katarro harekin. Ezin etxetik bota. Alaba txikiak ekarri zuen, haurtzaindegitik. Mukiak, eztarriko mina, sukarra: ohiko sintomak, gizarte segurantzako medikuaren begirada axolagabea baino merezi ez duten horietakoak. Gero txikiak alaba nagusiari pasatu zion, eta horrek amari edo niri, ez gara horretan ados jartzen. Eta alaba txikia sendabidean zegoelarik, berriro harrapatu zuen, are gogorragoa, nik edo andreak kutsatuta, horretan ere ez gara ados jartzen. Handik egun batzuetara, txikiak alaba nagusiari itsatsi zion berriro ere, eta nagusiak guri. “Katarro zirkularra” deitzen genion, eta udaberri osoa gurekin igaroko zuela uste genuen.

Baina egun batetik bestera, banan bana, modu ia magikoan, denok sendatu ginen: alaba txikia, nagusia, andrea, ni neu (edo ni neu eta gero andrea, horretan ere ez gatoz bat).

Arraro samar sentitzen nintzen nire gorputz indarberrituaren baitan, eta gauza bera sumatzen nien etxeko besteei ere, ofizialki denok poz handia erakusten genuen arren. Baina alaitasun moduko hori artifiziala zen. Zer edo zer falta balitzaigu bezala gu izateko. Katarroak gure izanaren parte bat eraman izan balu bezala.

Horregatik, inori txintik esan gabe, gure katarroaren bila abiatu nintzen. Ziur nengoen Emmari, ondoko mahaiko lankideari kutsatu niola nik, bulegoan, baina osasuntsu aurkitu nuen hura ere; ez zitzaidan asko kostatu jakitea, ordea, hark bere gizonari kutsatu ziola, eta gizonak koinatuari. Koinatuak Gamarrako altzari denda batean egiten du lan, leku aski publiko batean, eta hara abiatu nintzen ni: arratsalde erdia pasatu nuen harekin, larruzko besaulkiak probatzen eta konparatzen, batere sinesgarria ez zen segurantza erakutsiz. Eztulka aritu zen elkarrekin eman genuen tarte guztia, eta pozik itzuli nintzen etxera, gure katarroa erreskatatu nuelakoan.

Eztulka topatu nuen emaztea. Berak ere arrastoa jarraitua zion gure katarroari, lan egiten duen eskolan, eta ikasketa buruarengandik berreskuratu zuela aitortu zidan. Berehala kutsatu zuen alaba gazteena, horrek ondoren nagusia, eta nagusiak ni.

Baina nik susmoa daukat ez dela gure katarroa, beste bat baizik, ezberdina, oso ezberdina. Andrearekin eztabaidatu dut maiz kontuari buruz, baina ez gara ados jartzen.

sweat

 

Autoanalisia

[Xabier Mendiguren, Ibon Egaña eta Ramon Saizarbitoriarekin batera egin nuen Inon ez, inoiz ez liburuaren aurkezpenean irakurri nuen ipuin hau, Donostian, apirilaren 5ean. “Bonus track” moduko bat da, ez baita liburuan agertzen: ekitaldirako propio idatzi nuen].

 

AUTOANALISIA

Idazleak egin behar duena idaztea da, eta zure liburuez asko
hitz egin behar baldin baduzu, seinale zure liburuek ez dutela
zure ordez hitz egiten. Malo, beraz.

Rafael Chirbes

Bere obraren interpretazioak biziki kezkatzen zuen. Ez zuen nahasterik edo gaizki ulerturik eragin nahi, eta, horregatik, bere aurreneko nobela argitaratu zuelarik, egiten zizkioten elkarrizketa guztietan saiatu zen ahalik eta sakonen ematen haren esanahi ageriko zein ezkutuen gako guztiak.

Hala ere, kritikak iritsi zirenean –hamar bat, liburua argitaratu ondorengo asteetan–, harrigarria egin zitzaion zein ezberdinak izan zitezkeen interpretazioak, are zein okerrak, haietako batzuk behintzat. Gauzak horren argi uzten tematu zen arren.

Horregatik, bigarren nobela amaitu zuenean, ezberdin jokatzea erabaki zuen: aurkezpenetik bertatik guztiz gardena izan nahi zuen idatzi zuenari buruz, eta azalpen luze eta zehatzak eman zituen, bertaratutako kultur kazetariek gogoan zituzten xeheenak –eta baita astunenak ere–. Hori gutxi balitz, ondorengo egunetako elkarrizketetan, sakon eta zabal erantzuteaz gain, behin baino gehiagotan zuzendu zituen galdekatzailearen baieztapenak, badaezpada.

Argitaratu osteko asteetan, pixkanaka, kritikak iritsi ziren –zazpi, guztira–, eta haietako batzuetan, espero bezala, idazlearen interpretazioa gailentzen zen arren –ez beti, ordea, berak nahi izan zuen zehaztasunarekin–, bestelako norabideetatik abiatzen zirenek, harrigarriki, gehiengoa osatzen jarraitzen zuten.

Bere hirugarren nobelarekin antzera jokatzea erabaki zuen –lanaren autoanalisian zentratutako prentsaurrekoa, elkarrizketa argigarri eta xeheak, are zuzendariari eskutitzak kritikariren baten esanak ezeztatzea premiazkoa zenean–, baina, horretaz gain, hitz-oste mardul bat gehitu zion lanari, berrogei orrialdetakoa, non are garbiago utzi baitzituen fikzioaren zentzu ezkutuen zirrikituak.

Lanak jaso zituen bost iruzkinek, ordea, apenas egin zioten jaramonik eranskinari, eta kritikoetako batek, harrokeriaz, mesprezatu ere egiten zuen, “alferrikako luzakintzat” joz, eta nobelari interpretazio propio guztiz erratu bat emanez, gainera.

Hori dela eta, bere hurrengo eleberria –autoeditatua–, hitz-osteaz gain, aitzinsolasaz hornitu zuen. Hasieran beste idazle batzuei enkargatu zien sarrera moduko testu bat, baina haiek jaso, konforme egon ez, eta baztertzen zituen berehala, ondoren beste idazle bati eskatzeko. Azkenean sarrera ere berak erredaktatzea erabaki zuen.

Liburuak izan zituen hiru kritikek aipatu zuten, hutsik egin gabe –eta, neurri batean, burlaizez–, nobelak berak baino orrialde gehiago zituztela, elkarrekin, sarrerak eta post scriptumak. Eta haietako bik, gainera, ez zuten bat egiten idazlearen iritzi sakon eta dokumentatuarekin.

Ez zen bosgarren nobelarik izan. Horren ordez, idazleak berrehun eta hogeita hamabi orrialdeko ikerketa oso bat argitaratu zuen –Interneten deskargagarria, doan– bere hurrengo nobelari buruz, Nonahi, edonoiz izenburukoa, oraindik idazten hasi gabea.

Idazleak espero –eta desio– zuenaren kontra, liburu elektronikoak kritika bat izan zuen, sareratu eta bederatzi hilabetetara: han, lanaren oinarri epistemologikoei traizio eginez, ariketa metaliterarioaren ausardia laudatzen zen,  nola idazleak “fikzioaren inguruko analisia fikzio bihurtzen zuen, azken batean”.

Egileak ondo baino hobeto zekien hura ez zela bere lanaren zioa, inola ere ez, eta, nobela berriaren erredakzioa atzera alboratuz, kritika haren gezurtamena idazten hasi zen.

Hirurehun eta berrogeita hamar orrialde inguru dauzka, oraingoz, burututa.

_

Argazkia: Литературный покер

(Argazkia Roberto Serranorena da).

Erdi Aroko azoka

[Bueltan da, urtero bezala, Gasteizko Erdi Aroko azoka. Nik, aitor dut, ezin dut jasan. Eta orduan akordatu naiz duela sei urte, Diario de Noticias de Álava egunkarian argitaratutako zutabe batez (Rikardo Arregirekin txandakatzen nuena). Gaurkotasunik galdu ez duelakoan, hemen berreskuratzea erabaki dut. On egin!].

Erdi Aroko azoka

Badakit hilabete baino gehiago igaro dela eta jende askok ez duela ulertuko, baina ozen esango dut: gorroto dut Erdi Aroko azoka, urtero gure alde zaharreko kaleak fartsaz mozorrotzen dituen ekitaldi gero eta erraldoiago hori. Ez soilik, historialari gisa, halako birsortze-ahalegin folklorikoak alferrikakoak iruditzen zaizkidalako –nobela historiko gehienekin gertatzen zaidan bezala, bestalde–, baizik eta, alde zaharreko bizilagun bezala, gu garelako hiri osoarentzako eskaintzen omen den ikuskizun hutsal horren ondorio gehienak pairatzen ditugunok.

Kontua asteburuan egin zen arren, asteazkenetik hasi ziren udaltzainak autoak eta bestelako ibilgailuak erretiratzen kaleetatik, batzuetan jabeei abisatu gabe; badakit errealismoa lortzea dela antolatzaileen helburu nagusietako bat, eta onartu behar dut ikuspuntu horretatik aurrerapen nabarmenak egin direla azkeneko ekitaldietan, baina XXI. mendean gaude: garajerik ez badaukat, non demontre utziko dut nire autoa lau egunetan zehar? Eta bai, ondotxo dakit udaletxeak, trukean, mando bat eskaintzen digula gure lekualdatzetarako, baina niri egokitu zitzaidana behintzat hezur eta azal zegoen, eta ez nuen oso urrun eramaterik lortu.

Errealismo horren beraren izenean auzokideok garaiko jantziak eramatea egokia denik ez dut nik zalantzan jarriko, baina jendea horretara behartzea demasia iruditzen zait, are gehiago norberak harilkatu, ehundu eta josi behar baditu bere artilezko oihalak. Argi eta garbi salatu behar da ez dela inolaz ere nahikoa udaletxeak goruak eta ehundegiak maileguan hartzeko ematen digun hilabeteko epealdia.

Bestetik, prest nago onartzeko gure kaleetako harzoladura lastoz eta lokatz mokorrez estali dezaten, baina –ez dezazuela uste kinki-minki bat naizenik– etxeetako ur-hornidura moztea eta jendea bere maskuri- eta sabel-husteak leihotik jaurtitzera adoretzea gehiegitxo ez ote den pentsatzen hasita nago.

Eta, azkenik, ados, Aihotz plazan egin zen arratoi beltzen (Rattus rattus) askatze ekitaldia primeran egon zen, benetan pintoreskoa gertatu zen, eta, hurrengo egunetan izurri bubonikoz kutsatutako gaixoen zerrendek frogatu zutenez, arrakasta osoa erdietsi zuela aitortzeko prest nago. Baina hilabete baino gehiago da alde zaharrari berrogeialdia ezarri zitzaionetik, eta nik hemendik ateratzeko premia daukat jada. Noiz irekiko dizkigute ateak? Dato kaletik berriro paseatzeko irrikan nago.

Zutabegilearena

Egunkarian astero zutabe bat idazteko kontratatu nindutenean, sekulako poza hartu nuen. Nire ahotsa iritsiko zen, azkenik, publikoarengana. Baina ez zitzaidan dotorea iruditu bat-batean ekitea, zakarki: irakurlea pixkanaka limurtu behar nuen, nire pentsamenduaren altzora erakarriz. Hasierei buruz idatzi nuen, beraz, lehenengo agur-zutabea; tira, hasierei buruz baino, hasiera jakin horri buruz, egunkariaren zutabegile bezala izango nuen, izaten ari nintzen abialdiaz alegia. Bigarren zutabea bigarren aldiaren inguruan idatzi nuen: bigarren aldiek eskaintzen dizkiguten aukera berrituez, gauzei eta egoerei buelta emateko gaitasunaz, eta aurrera jarraitzeko kemenaz; bigarren zutabe horrek bezala hain zuzen ere. Hirugarren artikulua “Bi ezkero, hiru seguru” esamoldearen inguruan antolatu nuen, gaztelaniazko “a la tercera va la vencida” haren nolabaiteko euskal ordaina: azken batean, “sagua harrapatzeko hiru salto egin behar ditu katuak”, eta hirutasunak badu, gainera, zentzu sinboliko sakon bat –zenbat kultura eta erlijioetan ez da hirua zenbaki zentrala–, ondo egokitzen zitzaiona nire hirugarren ahaleginari. Laugarrena, ildo horri eutsiz, Apokalipsiaren Lau Zaldunen inguruko aipu batekin ireki nuen, beti iruditu baitzait estrainioa lau zaldunotatik hiru hain konkretuak izanik –Gosea, Gerra, Izurria–, laugarrena horren generikoa izatea, Heriotza alegia, eta zirkunstantzia hori zutabea hain justu egunkarirako idazten nuen laugarrena izatearekin lotu nuen, metaforikoki beti ere, laugarren aldiz zutabe bat argitaratzea zirkunstantzia hura bezain bitxia begitantzen zitzaidalako, neurri batean behintzat.

Hurrengo zutabea idaztera nindoanean egunkariko zuzendariak jakinarazi zidan nire kontratua eteteko erabakia hartu zutela erredakzio batzordean, eta orduz geroztik ez nuela zutabe gehiago bidali beharko. Azalpeneko zutabe hau idatzi dut –bosgarrena–, eta, despedida gisa bada ere,  argitaratuko didatela espero dut. Azken finean, “lauk jaten duten lekuan, bostek jaten dute”, eta plazaratu ditudan zutabeak esku bateko hatz guztiekin kontatu ahal izango ditudala jakitea kontsolamendu moduko bat izango da niretzat, edo hori uste dut behintzat.

Memoria historikoa

[Mikroipuin hau José Donayrek eta David Roasek bildutako 201 antologian argitaratu zen (Lima, Ediciones Altazor, 2013). Kontua David Roas bartzelonarrari hotel batzuetan gertatutakoetatik abiatu (omen) zen, ipuin honetan kontatzen duen bezala (Distorsiones liburuan argitaratu zena, Madril, Páginas de Espuma, 2010). Antza denez, beste egile batzuk 201. gelaren inguruko misterioez hasi ziren idazten, eta bildumatzaileei dei orokorrago bat egitea bururatu zitzaien, baldintza hauekin: mikroipuinek hotel bateko 201. gelan gertatu behar zutela, eta testuek ezin zituztela 201 hitz baino gehiago izan. Bilduma horretarako nire ekarpena, jatorrian gaztelaniaz idatzi nuena, “Memoria histórica” hiperlaburra izan zen. Gaurkoa egun egokia iruditu zait hemen euskarazko bertsioa argitaratzeko eta, bide batez, Oharrak & Hondarrak blogaren kurtso berria abiarazteko].

Memoria historikoa

Ni baino donostiarragorik, nekez. Izan ere, gaua hotel batean pasatu behar badut, beti saiatzen naiz 201. gela eman diezadaten, Donostiako jai nagusia urtarrilaren 20an ospatzen delako hain zuzen: 20-1.

Danborradan donostiarrok, Napoleonen garaiko uniformeez jantzita eta danborrez eta kupelez armatuta, hiriaren setioa, arpilatzea eta suntsipena ekartzen dugu gogora, Independentzia Gerraren garaikoa, edo Penintsulako Gerrarena, nahiago den bezala; hiriaren defentsa Emmanuel Rey jeneral frantsesak egin zuen, eta Sir Thomas Grahamek zuzendu zuen gudaroste anglo-portugaldarren erasoa. Nire keinuarekin, ostatu hartzen dudan hotel bakoitzean errepikatua, omenaldi xumea egin nahi diet 1813an horrenbeste sufritu zuten donostiar haiei, hiriak su hartu zuenean. Memoria historikoan daukadan sinesmen sendoaren lekuko.

–Ba orduan 318. gela eskatu beharko huke, ez 201.a.

–Zer ba?

–Hiriaren sutea abuztuaren 31 batean gertatu zelako, ez urtarrilaren 20an, ergel hori.

Bi gauza bururatu zitzaizkidan: gure arteko lehenengo eztabaida zela, eta agian ez zela horren ideia ona izan historialari batekin ezkontzea.

Ez nuen amore eman. Ezta berak ere. Elkarrekin haserretu ginen. Gela ezberdinak hartu genituen: berak 318.a, nik 201.a.

Nirean sartu bezain laster, aurrekoetan bezala, Rey jeneralaren fantasmari egin nion dei. Dezente berandutu zen mamitzen, baina azkenean bertan agertu zen. Ikusiko zuen, emakume horrek.

Korridorean zarata bat entzun nuen orduan. Atea erdi ireki, eta hurbiltzen ikusi nuen, Sir Thomas Grahamen mamuak lagunduta.

Atea braust itxi, eta setio luze baterako prestatu ginen.

******************************
[Nota bene: mikroipuin hau 1813-2013 Donostia Eraikitzen/Construyendo Donostia batzordearen laguntzarik GABE eman da argitara].