Ursula K. Le Guinen hamahiru irakaspen

[Pasa den urteko irailaren 6an, artean beste distopia batean bizi ginela, Bilbon antolatu zen zientzia fikzio feministaren AnsibleFest jaialdiaren II. edizioan, Ursula K. Le Guin idazlearen inguruko mahai inguru batean parte hartu nuen Arrate Hidalgo eta Ana Moralesekin batera. Horretarako prestatu nituen materialen artean manifestutxo moduko bat inprimarazi nuen, entzuleen artean banatzeko, hausnartuta neramana laburbiltzeko-edo. Oharrak & Hondarrak blogean ipintzen dut oraingoan].

Konbentzituta nago Ursula K. Le Guin idazlearen karrerak eta lanak kontuan hartzeko zenbait lezio utzi dizkigutela, probetxuzkoak izan daitezkeenak hala bere jarraitzaileentzat nola, besterik gabe, uneren batean berarekin gurutzatu daitezkeen irakurle zein idazleentzat.

Hona niri, mahai ingurua prestatzen ari nintzela, eta Ana Morales eta Arrate Hidalgorekin edukitako ideia-trukeen ondorioz, bururatu zaizkidan batzuk.

1.- Berandu argitaratzen hastea abantaila bat izan daiteke. Egia da Le Guinen kasuan hori ez zela hautu kontziente bat izan, temati saiatu zelako, txikitatik abiatutako idazle bokazioari jarraiki, bere “literatura orokorreko” lanak plazaratzen, argitaletxeen ezezkoekin topo egiteko behin eta berriro. Baina lortu zuenean, zientzia fikzioaren alor ezkutuago eta (berarentzat) adeitsuagoan (37 urte betetzear zegoen lehenengo nobela argitaratu zuenean, Rocannonen mundua, 1966), hobeto hornituta plazaratu zen, eta berehala egin zuen gora, klasiko moderno bat bihurtzeko.

2.- Ez dago (azpi)genero literario txikirik: kontua da zer egiten duzun marko horrekin. Le Guin zientzia fikzioa argitaratzen hasi zenean genero hura azpiliteraturatzat jotzen zen, oro har; hil zelarik, eta ñabardurak egin daitezkeen arren, zientzia fikzioaren onarpena, Literaturaren familia barruan, askoz ere ezarriagoa zegoen. Le Guin ez zen horren erantzule bakarra izan, zer esanik ez, baina bai nagusienetako bat, nagusia izan ez bazen.

3.- Ipuina nobela bezain bide duina da sorkuntzarako. Zientzia fikzio alorreko egile estatubatuar askok bezala, ipuinak idatziz (eta aldizkari espezializatuei salduz) hasi zuen bere ibilbidea Le Guinek. Eta kontsagrazioa / profesionalizazioa nobelaren bitartez iritsi bazitzaion ere (ohikoa eta betebeharrezkoa den legez, horrek inolako justizia literarioarekin zer ikustekorik ez duen arren), ez zion sekula ipuinak idazteari utzi, eta bere lan nagusien artean kokatu beharko lirateke Haizearen hamabi aldeak (1975) eta Munduaren urtebetetzea eta beste istorio batzuk (2002) ipuin bildumak.. Izan ere, askotan bere nobelek jendarteratu zituzten kontzeptuak eta ideiak, ipuinetan izan zuten beren lehen hazia, edo ondorengo garapen zehatzagoa.

4.- Le Guinek fikzioaren, irudimenaren garrantzia azpimarratu zuen beti, literaturaren motor nagusi bezala, eta besteengana hurbiltzeko bide gisa. Garaiko estatubatuar literaturan nagusi zen errealismo arrunt eta maskulinoegiaren aurka “altxatu” zen, eta, nagusitan, behin baino gehiagotan kritikatu zituen ildo horretako itxurakeriak, adibidez fikzioa eta ez-fikzioa (biografia eta autobiografia barne) nahasteko joera ustez “berritzaileak”, idazlearen eta irakurlearen arteko ituna apurtzen zuten neurrian.

5.- Alde horretatik, idazle bereziki oparoa izan zen, bere ideien (ideia berrien) emankortasuna dela eta. Munduaren ikuspegia zabaldu zigun, irudimenaren tresnen bitartez, Le Guinek. Batzuek berak baino etekin (ekonomiko) handiagoa atera bazioten ere: George R. Martinen Tronu dema nobela (eta telesail) zikloa nekez existituko zen, Le Guinen Erbeste planeta nobela gabe (1966); ezta Avatar filma (J. Cameron), Munduaren izena Basoa da gabe (1972); ezta, ziurrenik, J.K. Rowlingen Harry Potter saila, Lurritsaso ildoko fantasiazko nobelak eta ipuinak gabe (1968-2001).

6.- Kritika eta autokritika beharrezkoak dira norberaren obra garatuko bada. Le Guinen lanetako asko polemikoak izan ziren, eztabaida eragin zuten (batzuetan gogorra), bera ere ez zen isilik geratzen zen horietakoa, eta jaso zituen kritikek eragina izan zuten bere hurrengo lanetan. Denborarekin pentsamendu feminista kontzientea bere obran irabazten joan zen protagonismoa horren isla argia da. Beti ere ahaztu gabe eragin hori elkarrekikoa izan zela, ezin delako ukatu feminismo(ar)en beraren bilakaeran Iluntasunaren ezkerreko eskua bezalako lanek izan zuten inpaktua (1969: bertan generorik gabeko gizarte bat irudikatzen du, Gethen planetakoa, gizaki anbisexualek osatutakoa).

7.- Idazlea irakurlea da oroz gainetik. Irakurle porrokatua izan zen gaztetarik, eta baita hurrengo urteetan ere: ez zen entzerratu, egile askok egin ohi duten bezala une batetik aurrera, bere obraren solipsismoan; hala, liburuak gomendatzen eta kritikatzen aritu zen idazle ezaguna bihurtu zenean ere (bere saiakera hautatuen bildumak halako bat baino gehiago jasotzen du, bere jardueraren alor horri ematen zion garrantziaren lekuko…).

8.- Ideiekin, eta, batzuetan, are ideia arriskutsuekin jolastu arren, idazlea ez da ideologia sortzen eta bere irakurleei inposatzen dien pertsona bat, Le Guinentzat, askatasunez aritu eta, batik bat, galderak planteatzen dituen norbait baizik. Esploratzaile bat, eta ez esplikatzaile bat.

9.- Alde horretatik, dogmatismo(eta)tik ihes egin beharko luke fikziozko idazleak: horrela soilik izango da aske eta, ondorioz, eraginkor/oparo. Le Guinek berak zioen bezala, “Istorio bat sortzea edo manipulatzea istorioaren beraren kanpoko xede baten baitan (…) obran konfiantzarik ez izatea da, hari begirunerik ez izatea (…). Idazleek injustiziak zuzentzeko asmoa izan dezakete, edo izugarrikerien testigantza eman, edo besteak konbentzitu beren ustez egia den horretaz. Baina helburu kontziente horiei haien lanaren kontrola hartzen uzten badiete, azken horren irekitasuna eta ahalmena mugatzen dute. (…) Arteek sekulako gaitasuna daukate giza erkidegoak eratzeko eta kohesionatzeko. Kontatutako eta idatzitako istorioek, zalantzarik gabe, besteak ulertzeko balio digute, eta baita munduan dugun lekua ulertzeko ere. Erabilera horiek berezkoak dira artelanean, haren parte intrintsekoak dira. Baina, ziurtasun osoz, edozein helburu definitu, kontziente edo objektibok esentzia hori ilundu edo deformatuko du”.

10.- Hala ere, horrek ez du esan nahi idazleak kritikoa izateari utzi behar dionik, inguruarekin, edo sistema  politiko eta ekonomikoarekin. Le Guinen lana, hasieratik, oso konprometitua da, eta baita bere eguneroko bizitzako jarduna ere (Stanislaw Lem idazlearekiko elkartasunez sari bati uko egin zionean bezala, edo Sari Nazionala jasotzean bota zuen diskurtso antikorporatiboak frogatzen duen bezala).

Baina, esan bezala, ez zion konpromiso horri utzi bere obraren kontrola hartzen.

11.- Aniztasuna problematikoa izan daiteke (bere lan askoren muinean dago, eta korapilorik sortuko ez balu istorioak ez luke funtzionatuko, maiz), baina balore positibo bat da: gai batean laburbildu beharko bagenu Le Guinen obra, aniztasunaren gorazarrea izango litzateke hori. Berak idatzi bezala, “gure diferentzia gure edertasuna da”.

12.- Umorea ez dago inoiz soberan. Batzuetan oso agerikoa ez bada ere (tragiko eta poetiko jartzeko bere joera ezaguna baita), badago lurrazpiko soka bat bere obra osoa zeharkatzen duena, eta horixe burlaizezko umore arin bat dela esango nuke, gauzei buelta emateko, azpiak ateratzeko ahalmena duena, eta (agian) ipuinetan ageriago badago ere, nobeletan ere, batez ere “antropologikoenetan” filtratzen dena. Eta, gehienetan, gure gizarteetan horren ohikoak diren portaerak eta eskemak zalantzan jartzea helburu duena.

13.- Idaztea gauza handia da (sortzea itxarotea eta lan egitea zen batik bat Le Guinentzat), baina ez da neurrigabe goretsi behar: sortzailearen mito tragikoaren aurka zegoen, oso osasuntsua iruditzen zaidan zerbait. Horren harira, Virginia Woolf aipatzen zuen Le Guinek: “Zalantza egiten dut ea idazleak heroi izan behar duen. Zalantza egiten dut ea heroia idazle izan daitekeen”. Amatasuna eta idazketa uztartzeko bere ahalegina, ikuspegi kritikoa alde batera utzi gabe, baina dramatismorik eta feminismoren batetik egindako arbuio batzuei jaramon handirik egin gabe, testuinguru horretan ulertu beharko litzateke, adibidez.

uklg

Rock & rolla hil da

(Azpi)kultura horrekin –eta horretan– hazi garenok onartu beharko dugu behingoz: rock & rolla hil da, edo hiltzear dago, behintzat. Garai batean mendebaldar mundua menderatu zuten beste moda batzuk bezala –gesta kantak edo maitasun kortesaren poesia literaturan, auto sakramentala edo vaudevillea antzerkian, bodegoia edo mitologismoa margolaritzan, zarzuela edo opereta musika-antzerkian…–, rocka, 1950eko hamarraldiaren amaieratik pop musikaren –“musika herrikoien”– lidergo globala hartu eta haren ardatz bihurtu zena –beste musika-estilo guztiak, folketik hasita musika kulturaino, jazzetik igarota, rockera hurbiltzen saiatu ziren moduren batean edo bestean, uneren batean edo bestean–, eta, ondorioz, hilezkorra zirudiena, atzera egiten ari da erremediorik gabe, eta azken hatsak ematen ari da, gorpu ez badago jada.

Zantzu ugarik adierazten dute hala dela. Horietako bat, zalantzarik gabe, revivalismoa da, atzera begiratzeko eta rockaren esentziaren bat edo beste berreskuratzeko ahalegin horren nagusitzea. Egia da tradizio handia duela rock musikaren historian –munduko talderik “aurrerakoiena” zirenean, The Beatlesek eurek ekin zioten ariketa horri, kanta batzuetan, White Albumean eta hurrengoetan–, eta revivala ez dela kopia hutsa, beti eransten duelako berrikuntza dosi handiago edo txikiagoa berarekin batera. Baina ametitu behar da, denboran aurrera egin ahala, revival saio bakoitzak gehiago duela atzera begiratzetik, berritasuntxotik baino: 70eko hamarraldi amaierako punkak eta new waveak areago gehitu zioten 60etako pop basatienaren berreskurapenari, adibidez, 90etako britpop delakoak baino, askoz ere mimetikoagoa izan zena, alde horretatik. Eta horrela gainerakoak… Astungarri batekin, endemas: revivalismoaren revivalismoa egiten hasi direla zenbaitzuk, 80ko hamarraldiko garage taldeen revivala burutzen duten egungoak bezala, zeinak, aldi berean, 60ko garage talde zaharrak imitatzen baitzituzten…

Horrekin lotuta, esanguratsua da tributu bandek hartu duten protagonismo gero eta handiagoa rock musikaren alorrean. Taldeak aktiboan dauden ala ez, gutxi inporta: kasik edozein mailatako talde edo bakarlari izan daiteke, egun, tributu ekintza baten bazka –Maná bezalako talde baten tributua dagoela enteratu naiz duela gutxi, eta oraindik nago txundituta: Maná!!!–. Izan ere, askotan interpretazioa jatorrizko artistarena baino perfektuagoa izan daiteke, kontuan hartuta bitarteko tekniko garaikideak hobeak direla, askotan, imitatzen saiatzen ari diren jotzaileek beren garai jurasikoetan eskura zituztenak baino –egun, The Musical Box taldeak, ziurrenik, hobeto jotzen ditu zuzenean Peter Gabrielen garaiko abesti “klasikoak”, jatorrizko 70eko hamarraldiko Genesisek baino–.

Lagun batek esaten zidan aurrekoan, etsita,  rocka jazz berria dela, alde horretatik, eta nik erantzuten nion ezetz, jazzean behintzat –gustatu ala ez– inprobisazioa eta bariazioa egon badaudela, tributu bandena interpretazioa hutsa, berdin-berdina den bitartean, kasurik onenean. Eta alde horretatik gertuago dagoela, egun, musika klasikoaren alorretik, jazzetik baino. Musika klasikoaren (ber)interpretazio onak inplikatzen duen konplexutasun eta sakontasun mailarik gabe, jakina.

Album formatuaren gainbehera ere –eta abesti soltearen itzulera, musika kontsumitzeko bide nagusi bezala, YouTube bezalako plataformen bitartez batik bat– generoaren beste heriotza-seinale bat dela esango nuke. Egia da rock & rollaren historiaren hasieran ere kanta izan zela nagusi, singlea alegia, baina bere garapen nagusia elepearen bitartez gauzatu zen, 60ko hamarraldiaren erdialdetik –batzuetan urrunago iritsiz, disko bikoitzen eta are hirukoitzen formatura–, edo, ondoren, 70-80 minutu inguruko CDaren eskutik, album arruntak are gehiago –gehiegi, maiz– luzatu zituen zerbait. Bakarlari edo talde baten lanaren une jakin bateko ekoizpenaren emaitzaren gauzatzea abestien multzo bat zen, biribilagoa edo dispertsoagoa, baina koherentzia minimo bat bildu ohi zuena –are, beste muturrean, batasun oso bat eratzen zuena, album kontzeptualetan edo rock opera delakoetan gertatzen zen bezala–. Albuma, argi dago, dekadentzian dago gaur, eta biniloaren “berpizkundea”, alde horretatik, pista faltsua da, musika berriarentzako formatua baino berrargitarapenen bazka delako batez ere, hipster xaloentzako diru-ateratzeko hutsa ez denean. “Klasikoak” erosten ditugu biniloan, batez ere; hots, ez musika bizia, denborak kanonizatua baizik.

Festibalismoa rockaren gainbeheraren beste adierazle bat iruditzen zait, batzuetan. Argi dago oso errotuta dagoela musika-generoaren historian –hor daude, lekuko historiko gisa, Monterrey, Woodstock, Wighteko Irla eta Glastonburykoak, besteak beste–, baina halakoen ugalpen neurrigabea, estandarizazioa, museizazioa eta are zirkufikazioa seinale esanguratsuak iruditzen zaizkit. Garai batean ez bezala, eta salbuespenak salbuespen, gero eta gazte gutxiago ikusten da bertan –harritzekoa ez dena, prekarietatearen belaunaldi-arrakala eta sarreren prezioak kontuan hartuta–, eta, ordea, konpentsatzeko, gero eta infantilizatuagoak agertzen dira nire begietan, rocka ardatza duten jolas parkeak –beren noria, motor-espektakulu birakari eta borroka mexikarreko ikuskizunekin– edo, zuzenean, rockaren parke tematikoak bailiran; horri egin nahi nion erreferentzia, hain zuzen, zirkufikazio bost duroko kontzeptuarekin. Musikaren festa batek horrenbeste trepeta osagarriren beharra baldin badu, malo.

Izan ere festibal asko, aldez edo moldez, nostalgiari eraikitako gurtza-leku behin behinekoak dira; bere buruaz preziatzen den festibal handi batek beti aldarrikatzen du, bere proposamenen artean, aspaldi banatutako bandaren baten –edo gehiagoren– berbateratzea, herrialderako data bakar eta esklusiboan ahal dela. Ez gutxitan, album “klasiko” baten goitik beherako eta hurrenez hurreneko interpretazioa amu duela. Kontua, jakina, talde benetan handien berpizkundeekin hasi zen, baina ospe historikoaren hirukiaren mailetan behera egin behar izan dute gero eta gehiago, halabeharrez, kartel gero eta ugariagoak betetzeko. Gurera ere iritsi da kontua, eta ez nolanahi, La Pollaren edo Hertzainaken nostalgia-ariketa masiboek –eta ez bereziki merkeek– erakusten duten bezala. Gustatuko litzaidake, fisikaren legeek posible egingo balute, kontzertu horien berri bidaltzea, nik zer dakit, 1983ra, Gasteizko Zapa kaleko Onassis tabernara adibidez –Rikardo Arregik horren ondo hilezkortu zuena bere izen bereko poeman–, eta bertan egongo liratekeen Hertzainak edota La Pollako orduko kideei erakustea 2019ko ekitaldien bideo batzuk: ezin guztiz ziur egon, baina apustu egingo nuke abesti txit sarkastiko bana idatzi ahal izango zuketela kontuaz, halakorik suertatuz gero.

Beste heriotza-zantzua iruditzen zait kantarien bakarkako saioen ugaltzea. Akustikoak izaten dira gehienetan eta, ondo dakit, joera horretan zerikusi handia daukate pirateriak eta streamingak eragindako diskoen salmentengatiko diru-sarreren murrizketek eta talde osoen birak muntatzeko kostu altuek. Baina, kasu askotan, halako kontzertuetan ez da “gutxiago gehiago da” ekuazioa betetzen, kantek dentsitatea eta, ondorioz, partean behintzat, rock DNA galtzen dute –gitarra-baxu-bateria hirukoteak eskaintzen duen gutxienekoa behintzat–, eta entzuleen neurona-sinapsien lanaren gomendio utzi beharra dago kantariaren interpretazio xumeak eragindako hutsuneak betetzeko ataza. Folkerako joera gailentzen da, rockismoaren kaltean, halakoetan: noizbait-rocka-izandako-folk-eiteko musika baterako jitea alegia.

Horrekin lotuta –halako saioetan gertatzen da nabarmenen–, kontzertuetan zehar kalakan aritzeko joera gero eta zabalduagoa seinale txartzat hartu behar dela esatera ausartuko nintzateke. Garai batean, eta salbuespenak salbuespen –Beatles eta enparauen soinua estaltzen zuen fan histerikoen azantza hura–, rock kontzertu batera meza batera joatea bezalakoa zen, meza laikoa noski, zeinetan, zer esanik ez, dantza egin baitzitekeen –basatiki, ez gutxitan–, eta baita deiadar ere, batzuetan. Baina kantak debozioz entzuten ziren, eta txaloak eta iruzkinak kanten arteko tarteetarako uzten ziren –Ramonesen one-two-three-four jarraituen kontzertuetan ezik, noski: hor ez zegoen horretarako astirik ere–. Konparatu egun gero eta hedatuago dagoen joerarekin: kontzertuak enkontru sozialetarako aitzakia huts bihurtzen joan dira, tabernatara tragoak hartzera ateratzea bezainbeste, eta jende gero eta gutxiago asaldatzen da are ondoko koadrilaren hizketaldiak kanta entzuten uzten ez badu. Norbaiti kargu hartzea, halakoengatik, gero eta arriskutsuagoa bihurtzen da, gaitzitua ez delako jada boloaz behar bezala gozatzeko arazoak dituen zalea, isiltzen ez diren astun horiek baizik, Gizakiaren eta Herritarren Eskubideen Adierazpena aterako diotenak berehala, marmarti alaenak bezala ordaindu eta, ondorioz, nahi dutena egiteko eskubidea dutela aldarrikatzeko. Hots, musika hain jotzen da zerbait emandakotzat –ohikotzat, ezarritzat–, ezen mereziko lukeen arretarekin entzutea soberan bailegoke. Jadanik amortizatuta, hots, hilda balego bezala, alegia. Musika atzeko bihurtzen denean, atzeko zarata alegia, hilda edo hiltzear dagoen seinale, ezta?

Rocka gorpu bihurtzen ari da, halaber, beraren ikonoak hiltzen ari direlako gero eta kopuru handiagoetan, biologiak agintzen duen bezala bestalde. Rocka, gaur ezagutzen dugun bezala, eta aitzindariak alde batera utzita –Elvis eta enparauak alegia–, 1940ko eta 1950eko hamarraldietan jaiotako estatubatuarrek eta britainiarrek sortu, garatu eta taxutu zuten nagusiki –60 eta 70koetan gazte zirenek alegia–, eta Parkak haien hariak mozten ari dira, gero eta maizago, azken aldion: egun batzuetan hainbestekoa da kantari, gitarrista, baxu-, bateria- eta teklatu-jole ezinbestekoen heriotzen kontzentrazioa, ezen sare sozialek gainezka egiten baitute dolumin birtualez eta #respect adierazpen erdiragarriez –bai, halakoen perpetratzaileetako bat naiz–. Gogorarazten diguna, bide batez, rocka ez dela jadanik gazteen kontu bat, hasiera batean gertatzen zen bezala, baizik helduen eta are agure-atsoen musika bat, adinean gora egitearen gorabeherei ondo egokitzen jakin duena, AOR bezalako estiloen garapenak –Adult Oriented Rocken laburdura– ondo irudikatu duen bezala, 70eko hamarralditik bertatik. Edonola ere, egia da rockak eutsi ziola, denbora batean, bere abarora gazte belaunaldi berriak erakartzeko ahalmenari, punkak 70eko hamarraldian, eta grungeak, 90ekoan, erakutsi bezala –eta metalak, une oro–. Baina botere hori, denborarekin, murrizten joan dela ematen du. Izan ere, nik pentsatzen nuen iritsiko zela une bat zeinetan kontzertuetara eta festibaletara joateari utziko niola, ez ezintasun fisikoagatik –hori ere helduko da–, baizik eta ohartuko nintzatekeelako, lotsa apur batez, audientziaren arteko zaharrena izango nintzela. Baina sekula ez zaidanez hori gertatzen –beti lokalizatzen dut ni baino adintsuago den norbait–, hor jarraitzen dut, halakoetara joaten, orekari eusten patetismoaren soka gainean beti.

Beste aldaketa batzuk sumatu ditut, baina, horri dagokionean: gazteak rock alorreko kontzertuetara gutxiago joaten direla ohartzeaz gain, argi dago rockaren zuhaitz genealogikoarekin horren ahaidetuta ez dauden estiloak gailentzen ari direla haien artean, reggaetona edo trapa bezalakoak, ni bezalako pop-rockzale zaharrek jokoz kanpo utzi dituztenak. Irudipena daukat hip-hoparen oldartzearekin, 80ko hamarralditik, hasi zela aldaketa, baina rockaren nagusigoak eutsi egin ahal izan ziola aldi batez, bere pisu espezifiko handiari esker –eta hip-hoparen eraginak, neurri batean, fagozitatzeko erakutsi zuen abileziagatik–. Ezerk ez du irudikatzen aldaketa hori hobe, gure inguruan, Donostia Festibalak baino, hots, garai batean Igeldoko jolas parkean egiten zen Kutxa Kultur Festibal konbentzionalki indie haren transformazio adimentsuak baino: ni bezero fidela ninduen Zubietako Hipodromora aldatu eta urban soinuei lehentasuna ematen hasi zien arte. Orduz geroztik, jakina, ez naiz hurbiltzen ere. Eta joaten hasi dena gure alaba da…

Nik, zer nahi duzue esatea, saiatu arren, ez diet puntua inondik ere aurkitzen Bad Gyal edo Yung Beef bezalako proposamenei –Paul Weller edo The Kinksen dosi kasik hilgarriak sartu behar izaten ditut zainetan, ondoren, halakoetan saiatzen naizen bakoitzean–, eta tentatuta nago Jethro Tullen album haren izenburuaren parafrasia egin eta “Too Old To Trap, To Young To Die” grabatzeko nire bisita txarteletan.

Agoniak luze iraungo du, akaso, rockzale zaharrak asko garelako –mendebalde gaingaratuan behintzat–, eta adin piramideko kohorte gazteak, ordea, gero eta laburragoak. Denbora kontua besterik ez da, hala ere. Onar dezagun behingoz: rock & rolla hil da. Eta, lasaitasun horrekin, jarrai dezagun bere hilotzaz gozatzen, artikulazioek eta kolesterolak baimentzen diguten bitartean bederen.

death

[Artikulu honen bertsio zatitua –eta laburtua– Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko urriaren 19an, azaroaren 16an eta abenduaren 14an].

Metrologia letrazauritua

Gustatzen zait Madril. Agian ez dudalako sekula jasan han, ondokoarekin euskaraz hitz egiteagatik edo iritzi ez bereziki espainiarzale bat botatzeagatik, abertzale jator askok pairatu omen duten hitzezko tratu txarrik: errespetuarekin hartu naute beti nik ezagutu ditudan madrildarrek –horren antzeko zerbait sentiarazi nauen bakarra, Madrilen nengoen batean, bilbotar jatorrikoa zen hain zuzen ere, eta, gainera, bere euskalduntasuna, hots, bere euskal herritartasuna aldarrikatzen jarraitzen zuen, fierki–. Gustatzen zait Madril, edariarekin batera, jateko zerbait ateratzen dizutelako tabernariek, eta adeitsuagoak izan ohi direlako euskal bataz besteko tabernariak baino. Gustatzen zait giza aniztasuna gurean baino askoz ere ugariagoa delako, itxuran behintzat. Eta gustatzen zait giza aniztasun horren agertoki –niretzat– nagusiagatik, Metroagatik: benetako Metro bat duelako Madrilek, luzea, besarkaezina, errizomatikoa, ez bi linea eskasez osatutako gure gauza bilbotar hori.

(Maila historikoan, agian normala da euskaldun batek Madril gustukoago izatea, niri gertatzen zaidan bezala, Bartzelona baino: azken batean, Bartzelona hiri guztiz arrotza da guretzat, beste herrialde batekoa, baina Madril, besteak beste, euskaldunek eraiki zuten, Probintzietatik eta Erresuma zaharretik, mendeetan zehar, geruzaz geruza iritsitako Inperioaren zerbitzuko kapare, bigarrenseme, gortesau eta funtzionario haiek guztiek: Madrilgo gida telefoniko bat errepasatzea besterik ez dago aspaldiko jatorri euskalduneko abizenen ugaritasunaz jabetzeko).

Nerabe nintzela lehenengo bisita egin nionetik liluratu nau Madrileko Metroak, eta bagoietan ibiltzen den jende anitzari begiratzea bisitaren parte ineludiblea bihurtu zitzaidan hasieratik. Une batetik aurrera, gainera, jende horretako askok irakurtzen zuela ohartu nintzen, eta hori interesgarriago bihurtu zuen behaketa, ondo jakina baita letrazauritu batentzat ez dagoela plazer bereziagorik besteek zer irakurtzen duten espiatzea baino.

Denborak, ai, dena aldatzen du, ordea. Hasieran, duela urte asko, irakurle aniztasuna zen nagusi bagoietan: egunkariekin ari zirenak zeuden, edo aldizkariekin, noski, eta, haien ondoan, irakurle-behatzailearen piezarik preziatuenak, esku artean liburuak zituztenak, oso anitzak horiek ere: best seller motako aleei eusten zietenen ondoan, Alianzako poltsikokoren bat leitzen zihoazenak zeuden –klasikoren bat, akaso?–, edo Anagramaren bilduma horiko gutiziaren bat, edo Seix Barralen bat, edo Alfaguarako edizio more haietakoren bat, berme literarioaren zeinu izaten zirenak –beste garai batzuk ziren, alafede–. Ez zen beti erraza egilea edo izenburua zeintzuk ziren ondo ikustea, eta angelu on bat lortu zain itxaron behar izaten zen horretarako.

Halako batean, prentsa urritzen hasi zen bidaiarien artean –debaldeko egunkari mehe haiek ordezkatu zuten une batez–, eta literatur biodibertsitateak kolpe gogorra jasan zuen kontsumoko literaturako mardulioen izurritearen ondorioz: thrillerra, nobela historikoa, erromantikoa, tenplarioa, banpirikoa… ezinezko tamaina izan ohi zuten liburuok, eta paradoxikoak suertatzen ziren testuinguru hartan, ez baitziruditen bereziki eramangarriak, are irakurleak ibilbide luzeenetan irakurtzeko astia izaten bazuen ere. Baina han zeuden harro, paparra ateratzen, modan zeuden egileen izen-abizen beti errepikatuen propaganda biderkatzen.

Ondoren, liburu behatzailearen horrorerako, e-bookaren moda efimeroa iritsi zen: irakurlearen sorbalda gainetik lotsagabe begiratuta ere izenburua zein izan zitekeen ezinezkoa bihurtzen zuen gailu madarikatua, mardulioekin batera nitxo ekologiko laburra eskuratu zuena. Baina, behintzat, liburuak zirela argi zegoen: kontsolamendu urria, baina nahikoa, ondoren etorri denaren ondoan, hots, sakelakoen nagusigo zanpatzailea, egunkari, aldizkari, liburu eta e-book gehienak zokoratu dituena Madrilgo Metroari egin dizkiodan azken bisitetan. Orain, paperezko liburu bat ikusten dudan aldi bakanetan, daraman pertsona besarkatzeko gogoa sartzen zait, autolaguntzazkoa edo Coelho bat ez denean behintzat.

Ezin da baztertu mugikorrari begira doazen horietako batzuk literatura irakurtzen aritzea: badauzkat lagunak gai izan direnak, eskura besterik izan ezean, Jane Austen bat edo Joseph Conrad bat sakelakoaz leitzeko. Baina zerbaitek esaten dit ez dela gehienetan horrela: hatzen mugimendu bizkor eta arrastakariak, kliken ugaritasunak, begiraden axolagabetasunak edo are tristeziak ere.

Irakurle batek, literatura irakurle batek, beste begirada bat duelako eleberri bat, ipuin liburu bat, poesia bilduma bat, saiakera bat delarik parean daukana. Beste distira bat. Smartphone baten pantailaren argiak islatu ezin dezakeen distira bat.

Nik, edonola ere, Madrileko Metroan betidanik egin dudana egiten jarraitzen dut, jendearen aniztasunari begira egotea. Agian ordua iritsi zait, azkenik, liburu bat ateratzen hasteko, eta irakurtzen hasteko. Paperezkoa, noski.

Hurrengo bidaian, agian.

metro-madrid

[Artikulu honen bertsio laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko azaroaren 17an].

XTCren hiru disko

“British Eccentrics” gisa izendatu daitezkeen musikarien artean aise sailkatu dezakegun talde bat da XTC, hots, The Kinks, Kevin Ayers, 10 CC/Godley & Creme, Robyn Hitchcock, Kate Bush, Blur eta enparauekin batera: izugarri, sakonki ingelesak dira denak, baina, aldi berean, ukitu bitxi baten jabeak. XTCkoak new wave mugimenduko lehenengo labealdikoak izan ziren, punkaren energia poparekin gehienez hiru minututako kanta urdurietan gurutzatu zuten horietakoak, Elvis Costello, Joe Jackson, The Jam eta Graham Parkerrekin batera (besteak beste), baina, tamalez, sekula ez zuten beste haien arrakasta lortu (The Police-rekin batera biran ibili ziren arren, pentsa!). Gero, 80ko hamarraldiaren erdialdetik, nolabaiteko “klasizismo” baterako bidea egin zuten, musika aldizkarietako kritikari pijoek “pop atenporala” deituko luketenaren lurraldera alegia (baina zer naiz ni, disko iruzkintzaile pijo bat ezik?). Ezagutzea merezi duen banda ia sekretu bat, edonola ere: hona bere historia, hiru diskotan kontatua.

white music

XTC, White Music, Virgin 1978.

XTC Ingalaterrako mendebaldean sortu ziren, Swindon-eko hiri industrial txikian (Wiltshire), hots, nahikoa urrun Londres edo Manchesterretik haien musikak nolabaiteko kutsu errural bat har zezan. Baina inork ez luke halakorik esango lehenengo disko hau entzunda: eskuliburuko new wavea da, bizkorra, dibertigarria, dantzagarria. Gitarra zorrotzak, jostailuzko teklatuak, baxu lodiak, erritmo biziak, letra absurdoak: festa bat. Taldeko bi oinarrizko kideek, Andy Partridge gitarristak eta Colin Moulding baxu jotzaileak ibilbide luzea egin zuten 1972tik, izen ezberdinen pean, eta hasiera batean glam rocka jotzen omen zuten (new wavera pasatzeko oinarri hobea, onar dezagun, garaian gailurrean zegoen rock sinfonikoa baino…). 1976an Terry Chambers bateriarekin eta Barry Andrews teklistarekin taldea finkatu, behin betiko izena hartu eta, punkaren eraginez, aurreiritzirik gabeko popa fakturatzeari ekin zioten. White Music oso new waveko disko idiosinkratikoa da (entzun “This Is Pop”, “Statue of Liberty”, edo “She’s So Square” bezalako pilulazoak), baina ez ziona ironiari uko egiten (“Science Friction”), ezta bitxitasunari ere (Bob Dylanen “All Along The Watchtower”-ekin perpetratu zuten bertsio martiztarrak argi uzten duen bezala). Cool.

english s

XTC, English Settlement, Virgin 1982.

Hurrengo urteetan, huts egin gabe, XTCk new waveko zenbait klasiko entregatu zituen (Drums & Wires, Black Sea) eta esperimentu estrainioak (Go2, Explode Together albumean bildu zituzten dubarekiko jolasak…). 1982an iritsi zen sintesi perfektua: arraroa eta aldi berean oso pop, hiritarra eta (faltsuki) errurala zen English Settlement disko bikoitza. Eta, bide batez, haien singlerik ezagunena, “Senses Working Overtime”, arrakasta globaletik hurbilen egon ziren unea, klasiko ochentero bat, (adin bateko) irakurleak, taldea ezagutzen ez badu ere, erraz identifikatuko duena. Baina diskoa askoz gehiago da, eta, batez ere, ez da batere konbentzionala: hasierako “Runaways” asaldagarriari erreparatzea besterik ez dago, edo “Melt The Guns” antimilitaristari, edo “English Roundabaut” umoretsuari (nori bururatuko zitzaiokeen, haiei ez bazen, errepideetako errotondei buruzko kanta bat osatzea?). Haien White Albuma dela esan daiteke, denetik sartu baitzuten bertan, eta, zentzu batean, bururatzen zait, Beatlesek 80ko hamarraldian elkarrekin jarraitu izan balute egingo zuketen album posibleetako bat da hau (bide batez, beti azpimarraten da Partridgeren kantagintza, taldearen motor kreatiboa eta material gehienaren sortzailea zen neurrian, baina Mouldingek, beti kolatzen zituenak bizpahiru kanta disko bakoitzean, merezi du aitortza, orobat: erreparatu, English Settlement honetan bakarrik, aipatu “Runaways” eta  “English Roundabout” bezalako abestiei, edo “Ball And Chain” ederrari). Tamalez, Partridge gaixoak eszenatokiei panikoa hartu eta “Brian Wilson” bat egin zuen, eta, ondorioz, kontzertuak emateari utzi zioten, estudio-banda soila bihurtuz, eta, zer esanik ez, presentzia mediatikoa (eta kide batzuk) bidean galduz.

wasps

XTC, Wasp Star (Apple Venus Vol. 2), Cooking Vinyl 2000.

Ez zioten, horratik, disko onak egiteari utzi, geroz eta beatleskoak bide batez esanda (cfr. Skylarking, ezagunena agian hurrengo etapatik, edo Oranges & Lemons), baina, zoritxarra berriz ere, haien ordura arteko diskoetxearekin, Virgin ahalguztidunarekin, eskubideen gaineko auzi luze batean endredatu ziren, eta 90eko hamarraldiaren gehiengoa albumak argitaratu ezinik egon ziren. Azkenean, multinazionalaren garroetatik askatu, eta hondarreko bi lanak argitaratu zituzten: Apple Venus Vol. 1 orkestrala, eta hauxe. Gutxitan gertatzen da azkeneko diskoa suertatzea talde baten onena (normalean alderantziz izaten da), baina hau da kasua: ez dago kanta txar bat ere, eta bere historian zehar jorratu zituzten estilo guztien bilduma eta laburpena dela esan daiteke: hor dago “Stupidly Happy”-ren pop naif-saltokaria, “My Brown Guitar” pastitxe harrisondarra, “Playground”-en sakontasuna, hasierako new wave doinuak gogorarazten dituen “I’m The Man Who Murdered Love”… eta, batez ere, maitemintzearen eta desmaitemintzearen inguruko inoizko abestirik onenetariko bat, “The Wheel And The Maypole” mini-suite bikoitza, diskoa eta aldi berean karrera bat ixten duen beltxargaren kanta: ordurako (paradoxikoki, edo ez horren paradoxikoki) hasierako bikotea baizik ez zen geratzen, eta Mouldingek, urteetako borrokek nekatuta (Partridge jeinu txiki bat izan daiteke, baina seguru ez dela pertsona tratatzen erraza), taldeari finikitoa ematea erabaki zuen. Snif.

[Artikulu honen lehenengo bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko martxoko zenbakian].

Euskal literaturaren turistifikazioaz

Espero izatekoa zen: gure herriaren desindustrializazio mantso baina jarraituak, Euskal Gatazkaren alderdi disruptiboenen amaierak, eta hizkuntza ofizial guztietako albistegietan Arantza Tapiari eta euskal kostaldearen eta barrualdearen arrakasta turistikoari eskainitako gero eta tarte luzeagoek eragina izan behar zuten gure Letren garapenean. Eta, “Erasmus literaturaren” aroan –ez zena, nire manifestu zahar hartan ondo adierazi nuen bezala, belaunaldi kontu bat, estilo edo bolada bat baizik– gure idatziak turismo literarioa egitera atzerrira irten ziren modu berean, unea heldu da gure lurraldea –hitzezko– armen bitartez berrartzeko, eta euskal literatura, azkenik, Ryanair-en, Airbnb-ren eta Tripadvisor-en orbita globalean jartzeko. Egia da ez dela bereziki zaila, orain arte gure herriaz idazleok egin dugun erretratu hits eta tragikoa kontuan hartuta, batez ere Gauzari buruz ari ginelarik. Baina hemendik aurrera, badakizue, utikan goibeltasuna!

Har dezagun, esaterako, Uxue Alberdiren Jenisjoplin eleberria (Susa, 2017), zeinak, egia esan, bere abiatze indartsu bezain ilunarekin bestela bezala hasten baita –heroinaz beteriko berunezko urteen gogora ekartze eta guzti–, eta, une batzuetan, are erasmustasunaren eremu ezagunetara garamatzan atzera, Formentera eta Bordelerako bidaldi lasterren bitartez. Baina, zorionez, amaiera aldera inolako aitzakiarik gabe erredimitzen da, Getariako portuan zeharreko bisita gidatu baten bitartez –krustazeoen haztegiei egindako kuku alegoriko eta guzti–, eta, batik bat, kaialdeko otordu erromantiko-paisajistikoarekin, Urola Kostako mankomunitatearen turismo sailaren diptiko informatibo guztietan agertzeko modukoa.

Urrats bat harago egiten du Joxean Agirreren Goldsmithen ikaslea nobelak (Elkar, 2017). Bertan, amaiera aldeko ataletako batean, narratzaileak bere literatura kurtso birtualeko irakasle eta ikaskide atzerritarrak Euskal Herrian zeharreko tour batera gonbidatzen ditu, zeinetan ez baita ezertxo ere falta: Ibaizabalen gorako Bilboboats bitartezko bisita, noren eta Joseba Zulaikaren gidaritzapean; Arantzazura irteera nahitaezkoa –Pello Zabalarenarekin, zer esanik ez–; Mugaritz jatetxean sekulako bazkaria, Adurizen beraren iruzkin erudituekin, eta errematatzeko, sagardotegira doaz dieta tradizionalago batez gozatzera, Xabi Payaren bertso eleanitzek lagunduta… Aitor dut, pasartea irakurtzean, eta egilearen obra ezagututa, une batetik bestera ironiaren eraso zoritxarrekoa noiz iritsiko zain egon nintzela, beldurrez. Baina azkenean ez zen inondik ere agertu, ziria, edo nik ez nuen sumatu ahal izan, behintzat, eta Agirreren prosa turistikoaz gozatu ahal izan nuen trabarik batere gabe.

(Bide batez, eta Aduriz hizpidera etorri dela probestuz: pixka bat kamusatu ninduen Harkaitz Canok, euskal sukaldaritzari eraso egin zionean, zeharka, “Simetria ezinezkoak” artikulu sonatuan –El Correo taldeak saritua, hain zuzen ere–, esanez “askoz ere erosoago zaigula hizkuntzarik ez duen kultura batez harrotzea”, eta, horrekin lotuta, kontuan hartu behar dela “sukaldariak gaztelaniaz lanean bihurtu direla izar, ia beti”; Rikardo Arregi poeta bezalakoek, aspalditik, euskal sukaldaritzaren metastasiaren aurka egindako kritika doilorren ildoan kokatzen zela iruditu zitzaidan. Baina ondoren gogoratu nuen euskal letretan norbaitek ahalegina egin bazuen sukaldaritzaren estatus intelektualaren alde, gure gastronomia Kultura Garai eta Ondare Materiagabe bihurtzeko alegia, horixe Cano izan zela alegia, Adurizen garai bateko plater guztiz finen inguruko ipuin haiek idatzi zituelarik, Best European Fiction prestigiotsuko 2016ko edizioan argitaratzera iritsi zirenak, zerekin eta Mugaritz jatetxeko errezetekin batera hain juxtu ere. Eta lasaiago geratu nintzen, Canoren ekarpena gure letren turistifikazioari zenbateraino eraginkorra izan zen oroituta. Are gehiago jakin ondoren aurtengo Edinburgheko Liburu Jaialdian saio literario bat egin zuela, saxofonista batekin batera, zer eta euskal sormarkako ardoen dastatze saio baten testuinguruan, guztiz arrakastatsua izan zena: txalo besterik ezin diot egin, alde horretatik).

Badaude adibide gehiago, Patxi Zubizarretaren Julien Vinsonen hegaldia nobela laburra esaterako (Alberdania, 2019), zeinaren azken orrialdeetan EAEko Industria, Berrikuntza, Merkataritza eta Turismo sailaren eta Communauté d’agglomération du Pays basqueren seiluak ez topatzeak harritu egin bainau, edo Erriberriko Bodegas Ochoa-ren eta Baionako Chocolat Cazenave atelierraren product placementaren aitortzarik, besteak beste. Bidenabar, gauza bera egin beharko zukeen Miel A. Elustondok Baztango Xuria ardoarekin, Kezko bola batek itoak birikak nobelaren amaieran (Txalaparta, 2019), nahiz eta, auskalo, agian horrek badauka zer ikusia ezagutzen ez dudan Euskal Herrian nobela beltza sustatzeko (H)ilbeltza Bekaren klausula sekreturen edo ez horren sekreturen batekin…

Azken horrek frogatzen du are genero beltzak –teorian– berarekin ohi dakarren iluntasun eta gizarte-kritika guztiarekin ere, prosa turistikoarentzako pausaleku egoki bihur daitekeela: Edorta Jimenezen Ostadarrak lurra ukitzen duen lekua nobela ere bada, pasarte batzuetan, Urdaibai biosferaren erreserba eta haren ingurumarien ikuspegi eder-xarmangarriak erakusteko aitzakia, eta gure kostaldeko mahatsardoen eta arrainen –uler bedi, arrain arrantzatuen eta sukaldatuen– gorespen etengabea egiteko, orobat (Txalaparta, 2018; izenburuak berak badu potentzialtasun turistikorik, oraintxe ohartzen naizenez…). Tira, Dolores Redondoren Trilogía del Baztán eta Eva García Saénz de Urturiren Trilogía del Kraken gogoangarriek aski ondo erakutsi zuten zein zen bidea, alde horretatik.

Baina euskal prosa turistikoaren gailurra, orain arte, Kirmen Uriberen Abangoardia maite duen antzinako herria. Euskadi Basque Country liburuxka elelauduna izango litzateke (Eusko Jaurlaritza, 2018), gure geografia eta txokoei –fisiko zein kontzeptualei–, iragan urrun eta hurbilari, bertuteei eta –askoz ere gutxiago– keriei egindako erakunde-enkarguzko errepaso eder bezain kilikagarria, egilearen aurreko liburuetan metatutako zentzu bereko ahalegin txalogarrien epitomea –gogoan hartu, besterik ez bada, literatura aldi berean erasmustarrari eta autoturistikoari Bilbao-New York-Bilbaok eginiko ekarpen aitzindaria–. Egia da iritzi maltzurrek, Angel Errorenak bezala, galdatzen zutela, Abangoardia maite duen antzinako herria horren izenburuaren aurrean, ea ez garen gehiago “antzinakotasunaz maitemindurik dagoen herri modernoa, modernoegia agian” (Berria, 2018-IV-29). Baina ezin naiz ados egon poeta nafar madrildartuaren fede txarreko iruzkin horrekin: euskal gatazka –labur– islatzeko orduan, abilki, ETAren edozein aipamen saihestea lortzen duen lan batek, euskal literatura turistikoaren txapelduna izatea merezi du, inolako zalantzarik gabe.

 

PS.- Norbaitek aurpegiratuko dit ez dudala sartu, halako zerrenda batean egon beharko lukeen arren, Katixa Agirreren Atertu arte itxaron (Elkar, 2015), zeinaren ardatz nagusia bikote misto –euskal-espainiar– baten txango turistikoa baita, Euskal Herrian zehar alegia. Eta, bai, zalantzarik gabe, Agirreren nobelak badu literatura turistikotik, baina, aldi berean, badu literatura turistiko horren ukaziotik ere, ironia kritikoaren erabileraren bitartez alegia, eta horrek eraman nau pixka bat baztertzera, eta baita pixka bat gaitzestera ere, ez baitie etorkizunez beteriko ildo literario horrek bete beharko lituzkeen baldintzei behar bezala heltzen: turismoaren industriaren garrantzia berresteari, euskal irakurleen artean, eta Euskadi-Basque Country-ren erakargarritasuna zabaltzeari, lana gaztelaniara eta munduko beste edozein hizkuntzatara itzultzen delarik.

promenade san sebastian

[Artikulu honen bertsio laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko maiatzaren 4an].

Publizitate asmotsua

Lan literario bat “posizionatzea”, are gurea bezalako merkatu estu batean, gero eta nekosoagoa bihurtzen ari da, hain da zabal-ugaria, Durangoko Landako gunetik pasatu ondoren –edo aurretik–, dendetara iristen diren berritasunen oihan joria –hori, liburuekin lehiatzen diren gainontzeko jarduera kultural guztiak kontuan hartu gabe, noski–. Argitaletxeak antolatutako prentsaurrekoaz gain –tentuz aukeratu beharreko egun-orduan, beste liburu edo ekitaldiren baten aurkezpenarekin teilakatu ez dadin, euskal prentsan burutxoa ateratzeko aukerak esponentzialki ez murrizteko–, gure lana hauspotzeko bir-aurkezpenak antolatzen ditugu Euskal Hiriko geografia ia guztian zehar –ahal dela, idazle edo kulturgile prestigiotsu batek edo gehiagok lagunduta–, errezitaldi musikatu-multimediatuak eskaintzen han eta hemen, sare sozialak bonbardatzen gure liburuaren aipu –positibo– ñimiñoenarekin, irrati-telebista-egunkari-aldizkari elkarrizketa guztietara joaten gara gogo onez, literaturaren jainkoei erregutzen diegu gure liburua ahalik eta irakurle klub gehienetan proposa dezaten –egilea eramateko ohiturarik izan ez arren, bertan liburuaz aritu behar zirela enteratu eta auto-gonbidatu diren idazleen berri iritsi zait: pentsa noraino iristen garen–. Eta abar.

Beti dago alternatiba salingertar-montoiatarra, zer esanik ez. Liburuaren alde deus ez egitean oinarritzen denez gero, antsietate gutxiago eragiten du idazlearengan, eta, propaganda gailu gisa, gorago deskribatutako horror vacuirako joera baino eraginkorragoa gerta daiteke. Onartu beharra dago, ordea, gutxi batzuen eskura baino ez dagoela, eta, izan ere, horretan du oinarri nagusi, minoritario izatean, joera zabalduz gero indarra galduko bailuke nabarmentzeko modu gisa.

Agian ordua iritsi zaigu, gure lanen publizitatea egitean, sortzaileago aritzeko eta beste estrategia batzuk probatzeko, adibidez haien kontra jartzen hastearena –berariaz, alegia–. Horixe izan zen gogora etorri zitzaidana Jon Ariza de Miguelen elkarrizketa zahar bat irakurtzean, ustez bere Haizeari begira nobela bultzatzeko (Elkar, 2017), bota zuelarik “Orain urte asko hautu bat egin nuen irakurriko nituzkeen liburuen inguruan: hilda dauden idazleak hobetsi nituen, ziur egoteko irakurtzen ari nintzena ona zela berez, eta ez unean-uneko famaz jantzitako liburu ustezko onak” (Hitzen Uberan, 2017-XI-10). Ez litzaidake bururatuko norberaren liburu guztiz berriaren zabalkundea autoboikoteatzeko modu hoberik zeren eta, pentsatu nuen, irakurleak arau horren ontasunaz konbentzituz gero, lehenengo ondorio logikoa obra huraxe ez irakurtzea eta are gutxiago erostea izango bailitzateke. Edo egilea zendu arte itxarotea, gutxienez.

(Halako irakurketa arauak autoinposatzea pixka bat lekuz kanpokoa iruditu zait beti, egia esan, lekuz kanpokoa irudituko litzaidakeen bezala bakarrik egile biziak irakurtzea, bakarrik euskaldunak, bakarrik itzulpenak, bakarrik gizonezkoak, bakarrik emakumezkoak, bakarrik norberaren soka politikokoak, sekula ez Peter Handke pro-serbiar madarikatu hori, eta abar: irakurketa gauza irekia eta kaotiko samarra izan beharko litzatekeenean hain zuzen ere… Hori, alde batera utzita idazlea hilotz egotea ez dela beti, kalitatearen ikuspuntutik, ezeren berme hutsezina, Ayn Randen berrargitarapen ugariek erakusten duten bezala, besteak beste. Baina gure liburuaren kontra ari garenez, edozerk balio dezake, zer demontre).

Beraz, deliberoa hartu dut nire hurrengo liburuaren prentsaurrekoaren egun-ordua ahalik eta okerren kokatzeko –Bernardo Atxagaren edo Susako edonorenaren batekin batera, adibidez–; haren alde ez, baizik eta aurka hitz egingo duten aurkezleak topatzeko –nik zer dakit, Javier Rojo, Tere Irastortza edo Jon Alonso, esaterako–; datorren urteko Durangoko Azokako sinadura saioetarako ahalik eta eskaintza sorta iraingarriena prestatzeko; errezitaldiak antolatzeko eta, sistematikoki, azken unean huts egin eta ezeztatzeko, ahal dela publikoa egoitzan dagoela ziurtatu ostean; sare sozialak saturatzeko nire liburuaren aipu negatiboekin –horretarako, eta euskal kritikaren egoera ezagutuz, batzuk nik neuk idatzi beharko banitu ere–; elkarrizketa eta irakurketa tailerretarako gonbidapen guztiei uko egiteko –edo, onartzekotan, Jon Ariza bezain asmotsu aritzeko nire lanaren aurka–.

Bai, ematen du honek guztiak ohiko promozio-kanpainak bezainbeste lan eskatuko duela, edo gehiago. Eta, gainera, ez dakit funtzionatuko duen. Baina aldaketa bat izango da, bederen.

publizitate

[Artikulu honen bertsio laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko ekainaren 1ean].

Morrissey

Zer egin miresten zenuen sortzaile batek goi traizio egiten dizunean eta, zuretzat itsasargi izateari utzi ez ezik, gorroto dituzun portaerak, jarrerak eta adierazpenak erakusten dituenean? Jarraitu al dezakezu, besterik gabe, bere obraz, iraganekoaz eta orainaldikoaz, gozatzen lehen egiten zenuen bezala? Boikotatu beharko zenuke, baita atzeraeraginezko ondorioekin ere?

Dilema hori planteatu zaigu askori Steven Patrick Morrisseyrekin, The Smiths taldeko kantari ohiarekin (Davyhulme, Lancashire, 1959). Aurreko batean, DJ lanak egiten ari nintzela, halabeharrez –80ko hamarraldiko musikan zentratutako saio bat zen–, “This Charming Man” ipini –izenburuak idazteak soilik hankak mugitzen hasteko gogoa transmititzen dit–, eta partyan egondako batek, ondoren, “oso alegereki pintxatu” egin nuela aurpegiratu zidan, gaitzespenez.

Izan ere, ezaguna da azken urteotan kantari britainiarrak, egun Kalifornian kokatuak, hartu duen ultraeskuineranzko jitea, behin baino gehiagotan islamofobiaz eta jingoismo ingeles nostalgikoaz blaitutako aitorpenak egitera bultzatu ohi duena. Foiletoiaren azken atala –honezkero azkenaurrekoa, ziurrenik–, nola telebista show batzuetan –AEBtako telebistako Jimmy Fallon famatuarenean, adibidez– kantatzen aritu zen For Britain partiduaren pin bat jakan zintzilik zeramala. For Britain UKIP berez jada nahikoa ultraren eszisio are ultraeskuindarrago eta islamofoboago moduko bat da.

Eta, Tim Jonze kazetariak ondo azaldu zuen bezala (The Guardian, 2019-V-30), hori guztia ezin dugu baizik eta saldukeria gisa hartu The Smithsen fanok. Azken finean, Morrissey, Johnny Marr, Mike Joyce eta Andy Rourkeren taldeak, doinu ederrez gain, mota eta maila ezberdinetako gizarte-bazterkerien salaketez, animalien eskubideen aldarrikapenez, monarkia bezalako erakunde zaharkituen kontrako leloez, eta, batez ere, maskulinitate eredu berri, irekiago eta anbiguoago batez hornitu gintuen entzuleok, 80ko hamarraldi erdialdeko eztanda labur bezain distiratsu hartan –The Smithsek apenas iraun zuen bost urte elkarrekin, eta lau elepe ofizial argitaratu, single mordotxo batekin eta hurrenez hurreneko bildumekin batera–.

Egia da Morrisseyren ondorengo karrera gorabeheratsuak abisu dezente eman zituela, Your Arsenal diskoko “The National Front Disco” kanta bezalakoak (1992), nahiz eta orduan beti geratzen zitzaigun zaleoi ironiaren komodina. Nekez jo dezakegu, honez gero, horretara.

Zorionez, Morrisseyren karrera musikalak bere irudi publikoarekin batera egin du behera, noizean behin abesti on samar batekin harritzen bagaitu ere; izan ere, badago lotzen duenik dekadentzia gorabeheratsu hori kantariaren logorrea “politikoki ez zuzenarekin”, pop-aren munduan berez berreskuratu ezin duen ospea boutade ultraeskuindarren bitartez lortzen ahaleginduko balitz legez. Gainbehera horrek, edonola ere, errazago egiten du desengantxea.

Baina atzera begira berdin jokatu beharko genuke? Ez dut uste. Niri harridura eragiten didate –eta pena pixka bat eman ere bai– esaten dutenek, haren oraingo iritzi neoliberal edo nazionalista muturrekoek bultzatuta, ez dutela sekula Mario Vargas Llosaren ezer irakurriko: esperientzia estetiko eta intelektual bikain baterako aukera galtzen ari dira, alferrik. Egia da –ni bezalako– ezkertiar  batentzat –edo progre batentzat, peioratiboago jarri nahi izanez gero– errazago zela Vargas Llosarekin gozatzea irakurtzen hasi nintzen garai urrunean, bera ere ezkertiarra bide zenean. Baina ez dut galdu, diferentzia ideologiko guztiak gorabehera, bere literaturarako gogoa, batez ere bere “klasikoetarako” –Vargas Llosari Morrisseyri bezala gertatzen zaio, hein batean: bere obra garaikideenak distira gutxiago du lehenengoak baino–. Gehiago kezkatzen nau, alde horretatik, oraindik eredu etiko eta politikotzat jotzen ditudan egileen obretara itzuli eta haietaz gogoratzen nuen atsegin estetikoa topatzen ez dudanean. Mario Benedettirekin, zoritxarrez eta esaterako, gertatu izan zaidan bezala: kasu horretan nik egin diot traizio Benedettiren obrari –ez zaidana, ai, garai batean bezain kitzikagarria iruditzen–, berak niri baino.

Hots, nik uste dut The Smiths aldarrikatzen segi dezakegula inolako kezkarik gabe. Ez soilik jarraitzen duelako poparen historiako talde miresgarrienetako bat izaten, baizik eta agian ez dugulako Morrisseyren obra hartu behar horren jarraipen natural gisa, Johnny Marr gitarristarena baizik. Egia da Marr apalaren karrera ilunagoa izan dela Mozzer histrionikoarena baino, beti bigarren plano batean Electronic bezalako proiektuetan, edo luxuzko ezkutari gisa The Pretenders, The The, Billy Bragg, Kirsty MacColl, Pet Shop Boys, Modest Mouse edo The Cribs bezalako artistekin eta proiektuekin –besteak beste–. Baina azken aldi honetan Marren bakarkako karrerak gora egin du, hiru disko oso duin atera ditu –The Messenger, Playland eta Call the Comet: Morrisseyrenak baino erregularragoak behintzat badira–, eta, bere kide ohia zuzenean kritikatzea saihestu badu ere –umore britainiarraz, The Smithsen berrelkartzearen zurrumurruei erantzunez esan zuenean bezala, txio baten bitartez, Morrisseyrekin arituko zen gitarrista Nigel Farage UKIPeko liderra izango zela–, neurri batean The Smithsen alde aurrerakoi hori aldarrikatu du bere kanta askoren zentzu kritikoa dela medio. Ez da, bistan denez, Morrissey bezain interpretatzaile ona –ahotsak ez dio ematen, gero eta hobeto erabiltzen duen arren–. Baina urratsez urrats jarraitu du aurrera, mailari eutsiz, eta Morrisseyrenak bezalako ezbehar artistikoak saihestuz, oraingoz behintzat: britpopero duin bat bihurtu da Marr.

Johnny Marren ahotsean zinezkoagoa dirudi “I Fought The Law” borrokalariaren aldaerak –The Clashek famatu bihurtu zutena, bere garaian–, bere Adrenalin Baby zuzenekokoak (2015), Morrisseyk bere azken bertsioen album ahulean –California Son (2019)– egindako Phil Ochs edo Bob Dylanen protesta-abesti zaharrenek baino.

Faltsukeriaren oihartzunak zamatzen dituelako, ziurrenik.

morrissey marr

[Artikulu honen bertsio dezente laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko ekainaren 29an].