Pello Lizarraldek, “Ipuina engainua da” liburuari buruz

[Irailaren 12an nire Ipuina engainua da bilduma berria aurkeztu nuen Xabier Mendiguren Elkar argitaletxeko editorearekin eta Pello Lizarralde idazlearekin batera. Hauek dira Pellok ekitaldian liburuari buruz irakurri zituen hitzak, zeinengatik, zer esanik ez, oso eskertuta bainatzaio. Argazkia Joni Ubedarena da].

Garai batean sinetsita nengoen idazle baten ausardia neurtzeko ezinbestekoa zela bere lanen formek eta egiturek zuten aberastasunari erreparatzea. Urteak joan ahala ohartu naiz idazle ausartak, batez ere, bere baitan eta inguruan duenari beldurrik gabe begiratu eta gero, jasotakoa zorrotz ematen ikasi duela.

Iban Zaldua, hasi zenetik izan da idazle ausarta. Esango nuke beti konbentzitua egon dela, inori begiratu gabe, berea bilatu behar duela. Ipuina engainua da izeneko liburu berri honek ederki erakusten du hori.

Aurrekoetan bezala, bilduma anitza da, eta, hala ere, ipuinotan ez dugu aurkituko estilo ariketarik,, generoetan esperimentatzeko asmorik edo antzekorik. Aniztasun hori beste zerbaiten ondorioa da. Gutxi edo ezer irakurtzen ez duten idazleak hainbeste ugaritu diren honetan, ez da ohikoa ikustea zein neurritan betetzen dituen literaturak Iban Zalduaren bizitza eta obra.

Aniztasun horrek baditu arriskuak, eta Iban Zalduak ederki itzuri egin die. Beharbada ipuin guztiek ez zaituzte berdin gogobeteko, baina hemen ez dago kirrinka egiten duenik. Adar batetik edo beste batetik atereak izan, koherentzia dago, izan ere, beste ezer baino lehen hemen idazle izan aurretik aurreiritzi gutxiko irakurle bat dago, eta bereganatuak dituen forma horiek baliatuz bere mundua eta, bide batez, gurea ekartzea lortzen du.

Liburu baten Izenburuak beti lagundu beharko liguke liburuaren muinera iristen. Ez da nahikoa deigarria izatea. Ipuin hitzaren adieretako bati kasu eginez gero, bilduma honen izenburua erredundantea da. Adiera horretatik tiraka, Iban Zalduak, hain ongi erabiltzen duen ironia erabiliz, jauzi bat proposatzen digu. Eta horrekin batera galdera bat heldu da: ez ote da fikzioa, ipuina oraingo honetan, hainbeste ertz dituen errealitate honi erantzuteko erarik zintzoena eta eraginkorrena?

Iban Zalduaren jarraitzaileak badaki kostante bat dela bere obran literaturak izan behar dituen eginkizunen eta mugen gaineko kezka. Azken bilduma honetan ere badaude adibide bikainak, esate baterako, Ipuina adulterioa da, saiakera itxurako ipuina edo ipuin itxurako saiakera, edo Tailerraren ostean. Zorionez, biek ala biek idazlearen eta bere lanaren konpromisoez aritzen diren batzuen bizioa saihesten dute: irtenbideak ematekoa. Zalduak galderak eta zalantzak jartzen ditu paper gainean. Ondorengo lana gure kontu dago.

Liburu bat irakurtzen ez bukatzeko arrazoietako bat aspertzea izaten da. Okerragoa da haserrea eragin digulako uztea, gehienetan idazleak tranpa egin duelako, ez digulako nahiko begirune erakutsi, alegia. Leziorik emateko asmorik gabe idazteak konpontzen du gaitz hori. Zintzoa izango bada, idazleak bere burua jarri behar du obraren muinean. Zaila da liburu batek mundu zabala hartzea. Asmo gehiegizkoa litzateke, eta, hala ere, badaude zeure mundua edo horren atal bat bikain jasotzen dutenak. Eta Iban Zalduarena irakurtzean erraza da inguratzen gaituena antzematea. Horretarako ongi aukeratu behar da non eta nor jo, nor eta zer destatu, ahaztu gabe gu ere ez garela urrun ibiliko.

Oraingo ipuin hauetan, egile honen aurreko liburuetako beste askotan bezalaxe, beldurra eta gezurra gailentzen dira, eta liburua zeharkatzen dute alderik alde. Planta eginez ihes egitea lortuko dutela uste dute ipuinotako gizonek eta emakumeek, urrats txikiak egiten dituzte egunero beti hilgarria ez den amildegirantz.

Ipuina engainua da honek agerian uzten ditu, besteak beste, heroi izatearren muga arriskutsuak zeharkatzeko gai denaren gezurrak, arazoaren muinetik ihes egitearren huskeriatan nahasten direnen digresioak, urteak bete ahala beti lehengoan dagoela sinesten duenaren ameskeria barregarria, ilusio kolektibo handien kaxa irekitzeak eta ixteak eragiten duen nahigabea, beldurrak eragindako uste okerren metatzeak dakarren madarikazioa …

Aurrekoa guztia ez da gauza txikia. Eta bada gehiago. Turistentzako gida-liburu batean agertu ohi den bezala, liburu honek mérit le voyage. Bidaiak merezi du.

Mitogintzaren aurka (full extended version)

[Abuztu honetan astero iritzi-zutabe bat idatzi dut Berria egunkarirako. Lehenengo erredakzioan beti pasatzen naiz ezarritako karaktere kopuruaz, eta ondoren bertsio laburrago bat landu behar izan dut. Egokia iruditu zait, beraz, blog honen ikasturte berriari hasiera emateko, zutabe horietako baten (abuztuaren 21ekoaren) bertsio osoa argitaratzea, are gehiago kontuan hartuta nolabaiteko coda literario batekin amaitzen nuela. Edonola ere, animo, eta kurtso berri on!]

Mitogintzaren aurka (full extended version)

Amaiurko erresistentziaren balentria «nazionala». Elkanoren birkautxuztatze «antinperialista». Orreagako «zalditeria arina». Veleiako «euskarazko» idazki aitzindariak (azken horiek, zorionez, finkatzeko aukera askorik gabe, historiatik mitorako bidea burutzeko gertakariak oinarri minimo bat behar duelako… eta hala ere, OMG, badago eusten dionik…). Etab. Euskal Herria ote, XXI. mendearen une hauetan, mito nazionalak sortzeko edo biziberritzeko ahalmen miresgarriena daukan lekua (independentzia lortu berri samar duten herrialdeak albo utzita, noski)? Batzuetan inpresio hori daukat. Mito historikoena ez da bereziki axola zaidan gai bat. Bai kezkatzen nau, ordea, mito horien eraikuntzan historialariari gero eta maizago esleitu nahi zaion rolak (dela lehengaien hornitzaile soil gisa, dela, zuzenean, perpetratzaile gisa). Historialari akademikoak, izatekotan, kontrakoa beharko lukeenean hain zuzen: mitoen kritikatzaile eta, are, beharrezkoa denean, suntsitzailea.

Badakit Historia, diziplina bezala, ez dela jarduera objektibo bat, historialari bakoitzak bere motxila ideologiko-epistemologikoa daramala gainean, formulatzen dituen galderak eta, batzuetan, baita erantzunak ere baldintzatzen dituena (horrek mantentzen du, bide batez, bizirik Historia, iragana berdina delako, baina, zorionez, haren gaineko galderak aldatzen eta eboluzionatzen doazelako, denborak aurrera egin ahala…). Ni neu, eskolako lehenengo egunean, nire motxila zertan datzan zehazten saiatzen naiz: zintzotasun intelektualeko gutxieneko keinu bat iruditzen zait.

Baina horrek ez du esan nahi objektibotasunerako jitea izan behar ez duenik. Historialaria ezin da guztiz objektiboa izan, ados, baina izango balitz bezala jokatu beharko luke: dokumentazioak ezartzen dizkion mugak onartuz, bere hipotesiekin bat ez datozen datuak aintzat hartuz, cherry picking delakoa ekidinez…

Eta, batez ere, mito-ekoizpenean parte hartzeko edozein gonbidapen, are borondate onenarekin egindakoak, arbuiatuz.

PS. Batzuetan pentsatzen dut mito nazional eta historikoekiko nire interes faltak zerikusia izan dezakeela alde horretatik izan ditzakedan premia emozionalak beste zerbaitek aseta izatearekin: fikzio literarioak aseta alegia. Paradoxikoki, historialariak mitogile bihurtzeko deiak ozenagoak direnean, literaturan gero eta nabarmenagoak dira, niaren literaturaren goraldiaren testuinguruan batik bat, idazlearen «zinezkotasunaren» goraipamenak (horrek berezko balioa balu bezala, lan literarioaren bikaintasunaren oinarri gisa…).

Tira, agian ez da horren paradoxikoa, txanpon beraren ifrentzua baizik.

Itzultzailearen kultura

Zein inportantea den, itzultzaile batentzat, ez soilik hizkuntzak menderatzea –abiapuntukoa eta batez ere helburukoa, noski, eta baita beste batzuk ere, ahal dela–, baizik eta kultura orokorreko ezagutzak izatea, zentzu oso zabalean: itzultzen ari den lanaren testuingurukoak eta garaikoak, zer esanik ez, baina baita historikoak, geografikoak, filosofikoak etab. Eta itzultzailea horretara iristen ez bada, zein inportantea den halako ezagutzak dituen zuzentzaile bat –edo batzuk– eskura izatea: argitaletxeek ere badute erantzukizuna prozesu horretan, itzultzailearen gabeziez ohartzeko eta liburua inprimategira iritsi baino lehenago egon daitezkeen hutsak eta hondamendiak konpontzeko.

         Duela gutxi izan dut halako esperientzia txar bat gaztelaniara itzulitako eleberri batekin. Ez dut esango zein den, hemen kontua ez baita itzultzaile edo argitaletxe konkretu baten okerrak salatzea, baizik eta gero eta maizago daukadan sentsazio baten berri ematea: alde batetik, itzultzaileen –hots, oro har irakurleon– background kulturalaren gabeziena, eta, bestetik –hau susmoa besterik ez bada ere– argitarapenen merkatuak, baita itzulpenen alorrean ere, ezartzen dituen erritmo biziegien presioak eragin ditzakeen kalteena.

         Gustura hasi nintzen irakurtzen aipatu nobela, XX. mende hasierako klasiko “ezkutu” horietako baten gisa aurkezten zena. Lehenengo atalak landa aldeko Estatu Batuetan kokatzen ziren, eta garaiko eta tokiko testuingurua ulertzeko oin-ohar erabilgarriez zipriztindu zituen itzultzaileak. Dena zuzen, beraz. Halako batean, ordea, zerbaitek kirrinka egin zidan. Leku batzuen izenak agertzen hasi ziren –Antwerp, Louvain…–, eta inguruko erreferentziak despistagarri samarrak ziren –adibidez, antzinako margolaritza flandestarrari egiten zitzaiona–. Laster ulertu nuen: hiri horiek ez ziren Estatu Batuetako herri edo hirixka –niretzat– ezezagunak, hasieran pentsatu bezala, baizik eta Europako Anberes eta Lovaina: itzultzaileak ingelesezko ordainak utzi zituen itzulpenean, gaztelaniazko tradiziozko formak erabili ordez.

         Une horretatik aurrera mesfidatiago ekin nion irakurketari –ezin dut ekidin: halakoek liburutik ateratzen naute–. Eta antzeko akats bat baino gehiagorekin egin nuen topo.

         Larrienetako batek, ez bakarrak, kontu historiko batekin du zerikusia. Nobela, une batean, Europara lekualdatzen da: 1917 da, eta Estatu Batuek Gerla Handian parte hartzeko erabakia hartu dute. Nobelaren protagonistak izena ematen du armadan, entrenamendua jasotzen du, eta itsasontzi batean bidaltzen dute Frantziara. Bidean, beste jatorrietako soldaduekin harremanetan sartzen da, armadan esperientzia gehiago daukatenak. Horietako bati galdetzen dio ea Veracruzen egon zen, eta lagun berriak hala erantzuten dio: «¡Ya lo creo! Pensamos que era todo un grupo en aquel momento; pero creo que no será gran cosa cuando lleguemos allí, sin embargo. Cuento con ver enfrentamientos de primera».

         Esaldia ez da inondik ere ulertzen ez badakizu «Veracruzeko» horrek erreferentzia egiten diola Estatu Batuetako armadak 1914ean aurrera eraman zuen hiri horretako okupazioari, Mexikoko prozesu iraultzailearen testuinguruan. Han gertatutakoa ez zen «grupo» bat izan, beraz, gudaroste estatubatuarren eta mexikarren arteko liskar armatu bat baizik, txiki geratuko dena, soldaduaren arabera, Frantziako gudu-zelaietan alemanekin izango dituztenekin alderatuta. Egileak erabiltzen zuen espresioa –ordurako, nire irakurle neurosiak hartuta, jatorrizko nobela bilatua nuen– «quite a little party» zen, hots, «festa txiki ederra»  edo «festa txiki dezentekoa»  edo halako zerbait izan zela Veracruzeko borroka. Baina modu asko zeuden hura, are oin-oharrik gabe, egokiago itzultzeko «era todo un grupo» baino.

         Esan bezala, ez zen aurkitu nuen akats bakarra. Eta gehitu beharra daukat halako gero eta gehiago topatzen ditudala batez ere gaztelaniazko itzulpenetan, eta, alor horretan, irudipena dudala euskarazko itzulpenak zainduagoak egon ohi direla. Agian gure itzulpenak merkatuaren presioetatik askeago dabiltzalako gaztelaniazkoak baino. Agian sare zabalago eta solidarioago batez inguraturik lan egiten dutelako gure itzultzaileek, zuzenketa prozesua fintzen laguntzen diena. Agian argitaletxeek mimo gehiagorekin tratatzen dituztelako itzulpenak. Ez dakit. Baina atzera berretsi dut euskal itzulpenekin azken aldi honetan daukagun zortea. Gero itzulpen horiek, salbuespenak salbuespen, inork gutxik irakurtzen dituen arren, daukaten oihartzun urriari kasu egiten badiogu behintzat.

         Baina hori beste istorio bat da.

[Artikulu honen bertsio pixka bat laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2022ko apirilaren 2an]

Izenak

Kultur gune bat izendatzea beti da erabaki politiko bat. Kale bat edo plaza bat izendatzea bezala. Eta, ondorioz, beti izan daiteke eztabaidagarri.

Gasteizko alkateak, inor kontsultatu gabe, antza, eta Arabako ikastolen lehen bultzatzaileetakoa izan zena gogoan, “Izaskun Arrue” izena ezarriko dio  datorren neguan –dena ondo bidean– abian jarriko den hiri honetako Kafe Antzokiari. Nik abantaila bat ikusten diot izenari: emakume batena dela, eta, ondorioz, halako nomenklaturetan dagoen genero-desoreka nabarmena –pixka bat– zuzentzen lagun dezakeela.

Eta kito.        

Beste guztiak desabantailak iruditzen zaizkit. Edo, zuzenean, huts egiteak. Horietako batez mintzatu zen, ondo mintzatu ere, Txema Ramirez de la Piscina Berrian: andereño aitzindari horren lanei eta nekeei zor zaien errespetua aintzat hartuta ere, ez dirudi oso egokia, gauden koiunturan, euskara batuaren aurka aritu zen irakasle baten izena paratzea. Zeri, eta bertako euskal kulturaren erreferentzia berria izan beharko lukeenari. Are gutxiago Gasteizen, non batua hiriko euskalki nagusia baita hain zuzen ere. Zer esanik ez, Arrueri euskararen alde egin zuen guztia aitortzen diot: argi daukat zein inportantea izan zen bere lana. Baina gauza batek, sentitzen dut, ez du bestea kentzen.

Niri beste eragozpen pare bat bururatzen zait, gainera. Izen hori jartzea, bada, aldi berean –eta gauden koiunturan, orobat–, eskola pribatuaren aldeko aldarria egitea, Arrue Olabide ikastolako fundatzaileetako bat izan zelako, egun Gasteizko zentro segregatzaileenetako bat, eta, kasualitatea, alkatearen semeen eskola hain zuzen ere. Nolabaiteko sari (gehigarri) bat da zentro horrentzat, alegia. Ez da harritzekoa: ematen du Urtaran erosoago aritzen dela eskola itunduak bultzatzen –zein irribarretsu agertzen zen, apezpikuarekin batera, NClic eskola “esklusiboaren” lehenengo harria ipintzen…–, publikoak baino –Salburuako institutu berriaren lanen atzerakuntza etengabeek aditzera ematen duten bezala, esaterako–. Baina, tira, azken hamarraldi hauetan zerbait argi geratu bada zera da, eskola publikoak nahiko patronal eskasa daukala, kontzertatuekin alderatuta… Izan ere, pribatuaren patronalarena hobeto egiten du publikoaren patronalak, bere ardura nagusia izan beharko litzatekeenaren –publikoaren– alde baino. Eta hori kontuan hartu gabe itundutako eskolek baduela beren patronal propioak, beren interesak irmo defendatzen dituztenak…

(Ados, badakit: berriz ere galdu dut Urrezko Zeledoi edo hiriko seme kutun izendatua izateko itxaropena. Zer egingo zaio ba).

Bestalde: estrategikoa al da euskalgintzarekin hain modu zehatz eta zuzenean lotutako izen bat jartzea Kafe Antzokiari? Eta ez, adibidez, (euskal) kulturarekin lotutako beste zabalago bat? (Kafe Antzokiaren bultzatzailea den Lazarraga Kultur Elkarteak beste bat bide zuen buruan, baina ez da publiko egin zein zen haren proposamena, edo nik ez dut bilatzen asmatu behintzat). Edo izenik ez jartzea batere, eta “Kafe Antzokiarekin” eta marka erregistratu –edo ez erregistratu–  horrek sortzen dituen aspaldiko oihartzunak baliatzea? Euskalgintza kultura da, zentzu zabalean ulertuta, baina kultura euskalgintza baino askoz ere gehiago da, berez. Ez gara horrekin ohiko ghettizazio arriskuan erortzen ari? Guneari euskal kulturaren abarora –eta Bernardo Atxagaren nomenklatura ezaguna erabiltzearren– antipatikoak ziurrenik ez, baina sinpatikoak behintzat bai erakartzeko lehenengo oztopotxo mentala jartzen ari?

Agian hori da behar duguna, ez dut esaten ezetz: esparru ez bereziki misto bat, izenetik beretik euskal esentzien gotorlekutzat aldarrikatuko dena, aurrerapen soziolingustikoak aurrerapen, nagusiki erdaldun –eta batzuetan, sentitzen dut, euskararekiko pixka bat antipatiko– izaten jarraitzen duen gure Gasteiz honetan. Baina halakoetan Fermin Etxegoienek Totelak bere nobela-saiakeran –edo saiakera nobelatuan– Bilboko Kafe Antzokiaren rol historikoaz dioenaz gogoratzen naiz: nola espazio hark lortu zuen modernotasunaren ikur bihurtzea, hasierako urteetan batez ere, euskararen bestaldeko  biztanleei «nahasgarria zitzaielako hiriaren erdigunean horrenbeste euskaldun ikustea, haiengan ageriko arrasto folklorikorik antzeman gabe. Euskalduntasun garaikidea, oraingoan bai, hiriaren erdigunean errotzeko agertua balitz bezala» (azpimarra nirea da). Hori, bistan denez, ez zen lortu liburuan adibide bezala ematen diren Ruper Ordorikaren kontzertuen bitartez soilik, baizik eta baita programazio ireki eta eklektiko baten bitartez ere, euskaratik abiatzen eta antolatzen zena, noski, baina ez zena euskalgintza hutsean ahitzen, ezta gutxiago ere.

Ez dakit hura fenomeno errepikagarria den. Susmatzen dut ezetz. Ez dira, gainera, hogeita bost urte eta koska alferrik igaro: beste garai batzuk dira, euskararentzako argiagoak alde batzuetatik, ilunagoak bestetzuetatik.

Baina, kontu honi dagokionez –agian oker nago: oxala–, horrelako izen batekin hastea ez zait seinale (sinboliko) ona iruditzen.

Post data: gauza hauek argitaratzea ondo dago, batzuetan balio dutelako informazio gehiago jasotzeko. Adiskide batek, nire artikulu hau irakurri ostean, kontatu dit Izaskun Arrueren familiarekin harremana izan zuela garai batean, eta horregatik dakiela nola Arruek, Olabide ikastolako irakasle eta partaide izateari utzi zionean, euskara batuaren onarpenarekin ados ez zegoelako, ez zuela berak bakarrik alde egin, baizik eta seme gazteena ere atera zuela ikastolatik… non, eta Gasteizko Marianistas-en matrikulatzeko… Nire adiskideak handik urte batzuetara berraurkitu zuen Arrueren semea, hura EGA ateratzeko ahaleginean ari zela…
Xehetasun gehigarri txikia, baina esanguratsua iruditu zait.

Hirugarren zalduna

[Hau da Euskadi Irratiko Faktoria saioko Hiruhortza atalean irakurri dudan ikasturte honetako azkeneko kolaborazioa, ekainaren 13koa. Eskerrik asko ibilaldi honetako nire kideei, Uxue Apaolaza eta Alaine Agirreri, bota dizkidaten amuengatik, eta Iñaki Guridi, Jone Larrañaga eta irratsaioko ekipo guztiari, aukera hau emateagatik]

Azken garaiotan protagonismo berezia hartu dute Apokalipsiaren zaldunetako bik, gaixotasunak eta gerrak. Gaixotasuna, badakigu, covid-19 izurritearen eskutik izan dugu oso presente, eta berriki badaukagu hura ordezkatzeko, edo laguntzeko kide bat, tximuaren baztanga, zeina, bide batez, berehala probestu baitute batzuek homosexualen komunitatea estigmatizatzeko, HIESaren egun loriatsuen antzera: argi dago, esan dut hemen lehenago, Historiak ez digula askorik irakasten. Gerra, bestalde, hor egon da beti, baina badirudi ez diogula garrantzi gehiegirik ematen gure ateetara joka datorren arte, edo gure azal-kolore bera dutenak ditximatzen hasten ez den arte.

Orain ate joka datorren hurrengo gonbidatua gosea bide da. Gerraren ondorio dirudi, printzipioz: munduko zereal eta olio ekoizlerik handienen artean daude Ukraina eta Errusia, eta azken horrek hasitako gerrak esportazio asko bertan behera utzi ditu. Energiaren prezioen igoerak eta, ondorioz, baita ongarrienenak eta garraioarenak ere, zailtasun gehitu bat dira alor honetan. Elikagaien prezioetan otsailetik bertatik nabaritu ditugu ondorioak: merkatuak itsuak izan daitezke, beren jardunean, baina bizkorrak direnik ezin da ukatu. Herrialde batzuk hasi dira, elikadura-segurtasuna dela zio, janari-esportazioak debekatzen. Eta beste batzuk alor horretako murrizketak iragartzen. Herrialde pobre askotan goseteak arrisku erreal bat izan daitezke hurrengo hilabete eta urteetan. Herrialde pobreetan, zelako kasualitatea. Guretzat, aberatsontzat, estuasunak eta prezio-igoerak izango direnak, beste batzuentzat hondamendia izango da zuzenean.

Optimistenek espero dute arazo horiek behin behinekoak izatea. Merkatuak, behar duen denborarekin, eta gerra gehiegi luzatzen ez bada, orekatuko dituela berriro gauzak. Baina nago ez den zerbait iraunkorragoaren seinale. Izan ere, elikagaien produkzioa, eta lurren produktibitatea, oso mantso ari zen hazten aspaldi. Nekazaritza intentsiboa, gutxienez XVIII. mendetik aurrera garatu den moduan, sabai bat jotzen ari zela ematen zuen, are krisi honek eztanda egin baino lehenago. Erregai fosiletan oinarritutako teknikak muga batera iritsiak direla dirudi, eta berotze globalak berak, sortzen ari den lehorte, higadura eta basamortutze efektuekin, mugak ezarri dizkio nekazaritza-hazkunde globalari. Nonbaiten irakurri dudan bezala, nekazaritza garaikidearen hiru aurrebaldintzak -erregai merkeak,ur eskuragarria eta eguraldi aurreikusgarria- pikutara joaten ari dira, ez badira jadanik joan

Ikasleei Malthus-en teoriak irakasten dizkiedanean, esaten diet deskribatzen zuen mundu krudela, bat zeinetan biztanleria beti baliabideak baino azkarrago hazten baitzen eta, ondorioz, katastrofe demografiko batekin baino ez zen berrorekatzen, nahiko zehazki deskriba zezakeela Malthusen garaira arteko egoera, zeinetan urritasun krisiak ohikoak eta errepikakorrak baitziren. Baina, funtsean, huts egin zuela, beste garai bateko atarian egin zuelako bere “aurkikuntza”: Nekazaritza Iraultza eta Industria Iraultzaren hastapenarenean hain zuzen, aro bat zeinetan populazioaren gehikuntza bizkor bat gizakiek eskura zeuzkaten baliabideen hazkunde batekin batera gertatu ahal zen. Naturak “debalde” eskaintzen zituen energia-kopuru izugarrien erabilerari esker, zer esanik ez. Justu beroketa globala eragin duten erregai fosilak. Justu orain amaitzen hasi zaizkigunak.

Hots, agian Malthusek erretrospektiboki asmatu zuen: egin zuena ez zen bere orainaldiaren deskribapen bat, profezia bat baizik. Agian berriro tokatuko zaigu garai malthustarretan bizitzea, hemendik aurrera. Hazkundea, etengabeko hazkunde ekonomiko eta demografikoa zerbait normala izango ez den mundu bat, alegia.

Tira, ez da egia osoa ere, eta gaurkoan, nire ohituraren aurka, hemen, amaiera aldera egingo dut bat Uxue Apaolazaren pasa den astekoarekin, lan denboraren murrizketa aldarrikatuz zioenean egon badagoela “aberastasuna eta dirua denontzat, eta horrela esanda sinplekeria bat dirudi, baina egon, badago”. Malthusek, merkatu ekonomiaren sinestun on bezala, ez baitzuen kontenplatzen baliabideak modu berdinzale edo igualitario batean bana zitezkeenik. Argi zeukan jatekoaren murrizketaren aurrean, populazioaren parte batek, ahulenak, hots, pobreenak jasoko zuela katastrofe demografikoaren kolperik latzena.

Gure esku dago akats hori ez errepikatzea. Agian agur esan behar diogu hazkundearen kontzeptuari, ados, baina horrek ez du esan nahi birbanaketaren kontzeptuari agur esan behar diogunik. Kontrakoa baizik, hain justu.

Entusiasmoaren alde

Entusiasmoaren garra bizirik mantentzea, kultura arloan, oinarrizkoa dela uste dut. Tira, kultura arloan eta, ziurrenik, bizitzaren edozeinetan. Irakurtzen, entzuten, ikusten, sentitzen ditugun ekoizpen kulturalekiko suhartasuna da bilatzen jarraitzera eramaten gaituena, eta, halako bitxiren bat aurkitzen dugunean, ingurukoekin konpartitzera, haren propagandista sutsuak bihurtzera. Ni neu espazio honetan behin baino gehiagotan egiten –transmititzen– saiatu naizen bezala. Gerta dakizuke berriki deskubritu dituzun gauzekin –adibidez, Bonnie Jo Campbell idazle estatubatuarraren Madres, avisad a vuestras hijas ipuin liburu gordinarekin (Dirty Works 2021), beste entusiasta batek, Pello Lizarraldek gomendatu ziguna, bide batez esanda–, edo “birdeskubritzen” dituzunekin –hitzaldi bat emateko enbarkadak, duela hilabete batzuk, Ramon Saizarbitoriaren Martutene berrirakurtzera eraman ninduen, eta ez dakit ondo atera zitzaidan ala ez, baina antolatzaileei behintzat horregatik natzaie eskertuta, nobelatzar hari berriro heltzeko betebeharra ezartzeagatik…–.

Ez zait iruditzen, ordea, entusiasmorako jitea eta bereizmenaren gaitasuna kontraesanean daudenik, duela ez hainbeste (euskal) sareetan (mikro)berpiztu zen arrazoia versus emozioa eztabaidan gertatzen zela bururatu zitzaidan bezala –gizakiok, animalia gisa, funtsean gorputza bagara, ez dut ikusten kontradikziorik arrazonamenduan oinarritutako emozioen aldeko aldarrian–. Alban Berg-ek zioen bezala, «musika, aldi berean, sentimenduaren eta ezagutzaren emaitza da, zeren bere dizipuluei, konpositoreei eta interpreteei, talentua eta entusiasmoa ez ezik, ikasketa eta hausnarketa luzearen emaitza diren ezagutza eta pertzepzioa ere eskatzen baitie».

Beste arteei ere hitzez hitz aplika dakiekeen zerbait iruditzen zait, literaturaren kasuan “konpositoreen” lekuan “egileak” edo “idazleak” ipiniz, eta “interpreteenean” “kritikariak”, akaso. Baldin eta figura biak derrigorrez hesi batek banatuta egon beharko balira, noski, horren argi ez daukadan zerbait: badakit boladan dagoela, «zakurrak ez du zakurrik jaten» printzipio gremialaren aplikazioaren ondorioz, baina ez da beti horrela izan, eta agian ez luke horrela izan behar. Lidia Txukovskaia idazle errusiarraren saiakera batean irakurri nuen bezala, gaztaroan ezagutu zituen zirkulu literarioko partaideei buruz, «elkarri parodiak idazten jakin zuten, –nobelez, nouvelleez eta ipuinez gain– epigramak osatu zituzten… Idazleak ziren, hau da, ez bakarrik sortzaileak, baizik eta baita kritikari basatiak ere, polemikoak, elkarri iseka egiteko gai zirenak».

(Txukovskaiak gehitzen zuen, penaz, hori guztia egiteko gai zirela gaztaroan ezagutu zituen idazle sobietarrak, baina ez «ez elkarri ‘jomugan’ jartzeko gai», testua idatzi zuenean, 1970eko hamarraldian, Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboaren Idazleen Batasuneko kideei leporatzen zien bezala, bera handik egotzi zutenean, botere sobietarrarekiko disidentea izateagatik. Baina hori beste gai bat da: hemen azpimarratu nahi nuena zen idazlea eta kritikari oldarkorra izatea ez dela, berez, kontradikzio bat).

Entusiasmo akritikoaren aldarria, alde horretatik, ez zait askorik interesatzen: heldutasun ezaren aldera labain egiteko joera izan ohi du, adiskidekeria gehiago edo gutxiago disimulatura, eta gorazarrezko adjektibo durunditsu bezain barne-hutsen erabileraren desmasietara. Etikoki zalantzagarria ez ezik, estetikoki irensgaitza iruditzen zaidana, gehiegitan.

Agian unea da hizkuntza mailako (beste) invent bat proposatzeko –euskaldunak halakoen zale garenez–, eta bi gauzaren artean desberdintzen hasteko: alde batetik, entusiasmoa edo gogoberotasuna –kritikoa, aktiboa, oinarriduna, dialogikoa, arnas luzekoa–, eta, bestetik, gogoberokeria –akritikoa, azalekoa, egotista, norabide bakarrekoa, instagramzalea–. Uste dut batez ere aldaera horretaz ari zela Andoni Egaña hauxe idatzi zuenean: «Jasangaitz gertatzen zaizkit entusiastak. Entusiasmoak denborarekin duelako harreman handia, iheskortasunarekin, une jakin batean entusiasta dena hurrengoan akaso ez delako» (Berria, 2020-V-19).

Eta, horrekin lotuta, esango nuke entusiasmoa, benetan kritikoa bada, izan daitekeela hesi bat, xumea bada ere, literaturaren munduan merkatua egiten ari den aurrerabide ia ezeztaezinaren aurka. Literaturan, mailak bereizteari uzten zaionean, merkatua baino ez baita geratzen. Merkatua, eta, behin behinean, ideologia, agian. Baina azken buruan, eta nagusiki, merkatua. Azaleko entusiastak besoak zabalik hartzen dituena, bide batez esanda: beti beharko ditu propagandistak; debaldekoak eta tolesgabeak badira, hobeto.

Azken aldi honetan entusiasmo literarioa hobekien transmititzen jakin didan liburua Ignacio Echevarría kritikariaren El nivel alcanzado izan da (Debate 2021), literatur lan ez-hispanikoen inguruko bere kritiken, hitzaldien eta oharren bilduma. Laurence Sterne-rengandik V.S. Naipaul-engana, Sthendal-engandik Iris Murdoch-engana, hamaika egile eta obraren inguruko iruzkin ezin interesgarriagoak, konexio pila bat iradokitzen dituztenak, egilearen background eruditu zabalaren oinarritik abiatuta. Aspaldi ez nituela liburu baten horrenbeste orrialde-izkin tolestu: are berez erakargarri begitantzen ez zitzaizkidan liburu eta autoreekiko kuriositatea piztu dit Echevarríak.

Baina hori posible da, neurri handi batean, Echevarría literatur eremu espainiarreko kritikari gupidagabe eta erosezinena izan zelako, garai batean –euskal irakurleak gogoratuko du, akaso, Soinujolearen semeari egin ziona, Babelia gehigarriko sinadura nagusia zenean, eta larrutik ordaindu zuena, bere tribunaren galera guztiz injustuarekin hain zuzen ere: kritikariak kikiltzeko jitearen ohitura oso da aspaldikoa–. Echevarríaz fida gaitezke, asmatu ala ez asmatu –hori beste kontu bat da–, ona eta txarra, ezinbestekoa eta baztergarria bereizten saiatu delako bere karreran zehar, eta hori nabaritzen delako zerbait sutsuki gomendatzen duenean.

Mitxiko Kakutani-k, The New York Timeseko literatur kritikari ohi txit beldurgarriak, hauxe erantzuten zuen bere azkeneko lanaz (Ex-Libris: 100+ Books to Read and Re-read, Penguin-Random House 2020), ea kritikari ala zale bezala idatzi zuela galdetu ziotenean: «Nire kritikari lana liburu berrien balorazio zintzoak egitea zen, eta azaltzen saiatzea zergatik uste nuen irakurtzea merezi zutela, edo ez; liburu hori autore baten obran kokatzen saiatzea eta, ez-fikzioaren kasuan, gai bereko beste batzuekin nola aldera daitekeen azaltzea. Ex Librisen maite ditudan liburuez idazten ari naiz, edo garrantzia dutela uste dudanez. Ez daukat erotzen ez nauen obrarik disekzionatu beharrik. Hau da, zorioneko lan bat, nire zale-entusiasmoa partekatzea».

Eta nik diot: zale-entusiasmo horretaz fida gaitezke, Kakutanik, aurretik, disekzio horiek zintzotasunez eta pertseberantziaz egiteko ausardia izan zuelako.

Hain zuzen ere.

[Artikulu honen bertsio dezente laburtuago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2022ko martxoaren 5ean]

Hiru disko Malagon-Eneakoak

Disko batzuk, dudarik gabe, leku batekin lotuta geratzen dira betirako, eta baita adiskide jakin batzuekin ere. Gaurko aukeratu ditudan diskoen arteko lotura nagusia horixe da: Eduardo Malagon nire lagunaren etxean entzun nituela, behin baino gehiagotan, gure nerabezaroan. Loturak haratago doaz, noski: hirurak gustatzen zaizkit, hirurak dira pop musikakoak –haietako bat gutxienez nahiko atipikoa den arren…–, eta guztiak dira garai berekoak, hots, hamabost-hamasei urte genituenekoak, argitaratu eta gutxira eskuratuko baitzituen Eduk. Kontuan hartu behar da binilozko diskoak ez zirela merkeak, eta guk ez genuela diru askorik eskura: erosten genituen diskoak, ondorioz, “osagarriak” izan ohi ziren, hots, adiskide batek zeuzkan diskoak ez zituen besteak edukitzen; gustu ezberdintasunez gain –sekula ez dut ulertu nola atsegin zezakeen Eduk Tears For Fears, adibidez, agh–, kontua zen diskoak elkarri utzi eta zintetan grabatzen genituela erosi eta gutxira, eta, izan ere, zientzia fikziozko liburuekin gauza bera egiten genuen –kasu horretan grabatu gabe, noski–. Baina gure etxean zinta behin eta berriro entzuteko parada bagenuen ere, onartu behar da LPa beste gauza bat zela, soinuaren kalitatearen aldetik, eta nik hauek Edurenean entzun nituen, batez ere. Etxe batzuk, gainera, babesleku bihurtzen dira gure bizitzaren garai ezberdinetan, eta Malagondarrena halakoa izan zen niretzat, eta, pentsatzen dut, baita beste jende batentzat ere, gaztaroan. Nire ibilbide urbanoen erdian kokatuta zegoen, Amara Berriren eta Alde Zaharraren artean, handia zen, eta, inportanteena, disko-jogailua gure kasa erabiltzen uzten ziguten, etxean ez bezala, non gure aitak diktadura zorrotza ezartzen baitzuen bere Hi-Fi aparatuaren gain. Eta, ororen gainetik, etxe adeitsua zen, beroa, oso aproposa Liga txapelketak ospatzeko –han nengoen, memoriak huts egiten ez badit, Errealak Xixonen irabazi zuenean Liga, nahiz eta ez dudan oroitzen nolatan gusta zitzaidakeen orduan futbola…–, politikaz eztabaidatzeko –alferrik– eta, zer esanik ez, ezinezko maitasunez hitz egiteko –alferrik ere–. Disko hauek entzuten genituen bitartean, besteak beste.

Fischer-Z, Going Deaf For A Living, UA 1980.

Pop musikaren historiak nahiko injustuki tratatu duen banda bat da Fischer-Z: New Wave britainiarraren kontakizun nagusietan apenas egiten da haren aipamenik, egun. Garai hartan, ordea, hiru pepinazo jo zituzten segidan, musika-estilo eta garai horren edozein zalek bere diskotekan eduki beharko lituzkeenak: Word Salad estreinakoa (1979), Going Deaf For A Living hau (1980) eta Red Skies Over Paradise (1981), irrati espainiarretan dezente entzun zirenak, gogoratzen dudanagatik. Egia da gero hiato batean sartu zela banda, John Watts kantaria bakarkako karrera –antzu– bati ekin nahi izan zionean –gainontzeko partaideak Steve Skolnik, David Graham eta Steve Liddle ziren–; itzuli zirenean, beste formazio batekin, 1980ko hamarraldiaren amaieran, gauzak aldatuak ziren –New Wavea sitsak janda zegoen horrezkero oroitzapenen kutxan, uuuh–, eta ezin izan zuten lehenengo unetako arrakasta erlatiboa berdindu –oraindik jarraitzen dute, intermitenteki, kontzertuak eskaintzen eta are diskoren bat edo beste argitaratzen: azkenekoa, 2021ean–.

Baina aurreneko hiru disko haiek, eta hau bereziki, saihestezinak dira: gitarra zorrotzak, trompison-teklatu jostariak, doinu dantzagarriak, jamaikar ukitu arinak –entzun “Haters”– eta letra dibertigarriak; festarako gonbidapen bat alegia. Going Deaf For A Livingen A aldea beti iruditu zait eredugarria: ez dago kanta txar bat ere, “Room Service” komikotik hasita –“You don’t speak English, I don’t know Chinese / I ordered breakfast for one,  and you brought me three”–, aldea ixten duen kanta homonimoraino, eta B aldeak, flojoxoagoa suerta daitekeen arren, baditu bere puntuak –niri bereziki gustatzen zait “Limbo” ero eta zentzugabea, nahiz eta badakidan jende askok gorroto egingo duela–; “So Long” bezalako kanta geldoagoak, bestalde, ez dira bizkorrak baino maila baxuagokoak.

John Wattsen ahots zoli(egi)a, badakit, narritagarria suerta dakioke bati baino gehiagori –Rush-eko Geddy Lee-renaren antzera, alegia–, baina oso ondo dagokio disko honetako abestiei; ziur nago LParen azal ironikoak, zulatzeko makinak erasotutako harrizko belarri horrekin, kontu horri egiten ziola erreferentzia. Ipintzen dudan bakoitzean salto eta salto egiteko gogoa ematen didan disko bat da Going Deaf For A Living, eta maiz jartzen dut sukaldeko jogailuan. Gure alaben auzo-lotsarako, zer esanik ez: umea izatea gogorra da, batzuetan.

The Police, Ghost In The Machine, A&M 1981.

Justua izateko, hemen English Settlement diskoa komentatu beharko nuke, baina hari buruz hitz egin nuenez jadanik duela hilabete batzuk, XTCri eskainitako “Hiru disko”-an, Eduren etxeko beste klasiko hau berreskuratzea bururatu zait. The Police, ezbairik gabe, laurogeiko hamarraldiaren hasierako pop TALDEA zen: ez zegoen hura baino handiagorik, eta ateratzen zuten disko eta single bakoitza arrakasta ziurra zen. 1977ko “iraultzaren” lehenengo urratsetan jaioa, nekez topa zitekeen hura baino talde punk faltsuagorik –agian Stranglers, baina beste zentzu batean–: Stingek, Stewart Copelandek eta Andy Summersek, hasteko, beren instrumentuak jotzen zekizkiten –ez alferrik jazzaren eta, ene, rock progresiboaren ingurumarietatik zetozen–; gainera, ez zioten inolako beldurrik eboluzionatzeari –arrazako punk estereotipatu batek ez du sekula eboluzionatzen, berez–, eta une bakoitzean hobeto funtzionatu zezakeen soinua bereganatzeko abilezia itzela erakutsi zuten –Madonnaren kamaleonismoa haurtzaindegikoa da haienarekin konparatuz–. Azkenik, eta ez garrantzi gutxiagoz, melodia itsaskorrak eta kanta biribilak osatzeko ahalmen jainkotiarra zeukaten. Horrek guztiak saihestezin bihurtu zituen 1978 eta 1983 artean.

Aitortu behar dut Ghost In The Machinek, haien laugarren diskoak, pixka bat dezepzionatu ninduela aurreneko entzunaldietan: kontuan hartu taldearen eztanda globala ekarri zuen Zenyatta Mondattaren ostekoa zela (1980), eta LP honetan itxaropen handiak zeudela jarrita. Azalaren “digitalismoak” ez zuen, ordea, ezer onik auguratzen –synth-popera pasatuak al ziren, akaso?–, ezta izenburuaren erreferentzia kulturetak ere –Arthur Koestler idazlearen liburu batetik maileguan hartua: Eduren anaia gazteak, Jonek, pentsatzen zuen aliterazio absurduekin aurrera jarraitu eta Horchatta Patatta edo holako zerbait deituko zela…–. Eta, egiazki, sintetizadore gehiago erabiltzen zituzten diskoan, baina ez nahikoak hura kalbario technopoperoa bihurtzeko, eta kanten gaiek serioagoak ematen bazuten ere –politika garaikidea edo zientzia-fikzio errekreatibo pixka bat, ohiko maitasun-baladez gain–, ez ziren nahikoa sakonak diskoaren gozamena oztopatzeko.

Denborarekin estimu handiagoa hartu diot Ghost In The Machineri, nahiz eta niretzat The Policeren diskoa beti izango den Reggatta de Blanc (1979) –ikusten nola Horchatta Patattarena ez zen horren zentzugabea?–. Egia da nazkatu ginela “Every Little Thing She Does Is Magic” singlearekin –ez “Every Breath You Take” azukrezko pozoitsuarekin bezainbeste, ordea–, baina Ghost In The Machinen, argi gera dadila, temazoak daude: niretzat, ezbairik gabe, siniestro eta ilunenak, hots, “Invisible Sun” eta “Secret Journey”; “One World (Not Three)”-ek, mezu guay-a gorabehera, reggae zuriko kutsua kontserbatzen du, Policek horren ondo menderatzen zuena; “Omegaman” eta “Demolition Man” kontundenteek, bestalde, bere zera dute, eta are “Hungry For You (j’aurais toujours faim de toi)” bezalako absurdité batek, ingelesa eta frantsesa trakeski nahasten dituenak –tradizio britainiar bat The Beatlesen “Michelle”-tik–, gutxienez, irribarre bat ipintzen dit ezpainetan, entzuten dudan orotan.

The Durutti Column, LC, Factory Records 1981.

Egia esan, ez dakit nola iritsi zen disko hau Eduren eskuetara; taldearen izenak zer ikusia izango zuen akaso, baina kontua da berak deskubritu zidala The Durutti Column, bai, horrela idatzita, Durutti, Buenaventura Durruti anarkistaren gudarostea gogoan izan nahi bazuen ere –Espainiako Gerra Zibila noizbehinkako inspirazio-iturri izan da britainiar taldeentzat, nahiz eta ortografiari kasu handiegirik egin ez, jeneralean: oroitu zaitezte, besterik ez bada, The Clash-en “Spanish Bombs”-eko gaztelania makarronikoaz…–. LC izenburua, bestalde, graffiti italiar batetik hartuta bide zegoen: “Lotta Continua”. Situazionismoa oso boladan zegoen Manchesterrren, antza denez, 1970eko hamarkadaren amaiera aldean.

Taldea Manchesterrekoa zen, eta Factory etxe prestigiotsuan argitaratzen zituen diskoak: azalak luxuzkoak ziren, gehienetan Peter Saville diseinatzailearenak, eta oraindik ere gogoratzen dut honen kartoiaren ukitu leuna. Ni, ordurako, Joy Division-en fana nintzen, eta Factory, zer esanik ez, garantia zen alde horretatik. Baina The Durutti Columnen musikak zer ikusi gutxi zeukan, lehen belarri kolpean, Ian Curtis-en taldearen ertz askoko after-punkarekin: gitarra atmosferikoek eta piano satieskoek ardazten zituzten kantak, eta haien ondoan, batzuetan, bateria izugarri doi batek jo, eta, besteetan, ahots mehe batek kantatzen zuen, beti ere apurtzeko zorian zirudiena. Ahots hura Viny Reilly-rena zen, The Durutti Columnen liderra eta kasik partaide bakarra, diskoko instrumentu gehienak jotzen baitzituen, bateria salbu, Bruce Mitchell-en esku zegoena –oraindik ere gogoratzen dut diskoaren kritika, ziurrenik Iñaki Zaratarena, eta nola azpimarratzen zuen disko honetan Reilly are kantatzera “atrebitzen” zela eta guzti: aurreko LPa, The Return Of The Durutti Column (1980) instrumentala zen guztiz…–.

Reilly, historia eta istorio guztien arabera, punkaren mundutik zetorren, baina LC entzunda –eta berdin bere aurreko eta ondorengo disko guztiak– gezurra lirudike: nekez aurki daiteke gauza delikatuagorik. Ondo pentsatuta, bateria siku hori eta noizbehinka sartzen dituen erritmo-kaxak dira, ziurrenik, Martin Hannett-en produkzioarekin batera, The Durutti Column Factoryko beste taldeekin eta after-punkarekin lotzen dituena, eta ambient edo are talde progresibo/new age ziztrin bat izatetik salbatzen duena, zorionez: horra, frogatzeko, “Sketch For Dawn I”, “Never Known” edo “The Missing Boy” kantak, beste askoren artean. Gaixo aurpegi eternala duen Vini Reillyren kanta malenkoniatsuek merezi zutena, alegia: garaiko Manchesterreko giroa islatzen duen Michael Winterbottom zuzendariaren 24 Hour Party People film bikaineko (2002) eszena hunkigarrienak eta, aldi berean, baita erridikuluenetarikoak ere –“benetako” artistaren bakardade saihestezina islatzen dutenak– Durutti Columnen ingurukoak dira hain zuzen ere. Edozein modutan, LC arratsalde euritsuetarako disko aproposa iruditu zait beti, eta Donostian, aldaketa klimatikoaren aurreko garai haietan behintzat, ez ziren gutxi alajaina. Eta, halakoetan, eskertzen dira modu honetako diskoak, txokolate beroa eta Risk partida bat bezainbeste.

Eta hauxe da nire omenaldia, agian xumea –baina  zinezkoa–, malagondarren etxe abegitsu hari.

[Artikulu honen bertsio motzago bat Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko urriko zenbakian].

Artisautzaren balioa

Adiskide literaturzale batek eman zidan liburuaren berri: urtean behin elkartu ohi gara –pandemiarik gabeko aroetan, behintzat–, eta gure errituetako bat azken aldiko norberaren irakurgai gogoangarrienak hizpidera ekartzea da, zer esanik ez; zertarako daude adiskideak, adiskide batzuk behintzat, literaturaz gogoberotasunez hitz egiteko –eta eztabaidatzeko– ez bada, plazer xume baina galant hori? Gure azken enkontruan, pasa den udaberrian, euskarazko liburu baten berri eman zidan, Alberdaniak argitaratutako Nell Leyshon idazle ingelesaren Esnearen kolorekoa nobela laburra, zeinaren inguruan arrastorik ez bainuen, 2018an argitaratu bazen ere: normalean nahikoa egunera eramaten dut euskarazko nobedadeen joan-etorria, baina izenburu hark ihes egin zidala aitortu egin behar izan nion. Adiskideak ondo ezagutzen nau, gustu batzuk konpartitzen ditugu, eta, ondorioz, kasu egitea erabaki nuen.

         Ez nintzen damutu: liburuak, bere estilo bereziarekin –Emily Brontë-ren Gailur ekaiztsuaken eta Agota Kristof-en Koaderno handiaren arteko gurutzaketa moduko bat, halakorik posible balitz: ez dut harago spoileatuko–, hasieratik harrapatu ninduen. Artefaktu literario txiki bat da, ederki ehunduta, ikaragarri eraginkorra bere artifizioan –XIX. mende hasierako baserritar jatorriko neskame bat da narratzailea–, gogorra eta argi-eragilea: laburbilduz, bitxi bat –sari dezente irabazi zituen publikatu zelarik, 2012an–. Eta oso ondo ekarrita dago euskarara, Irene Aldasororen esku trebea dela medio. Tamalez, euskararako itzulpenekin sarri gertatzen den bezala, eta, kasu honetan, azalaren diseinuak gutxi laguntzen duela onartuta ere, egia da gure erakunde literarioak ez duela nahikoa nabarmendu liburua: Kritiken Hemerotekan, behintzat, ez dut haren aipamenik aurkitu oraindik, lerro hauek idazten ari naizenean –eta horrela ulertu nuen nola pasatu ahal izan zitzaidan oharkabean, neurri batean behintzat; baina, tira, gure egunkarietako eta sareko kritikaren egoerarena beste gai bat da…–.

         Nell Leyshonek (Glastonbury, 1962), bost nobelez gain pare bat dozena irrati-dramen eta antzerki-lanen egilea ere badena, ikus-entzunezkoen munduan hasi zuen bere ibilbidea, Ridley eta Tony Scott bezalako zuzendarientzat lan eginez produkzio-laguntzaile bezala. Alde horretatik, gurean oraindik ez hainbeste, baina mundu anglosaxoniarrean nahikoa ohikoa den joera baten erakusle da Leyshon: zinemaren edo telebistaren mundutik literaturara salto egiten duten egileena. Garai batean zinema eta telebista ziren literaturaren mundura abiatzen zirenak gidoilari bila; orain, gero eta gehiago, alderantziz gertatzen da, Carmen Mola afera bestalde malapartatuak (ikus Katixa Agirreren “Amorru maskulinoa” artikulua, Berria 2021-X-24) erakusten duen legez: hiru gizonek osatutako muntaia-kate fordista bat bihurtu da Planeta sariaren nobela irabazlearen egile –nahiz eta, badakit, honek, Planeta bezalako sariekin zer ikusia duen guztiak bezalaxe, literaturarekin zer ikusia ote daukan zalantzan jartzea zilegi litzatekeen…–. Egiazki, Leyshonen asmoak nobelagile bihurtzeko nahiko goiztiarrak ziren, ikus-entzunezkoen munduan zebilen garai hartan idatzi bide baitzuen bere lehenengo nobela. Baina ez argitaratzea erabaki zuen, oraindik horretarako prestakuntza nahikorik ez zeukala sentituta. Izan ere, ez zuen eleberri bat argitaratuko askoz ere geroago arte, berrogei urte beteak zituela.

         Nell Leyshonen obran arakatzera eraman ninduen deskubrimenduak, eta gaztelaniara itzulita dauzkan beste bi eleberriak eskuratu nituen: argitaratu duen azkenekoa, El bosque (Sexto Piso, 2019), II. Mundu Gerra garaiko Polonian girotutako biziraupen istorio bat, eta aurrekoa, gaztelaniaz El show de Gary izenburua daukana (Sexto Piso, 2016), baina ez dakidana zergatik ez den Zorro-lapur baten memoriak, jatorrizkoari fidelago izango litzatekeen zerbait, mota horretako lapurreta txikietan sartutako 1980ko hamarkadako errebaleko mutiko baten ibilerak kontatzen baititu, nobela pikareskoaren tradizioari jarraiki. Edonola ere, nobelok Leyshonen interesen aniztasunaren eta erregistroen irekitasunaren berri ematen digute.

         Ez zitzaizkidan, baina, Esnearen kolorekoa bezain nobela onak iruditu: badituzte puntu onak –El bosquek jira abil bat ematen du une jakin batean, eta El show de Garyren ahots narratibo maskulinoa oso konbentzigarria iruditu zitzaidan–, baina ez dira, nire ustez, maistra-lanak. Eta Esnearen kolorekoaren berrirakurketa pausatuago batek inpresioa berretsi zidan: artisau on baten obraren aurrean nengoen, une jakin batean bete-betean asmatzeko nahikoa iaiotasun lortu duena, baina ez dena sekula kanonaren izen handien artean egongo.

         Nahikoa eta soberakoa dena, bestalde: ezin gara soilik goi-arnasdun lanez elikatu, sublimetasunaz enpo egin nahi ez badugu behintzat. Artisau on bat bihurtzea ez da nolanahiko aspirazioa, idazle batentzat. Are gehiago, iritsi daitekeen behinenetakoa dela esango nuke, betiere gogor lan egiten bada, Nell Leyshonen adibideak gogorarazi didan bezala.

         Eta orain, irakurri ez baduzu, zoaz Esnearen kolorekoaren ale bat eskuratzea.

Posdata. Gauza bera pentsatu dut berriki, John Paul Keith kantari eta gitarrista estatubatuarraren kontzertu batean egon ondoren: ez du ezer asmatzen, baina zer trebetasun egiten duena ondo egiten saiatuta. Keithek, Knoxvillekoa dena eta Memphis aldean grabatzen duena, rock’and’roll klasikoa egiten du, soul ukitu batzuekin inoiz, baina ez da interprete huts bat, ez da tributu bat, ez da mugatzen Chuck Berry, Elvis Presley edo Buddy Holly-ren bertsioak egitera: tradizio horretatik abiatzen da betikoaren gainean zerbait berria eskaintzen saiatzeko. Ondo pentsatuta, ikaragarrizko meritua duena, laranja edo limoi ia osorik zukutuari tanta batzuk ateratzeko gai delako oraindik ere. Gaitasun hori da Leyshonen liburuetan, gutxienez Esnearen kolorekoan, topatu nuena.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko abenduaren 11an]

Ahaztu nahiago ditugun gauzak

[Pasa den astelehenean Euskadi Irratiko Faktoria saioko Hiruhortza atalean irakurri nuen iritzi zutabea]

Uxue Apaolaza gainditzen ez diren kontuez aritu zitzaigun aurreko Hiruhortzan. Gerrak aipatu zituen, adibidez, eta gogorarazten zuen Ukrainakoaren aurreko asaldura mendebaldarra agian ez dela oso bidezkoa, kontuan hartuta gerrak ez diola utzi errealitate gordin izateari Europatik at, azken hamarkada hauetan zehar.

Baina ezin ukatu Ukrainakoak ekarri duela nobedaderik, Eurasiako txoko pribilegiatu honetan. Herrialde orain arte neutraletan, Suedia edo Finlandia bezalakoetan, NATOren aldeko iritzi-aldaketa, adibidez. Alemaniak, II. Mundu Gerraz geroztik ahalmen militarra murriztua ikusi zuenak (denoi agerikoak zaizkigun arrazoiengatik), Alemaniak, diot, berrarmatze programa gogor bati ekin dio, eta laster Britainia Handiak, hots, NATOren bigarren herrialde armatuenak baino gastu militar handiagoa egingo du.

Joera lehenagotik zetorren, ez gaitezen engaina, baita Espainian ere: “Defentsa” ministerioko aurrekontuak 2017tik ari dira hazten etengabe (covidaren krisiak berak ez zuen jite hori apaldu, pentsa). Baina Ukrainako gerra aitzakia perfektua da, berrarmatzearen bitartez, militarismoaren bidean sakontzen jarraitzeko.

Horren ondorioz, eta alde guztietatik krisi ekonomikoaren zantzuak iristen zaizkigula, badago sektore bat zeinetan perspektibak ezin zoriontsuagoak baitira: armagintza enpresenean hain justu. Aipatzen ez den industriaren azpiadar hori. Adibidez, Eusko Jaurlaritzak argitaratzen dituen koiuntura industrialaren txostenetan berriki abisatu du, adarrez adar, enpresek ze doikuntza egin beharko dituzten, fakturazioan eta eskaeretan, hurrengo hilabeteetan, gerra dela eta. Perspektibak, kostuen igoeragatik eta hornikuntza-kateen hausturagatik, ez dira oso onak, imajina daitekeen bezala. Baina zerrenda errepasatu, eta elikadura, galdaketa eta forja, papera edo trenbide ekipamenduak bezalako adarren ondoan… sekula ez da aipatzen euskal armamentu industria, zeina badakigu pozarren dagoela egoerarekin.

Izan ere, EAEn bakarrik 100 enpresek baino gehiago egiten dute lan sektore honetarako;  Euskal Herrian, ipar eta hego, mendebalde eta ekialde, gehiago dira, noski. Siderurgiarekin eta metalurgiarekin lotutako gure historia ekonomikoaren parte inportante dira, eta, ondorioz, gure egungo ongizatearen oinarrietako bat (Jaurlaritzak “kode etiko” bat eta guzti dauka industria horretarako –orduan bai aipatu zuela, noski–, makillaje hutsa dena). Eta, perspektibak zeintzuk diren ikusita, baita etorkizuneko gure ongizatearena ere. Baina guk nahiago dugu gehiegi ez aipatu. Itsusi geratzen da, itsusi geratzen gara.

Ahazten zaigun bezala, hainbestetan, gure futbol klub nagusienetako baten presidentea, Errealeko Jokin Aperribai, SAPA Placencia de las Armas SAko buruetako bat dela, transmisioetan eta ibilgailu militarren mugikortasunean espezializatutako tradizio handiko enpresa bat, arma-sektoreko beste sozietate inportante askotan parte hartzeak dituena. Ugazaba hori da, arma-enpresa batek eskaintzen dion berme finantzarioarekin, hainbeste zale sutsu dituen gure futbol talde maitatuenetako bat kudeatzen duena. Eta apenas ikusi dut Errealaren jarraitzailerik horregatik bereziki kezkatuta…

Data hauetan, erakundeei eta ordezkari politikoei Durangoko eta Gernikako bonbardaketekin betetzen zaie ahoa, hunkidura handiz. Ba agian iraganeko gauza horietaz gutxiago gogoratu beharko ginateke, eta kasu gehiago egin ahaztu nahiago ditugun egungo kontuei. Armen ekoizpenak eta salmentak gurean duten lekuari, adibidez.

[Zutabearen soinu-banda eskatzen digute Faktoriakoek, eta azken astelehenekoan, denbora arazoengatik, sartzerik posible izan ez bazen, The Sound talde after-punk britainiar handi eta, tamalez, erdi-ahaztuaren “Missiles” kanta aukeratu nuen, 1980ko Jeopardy album klasikotik, zeinaren leloak hala baitio: “Who the hell makes those missiles? / Who the hell makes those missiles? Missiles / Who the hell makes those missiles? / When they know what they can do]

[Argazkia, ordea, Varsoviako Praga auzoko etxe batena da, Vistula ondoan –barkatu kalitateagatik–. Bertan agerikoak dira, oraindik, urrunekoa baina aldi berean oso gertukoa dugun II. Mundu Gerrako tiroketen arrastoak, ziurrenik 1944ko borrokenak, gudaroste sobietarrak hiriaren ateetan gelditu egin zirenean alemaniarrek Varsoviako herritarren matxinada zanpatzen zuten bitartean, hiriaren gainontzekoaren gehiengoa –%90a inguru– guztiz suntsituta utzi zuena].

En el Tanit

[Hace unas semanas, con una fiesta de despedida, cerraba el Tanit, histórico pub musical de Amara Nuevo, barrio gris y sin personalidad de San Sebastián (el mío). Me dio pena no poder acudir al evento. La semana pasada, como presunto homenaje, puse en este mi blog la versión original en euskera del relato “En el Tanit”, que hoy rescato aquí en español, tal y como se publicó en el libro Biodiscografías –Discos, casetes y demás recuerdos falsos–, editado por Páginas de Espuma en 2015. La fotografía es de Mariví Ibarrola, de 2021, a la que agradezco mucho habérmela cedido para esta ocasión]

En el Tanit

Itoiz
Alkolea
Elkar, 1982.

–Pues Ambulance, sin duda.

         –¿Esa mala imitación de Police? ¡Venga ya!

         –¿Y quién dice que es una mala imitación de Police?

         –Yo mismo, si te parece.

         –Qué quieres que te diga: como argumento de autoridad no me parece suficiente.

         –¿Y por qué no?

         –Ya sabes por qué. Y tú, Karlos, ¿qué opinas?

         A saber cómo llegamos a ese tema. Habíamos quedado los tres en el Tanit, por primera vez en mucho tiempo, y, aprovechando que –para ser San Sebastián– no hacía demasiado fresco y, sobre todo, no llovía,  aún seguíamos apalancados en la terraza del bardos horas y media y cuatro rondas más tarde: gin-tonic, lejía y Havana Club siete años –chupito– respectivamente. El motivo principal y, por lo tanto, silenciado de la reunión era, desde luego, la separación de Iñaki, pero aún no habíamos llegado al tema y tampoco lo haríamos más tarde, al menos si no tomamos en consideración los abrazos, algo más largos que de costumbre, que nos dimos al despedirnos, y los “Venga, ánimo” que transmitimos a Iñaki junto a algún leve puñetazo a la altura del hombro.

         Contesté con prudencia a la pregunta de Iñaki:

         –Vamos a oír primero qué tiene que decir Marcos.

         –¿Para qué? ¡Si ya lo sabemos de sobra!

         –Vete a la mierda.

         Antes sólo nos calentábamos hasta ese punto cuando discutíamos sobre política: iba a añadir eso, pero me arrepentí en el último momento, y creo que hice bien. Además, no era del todo cierto: los debates musicales podían ser tan virulentos como los políticos, en aquella época. De hecho, a veces solían ser el mismo debate.

         –Si lo dices porque a Marcos le gusta el rock sinfónico… –intenté mediar.

         –¡El rock progresivo, joder!

         –Pues en aquella épica se le decía sinfónico –aprovechó Iñaki–. No sé de dónde habéis sacado lo de progresivo, pero es un invento moderno. Al menos aquí.

         –Qué sabrás tú.

         –Pues por ejemplo que el rollo ese del rock progresivo ya estaba pasado de moda cuando nosotros empezamos a escuchar música. Menuda brasa nos dio el pesado este con Pink Floyd, ¿te acuerdas, Karlos?

         –Cuando un disco es bueno, es bueno, da lo mismo el estilo –respondió Marcos–. Y los de Pink Floyd son la hostia. Bueno, la mayoría.

         Yo me refugié en un silencio inquieto, por si las moscas.

         –Pues vale, a ver: ¿cuál es el disco de Itoiz que más te gusta? ¿El primero o Ezekiel? Porque tratándose de ti no hay más opciones…

         –El primero, está claro.

         –Ezekiel es demasiado folkie para Marcos… –añadí yo, con una sonrisa.

         –Tiene buenas canciones, y se escucha bien aún: si no fuera por esos coros infantiles… Pero el primero es mejor.

         –Pues yo creo, fíjate, que nadie se acordaría de ese disco si no incluyera “Lau teilatu”.

         –Eso es lo que más me jode. De hecho, Juan Carlos Pérez llegó a odiar esa canción…

         –Sí, no hay más que escuchar cómo la cantó en la versión en directo que grabaron…

         –¡Eso sí que es destrozar una canción! Y delante de todos sus fans, además, ja ja ja…

         –Sí, hay que admitir que tuvo su mérito –siguió Marcos–. Por eso digo que no es justo lo que le ocurrió al primer disco. Si te olvidas de “Lau teilatu”, el resto de las canciones son rock progresivo de manual. Del nivel de los discos que se grababan en aquella época en Inglaterra o en Italia.

         –Hombre, en aquella época, en aquella época… que el disco es de 1978…

         –Ya sé lo que quieres decir. La irrupción del punk, la extinción de los dinosaurios… Pero aquí las cosas iban más despacio, y llegaban más tarde. ¿de cuándo es el primer grupo punk de Euskal Herria? ¿Y en qué idioma cantaba, eh?

         –Pero…

         –No, Iñaki, nada de eso. El retraso no fue tanto, en el caso del rock progresivo en euskera: eso al menos tendrás que admitírmelo. Sí, aquel primer disco de Itoiz se publicó en el 78, y el rock progresivo llegó a su cénit en el 72 o el 73, en las Islas. Te diré más: comparado con los discos de ese estilo que se grababan a finales de los setenta, el de Itoiz da la talla, y supera a muchos con nota: eso es lo que quería decir.

         Entré en el bar y saqué otra ronda, aunque ya había empezado a refrescar.

         –¿Sabéis a quién he visto adentro, junto a la barra?

         –Sí: a Aran.

         Tenía que haberme imaginado que Iñaki acertaría: es el único de nosotros que sigue viviendo en el barrio y, por lo tanto, sigue acercándose al Tanit con alguna asiduidad.

         –¿Arantzazu Zabaleta Fuentes? –preguntó Marcos, tirando del recitado de la lista de clase de la ikastola.

         –La misma.

         –Joder, ya son años… ¿Y no le has dicho que se siente un momento con nosotros a tomar algo?

         –No…

         –Ah, es que está hablando con alguien…

         –No creo –me ayudó Iñaki

         –La he saludado, pero…

         –Seguramente no te habrá ni conocido –siguió Iñaki.

         –Cómo no te iba a reconocer… tampoco estás tan cambiado…

         Iñaki y yo nos reímos.

         –Tú quizá no, pero lo que es los demás… –dijo Iñaki dándose unas palmadas en la tripa.

         –Yo incluso diría que Marcos está más delgado que entonces –aporté.

         –Cadavérico –añadió Iñaki.

         –Iros a tomar por culo.

         –No te lo tomes así, hombre. Además, lo que Karlos quería decir es que Aran no está como para conocer a nadie, ¿verdad?

         –¿Pero es que no lo había dejado…?

         –Sí, para engancharse otra vez, y dejarlo, y engancharse una vez más…

         Nos quedamos en silencio durante cosa de medio minuto.

         –Alkolea –dije yo al final.

         –¿Qué? –preguntaron Iñaki y Marcos a la vez.

         –Alkolea, el tercer disco de Itoiz…

         –¿Ese cuál era? –preguntó Iñaki.

         –Sí, hombre –terció Marcos–. El de “Marilyn”.

         –Ah… Pues yo no me acuerdo más que de esa canción –siguió Iñaki–. Ni siquiera sé si llegué a escuchar el disco entero…

         –Seguro que sí. De todas formas, me extraña que hayas escogido ese disco precisamente, Karlos: no es de los que suele salir en las quinielas de Itoiz. Diría incluso que es el más flojo de todos. Demasiado ecléctico; se nota que no sabían por dónde les daba el aire, en aquella época. Hay ecos progresivos, desde luego, pero se les nota demasiado que les gustaba Supertramp, en aquella época, y ya sabéis que a mí, Supertramp… Además “Marilyn” siempre me ha parecido un tema facilón…

         –Pues a mí no me disgusta –Iñaki nunca pierde una oportunidad para pinchar a Marcos.

         –¿Qué es lo que no te disgusta: Supertramp o “Marilyn”?

         –“Marilyn”. Y tampoco Supertramp, ahora que lo dices.

         –Cómo no. A fin de cuentas, eres un popero.

         –Pues yo no diría que “Marilyn” es una canción pop…

         –¿Qué es, entonces?

         –No sé, para mí tiene un toque jazz, ¿no crees? –Iñaki me dirigió a mí la pregunta, en busca de complicidad; yo decidí seguir callado.

         –¿“Un toque jazz”? No tienes ni puta idea.

         –Bueno…

         –Dices eso sólo porque en la canción suena un saxo.

         –Lo que faltaba. ¿Es que te crees que soy imbécil, o qué?

         Perdí deliberadamente el hilo de la discusión. De un momento a otro Iñaki y Marcos se girarían hacia mí y me pedirían que justificase mi defensa de Alkolea. Y yo tendría que confesarles que me había acordado de aquel disco porque se lo regalé –en forma de casete– a Aran cuando cumplió dieciséis años. Sorprendentemente, sigo acordándome de cuál es el día de su cumpleaños: el 27 de abril –sorprendentemente, digo, porque no suelo acordarme ni del de mis hermanos–. No tenía papel de regalo y se lo entregué envuelto en una hoja de periódico, casi seguro en una del Egin. Unos días más tarde Aran me confesó que “Hire bideak” era la canción que más le había gustado –y, bien pensado, Marcos tenía razón: es bastante Supertramp–. Escuchamos más de una vez juntos aquel casete, Aran y yo.

         Al final me decidí por llevar a cabo una defensa técnica del disco. Marcos e Iñaki me machacaron sin piedad. Aunque en algún momento de la discusión Iñaki sacó a relucir el álbum Espaloian, y también Musikaz blai y “Marea gora” –«¿Ese patético intento de mimetizar el “Owner Of A Lonely Heart” de Yes?» preguntó, con muy mala leche, Marcos–, la cuestión siguió siendo primer disco o Ambulance. Como siempre, no hubo manera de llegar a un consenso.

         Nos tomamos otras dos rondas antes de que empezaran a recoger las mesas de la terraza, y, de alguna manera, conseguimos dejar de lado el tema de la separación de Iñaki. Yo, aunque estuve vigilando la puerta con el rabillo del ojo, no vi salir a Aran del bar. Al despedirnos nos dimos un abrazo más fuerte que de costumbre –sobre todo a Iñaki–, y Marcos y yo le dijimos «Venga, ánimo», mientras le propinábamos leves puñetazos a la altura del hombro.

         No volvimos a ver a Marcos: unos meses más tarde su hermano le avisó a Iñaki de que estaba en el hospital, en fase terminal. Cáncer de páncreas. Cuando estuvo con nosotros, en el Tanit, ya lo sabía, por lo visto. Hay que joderse.

         Después del funeral, mientras tomábamos algo, Iñaki me confesó que había vuelto con su mujer. «Por los niños, ya sabes». Durante unos instantes no supe si felicitarle o no. Al final le di un par de palmadas en el hombro, y empezamos a hablar de otra cosa.

         A veces le pregunto por Aran, cuando nos encontramos o hablamos por teléfono. Pero siempre me contesta que no la ha vuelto a ver por el Tanit.