Artisautzaren balioa

Adiskide literaturzale batek eman zidan liburuaren berri: urtean behin elkartu ohi gara –pandemiarik gabeko aroetan, behintzat–, eta gure errituetako bat azken aldiko norberaren irakurgai gogoangarrienak hizpidera ekartzea da, zer esanik ez; zertarako daude adiskideak, adiskide batzuk behintzat, literaturaz gogoberotasunez hitz egiteko –eta eztabaidatzeko– ez bada, plazer xume baina galant hori? Gure azken enkontruan, pasa den udaberrian, euskarazko liburu baten berri eman zidan, Alberdaniak argitaratutako Nell Leyshon idazle ingelesaren Esnearen kolorekoa nobela laburra, zeinaren inguruan arrastorik ez bainuen, 2018an argitaratu bazen ere: normalean nahikoa egunera eramaten dut euskarazko nobedadeen joan-etorria, baina izenburu hark ihes egin zidala aitortu egin behar izan nion. Adiskideak ondo ezagutzen nau, gustu batzuk konpartitzen ditugu, eta, ondorioz, kasu egitea erabaki nuen.

         Ez nintzen damutu: liburuak, bere estilo bereziarekin –Emily Brontë-ren Gailur ekaiztsuaken eta Agota Kristof-en Koaderno handiaren arteko gurutzaketa moduko bat, halakorik posible balitz: ez dut harago spoileatuko–, hasieratik harrapatu ninduen. Artefaktu literario txiki bat da, ederki ehunduta, ikaragarri eraginkorra bere artifizioan –XIX. mende hasierako baserritar jatorriko neskame bat da narratzailea–, gogorra eta argi-eragilea: laburbilduz, bitxi bat –sari dezente irabazi zituen publikatu zelarik, 2012an–. Eta oso ondo ekarrita dago euskarara, Irene Aldasororen esku trebea dela medio. Tamalez, euskararako itzulpenekin sarri gertatzen den bezala, eta, kasu honetan, azalaren diseinuak gutxi laguntzen duela onartuta ere, egia da gure erakunde literarioak ez duela nahikoa nabarmendu liburua: Kritiken Hemerotekan, behintzat, ez dut haren aipamenik aurkitu oraindik, lerro hauek idazten ari naizenean –eta horrela ulertu nuen nola pasatu ahal izan zitzaidan oharkabean, neurri batean behintzat; baina, tira, gure egunkarietako eta sareko kritikaren egoerarena beste gai bat da…–.

         Nell Leyshonek (Glastonbury, 1962), bost nobelez gain pare bat dozena irrati-dramen eta antzerki-lanen egilea ere badena, ikus-entzunezkoen munduan hasi zuen bere ibilbidea, Ridley eta Tony Scott bezalako zuzendarientzat lan eginez produkzio-laguntzaile bezala. Alde horretatik, gurean oraindik ez hainbeste, baina mundu anglosaxoniarrean nahikoa ohikoa den joera baten erakusle da Leyshon: zinemaren edo telebistaren mundutik literaturara salto egiten duten egileena. Garai batean zinema eta telebista ziren literaturaren mundura abiatzen zirenak gidoilari bila; orain, gero eta gehiago, alderantziz gertatzen da, Carmen Mola afera bestalde malapartatuak (ikus Katixa Agirreren “Amorru maskulinoa” artikulua, Berria 2021-X-24) erakusten duen legez: hiru gizonek osatutako muntaia-kate fordista bat bihurtu da Planeta sariaren nobela irabazlearen egile –nahiz eta, badakit, honek, Planeta bezalako sariekin zer ikusia duen guztiak bezalaxe, literaturarekin zer ikusia ote daukan zalantzan jartzea zilegi litzatekeen…–. Egiazki, Leyshonen asmoak nobelagile bihurtzeko nahiko goiztiarrak ziren, ikus-entzunezkoen munduan zebilen garai hartan idatzi bide baitzuen bere lehenengo nobela. Baina ez argitaratzea erabaki zuen, oraindik horretarako prestakuntza nahikorik ez zeukala sentituta. Izan ere, ez zuen eleberri bat argitaratuko askoz ere geroago arte, berrogei urte beteak zituela.

         Nell Leyshonen obran arakatzera eraman ninduen deskubrimenduak, eta gaztelaniara itzulita dauzkan beste bi eleberriak eskuratu nituen: argitaratu duen azkenekoa, El bosque (Sexto Piso, 2019), II. Mundu Gerra garaiko Polonian girotutako biziraupen istorio bat, eta aurrekoa, gaztelaniaz El show de Gary izenburua daukana (Sexto Piso, 2016), baina ez dakidana zergatik ez den Zorro-lapur baten memoriak, jatorrizkoari fidelago izango litzatekeen zerbait, mota horretako lapurreta txikietan sartutako 1980ko hamarkadako errebaleko mutiko baten ibilerak kontatzen baititu, nobela pikareskoaren tradizioari jarraiki. Edonola ere, nobelok Leyshonen interesen aniztasunaren eta erregistroen irekitasunaren berri ematen digute.

         Ez zitzaizkidan, baina, Esnearen kolorekoa bezain nobela onak iruditu: badituzte puntu onak –El bosquek jira abil bat ematen du une jakin batean, eta El show de Garyren ahots narratibo maskulinoa oso konbentzigarria iruditu zitzaidan–, baina ez dira, nire ustez, maistra-lanak. Eta Esnearen kolorekoaren berrirakurketa pausatuago batek inpresioa berretsi zidan: artisau on baten obraren aurrean nengoen, une jakin batean bete-betean asmatzeko nahikoa iaiotasun lortu duena, baina ez dena sekula kanonaren izen handien artean egongo.

         Nahikoa eta soberakoa dena, bestalde: ezin gara soilik goi-arnasdun lanez elikatu, sublimetasunaz enpo egin nahi ez badugu behintzat. Artisau on bat bihurtzea ez da nolanahiko aspirazioa, idazle batentzat. Are gehiago, iritsi daitekeen behinenetakoa dela esango nuke, betiere gogor lan egiten bada, Nell Leyshonen adibideak gogorarazi didan bezala.

         Eta orain, irakurri ez baduzu, zoaz Esnearen kolorekoaren ale bat eskuratzea.

Posdata. Gauza bera pentsatu dut berriki, John Paul Keith kantari eta gitarrista estatubatuarraren kontzertu batean egon ondoren: ez du ezer asmatzen, baina zer trebetasun egiten duena ondo egiten saiatuta. Keithek, Knoxvillekoa dena eta Memphis aldean grabatzen duena, rock’and’roll klasikoa egiten du, soul ukitu batzuekin inoiz, baina ez da interprete huts bat, ez da tributu bat, ez da mugatzen Chuck Berry, Elvis Presley edo Buddy Holly-ren bertsioak egitera: tradizio horretatik abiatzen da betikoaren gainean zerbait berria eskaintzen saiatzeko. Ondo pentsatuta, ikaragarrizko meritua duena, laranja edo limoi ia osorik zukutuari tanta batzuk ateratzeko gai delako oraindik ere. Gaitasun hori da Leyshonen liburuetan, gutxienez Esnearen kolorekoan, topatu nuena.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko abenduaren 11an]

Ahaztu nahiago ditugun gauzak

[Pasa den astelehenean Euskadi Irratiko Faktoria saioko Hiruhortza atalean irakurri nuen iritzi zutabea]

Uxue Apaolaza gainditzen ez diren kontuez aritu zitzaigun aurreko Hiruhortzan. Gerrak aipatu zituen, adibidez, eta gogorarazten zuen Ukrainakoaren aurreko asaldura mendebaldarra agian ez dela oso bidezkoa, kontuan hartuta gerrak ez diola utzi errealitate gordin izateari Europatik at, azken hamarkada hauetan zehar.

Baina ezin ukatu Ukrainakoak ekarri duela nobedaderik, Eurasiako txoko pribilegiatu honetan. Herrialde orain arte neutraletan, Suedia edo Finlandia bezalakoetan, NATOren aldeko iritzi-aldaketa, adibidez. Alemaniak, II. Mundu Gerraz geroztik ahalmen militarra murriztua ikusi zuenak (denoi agerikoak zaizkigun arrazoiengatik), Alemaniak, diot, berrarmatze programa gogor bati ekin dio, eta laster Britainia Handiak, hots, NATOren bigarren herrialde armatuenak baino gastu militar handiagoa egingo du.

Joera lehenagotik zetorren, ez gaitezen engaina, baita Espainian ere: “Defentsa” ministerioko aurrekontuak 2017tik ari dira hazten etengabe (covidaren krisiak berak ez zuen jite hori apaldu, pentsa). Baina Ukrainako gerra aitzakia perfektua da, berrarmatzearen bitartez, militarismoaren bidean sakontzen jarraitzeko.

Horren ondorioz, eta alde guztietatik krisi ekonomikoaren zantzuak iristen zaizkigula, badago sektore bat zeinetan perspektibak ezin zoriontsuagoak baitira: armagintza enpresenean hain justu. Aipatzen ez den industriaren azpiadar hori. Adibidez, Eusko Jaurlaritzak argitaratzen dituen koiuntura industrialaren txostenetan berriki abisatu du, adarrez adar, enpresek ze doikuntza egin beharko dituzten, fakturazioan eta eskaeretan, hurrengo hilabeteetan, gerra dela eta. Perspektibak, kostuen igoeragatik eta hornikuntza-kateen hausturagatik, ez dira oso onak, imajina daitekeen bezala. Baina zerrenda errepasatu, eta elikadura, galdaketa eta forja, papera edo trenbide ekipamenduak bezalako adarren ondoan… sekula ez da aipatzen euskal armamentu industria, zeina badakigu pozarren dagoela egoerarekin.

Izan ere, EAEn bakarrik 100 enpresek baino gehiago egiten dute lan sektore honetarako;  Euskal Herrian, ipar eta hego, mendebalde eta ekialde, gehiago dira, noski. Siderurgiarekin eta metalurgiarekin lotutako gure historia ekonomikoaren parte inportante dira, eta, ondorioz, gure egungo ongizatearen oinarrietako bat (Jaurlaritzak “kode etiko” bat eta guzti dauka industria horretarako –orduan bai aipatu zuela, noski–, makillaje hutsa dena). Eta, perspektibak zeintzuk diren ikusita, baita etorkizuneko gure ongizatearena ere. Baina guk nahiago dugu gehiegi ez aipatu. Itsusi geratzen da, itsusi geratzen gara.

Ahazten zaigun bezala, hainbestetan, gure futbol klub nagusienetako baten presidentea, Errealeko Jokin Aperribai, SAPA Placencia de las Armas SAko buruetako bat dela, transmisioetan eta ibilgailu militarren mugikortasunean espezializatutako tradizio handiko enpresa bat, arma-sektoreko beste sozietate inportante askotan parte hartzeak dituena. Ugazaba hori da, arma-enpresa batek eskaintzen dion berme finantzarioarekin, hainbeste zale sutsu dituen gure futbol talde maitatuenetako bat kudeatzen duena. Eta apenas ikusi dut Errealaren jarraitzailerik horregatik bereziki kezkatuta…

Data hauetan, erakundeei eta ordezkari politikoei Durangoko eta Gernikako bonbardaketekin betetzen zaie ahoa, hunkidura handiz. Ba agian iraganeko gauza horietaz gutxiago gogoratu beharko ginateke, eta kasu gehiago egin ahaztu nahiago ditugun egungo kontuei. Armen ekoizpenak eta salmentak gurean duten lekuari, adibidez.

[Zutabearen soinu-banda eskatzen digute Faktoriakoek, eta azken astelehenekoan, denbora arazoengatik, sartzerik posible izan ez bazen, The Sound talde after-punk britainiar handi eta, tamalez, erdi-ahaztuaren “Missiles” kanta aukeratu nuen, 1980ko Jeopardy album klasikotik, zeinaren leloak hala baitio: “Who the hell makes those missiles? / Who the hell makes those missiles? Missiles / Who the hell makes those missiles? / When they know what they can do]

[Argazkia, ordea, Varsoviako Praga auzoko etxe batena da, Vistula ondoan –barkatu kalitateagatik–. Bertan agerikoak dira, oraindik, urrunekoa baina aldi berean oso gertukoa dugun II. Mundu Gerrako tiroketen arrastoak, ziurrenik 1944ko borrokenak, gudaroste sobietarrak hiriaren ateetan gelditu egin zirenean alemaniarrek Varsoviako herritarren matxinada zanpatzen zuten bitartean, hiriaren gainontzekoaren gehiengoa –%90a inguru– guztiz suntsituta utzi zuena].

En el Tanit

[Hace unas semanas, con una fiesta de despedida, cerraba el Tanit, histórico pub musical de Amara Nuevo, barrio gris y sin personalidad de San Sebastián (el mío). Me dio pena no poder acudir al evento. La semana pasada, como presunto homenaje, puse en este mi blog la versión original en euskera del relato “En el Tanit”, que hoy rescato aquí en español, tal y como se publicó en el libro Biodiscografías –Discos, casetes y demás recuerdos falsos–, editado por Páginas de Espuma en 2015. La fotografía es de Mariví Ibarrola, de 2021, a la que agradezco mucho habérmela cedido para esta ocasión]

En el Tanit

Itoiz
Alkolea
Elkar, 1982.

–Pues Ambulance, sin duda.

         –¿Esa mala imitación de Police? ¡Venga ya!

         –¿Y quién dice que es una mala imitación de Police?

         –Yo mismo, si te parece.

         –Qué quieres que te diga: como argumento de autoridad no me parece suficiente.

         –¿Y por qué no?

         –Ya sabes por qué. Y tú, Karlos, ¿qué opinas?

         A saber cómo llegamos a ese tema. Habíamos quedado los tres en el Tanit, por primera vez en mucho tiempo, y, aprovechando que –para ser San Sebastián– no hacía demasiado fresco y, sobre todo, no llovía,  aún seguíamos apalancados en la terraza del bardos horas y media y cuatro rondas más tarde: gin-tonic, lejía y Havana Club siete años –chupito– respectivamente. El motivo principal y, por lo tanto, silenciado de la reunión era, desde luego, la separación de Iñaki, pero aún no habíamos llegado al tema y tampoco lo haríamos más tarde, al menos si no tomamos en consideración los abrazos, algo más largos que de costumbre, que nos dimos al despedirnos, y los “Venga, ánimo” que transmitimos a Iñaki junto a algún leve puñetazo a la altura del hombro.

         Contesté con prudencia a la pregunta de Iñaki:

         –Vamos a oír primero qué tiene que decir Marcos.

         –¿Para qué? ¡Si ya lo sabemos de sobra!

         –Vete a la mierda.

         Antes sólo nos calentábamos hasta ese punto cuando discutíamos sobre política: iba a añadir eso, pero me arrepentí en el último momento, y creo que hice bien. Además, no era del todo cierto: los debates musicales podían ser tan virulentos como los políticos, en aquella época. De hecho, a veces solían ser el mismo debate.

         –Si lo dices porque a Marcos le gusta el rock sinfónico… –intenté mediar.

         –¡El rock progresivo, joder!

         –Pues en aquella épica se le decía sinfónico –aprovechó Iñaki–. No sé de dónde habéis sacado lo de progresivo, pero es un invento moderno. Al menos aquí.

         –Qué sabrás tú.

         –Pues por ejemplo que el rollo ese del rock progresivo ya estaba pasado de moda cuando nosotros empezamos a escuchar música. Menuda brasa nos dio el pesado este con Pink Floyd, ¿te acuerdas, Karlos?

         –Cuando un disco es bueno, es bueno, da lo mismo el estilo –respondió Marcos–. Y los de Pink Floyd son la hostia. Bueno, la mayoría.

         Yo me refugié en un silencio inquieto, por si las moscas.

         –Pues vale, a ver: ¿cuál es el disco de Itoiz que más te gusta? ¿El primero o Ezekiel? Porque tratándose de ti no hay más opciones…

         –El primero, está claro.

         –Ezekiel es demasiado folkie para Marcos… –añadí yo, con una sonrisa.

         –Tiene buenas canciones, y se escucha bien aún: si no fuera por esos coros infantiles… Pero el primero es mejor.

         –Pues yo creo, fíjate, que nadie se acordaría de ese disco si no incluyera “Lau teilatu”.

         –Eso es lo que más me jode. De hecho, Juan Carlos Pérez llegó a odiar esa canción…

         –Sí, no hay más que escuchar cómo la cantó en la versión en directo que grabaron…

         –¡Eso sí que es destrozar una canción! Y delante de todos sus fans, además, ja ja ja…

         –Sí, hay que admitir que tuvo su mérito –siguió Marcos–. Por eso digo que no es justo lo que le ocurrió al primer disco. Si te olvidas de “Lau teilatu”, el resto de las canciones son rock progresivo de manual. Del nivel de los discos que se grababan en aquella época en Inglaterra o en Italia.

         –Hombre, en aquella época, en aquella época… que el disco es de 1978…

         –Ya sé lo que quieres decir. La irrupción del punk, la extinción de los dinosaurios… Pero aquí las cosas iban más despacio, y llegaban más tarde. ¿de cuándo es el primer grupo punk de Euskal Herria? ¿Y en qué idioma cantaba, eh?

         –Pero…

         –No, Iñaki, nada de eso. El retraso no fue tanto, en el caso del rock progresivo en euskera: eso al menos tendrás que admitírmelo. Sí, aquel primer disco de Itoiz se publicó en el 78, y el rock progresivo llegó a su cénit en el 72 o el 73, en las Islas. Te diré más: comparado con los discos de ese estilo que se grababan a finales de los setenta, el de Itoiz da la talla, y supera a muchos con nota: eso es lo que quería decir.

         Entré en el bar y saqué otra ronda, aunque ya había empezado a refrescar.

         –¿Sabéis a quién he visto adentro, junto a la barra?

         –Sí: a Aran.

         Tenía que haberme imaginado que Iñaki acertaría: es el único de nosotros que sigue viviendo en el barrio y, por lo tanto, sigue acercándose al Tanit con alguna asiduidad.

         –¿Arantzazu Zabaleta Fuentes? –preguntó Marcos, tirando del recitado de la lista de clase de la ikastola.

         –La misma.

         –Joder, ya son años… ¿Y no le has dicho que se siente un momento con nosotros a tomar algo?

         –No…

         –Ah, es que está hablando con alguien…

         –No creo –me ayudó Iñaki

         –La he saludado, pero…

         –Seguramente no te habrá ni conocido –siguió Iñaki.

         –Cómo no te iba a reconocer… tampoco estás tan cambiado…

         Iñaki y yo nos reímos.

         –Tú quizá no, pero lo que es los demás… –dijo Iñaki dándose unas palmadas en la tripa.

         –Yo incluso diría que Marcos está más delgado que entonces –aporté.

         –Cadavérico –añadió Iñaki.

         –Iros a tomar por culo.

         –No te lo tomes así, hombre. Además, lo que Karlos quería decir es que Aran no está como para conocer a nadie, ¿verdad?

         –¿Pero es que no lo había dejado…?

         –Sí, para engancharse otra vez, y dejarlo, y engancharse una vez más…

         Nos quedamos en silencio durante cosa de medio minuto.

         –Alkolea –dije yo al final.

         –¿Qué? –preguntaron Iñaki y Marcos a la vez.

         –Alkolea, el tercer disco de Itoiz…

         –¿Ese cuál era? –preguntó Iñaki.

         –Sí, hombre –terció Marcos–. El de “Marilyn”.

         –Ah… Pues yo no me acuerdo más que de esa canción –siguió Iñaki–. Ni siquiera sé si llegué a escuchar el disco entero…

         –Seguro que sí. De todas formas, me extraña que hayas escogido ese disco precisamente, Karlos: no es de los que suele salir en las quinielas de Itoiz. Diría incluso que es el más flojo de todos. Demasiado ecléctico; se nota que no sabían por dónde les daba el aire, en aquella época. Hay ecos progresivos, desde luego, pero se les nota demasiado que les gustaba Supertramp, en aquella época, y ya sabéis que a mí, Supertramp… Además “Marilyn” siempre me ha parecido un tema facilón…

         –Pues a mí no me disgusta –Iñaki nunca pierde una oportunidad para pinchar a Marcos.

         –¿Qué es lo que no te disgusta: Supertramp o “Marilyn”?

         –“Marilyn”. Y tampoco Supertramp, ahora que lo dices.

         –Cómo no. A fin de cuentas, eres un popero.

         –Pues yo no diría que “Marilyn” es una canción pop…

         –¿Qué es, entonces?

         –No sé, para mí tiene un toque jazz, ¿no crees? –Iñaki me dirigió a mí la pregunta, en busca de complicidad; yo decidí seguir callado.

         –¿“Un toque jazz”? No tienes ni puta idea.

         –Bueno…

         –Dices eso sólo porque en la canción suena un saxo.

         –Lo que faltaba. ¿Es que te crees que soy imbécil, o qué?

         Perdí deliberadamente el hilo de la discusión. De un momento a otro Iñaki y Marcos se girarían hacia mí y me pedirían que justificase mi defensa de Alkolea. Y yo tendría que confesarles que me había acordado de aquel disco porque se lo regalé –en forma de casete– a Aran cuando cumplió dieciséis años. Sorprendentemente, sigo acordándome de cuál es el día de su cumpleaños: el 27 de abril –sorprendentemente, digo, porque no suelo acordarme ni del de mis hermanos–. No tenía papel de regalo y se lo entregué envuelto en una hoja de periódico, casi seguro en una del Egin. Unos días más tarde Aran me confesó que “Hire bideak” era la canción que más le había gustado –y, bien pensado, Marcos tenía razón: es bastante Supertramp–. Escuchamos más de una vez juntos aquel casete, Aran y yo.

         Al final me decidí por llevar a cabo una defensa técnica del disco. Marcos e Iñaki me machacaron sin piedad. Aunque en algún momento de la discusión Iñaki sacó a relucir el álbum Espaloian, y también Musikaz blai y “Marea gora” –«¿Ese patético intento de mimetizar el “Owner Of A Lonely Heart” de Yes?» preguntó, con muy mala leche, Marcos–, la cuestión siguió siendo primer disco o Ambulance. Como siempre, no hubo manera de llegar a un consenso.

         Nos tomamos otras dos rondas antes de que empezaran a recoger las mesas de la terraza, y, de alguna manera, conseguimos dejar de lado el tema de la separación de Iñaki. Yo, aunque estuve vigilando la puerta con el rabillo del ojo, no vi salir a Aran del bar. Al despedirnos nos dimos un abrazo más fuerte que de costumbre –sobre todo a Iñaki–, y Marcos y yo le dijimos «Venga, ánimo», mientras le propinábamos leves puñetazos a la altura del hombro.

         No volvimos a ver a Marcos: unos meses más tarde su hermano le avisó a Iñaki de que estaba en el hospital, en fase terminal. Cáncer de páncreas. Cuando estuvo con nosotros, en el Tanit, ya lo sabía, por lo visto. Hay que joderse.

         Después del funeral, mientras tomábamos algo, Iñaki me confesó que había vuelto con su mujer. «Por los niños, ya sabes». Durante unos instantes no supe si felicitarle o no. Al final le di un par de palmadas en el hombro, y empezamos a hablar de otra cosa.

         A veces le pregunto por Aran, cuando nos encontramos o hablamos por teléfono. Pero siempre me contesta que no la ha vuelto a ver por el Tanit.

Tanit-en

[Duela bi asteburu Donostiako Amara Berriko Tanit pub historikoak itxi zuen. Galdu egin nuen despedidako festa: Euskal Herritik kanpo nengoen, tamalez, bestela joango nintzatekeen. Amara Berri bezalako pertsonalitate berezirik gabeko auzo bati pertsonalitate minimo bat ematen zioten lokal horietako bat zen Tanit. Nire Biodiskografiak liburuan (Erein, 2011) ipuin bat eskaini nion, nolabait, eta hona ekartzea bururatu zait, omenaldi atzeratu eta postumo gisa].

TANIT-EN

Itoiz
Alkolea
Elkar, 1982.

–Ba, dudarik gabe, Ambulance.

–Policeren disko baten imitazio txar hori? Bai eta zera ere!

–Eta nork dio Policeren imitazio txarra denik?

–Nik neuk, gaizki iruditzen ez bazaizu.

–Ez zait autoritatezko argudioa iruditzen.

–Zergatik ez?

–Badakizu zergatik. Eta zuk, Karlos, zer diozu?

Auskalo nola iritsi ginen gai horretara. Tanit tabernan geratuta geunden hirurok, aspaldiko partez, eta bertako terrazan jarraitzen genuen, gauaren epela probestuz, bi ordu eta erdi eta lau erronda geroago: gintonic-a, lejia eta zazpi urteko Havana Club-a –txupitoa–, hurrenez hurren. Gure bileraren motibo nagusia eta, aldi berean, aipatu gabea, Iñakiren banaketa zen, zer esanik ez, baina ordura arte ez ginen horretaz mintzatu, eta ez genuen gaia ukituko ondoren ere, elkarri agurtzean eman genizkion besarkada ohi baino estuagoak eta ukabilkada leunez lagundutako “Tira, animo”-ak kontuan hartzen ez baditugu bederen.

Zuhurtziaz erantzun nion Iñakiren galderari:

–Aditu dezagun lehenbizi Markosek esateko duena…

–Zertarako? Sobera dakigu-eta!

–Joan zaitez pikutara.

Lehen, politika kontuez hitz egitean bakarrik berotzen ginen horrela: horixe esatera nindoan,baina azkeneko unean damutu egin nintzen; ondo egin nuela uste dut. Gainera, ez zen guztiz egia:musikaren inguruko eztabaidak politikoak bezain bortitzak izan zitezkeen, garai batean. Izan ere, eztabaida bat eta bera izaten zen askotan.

–Markosi rock sinfonikoa gustatzen zaiolako esaten baduzu…–saiatu nintzen.

–Rock progresiboa dela, joder!

–Garai hartan rock sinfonikoa esaten zitzaion ba –aprobetxatu zuen Iñakik–. Ez dakit nondik atera duzuen rock progresiboarena, baina oso inbento modernoa da…

–Zer jakingo duzu zuk.

–Ba, adibidez, rock sinfonikoa pasatuta zegoela jada gu musika entzuten hasi ginenerako. A ze alamena ematen zigun honek Pink Floydekin, ezta, Karlos?

–Disko onak, disko onak dira,berdin dio estiloak –erantzun zuen Markosek–. Eta Pink Floydenak lahostia dira.Tira, gehienak.

Ni isiltasun urguri batean babestu nintzen, badaezpada ere.

–Ea ba: zein da gehien gustatzen zaizun diskoa? Lehenengoa ala Ezekiel? Beste aukerarik ez dagoelako, zu izanda…

–Lehenengoa, bistan denez.

Ezekiel folkiegia da Markosentzat…–gehitu nuen nik, irribarre batekin.

–Kanta onak ditu, eta gustura entzuten da; umeen koro horrengatik ez balitz… Baina lehenengoa bezalakorik ez dago.

–Ba disko hori guztiz ahaztuta legoke, baldin eta “Lau teilatu” egongo ez balitz bertan.

–Horrexek amorratzen nau gehien. Izan ere, Juan Carlos Perez abestia gorrotatzera iritsi zen…

–Bai, grabatu zuten zuzenekoan nola kantatzen duen entzutea besterik ez dago…

–Hori bai dela abesti bat destrozatzea! Eta zale guztien aurrean gainera, kar, kar, kar…

–Bai, ez da meritu makala –jarraitu zuen Markosek–. Horregatik diot ez dela justua lehenengo diskoari gertatutakoa. “Lau teilatu” alde batera utzi ezkero, beste kanta guztiak rock progresibo peto-petoak dira. Garai horretan Ingalaterran edo Italian egiten ziren diskoen mailakoak.

–Tira, garai horretan, garai horretan…

–Bai, badakit zer esan nahi duzun. Punkaren oldarraldia, dinosauroen estintzioa… baina hemen gauzak mantsoago zihoazen, eta beranduago iristen ziren.Noiz abiatu zen aurreneko talde punkia Euskal Herrian? Eta ze hizkuntzatan kantatzen zuen, e?

–Baina…

–Ez, Iñaki, ez.Atzerapena ez zen horrenbestekoa, kasu honetan: hori onartu beharko didazu behintzat. Itoizen disko hura 78koa zen, eta rock progresiboak 72an edo 73an jo zuen gailurra, irletan. Are gehiago, hamarkadaren amaieran grabatzen ziren estilo horretako diskoekin konparatuta, oso maila ona du Itoizenak: horixe esan nahi nuen.

Tabernara sartu eta beste erronda bat atera nuen kanpora, giroa freskatzen hasia bazen ere.

–Ba al dakizue nor ikusi dudan hor barruan, barra aldean?

–Bai: Aran.

Imajinatzen nuen Iñakik asmatuko zuela: bera da auzoan bizitzen geratu den bakarra, eta Tanitera maiztasun minimo batez hurbiltzen jarraitzen duena, beraz.

–Arantzazu Zabaleta Fuentes? –galdetu zuen Markosek, ikastolako gelakideen zerrenda gogoan.

–Horixe bera.

–Joder, urteak dira… Eta ez diozu esan gurekin zerbait hartzera ateratzeko?

–Ez…

–A, norbaitekin zegoen…

–Ez dut uste –lagundu zidan Iñakik.

–Agurtu egin dut, baina…

–Ziurrenik ez zintuen ezagutu ere egingo –jarraitu du Iñakik.

–Nola ez zintuen ezagutuko ba… ez gaude horren aldatuta…

Barre egin genuen Iñakik eta biok.

–Zu agian ez, baina besteok… –sabelaldea igurtzi zuen Iñakik.

–Izan ere, Markos orduan baino argalago dago –gehitu nuen nik.

–Kadaberikoa –Iñakik.

–Joan zaitezte popatik hartzera.

–Ez hartu horrela,motel. Gainera, Karlosek esan nahi duena zera da, Aran ez dagoela inor ezagutzeko moduan, ezta?

–Baina ez al zen atera, azkenean…?

–Bai, eta berriro jausi, eta berriro atera, eta berriro jausi…

Isilik geratu ginen minutu erdiz edo.

Alkolea –esan nuen nik halako batean.

–Zer? –Iñakik eta Markosek.

Alkolea, Itoizen hirugarren diskoa…

–Zein da hori ba…? –galdetu zuen Iñakik.

–Bai, motel –Markosek–. “Marilyn”-ena.

–A… ba nik kanta hori baino ez dut gogoratzen –jarraitu zuen Iñakik–. Ez dakit sekula entzun dudan diskoa osorik…

–Seguru baietz, kontua da ez zarela akordatzen. Izan ere, harritzen naiz zuk disko hori aukeratu izanaz, Karlos: ez da Itoizen kinieletan sartu ohi denetakoa. Are gehiago, flojoena dela esango nuke. Nahasiegia, nabaritzen da ez zekitela nondik jo garai hartan. Baditu doinu progresibo batzuk, baina gehiegi nabaritzen zaie Supertrampen ukitua, eta badakizue niri, Supertramp… Eta “Marilyn” baino errazkeria handiagorik, bestalde…

–Ba niri gustatzen zait –Iñakik.

–Supertramp, ala “Marilyn”?

–“Marilyn”. Eta baita Supertramp ere.

–Nola ez ba. Popero bat zara, azken finean.

–Ba nik ez nuke esango “Marilyn” kanta pop bat denik…

–Zer da ba?

–Ez dakit, niretzat badu jazz ukitu bat, ez duzu uste? –galdera niri zuzendu zidan Iñakik, babes bila; isilik jarraitzea erabaki nuen.

–Jazza? Ez duzu putaideiarik ere.

–Bueno…

–Kantan saxofoi bat entzuten delako esaten duzu hori.

–Falta zitzaiguna. Zer uste duzu, ergela naizela, ala?

Galdu egin nuen eztabaidaren haria. Une batetik bestera nigana jiratu eta Alkolearen defentsa justifikatzeko eskatuko zidaten biek ala biek. Eta nik esan beharko nien burura –eta ezpainetara– etorri zitzaidala Alkolearen kasetea Arani oparitu niolako, hamasei urte bete zituenean. Harrigarriro, egun zehatzaz eta guzti akordatzen nintzen: apirilaren 27a –harrigarriro, diot, nire anaia-arrebenaz ere gogoratzen ez naizelako, normalean–. Ez nuen oparirako paperik, eta egunkari-orri batean bilduta eman nion; ia seguru, Egineko batean. Handik egun batzuetara aitortu zidan, esker onez, “Hire bideak” zela gehien gustatzen zitzaion kanta –eta ondo pentsatuta, Markosek arrazoi: nahikoa Supertramp da–. Kasetea behin baino gehiagotan entzun genuen elkarrekin, Aranek eta biok.

Diskoaren defentsa teknikoa egitea erabaki nuen, azkenik. Alde guztietatik egurtu ninduten besteek. Eztabaidaren une batean Iñakik Espaloian hizpidera ekarri bazuen ere, eta baita Musikaz blai eta “Marea gora” ere –«Yes-en “Owner Of A Lonely Heart” mimetizatzeko ahalegin baldar hori?», galdetu zuen, maltzur, Markosek–, auziak lehenengo diskoa ala Ambulance izaten jarraitu zuen. Ebatzi gabe geratu zen, ezinbestean.

Beste bi erronda hartu ahal izan genituen tabernaria kanpoko mahaiak jasotzen hasi aurretik, eta, nola edo hala, Iñakiren banaketaren gaia albo batera uztea lortu genuen. Nik atea zeharretik zelatatu banuen ere, ez nuen Aran Tanitetik irteten ikusi. Agurtzean estu besarkatu genuen elkar –Iñaki batez ere–, eta Markosek eta biok «Tira, animo» esan genion, sorbaldan ukabilkada leun batzuk ematen genizkion bitartean.

Markos ez genuen berriro ikusi: hilabete batzuk geroago haren anaiak abisatu zion Iñakiri terminal zegoela ospitalean. Pankreako minbizia. Gurekin egon zenean, Taniten, jakinaren gainean zegoen jada, antza.

Hileta ostean, pote bat hartu bitartean, emaztearekin itzulia zela aitortu zidan Iñakik. «Umeengatik, badakizu». Zorionak eman, ez eman egon nintzen istant batez. Azkenean, sorbaldan pare bat zafladatxo jo, eta gaia aldatzea erabaki nuen.

Inoiz galdetzen diot Aranengatik, elkartzen garenean edo telefonoz hitz egiten dugunean. Baina Tanit aldetik ez duela jada ikusten esaten dit beti.

Borondatea

[Atzo, 2022ko martxoaren 28an, Euskadi Irratiko Faktoriako Hiruhortza sailean testu honen bertsio pixka bat laburragoa irakurri nuen].

Uxue Apaolaza gazteez eta hezkuntzaz aritu zen aurrekoan, haientzat hezkuntza izan daitekeen kartzelaz. Eta beste zerbait esaten zuen, osasun sistemaz, niri oso esanguratsua iruditu zitzaidana: “‘Zer behar dugu?’ galdetuta ‘sistema publikoa indartzea’ erantzuteko arriskua zegoen”.

Eta horrek eraman nau pentsatzera egunotan (eta hilabeteotan) eztabaidatzen ari den euskal Hezkuntza Lege berriaren aurreproiektuaz. Horrenbesteko kontsentsu politikoa lortu duen horren inguruan, EAJk eta PSEk ez ezik, EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek ere sostengua eman baitiote.

Euskal Eskola Publikoaren Aldeko Plataforma, (besteak beste) segregazioarekin arduratuta dauden beste elkarte batzuk bezala, kezkatuta agertu da eskola itunduaren (edo kontzertatuaren) nagusigoa berresten duen lege honekin. Eskola kristauetako eta ikastoletako arduradunak pozez zoratzen dituen akordio batez mesfidatzeko motibo aski dituztela uste dut.

Ezkerreko partidu politikoak kontsentsura bildu dira eskola publikoa “ardatz” izango den promesarekin. Baina hitzak ez dira ezer borondaterik ez badago. Eta, orain arte, eta azkeneko hamarkadatan, ez da borondaterik egon. Izan ere, orain arteko marko legalarekin praktika batzuk, kuotak kobratzea adibidez (segregazioaren bektore inportanteenetako bat izan dena), debekatuta zeuden, berez. Baina administrazioak toleratu ditu. Borondatea.

Arazoa ez baita soilik eskola kontzertatua, ze hezkuntza mota nahi dugun baizik. Administrazioak ere sare publikoa erabili duelako, komeni izan zaionean, sozialki segregatzeko. Borondatea, diot berriz ere.

Ez zait nire anekdota bildumatik tiratzen ibiltzea gustatzen, baina uste dut gaurkoan pertinentea izan daitekeela. Segregazioaren gaia ematen du berria dela, baina aditu batzuk ari ziren horretaz abisatzen duela hamabost urte baino lehenagotik. Eta guk gure alaben eskolan ikusten genuen: A ereduko Gasteizko zentro bat, oso segregatua zegoena, D eredura aldatu genuen, bertako gurasoon eta langileen ahaleginaz. Baina denborak aurrera egin ahala, segregazioa murrizten joan bazen ere, eskolak ez zuen islatzen auzoaren osaera soziala: ijitoek eta etorkin berrien seme-alabek jarraitzen zuten proportzio handienak izaten, auzoan zuri klase ertainekook edo klase ertain gurakoak nagusi izan arren.

Probintziako hezkuntza ordezkaritzakoei deitzea erabaki genuen halako batean, ikusteko zer gomendatzen zieten gurasoei. Gipuzkoatik heldu berria nintzen aita euskaldun moduan aurkeztu nintzen, zuri klase ertainekoa nintzela ulertzen zen, eta gure auzoan etxea hartu berri, umeak ze eskola publikora eraman zalantza neukala. Hots, Borgesen “Emma Zunz” ipuinean bezala, funts-funtsean egia zen dena, “zertzeladak, ordua [kasu honetan urtea] eta izen propio bat edo beste ziren soilik faltsuak”.

Delegazioko langileak auzotik kanpo dagoen eskola bat aipatu zidan. Nire aldetik auzoko gure eskolaz galdetu nion eta berak, argi eta garbi, esan zidan eskola hori (gurea) ez zidala “gomendatzen” (nire bikotekideak ere proba egin zuen, beste egun batean, eta berari erantzun zion ez zegoela tokirik eskola hartan, guk tokia soberan bazegoela genekien arren). Berehala konturatu nintzen, nirekin jatorri eta klase “konplizitateak” bultzatuta, “aukera hobea” eskainia zidala. Eta horrela ulertu genuen, partean, nola eraikitzen zen segregazioa. Inon idatzita ez dauden prozedura informalak etengabe gertatzen dira.

Langileak borondate onarekin eman zidan aholkua, ziur nago. Horregatik iruditu zitzaigun are kezkagarriago.

Hezkuntza Legeak hainbeste kontsentsu badauka, susmatzen dut, da segregazioarekiko tolerantziak kontsentsu handia daukalako euskal gizartean. Euskal gizarte zuri klase ertainekoan, edo klase ertain gurakoan. Ez zaigu arazo inportantea iruditzen. Ez dugu nahi gure umeentzako segun eta norekin elkartzea, geletan eta patioetan.

Eta kito.

[Amaierarako kanta bezala Supertramp taldearen “School” aukeratu nuen, 1974ko Crime of the Century albumetik]

Gizon-orbaina

Zentsuraren inguruko aieneak berriro entzun ziren Blake Bailey-ren Philip Roth. The Biography lan mardularen inguruko polemikak eztanda egin ostean (W.W. Norton & Company 2021, berez). Irakurleak horren berri izango du, akaso: zantzu guztien arabera idazle newarktarraren biografia definitiboa izan behar zuena –Richard Yates edo John Cheever egileei buruzko lan kanonikoak ere idatzi zituen Baileyk–, zalantzan jarri zuten Baileyren kontrako bortxaketa eta sexu-jazarpen salaketek. New York Timesek, egiaztatzetarako duen ohitura artatsuari fidel, ondo dokumentatu zuen afera, #MeToo mugimenduaren testuinguruan kokatu beharko litzatekeena betiere. Hainbeste, ezen Baileyk idatzitako Rothen biografia, kritika gehienek ordura arte goretsi zutena –Cynthia Ozick-enak, besteak beste–, merkatutik erretiratu baitzuen berehala Norton argitaletxeak, biografoarekin sinatu zuen kontratuko ohiko «moraltasun klausulei» jarraiki, eta argitaletxearentzako zekarren kalte ekonomikoari kontu egin gabe –aurrerapenaren galera, edizio kostuen eta publizitate-kanpainaren amortizazio eza…–; Baileyren agentzia literarioak ere apurtu egin zuen egilearekin –kasuaren gora-beheren jarraipen ona bezain zabala egin daiteke James Wolcott-ek London Review of Bookseko artikulu mardul honetan–.

Eta ziur nago «zentsuraren», «sorgin-ehizaren», «puritanismo feministaren», cancel culture delakoaren eta abarren aurkako protesta apokaliptikoek jarraituko dutela, kasu honekin lotuta, iritzigile eta idazleen lumetatik irteten –gehienak gizonezkoenetatik, ez kasualitatez–. Nahiz eta, zentsura gisa, kontuak ez daukan, nola esango nizueke, ganora handiegirik: liburuaren itzulpena eta nazioarteko banaketa ez da inolako momentuan zalantzan jarri; Espainian, adibidez, Debate-k argitaratuko du –2022ko maiatz honetan, iragarrita dagoenez–, ez dena ahuntzaren gauerdiko eztula, preseski. Eta, edonola ere, berehala jakin zen Estatu Batuetan bertan beste argitaletxe batek, Skyhorse-k, berrartu zuela liburua, poltsikoko edizioan kaleratuz –Skyhorse izan zen, Hachette-k bertan behera utzi ondoren, Woody Allen-en biografia argitaratu zuena Estatu Batuetan…–. Hori, paradoxikoki, kontuan hartu gabe liburuari kantzelazioak berak eman zion debaldeko publizitatea: Nortonek bizkor eta duintasunez erreakzionatu zuen, liburua bertan behera utziz eta diru asko galduz, baina zenbat jendek ez zuena, berez, Rothen bibiografia erosiko edo irakurriko, eskuratu du azkenean, eskandaluak bultzatuta? Beraz, ez dirudi adierazpen askatasun sakrosaindua arrisku berezian dagoenik.

Hori bezain interesgarriak iruditzen zaizkit kasuak planteatzen dituen beste argi-ilunak. Zaila da zerbait sinbolikoa ez ikustea gertakarian, hots, Philip Roth bezalako idazle bati halakorik gertatzea, hain zuzen. Izan ere, zerbaitegatik ezaguna bada Roth, bere obraz harago –eta honago–, emakumeekiko bere jarrera zalantzagarriagatik izan da, misoginia eta harrapakaritza sexualaren susmoak eta salaketak barne. Nahiz eta Rothen alde esan beharra dagoen gizonezkoen irudia, bere nobeletan, ez dela askoz ere hobeto ateratzen, bisturiari ekiten zionean: horregatik iruditzen zait baleko idazlea, batez ere –asmatzen duenean, ez dena beti gertatzen: horren karrera luze eta oparoan, normala den bezala, gora-behera asko espero daitezke…–.

Roth ere ezaguna izan zen bere «errelato» biografikoa milimetrikoki kontrolatzeko ahaleginagatik: izan ere, Baileyren biografia «ofiziala» da (The Biography), 2012an Rothek berak horretarako hautatu zuenetik, bere ingurura eta paperetara sarbide osoa eskainiz –nahiz eta Rothek, dakigun bezala, ezin izan zuen lana burututa ikusi, 2018an hil baitzen: –. Ez zen, ordea, lehenengo biografo ofiziala izan: Bailey baino lehenago beste hautagai batzuk egon ziren, nabarmenena Ross Miller adiskidea, zeinarekin Rothek kontratua sinatzera iritsi baitzen… biografia hartzen ari zen norabidea gustuko ez zuela ohartu eta harekin apurtu zuen arte. Rothek agindu zuen, antza denez, Baileyren biografiaren argitarapenaren ondoren bere paper pertsonal asko suntsitzeko: modu horretan ziurtatu nahi zuen hura izango zela bere biografia “ofizial” bakarra, eta inork ez zuela aukerarik izango bere ondarearekin lardaskatzeko. Ez dago argi, Baleyren aferaren eztandaren ondoren, Rothen oinordekoek agindu hori bete duten ala ez.

Hots, Baileyk Rothen guztiz aldeko biografia idatzi zuen: harekin, antza denez, errazago izan zitzaion kidetzea emakumeen inguruko kontuetan; esaterako, bere emazteekin izan zituen gora-behera gogorren auzietan –haietako batek, bigarrenak, Claire Bloom-ek, ez zuen idazlea batere ondo uzten bere Leaving a Doll’s House memorietan…–.

Baileyren istorioaren alderik zalantzagarriena, bortxaketa salaketez landa, bere institutuko ikasleei buruzkoa da. Bailey, biografiaren generoaren izarra bihurtu aurretik, institutuko irakaslea izan zen New Orleans-en, 8. mailan, hots, hamabi urte inguruko neska-mutilena. Eta irakasle ikaragarri on eta karismatikoa bide zen, bere ikasleak entzun eta heldu sentiarazten zituena, berdinetik berdinera tratatzen zituena, batez ere neskatoak, zeinei literaturarekiko pasioa transmititzen baitzekien, idaztera adoretuz: jartzen zien ariketetako bat eguneroko intimo bat lantzea zen, irakaslearekin konpartitu behar zutena. Ikerketek ez dute erakusten eskola eman zienean sexu-jazarpenik egin zienik… baina bai ondoren, urte batzuk patxadaz itxaron ostean, nesketako batzuk adin nagusira iritsita, nerabezaroan haiengan landutako eraginaz baliatuz, zerbait hartzeko hitzordua egin eta ohera eramaten saiatzen zela Bailey, eta baita lortu ere, behin baino gehiagotan, unibertsitatean hasi berriak ziren emakume gazte haien nahasmendurako, gerora aitortu dutenez. Eta ez dira bat ez bi: portaera-pauta bat erakusten dute ikasle ohien kontakizunek. Bailey Dead Poets Society filmean Robin Williamsek jokatzen zuen paperaren ifrentzu makurra eta geroratua izango balitz bezala.

Bai, gauza bera pentsatu nuen nik: Baileyk egindakoa Rothen nobela bat izan zitekeen, esploratzea gustuko zuen herrialde gris eta lirdingatsu horren eskualdeetako bat. Bere Giza orbaina izenburutik tiraka (The Human Stain, 2000), Gizon-orbaina bihur zitekeena, akaso.

Baina, tamalez, ez da nobela bat.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko ekainaren 26an]

Itzul hadi

Aitor dut zalantzak izan nituela, mereziko zuen ala ez. Azken batean, haien diskorik txarrena zen, askogatik. Izan ere, metrajearen parte bat aski ezaguna zen –1970eko Let It Be filmetik, Michael Lindsay-Hogg-ek zuzendua–. Luze samarra zen, gainera –hiru atal, bakoitza bi ordu eta koskakoa–. Eta beti ematen du pena gainbehera baten hondakinen ikuskizunak.

Baina, bestalde, zuzendaria Peter Jackson zen, eta gutxieneko errespetu bat zor zaio Tu madre se ha comido a mi perro bezalako kultuzko film gore bat zuzentzetik (1992) Lord of the Ringsen trilogia (2001-2003) filmatzera iritsitako norbaiti, apenas bederatzi urte geroago. Eta, zer demontre, The Beatles ziren, XX. mendeko pop musikaren iraultza handienaren protagonistak, sekula ere argitara eman gabeko irudiez hornitutako dokumental batean. Erresistentziak erresistentzia, banekien azkenean The Beatles: Get Back (Disney +, 2021) ikusiko nuela.

Ez da edonorentzako produktua: The Beatlesen zalea ez bazara, Jacksonen sintesirako ahalmen ezaz kexatzeko motibo sendoak izango dituzu. Izan ere, telesailak dokumentatzen duena sorkuntza prozesu baten gorabeherak dira, kasu honetan Get Back diskoa grabatzera bideratutakoak –gehi horrekin lotutako eta abortuan amaitu zen telebistarako saio bat, eta kontzertu bat, azkenean Saville Row-eko eraikinaren teilatu-lauan eskaini zutena, eta taldearen hondarrekoa suertatu zena–, inoiz ez zena gisa horretan kaleratu eta, denborarekin, taldea banatzen zen bitartean, eta Phil Spector hanpurutsuaren eskuetatik pasatu ostean, Let It Be bihurtu zena (1970), haien diskorik ahulena, baiki, berresten dut.

Sorkuntza prozesuak, normalean, ez dira oso interesgarriak izaten: horregatik ez dute oso ondo funtzionatzen idazleei buruzko pelikula gehienek –salbu eta idazlearen bizitza bera ez bada trepidantea, ohikoa ez den zerbait–. Musika grabazio saioekin antzeko gertatzen da, zer esanik ez: proba eta errakuntza prozesu petoak dira, errepikakorrak, zabarrak, zirriborrotsuak. Diskoetxeak kaleratzen duena, azkenean, prozesuaren distilazioa da. Eta eskerrak. Rock musikaren album klasikoen –eta, batzuetan, ez horren klasikoen– expanded edizioetan, zaleentzako amu gisa sartu ohi dituzten harraldi alternatiboak, bertsioak eta diskorako bidea egitera iritsi ez ziren kanta argitaragabeak horren froga izaten dira: oso gutxitan aurkitzen da jatorrizko diskoko abestiak gainditzen duen piezarik. Zerbaitegatik ez zituzten sartu, azkenean, elepean…

Gainera, desegite prozesuan zegoen talde bat dugu pantailan: gogorik gabe ari den John Lennon bat –dutxa baten faltan, egun gehienetan–; George Harrison mesfidati eta muturtu bat –ez dituztelako kontuan hartzen bere proposamenak: taldea utzi bezain laster disko hirukoitz bat kaleratuko zuen gajoak, ez gutxiago–; profesionalegi, kasik robotikoki jokatzen eta –nota bati ere huts egin gabe– jotzen duen Ringo Starr bat; lider izaten saiatzen den –baina horretaz nekatuta/nazkatuta dagoen– Paul McCartney bat. Ez da espektakulu bereziki loriatsua eta onbidezkoa, batzuetan. Eta morboa berehala amaitzen da, endemas, taldekideen arteko tira-birak anodinoak direlako, grisak, ia burokratikoak, batzuetan oso argi geratzen ez zaizkigun aurretiko laidoen ondorio. Alaitasun momenturik puruenak probasaio batzuek eskaintzen dituzte –rock’n’rollaren klasikoen bertsioei ekitean, edo haien kanta zahar batzuk berreskuratzean–, eta Billy Preston teklistaren ustekabeko parte hartzea grabazioetan, bere irribarre etengabearekin –ez du sinesten ere izan duen zortea, munduko talderik famatuaren grabazioetan kolaboratzera gonbidatu dutela, nahiz eta haren partaideak astazakilen moduan portatu batzuetan–. McCartney da, bestalde, sinpatikoena egiten dena, orgatik tiraka aritzeko ahalegin handienak berak egiten dituelako, besterik ez bada. Etsipenera kondenatuta egongo diren ahaleginak, hurrengo grabazio saioek, Abbey Road diskoarenek (1969), argi utziko zuten bezala: albuma kaleratu baino sei aste lehenago, Lennonek taldea utziko zuela iragarri zien besteei.

Baina, hala eta guztiz ere, niri –The Beatlesen oso zalea izaki, berriro diot badaezpada– merezi izan dit. Badaudelako une magiko batzuk, McCartneyk, ezerezetik, “Get Back” kantaren bizkarrezurra ateratzen duenean, adibidez. Edo Harrisonek Ringori laguntzen dionean “Octopus’s Garden”-en doinuarekin. Jacksonen muntaia, bestalde, miragarria da: kaosaren eta asperkizunaren antolaketa inteligente bat, hasierako desenkontruetatik Apple estudioetako teilatu-lauko kontzertu eztandagarrira eramaten gaituena, non oraindik benetako adiskideen talde bat balira jo baitzuten. Guztiak zentzu bat izango balu bezala. Errelatoaren antolaera zein erabakigarria den demostratuz, beste behin ere.

Ez, dokumentala ez da mundu guztiarentzako. Baina aspaldi entzun gabe neukan The Beatlesen diskorik txarrena berreskuratzera eraman ninduen, eta beste era batean aditzera.

Eta, ondoren, aurreko guztiekin jarraitzera.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2022ko otsailaren 5ean]

Europa, Europa

[Aste honetan kolaboratzen hasi naiz, iritzi-zutabe batekin edo, Euskadi Irratiko Faktoria saioan, hiruki bat osatuz Uxue Apaolaza eta Alaine Agirrerekin Hiruhortza atalean, hiru asterik behin beraz. Hauxe da irakurri nuen lehenengo testua, hemen entzun dezakezuena].

Uxue Apaolazak, lehengo asteleheneko bere hiruhortzan, hauxe zioen: “Elkartasun beharra errazago ikusten dugu jokoan gure senideak daudenean. Ez direnean, tira, elkartasun deiak malgutzen zaizkigu”. Europari buruz ari zen, besteak beste: gure Europa hiperzibilizatu honetan etorkinak, etorkin pobreak noski, tratatzeko dugun eraz.

Eta horrek eraman nau Europaren gaira. Modu saihestezinean, azken astean Europaren ekialdean metatzen ari den guztia gogoan.

Kontua da nik beti nahi izan dudala europazalea izan. Mitoak behar ditugu, bizi nahi badugu, eta beti desio izan dut Europarenean sinestea. Badakizue: tolerantziaren ideiaren sorlekua. Ilustrazioaren baloreen itsasargia. Giza eskubideen sehaska. Ongizate estatuaren diseinatzaileen aberrien gaineko aberria. Kontzeptu horiek.

Baina oso zaila jarri didate beti. Historiak oso zaila jartzen dit, oroimenera etortzen zaidalako zein izan zen Europar Batasunaren jatorria: merkatu komun bat besterik ez, gainbeheran sartutako inperio batzuk ekonomikoki salbatzeko helburua zeukana. Politikak oso zaila jartzen dit, Europar Batasunaren eraikuntza herritarrei bizkarra emanez eraman delako aurrera, modu burokratiko aski ilun batean. Eta, batez ere, muga-politikak oso zaila jartzen dit Europan sinestea, Uxuek lehengoan aipatzen zituen migratzaile hilen kopuruak gogoan.

Baina tira, pentsatzen nuen, behintzat azkeneko hirurogeita hamar eta koxka urteetan elkarren artean erailtzeaz babestu gaitu Europar Batasunak: europarren arteko etengabeko sarraskiez libratu gaitu. Zeren eta Europa zerbaitek definitu izan badu, historikoki, horiexek dira, gerra etengabeak: gutxienez XIV. mendetik, Ehun Urteko Gerratik (ez bada lehenagotik) gure azpikontinentetxoa behin eta berriro sakailatu dutenak.

Hori ere gezurra da, ordea: Europak, aukera izan bazuen ere, ez zituen Jugoslaviako gerrak geldiarazi, 1990eko hamarkadan. Eta oso litekeena da Ukrainan pizten ari dena gelditzeko ahalmenik ez izatea. Zuzenean sustatzen ez badu, behintzat. Eta badakit nork ordainduko dituen ondorioak: bertako populazio zibilak, ohi bezala. Eta errefuxiatuak sortuko dituela egoera horrek, migrante berriak, Batasunaren hormen kontra joko dutenak atzera.

Horretarako ere ez du balio gure Europa honek.

POSTDATA: Ez dut uste hau “euroeszeptiko” baten artikulua denik, Iñaki Guridi kazetariak galdetzen zidan bezala; izan ere, esan bezala, Europan biziki sinetsi nahi nuke. “Euroetsi” batena da, akaso. Europa gero eta museizatuago hau, berriz ere, Estatu Batuen morroi gisa ari da Ukrainaren kontuan, demokraziatik baino autokraziatik hurbilago dagoen Errusiaren aurrean (baina Europar Batasunak berak halako ezaugarriak dituzten antzeko erregimenak onartzen ditu bere mugen baitan, Hungarian eta Polonian…). Edonola ere, argi daukat gehiago komeni zaigula Europar Batasunaren barruan egotea, kanpoan baino (Brexita froga argia izan da alde horretatik). Beste kontu bat da ea Munduari komeni zaion Europa hau bezalako zerbait…

[Zutabea girotzeko musika bat aukeratzeko eskatu zidaten Faktoria irrati saioko lagunek, batez ere amaiera aldera entzun zedin: nire irakurketaren fondo bezala dago, baina berandu amaitu nuen irakurketa, eta ezin izan zen nahikoa entzun. Kraftwerk talde alemaniarraren “Europe Endless” kanta zen, 1977koa, Europaren utopiaz ironia pixka batez ari dena, bere edertasun hotzean: “Real life / and postcard views / Europe endless…”. Hemen entzun dezakezue].

Ezkutuan

Badago, duela ez hainbeste irakurri nuen Patricia Highsmith egile estatubatuarraren biografia batean (1921-1995), atentzioa eman zidan xehetasun bat, ezagutzen ez nuena: bere lehenengo urrats profesionalak, idazle bezala alegia, komikiaren munduan eman zituela. Zertan, eta Urrezko Aroko goiburu batzuentzako gidoigintzan, alajaina –komikiaren historia ezagutzen ez dutenentzat, «Urrezko Aroa» deitzen zaio, Estatu Batuetan, super-heroien komikien lehenengo labealdiari, hots, Superman, Batman, Linterna Berdea, lehen Amerika Kapitaina eta enparauak eman zituena, 1930 eta 1950eko hamarkaden artean, oro har–. Highsmith, filologia ingeleseko eta idazketa sortzaileko unibertsitate-ikasketak egin ondoren, Harper’s Bazaar edo The New Yorker bezalako prestigiozko aldizkarietan saiatu zen lana aurkitzen, besteak beste, baina guztiek atzera bota zituzten haren eskakizunak. Eta, modu horretan, 1942 eta 1948 bitartean, hogeita koska urte zituela, zenbait komiki-argitaletxerentzako egin zuen lan free-lance gisa, hala super-heroien istorioak idatziz –esaterako, Black Terror, Fighting Yank edo The Destroyer bezalako pertsonaienak, guztiak bigarren edo hirugarren mailako figurak Urrezko Aroan, eta gaur egun aski ahaztuak–, nola bestelako aldizkarientzat, komiki historikoa edo westernaren generoa jorratzen zutenak.

Joan Schenkar bere biografoak (Patricia Highsmith. El talento de Miss Highsmith, Circe 2010) espekulatu egiten du gertatuko litzatekeenaren inguruan baldin eta Highsmith, Timely Publications Stan Lee-ren orduko argitaletxearentzako ere lan egin zuena, Spider-man neurotikoaren gidoiak idaztera iritsi izan balitz. Baina hori ezinezko historiko bat da: egia da Highsmith Timelyko heroi batzuen istorioak gidoitu zituela, The Destroyerrenak adibidez, baina Leek ez zuen Spider-man asmatuko askoz ere geroagora arte, 1960ko hamarkadako «Zilarrezko Aroan» hain zuzen, Timely iluna Marvel Comics –laster– ahalguztiduna bihurtu zenean. Ordurako Highsmith idazle ezaguna zen mundu mailan, eta ez zuen inolako interesik erakusten komikiaren munduarekiko.

Are gehiago, mundu horrekin lotu zezaketen pista guztiak sistematikoki ezabatzen saiatu zen, bere hastapenei buruz hitz egiten zuenean ez baitzuen sekula aipatu: soilik hil ondorengo ikerketa biografikoek azaleratu dute egilearen ibilbide «literarioaren» alderdi hori (berriki argitara eman diren haren egunerokoetan, agian, irakurri ahal izango dugu, zuzenean, Highsmith komikigilearen inguruko xehetasun gehiago, baina haren egunerokoak eta koadernoak kontsultagai zeuden, Suitzako artxibategi batean, ikertzaileentzat, beraz, alde horretatik ezin ditugu berri askorik espero). Edonola ere, komikigintzaren «aro higshmithar» hori ez da nolanahikoa, nire ustez, sei urte ez direlako preseski gutxi, idazle baten formazio-prozesuan. Eta ia ziur nago komiki-gidoilaritzak, are gehiago Estatu Batuetan praktikatzen denak –industria-kate fordista baten gisan funtzionatzen zuenak, orduan eta baita egun ere–, eragina izan zuela istorioak eraikitzeko bere estiloan. Apaindurak saihesteko eta argumenturako funtsezkoa ez dena alde batera uzteko bere joeran, adibidez.

Baina Patricia Highsmith kultura garaiaren eta masa-kulturaren arteko zanga oso zabala zen une historiko batean hazi zen, eta bere jomuga goi mailako idazlea bihurtzea zen; hala, Truman Capote-ren bitartez Yaddo-ko idazle kolonian denboraldi bat pasatzeko gonbita lortu zuenean, komikien mundua utzi eta bere lehenengo nobela ondu zuen, Ezezagunak tren batean (1950), fama kuotatxo bat eta independentzia ekonomikoa eskurarazi ziona; Alfred Hitchcock-ek film bihurtu zuen berehala, arrakastaz (1951). Eta prestigiozko idazlea bihurtzeko asmo horretan, zer esanik ez, pulp komikiekin izan zezakeen lotura oro ukatu beharra zeukan. «Ukatu» zuen bezala, Claire Morgan ezizenaren bitartez, The Price of Salt bere bigarren nobela idatzi izana (1953), haren eduki argiki lesbikoak bere karrera kaltetu zezakeelakoan –orduz geroztik literatura homosexualaren klasiko bat bihurtu da, besteak beste lehenengoetarikoa izan zelako ez zuena protagonista lesbiana patu tragiko batera kondenatzen; duela ez hainbeste pelikula bihurtu zuten hura ere, Carol izenburupean (Todd Haynes, 2015)–.

Badakit, ez dago zertan gehiegi harritu: ez al dira, azken finean, faltsukeria eta gezurra Highsmithen literaturaren leit motiv nagusienetakoak?

Highsmithek bere helburua lortu zuen ala ez eztabaidagarria da. Estatu Batuetan, bere aberrian, eta salbuespenak salbuespen, generoko idazletzat jo izan dute betidanik, eta «suspensearen dama» bihurtu. Masa-kulturatik gertuago, beraz, goi-arnasako Parnasotik baino. Agian horregatik zuen maiteago Europa, bizitokia izan zuena bere helduaro ia osoan: kritika europarrak idazle handi baten trataera eman izan dio, oro har, eta haren aldezleen artean Graham Greene edo Peter Handke mailako idazleak aurki daitezke –nahiz eta miresmena ez zen, itxura batean, elkarrekikoa: Handke nahiko idazle aspergarria iruditzen zitzaion ahoan bilorik ez zeukan Highsmithi…–.

Ezin dut burutik kendu Highsmith lasaiago bizi ahal izango zela, alde horietatik guztietatik, urte batzuk geroago jaio izan balitz: ez zukeen bere bigarren nobela ezkutatu beharko, eta, komikiak azken hamarkada hauetan iritsi duen prestigioa lagun, ez zukeen zertan itzaletan utzi bere gidoilari garaia, kontu lotsagarria bailitzan.

(Baina urte batzuk geroago jaio izan balitz, agian ez zen bihurtuko ezagutzen dugun idazle gupidagabe eta zorrotza. Eta kontu ezkutuez beteriko bere obra ez zen, menturaz, horren kitzikagarria izango).

Schenkarrek gogorarazten duen bezala, Highsmithi behin betiko fama eman zion Ripley trebea nobelaren hasieran (1955), protagonistaren iruzurren lehen biktimetako bat Frederick Reddington komikigilea da: Tom Ripleyk «estafagarrien» zerrenda batetik aukeratzen du, zeinetan, harekin batera, ilustratzaile bat, musikari bat, argazkilari bat eta kazetari bat agertzen baitira. Ba guztien artean komikigilea aukeratzen du, hain zuzen ere.

Gauzak ezberdinak izan balira, zerrendako besteetako bati egingo zion maula, apika.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko uztailaren 24an. Argazkia Ruth Bernard-ena da, 1948an ateratakoa, eta gorago aipatutako Joan Schenkarren biografiatik hartu dut].

Kritikaz harago

Hamazazpi edo hemezortzi urte izango genituen, batxilergoko azken kurtsoak egiten ari ginen. Talde literarioa eratu genuen ikastetxean zenbait lagunek: institutuko aldizkarirako idazten genuen, fanzineetara ipuinak eta poemak bidaltzen genituen, gure –etorkizuneko– testuez osatutako ziklo literario ezin konplikatuagoak planifikatzen genituen, lehiaketetara aurkezten ginen, sekula muntatzera iritsi ez ginen antzezlan bat idatzi genuen –gogoan dudan gauza bakarrenetakoa da Pink Floyd eta Kraftwerk taldeen abestiak zeramatzala balizko soinu-bandan–. Harrapatzen genuen guztia irakurtzen genuen, liburuak pasatzen genizkion elkarri. Literaturarekiko pasioaren lehenengo urteak ziren haiek, eta intentsitate bereziz bizi genituen. Normala den bezala.

Halako batean ipuin mordoxka bat metatu nuen, liburu-erdia edo osatzeko modukoa. Baina, jakina denez, idazlea sekula ez dago seguru bere talentuaz, are gutxiago hastapenetan dagoenean, eta ipuin horiek kanpoko autoritate baten lupapean jartzea erabaki genuen. Letren Errepublikaren mekanismoen funtzionamendua menderatzen ez genuenez, hots, ez genuenez inor ezagutzen, lagun baten arreba nagusiarengana jo genuen, berak ere idazten zuelako eta ordurako, guk ez bezala, sari literario batzuk irabazi zituela bagenekielako. Handik urte batzuetara neska gazte hura –guri emakumea iruditzen zitzaigun– ezaguna bihurtu zen euskal kulturgintzaren munduan: pertsona egokiarekin bete-betean asmatu genuela baino ezin dut ondorioztatu, erretrospektiboki. Nebaren bitartez, beraz, eta itxaropenez beterik, nire ipuin bildumatxoa helarazi genion bere iritzia jakiteko.

Erantzuna ez zen gehiegi berandutu. Testuak oharrez eta zuzenketa-proposamenez beteta itzuli zizkidan adiskideak; lan itzela egina zuen arrebak. Baina ondorio orokorra, esplizituki adierazita zetorrena amaierako iruzkinetan, argia zen: hobe beste zerbaitetara dedikatuko banintz. Imajina daitekeen bezala, kolpe latza izan zen hura nire autoestimuarentzat.

Handik urte batzuetara, nire lehenengo gaztelaniazko liburua argitaratuta neukala –behin eta berriro aurkezten ginen lehiaketa horietako bat, azkenik, irabazi ostean–, beste liburu bat osatu nuen azkenaldian idatzitako ipuinekin. Gaztelaniaz idazten nuen oraindik, eta hainbat argitaletxetara bidali nuen, hasi niri gehien gustatzen zitzaizkidanetatik –ez edozein, noski: idazlea ez dago sekula bere talentuaz seguru, baina anbizioa ikaragarria du betiere–, txiki eta ezezagunetara heldu arte. Gehienetatik ez nuen erantzunik jaso; bat edo batetik protokolozko errefus eskutitz-eredu horietako bat iritsi zitzaidan.

Edonola ere, halako batean, editore batek nirekin biltzeko asmoa azaldu zuen, ipuin liburu hartaz hitz egiteko, eta kafetegi batean ipini zidan hitzordua. Berriz ere itxaropentsu, haren enkontrura abiatu nintzen. Hark ere, nire kidearen arrebak bezala, etxeko lanak eginda zekartzan, “eskuizkribuaren” orrietan ageri ziren marka gorri ugariek aditzera ematen zuten bezala. Editore hark, ordea, mahaian nirekin eseri eta berehala, nire esperantzak apaldu zituen: liburua zergatik ez zidan argitaratu behar azaltzera zetorkidan. Ordubetez aletu zizkidan ipuinen akats guztiak. Ondorioa ez zen gure institutuko lagunaren arrebarenaren oso ezberdina: bere ustez ere ez nuen idazle izateko dohain berezirik.

Aipatutako pasadizo horien aurrean bi aukera nituen: desanimatzea, ala tematzen jarraitzea. Honezkero argi dago, onerako edo txarrerako, ze bide hautatu nuen. Izan ere, ipuin haiek, urte batzuk geroago, La isla de los antropólogos y otros relatos liburua osatuko zuten, Lengua de Trapo argitaletxeak kaleratu zuena, azkenean.

Ez da faltako pentsatuko duenik agian hobe bi aholkulari haiei kasu egin banie. Zilegi da, noski. Nire aldetik, baina, ez naiz nire intsistentziaz damutu…

[Artikulu honen bertsio pixka bat laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko azaroaren 13an].