Ana Malagonen hitzak “Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak” liburuari buruz

[Kurtsoa aspalditxo hasi da, eta bada ordua blog hau berrabiarazteko. Egunotan nire azkeneko ipuin liburua, Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak, promozionatzen nabil eta, ezinbestean, auto-salmenta ekintza lotsagabe horrek bere lekua hartuko du Oharrak & Hondarraken. Joan den astean Donostian aurkeztu genuen lana, eta egun horretako prentsaurrekoan Ana Malagon idazle eta, hala ere, adiskidea izan nuen lagun, Aitor Arregi zinemagilearekin batera. Irakurri zituzten testuak eskatu nien biei -hori ere nahiko lotsagabeki-, eta hona hemen, hasteko, Malagonek esan zituenak].

Kaixo.

Ez dakit zertan ari zen pentsatzen Iban bere liburua aurkezteko eskatu zidanean. Ekainean izan zen eta tira, badakizue nolakoak diren ekainak irakasle direnentzat. Halako temeridadearengatik damutzen hasia egongo da dagoeneko, bere hanken mugimenduek salatzen dute. Zuen zorionerako eta bere eta nire lasaitasunerako, laburra izango naiz. Sekula kontatu beharko ez nituzkeen gauzak esaten bukatuko baitut bestela. Eta gainera ez dut zuek distraitzeko GIF animatuak proiektatzeko modurik.

Zaila da ipuin liburu bati buruz hitz egitea esan behar ez zenuena esan gabe. Kontuan hartu behar dugu hau ez dela irakurle klub baten solasean botatako iruzkina, gauzak esan behar ditudala baina gauzak isildu ere bai, nire asmoa hemen irakurleak erakartzea baita, iletik tiraka bada ere. Zaila da ipuin liburu bati buruz hitz egitea eta nobelan pentsatzen egiten den galderari erantzun behar izaten delako. Hots, “zeri buruz da” madarikatu hori.

Galdera honi, “ai, ba ez dakit, bizitza eta horrelako gauzak” esanaz erantzuteko tentazioa oso handia da.

Gauzei buruz baita Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak. Izenburuak esaten du. Gauza deitzen zaie bere izenagatik deitzea kosta egiten diren gauzak direlako. Tabuak, sekretuak eta errebelazioak, eta ondorioz, damuak. Izenburuak berak dio. Liburu hau damu bat da.

Familiak diren gauza hori presente dago. Maite dut gauza hau. Debilidadea daukat familia disfuntzionalen inguruan, eta, ziur nago, zuek ere bai. Ez dut testu analisian eta are gutxiago psikoanalisian sartu nahi, lehenengoa ez baita nire esparrua eta bigarrenak halako errepelusa ematen didalako, baina deigarria iruditzen zait nola ipuinaren ikuspegiaren arabera, aita edo alaba den (aita eta alabak daude batez ere), semea edo ama den, bestea maiz misterio bat bilakatzen den. Ibanen ipuinetako alabak distanteak eta batzutan ulertezinak dira beraien aiten begitan. Ibanen ipuinetako aitek bizitza izkutu bat dute, haien alabek deskubritu ala ez.

Etorkizuna den beste gauza hori ere hor dago. Batzutan irribarrea izozten duen etorkizun bat da, ironikoa eta aldi berean, distopikoa. Eta badakizue distopia ironikoek deserosotasun hori eragiten dutela. Oso konbinaketa potentea da, gure oraineko absurduak salatzeko balio duena.

“Science fiction sucks at predicting the future, but it sure is good at predicting the present (c.f. William Gibson): that is, the stuff that seems plausible in science fiction at any given moment is a good source of insight into what’s on our collective minds”, Cory Doctorow.

Literatura edo metaliteratura den beste gauza horretan, eskerrak, autorearen heriotza dator. Oso interesgarria da autoreen pertsonalismo garai hauetan Ibanek autoreak hiltzea, ezabatzea, ahaztea. Autorea-pertsona eta autorea-obra banatu egiten dira.

Eta azkenik, Ibanek “Gauza” bezala izendatu izan duen euskal gatazka izan den “gauza” hori aipatuko dut. Iraganetik altxatzen zaizkigun mamuak dira, gaurtik eta etorkizun nik uste dut nahiko hurbiletik kontaturiko ipuinetan. Geografiak, kronologiak, gatazkaren alde anitzak islatzen dituzte eta horrekin gatazka beraren absurdua. Eta batek pentsa lezake, ekidistantzia bat dagoela, baina nire ustez, posizio bat dago honetan, gauzaren konplexutasuna adieraztearen aldeko posizio bat. Eta gauza honen inguruan nahiko posizionamendu ausarta iruditzen zait, errazagoa izango litzatekeelako alde batean kokatzea. Edo batzuek egin duten bezala, alde batetik, beste aldea topikoz eta ez ulertu nahiaz erretratatzea.

Horiek dira nik liburu honetan aurkitutako “gauzak”, disfrutarazi nautenak, hausnartzen utzi nautenak eta irakurle naizen partetik, nire gauzekin nahastu egin zaizkidanak.

Oso ondo dago. Erosi. Irakurri. Orain. Ya.

Ana Malagon.

Advertisements

Hiru itzulera (duin)

[Eta, ikasturtea amaitzeko, musika: noizean behin berreskuratzen ditudan “Hiru disko” saileko artikulu horietako bat. Horrekin lotuta, aitortu behar dut kurtso honetako kontu pozgarrienetako batek musikarekin izan duela zer ikusia: Don Inorrez proiektuarentzat idatzi dudan “Looking To Mess About” ipuina alegia (ohore bat niretzat). Izan ere, Don Inorrez, Bide Ertzean-en spin off bezala, gaurko gaia den itzulera musikal duinekin lotuta dago, nolabait. Duinak baino gehiagorekin, kasu honetan.

Oharrak & Hondarrak bloga, dena ondo bidean, irailean bueltatuko da. Ongi pasa oporrak!].

Musika taldeak banatu egiten dira, azkenean, eta bakarlariak, uneren batean, erretiratu ohi dira: hori egia unibertsala da. Baina hori bezain unibertsala da, orobat, handik urte batzuetara berriro elkartu eta oholtzara itzuliko direla, arrazoi ia beti krematistikoengatik (nahiz eta haiek “dibertsioa”, “fanen eskaera etengabeak”, “inspirazioaren itzulera” eta antzeko kontzeptu etereoekin mozorrotu erabakia). Itzulera horiek bi motatakoak izaten dira: 1) diskorik gabekoak (horietan musikariak bere greatest hitsak kasik karaoke moduan paseatzera ateratzen dituzte mundu zabaletik), eta 2) diskoarekin (modalitate honetan karaoke-bira bera egiten dute, baina, gainera, aitzakia bezala, disko txar bat kaleratzen dute, zeinaren kanta bat edo bi joko dituzte, gehienez, hit zaharren artean). Dena dela, badaude itzulera-disko batzuk duintasun maila minimoa iristen dutenak, eta, tamalez, oharkabean pasatzen direnak. Hona halako hiru.

why call it anything bilaketarekin bat datozen irudiak

The Chameleons, Why Call It Anything, Artful, 2001.

The Chameleons 80ko hamarkada hasierako talde siniestro-depresibo onenetakoa izan zen, arrakasta handirik izatera heldu ez bazen ere; bi LP independente kaleratu ondoren, multinazional batek (Geffenek) haiengan sinetsi eta disko bat grabatu zuten 1986an, enpresaren espektatibak bete ez zituena (jakina); ondoren, abentura estrainio pare bat, eta ohiko banaketa. Dena dela, kultuzko jarraitzaile oinarri on bat zuten Chameleons-ek, eta kontzertu batzuetarako juntatu ziren 2000 urtetik aurrera. Eta berrelkartze horretatik, miragarriki, disko hau sortu zen: 80ko hamarraldiko hiru disko haien jarraipen orbangabea, hamabost urtetako etenaldirik gertatu izan ez balitz bezala; zaharren artean random moduan ipiniz gero, zinez, ez da diferentzia nabaritzen (ragamuffin aire batzuk txertatzen dituen “Miracles and Wonders” abestia alde batera utzita, akaso). Hots, aurreneko hirurak bezain ona, iluna eta angustiaz betea. Zoritxarrez, ez zen inor enteratu. Besteak beste, irudipena daukat, goizegi elkartu eta grabatu zutelako: urte gutxi batzuk itxaron izan balute, post-punk delakoaren olatua hartu ahal izango zuten, eta nekezago egingo zitzaien Editors edo Interpol gisako taldeei The Chameleons-en ondarea horren mimetikoki (eta zigorgabeki) lapurtzea…

Days Run Away bilaketarekin bat datozen irudiak

The House of Love, Days Run Away, Arts & Industry, 2005

Hauek ere pixka bat garaiz kanpo ibili ziren: beren gitarren popak (arinki psikodelikoa) ez zuen oso ondo bat egiten laurogeiko hamarraldiko bigarren  erdialdeko Zeitgeist bonbastikoarekin, eta Madchesterreko mobidara nahiko trakeski egokitzen saiatu ziren gero. Emaitza: bi disko enorme (homonimoak, 1988 eta 1990ekoak, hurrenez hurren), eta maldan beherako beste bi, 1993ko banaketara eraman zutenak ihesbiderik gabe (kideen arteko ohiko iskanbilen artean). 2005ean, ustekabean, lider haserretuek taldea berrosatu eta disko hau kaleratu zuten. The Chameleons-en itzulera-diskoaren ereduaren aurka, Days Run Away honek zer ikusi gutxi du The House of Love-ren hasierako disko gitarrero haiekin: hemen ez dugu topatuko “Shine On” edo “I Don’t Know Why I Love You” bezalako hitazo independenterik; izan ere, diskoa nahiko akustikoa da, aitzindarien elektrizitate gozoarekin alderatuta (horren arrastoak geratzen badira ere “Love You Too Much” edo “Kit Carter” kantetan). Imajinatzen dut fan zaharrek beste zerbait espero zutela; hala ere, ahotsak, koroak eta melodiak hor daude, etxeko ohiko markarekin, eta disko ona da: entzun bestela “Kinda Love” (popean erromantizismoaren biziraupena bermatzen duen kanta horietako bat), eta hitz egingo dugu.

bush aerial bilaketarekin bat datozen irudiak

Kate Bush, Aerial, EMI, 2005.

Kate Bush rara avis bat izan zen 1970eko hamarraldiko amaieran eta 80koan zehar: pop histrioniko samar bat praktikatu zuen, nahiko teatrala, muzin egiten ez ziona (garai hartan!) rock progresiboaren ekarpenari. Gainera, ez zen ahots soil bat, bere abestiak konposatu, koreografiatu eta produzitzen baitzituen; bere karreraren kontrol osoa izatera iritsi zen lehenengo emakumeetarikoa izan zen (Madonna baino dezente lehenago); zordun handiak ditu Björk, Tori Amos edo Bat For Lashes, besteak beste. Baina, halako batean, gailurrera iritsi ondoren (“Running Up That Hill” klasiko ochenteroarekin), eta LP diskretuago pare bat eta gero, plaf, eklipsea. Amatasuna, erretiroa landa ingelesean; legendak dioenez, EMI etxeko exekutiboak, kezkatuta, etxaldera joan zitzaizkion bisitan, galdezka ea zertan ari zen lanean, eta Bushek azenario-tarta ederra eraman zien, labetik atera berria: “Honetan!”. Baina ez zen egia osoa, antza: hamabi urteren buruan Aerial diskoa argitaratu zuen, bikoitza gainera, aurrekoak bezain fina, hetereogeneoa eta, horregatik, ezberdina eta berdina aldi berean (nire kanta faboritoa: “Nocturn” luzea). Kate Bush ez da eszenatokien lagun, eta, ordukoan, ez zuen birarik egin; agian horregatik lan honek ez zuen lortu  merezi zuen oihartzuna. Baina merezi du.

[Artikulu hau Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2010eko abenduko zenbakian].

Ursula K. Le Guin, azken klasikoa

Joan zaigu, ia laurogeita bederatzi urte zituela, Ursula Kroeber Le Guin, zientzia-fikzioaren maistra handia (Berkeley, 1929-Portland, 2018). Eta plurala nahita erabiltzen dut, asko ginelako –eta garelako– bere jarraitzaileen erkidegoko partaide. Eta, bestalde, ziur nagoelako berari gustatuko zitzaiokeela pluralaren lehenengo pertsonak adierazten duen jabegoaren nolabaiteko zentzu kolektibo hori.

Intelektualen familia batean jaioa –bere gurasoak, Alfred L. Kroeber eta Theodora Kracaw, antropologia eta etnologia alorrean aritu ziren, eta horrek badu bere garrantzia Le Guinen ibilbide literarioaren ezaugarri batzuetan–, idazle bokazioa aurkeztu zuen txikitatik, eta filologia ikasketak egin zituen, frantziar eta italiar literaturan espezializatuz; Europara egin zuen ikasketa bidaian zehar ezagutu zuen bere senarra izango zena, Charles Le Guin, Portlandeko unibertsitateko historia irakaslea bihurtuko zena.

Zientzia-fikzioaren eremuan eman zituen lehenengo urratsak, Estatu Batuetan generoko aldizkari espezializatuek eskaintzen zituzten argitaratzeko aukera joriak probestuz, emakume idazleek nahiko zaila zeukaten garai batean, gainera –oso alor maskulinizatua zen zientzia-fikzioarena: gogoan har dezagun nola Alice Bradleyk, Le Guinekin ia batera hasi zen emakume urrietako batek, bere generoa ezkutatu behar izan zuen luzaroan James Tiptree jr. ezizenaren pean–. 1960ko hamarraldiaren hasieran bere ipuinak argitaratzen hasi ziren, eta 1966an iritsi zen bere lehen nobela laburra, Rocannon-en mundua, zeinetan aurrenekoz agertzen baitzen Ekumen delakoaren unibertsoa –batzuek “Hainitar zikloa” deitzen dutena–, bere hurrengo lan askoren testuingurua osatuko duena: gizakiek –Haini jatorriko humanoideek, tartean lurtarrek– gidatutako izarren arteko nolabaiteko liga, laguntza eta aholkua eskaintzen diena kosmosean zehar topatzen dituen zibilizazioei, nahiz eta ez beti ondorio ongarriekin. Trama horrek mundu eta izaki ezberdinen arteko enkontruak eta talkak deskribatzeko aukera ederra eskaini zion Le Guini, eta ziklo horretan kokatzen dira, nire ustez, bere eleberri eta ipuinik interesgarrienak. Egilearen irudimenaren potentzia bereziki handia da alor horretan: bere nobela famatuenetako batean esaten zuen bezala, Iluntasunaren ezkerreko eskua izenekoan (The Left Hand of Darkness, 1969), “Egia imajinazioaren ondorio bat da”.

Arrakasta 1960ko hamarraldiaren amaieran eta 1970ekoan iritsi zitzaion, nobela sail paregabe batekin: aipatu berri dudanaz gain, Ezeukiak (The Dispossessed, 1974) eta Munduaren izena Basoa da (The Word for World Is Forest, 1976), guztiak Hainitar ziklo narratibokoak. Iluntasunaren ezkerreko eskuan, Ekumeneko ordezkari batek bisitatzen zuen Gethen mundu “erdiarotarraren” bitartez, sexuen eta generoen arteko mugak esploratzen zituen, ausarki, Le Guinek, gethendarrak, humanoideak izanda ere, androginoak direlako eta sexuz aldatzen doazelako haien bizitza-zikloetan zehar… Kontua da Gethenen estrainioa dena Ekumeneko ordezkari soilik gizonezkoa dela –arraza beltzeko pertsonaia, bide batez esanda: hori ere ez zen batere ohikoa garai hartan–. Hugo eta Nebula sariak eskuratu zituen, zientzia-fikzioaren nagusienetakoak.

Ezeukiak da, agian, Le Guinen lanik ezagunena –honek, aurreko sariak lortzeaz gain, Locus izenekoa ere irabazi zuen–: ukitu utopikoak dituen nobela honetan bi mundu kontrajartzen dira, Anarres –planeta elkor eta erlatiboki pobrea, gizarte-antolakuntza anarkista zorrotz baten bitartez funtzionatzen duena–, eta Urras, zeinetako herrialdeetan kapitalismoaren eta sozialismoaren bertsio autoritarioak baitira nagusi. Anarrestik Urrasko herrialde kapitalista nagusira Shevek fisikari protagonistak egiten duen bidaia da Le Guinek erabiltzen duen bidea antolakuntza ekonomiko ezberdinen kontrastea egiteko eta lanaren etika, ekologismoa edo konpromiso iraultzailea bezalako gaien inguruan hausnartzeko –aurki euskarara itzulita egongo dela espero da, Talaios kooperatibaren eskutik–. Munduaren izena Basoa da nobelan, bestalde, egilearen kezka ekologistak are gehiago nabarmentzen dira, indarkeria ezaren ingurukoekin batera, kolonialismoaren kritika zorrotza ere baden liburu honetan –James Cameronen Avatar blockbusterrak asko zor dio, aitortzea ahaztu zitzaion arren, Le Guinen lan horri–; Hugo saria irabazi zuen, orobat, nobela laburren kategorian.

Fantasiaren alorrean ere aritu zen, eta hor, ziurrenik, Lurritsaso liburu-saila da bere emaitzarik entzutetsuena (Earthsea, sei liburukiz osatua), gazte literaturaren klasiko bat, Eraztunen Jauna tolkiendarraren ildoan, eta Harry Potterren liburuen aurrekari argia; bestalde, mundu alternatiboak, baina ez zehazki zientzia-fikziozkoak edo fantasiazkoak marraztu zituen Orsiniako ipuinak (Orsinian Tales, 1976), Malafrena (1979) edo Lavinia (2008) bezalako liburuetan, nahiz eta niretzat zientzia-fikzio estandarraren alorrean egindako lanek daukaten balio handiena. Bide batez esanda: nobelengatik ezaguna den arren, ipuinlari bikaina zen, orobat, Le Guin, Haizearen hamabi bizilekuak (The Wind’s Twelve Quarters, 1975), Munduaren urtebetetzea eta beste istorio batzuk (The Birthday of the World and Other Stories, 2002) edo Plano aldaketak (Plane Changes, 2003) bildumek oso argi uzten duten bezala (haietako bat, gutxienez, euskaraz entzun daiteke Xerezaderen Artxiboa podcastean: “Legez kanpokoa”).

Taoismoak eragin handia izan zuen berarengan, eta beti ere pertsona ezkertiar antiautoritario bezala aurkeztu zen, feminismoaren eta ekologismoaren kausekin bereziki konprometitua. Le Guinek esan zuen bezala, “Kapitalismoan bizi gara. Bere boterea saihestezina iruditzen zaigu. Berdina gertatzen zen erregeen jainkozko eskubidearekin. Gizakiek edozein giza-botereari egin diezaioke aurre, eta baita aldatu ere. Erresistentzia eta aldaketa, maiz, artearen alorrean hasten dira, eta, oso maiz, gure artean, hitzen artean”. Bere azkeneko borroketako bat Google bezalako korporazioen gehiegizko eraginaren aurkakoa izan zen, haren digitalizazio-proiektua egile-eskubideen alorrean eragiten ari den kalteen inguruan hain zuzen ere.

Zientzia-fikzio anglosaxoiaren egile “klasikoen” –Asimov, Heinlein, Clarke…– osteko belaunaldikoa zen Le Guin, hau da, zientzia-fikzioari maila literario jasoago bat eman nahi izan ziotenena, hots –eta zabal arituz–, Philip K. Dick, Samuel R. Delany, J.G. Ballard eta enparauena, eta ahalegin hori nabarmena da bere obran, generoari gaien eta fokatzeen aldetik egin zizkion ekarpen berritzaileak alde batera utzi gabe. Bide horretan, nire ustez, bereziki arrakastatsua izan zen Le Guin, hainbeste ezen –beste idazle  batzuekin batera, noski– zientzia-fikzioa genero heldu eta “onargarria” bihurtu baitzuen, “azpigeneroko” edo pulp literaturaren katakonbetatik ateraraziz. Edo, beste era batean esanda, agian aldarrikatu beharko genukeena ez da zientzia-fikzioaren maistra handia izan zela, literaturaren maistra handia izan zela baizik.

Eta kito.

ursula

[Testu honen bertsio laburra Galde aldizkariaren 2018ko udaberriko zenbakian eman zen argitara].

Traditore

Behin batean bere ikasleen aurrean nire autoitzulpen esperientziaz hitz egitera gonbidatu ninduen, adeitsu, Itzulpengintza eta Interpretazioa karrerako irakasle batek. Pozik eta konfiantzaz beterik joan nintzen mintegira, duintasunarekin arazo handiegirik ez dugun idazleok –hots, gehienok– gure egoa laztandua gerta daitekeen edozein egoera probesteko pultsioari jarraiki. Ez nengoen prestatuta han topatu nuen kontrako jarrera oro har mesfidatirako. Saioa, dialektikaren ikuspegitik, bizia izan zen: Itzulpengintzako ikasleek ondo merezita daukate Letren Fakultateko elite intelektualaren fama. Hots, metaforikoki lubakibandesko jarrita, KOz ez dakit, baina –izan nadin optimista– gutxienez puntutara galtzaile atera nintzela esan daiteke.

Berehala ulertu nuen arinkiegi onartu nuela gonbidapena: azken finean ni, besteak beste, konpetentzia desleiala egin ziezaiekeen agente bat besterik ez nintzen itzultzailegai haientzat, enkarguen merkatu-kuota murriztu ahal zien sarkin bat, berez nahiko prekarizatuta dagoen alor profesional batean. Idazle autoitzultzailearen trajea beharrean hobe nukeen egun batez armairuan utzitako historia ekonomikoko irakaslearena jantzi izan banu, hara abiatu aitzin…

Orain Garazi Arrularen Autoitzulpenaren teoria eta praktika Euskal Herrian doktorego tesiak maila akademikoan berretsi du autoitzultzaileon hobena: bide horretan tematzean, erdi-gezurretan ari omen gara aldarrikatzean egiten ditugunak bertsioak direla, eta ez itzulpenak, eta, okerrago dena, euskal literaturaren subalternotasuna areagotzen dugu espainiar eta frantziar sistemekiko, edo horretan erortzeko arrisku handian gaude, diskurtso mailan edo testuan bertan irmo posizionatzen ez bagara behintzat. Arrulak berak, idazlea ere badenak, ez luke sekula bere lanik autoitzuliko: “ez dut parte hartu nahi joko horretan”, dio Argia aldizkarian egin dioten elkarrizketa interesgarrian (2601. zenbakia, 2018-VI-3).

Laburbilduz, eta gauzak pixka bat muturrera eramanez: Autotraduttore, (due volte) traditore. Potenzialmente, bederen.

Ez dut autoitzulpena praktika orokorgarri eta ezinbesteko gisa defendatuko, hautu oso pertsonal bat den neurrian. Baina ezta haren kontra egingo ere: Arrularen diskurtsoak ez nau puntu horretaraino konbentzitu. Niretzat tresna bat gehiago da, aukerazkoa, egoera diglosikoan dagoen hizkuntza –hiztun kopuruan– txiki bateko idazleok Munduko Letren Errepublikaren konkistara abiatzeko orduan. Idazle gehienok, duintasunarekin arazo handiegirik ez dugunok behintzat, hori dugulako –ezinezko– helburu: menderakuntza literario global eta totala. Ez zait iruditzen, alde horretatik, hizkuntza “handirako” itzultzailearekin estuki kolaboratzen duen idazlearen aukeratik horrenbeste urruntzen denik: denok garenez elebidun, idazle “hutsak” “zinezko” itzultzailearen lanaren gainean daukan interbentzionismoa nahiko handia izan ohi da –inpresio hori daukat nik, behintzat: agian beste doktorego tesi bat atera daiteke hipotesi honetatik–. Eta, autoitzulpena legez, gaztelaniara egindako itzulpen “kontrolatu” hori izaten da, ia beti, gainontzeko hizkuntzetara eramana izateko zubi-lanak egiten dituen testua edo, suertea badago eta itzulpena euskaratik zuzenean egin badaiteke, aurkezpen-karta gutxienez.

Ni, gainera, gaztelaniaz hasi nintzen idazten, eta, bizitzaren gorabeherek euskarara eraman ninduten arren, euskal idazletzat gain, hispanikotzat dut neure burua –ez espainoltzat, baina, lasai, ez dut hori esaten espainol hitzari alergiarik diodalako, baizik eta egun, eta Boom latinoamerikarraren ostean batez ere, absurdoa iruditzen zaidalako “literatura espainolari” buruz hitz egitea–. Autoitzulpena, alde horretatik, nire lehenengo urratsei fidel izaten jarraitzeko modu bat da. Besteak beste.

Traditorea beti traditore –saldua beti saldu–, pentsatuko du, agian, bat edo batek. Ez nau bereziki mintzen, azal gogorrekoa naiz. Laurogeiko hamarraldian Euskadiko Ezkerran militatu nuen, beraz, atera kontuak…

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko ekainaren 23an].

traditorerentzat

Faktoria saiorako playlist-a

Kurtso honetan, hamabostero, ostiraletan, Euskadi Irratiko Faktoria saioan tartetxo bat izan dut, goizeko hamarrak jo baino pixka bat lehenago, niri garrantzitsuak iruditu zaizkidan asteko bi albiste musikaren bitartez komentatzeko. Opinologia pixka bat egiteko, alegia. Ez dut uste nire iritziak bereziki originalak edo esanguratsuak direnik, baina aitor dut horiei bi kanta lotzeko aukerak kitzikatu ninduela, eta baietza ematera eraman ninduela, azkenean, proposamena egin zidatenean.

Esan bezala, ez dakit nire iritziek balio handia duten, baina (pentsatzen nuen) behintzat erantsiko diedan musika ona izango da, lasaiago uzten ninduen zerbait. Nire buruari ipini nizkion baldintza bakarrak, musika aukeratzeko orduan, hauek izan ziren: nire gustukoa izatea, eta nire diskotekan egotea.

Hauxe da, ikasturte osoko jarduera aurrera eraman ondoren, atera den behin betiko zerrenda. Ohi bezala, 1980ko hamarraldia nagusitu da, nabarmen (ia kanta guztien %35 hamarraldi horretatik datoz); horiei 1970eko hamarraldiko amaierakoak gehituz gero, hots, punkaren eta New Wavearen lehenengo garaikoak, nagusigoa are nabarmenagoa bihurtzen da. Normala da: Biodiskografiak nire liburuan ipuinak oinarritzeko erabili nituen albumekin antzeko zerbait gertatu zitzaidan.

Eskerrak eman nahi dizkiet Maite Artola, Iñigo Alustiza, Mertxe, Oihane eta Faktoria posible egiten duten guztiei, eskaini didaten laguntza guztiagatik. Eta barkamena eskatu saioan zehar egindako nire hanka-sartze guztiengatik, noski.

Hauxe atera den zerrenda, ipini nituen orden kronologikoan emanda: Fleetwood Mac eta Crosby, Stills & Nashekin hasi, eta The Stranglers eta Tracey Thornekin amaitu nuen (azkeneko programa berezian bi aldiz ipini baikenuen azken horren “Sister”).

Fleetwood Mac, “Go Your Own Way” (Rumours 1977).

Crosby, Stills & Nash, “Wooden Ships” (Crosby, Stills & Nash 1969).

The Cardigans, “Erase/Rewind” (Gran Turismo 1999).

Siouxsie And The Banshees, “Mirage” (The Scream 1978).

The Cure, “Hot Hot Hot” (Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me 1987).

Leon Benavente, “El rey Ricardo” (Leon Benavente 2013).

The Crazy World of Arthur Brown, “Fire” (The Crazy World of Arthur Brown 1968).

Nirvana, “Rape Me” (In Utero 1993).

The Velvet Underground, “Run, run, run” (The Velvet Underground & Nico 1967).

Downtown Boys, “A Wall” (Cost of Living 2017).

Joan Jett, “Bad Reputation” (Bad Reputation 1980).

Pixies, “Monkey Gone To Heaven” (Doolittle 1989).

The B-52’s, “Lava” (The B-52’s 1979).

The Beatles, “Taxman” (Revolver 1966).

Steve Earle, “Jerusalem” (Jerusalem 2002).

Heaven 17, “(We Don’t Need This) Fascist Groove Thang” (Penthouse & Pavement 1981).

Hüsker Dü, “Divide and conquer” (Flip Your Wig 1985).

Steve Wynn, “In Love With Everyone” (Sweetness and Light 1998).

Rammstein, “Mutter” (Mutter 2001).

The The, “Slow Train To Dawn” (Infected 1986).

Kate Bush, “Army Dreamers” (Never Forever 1980).

The Clash, “Police and Thieves” (The Clash 1977).

The Primitives, “Crash” (Lovely 1988).

Hawkwind, “Right To Decide” (Electric Tepee 1992).

Hertzainak, “Pakean utzi arte” (Hertzainak 1984).

Lendakaris Muertos, “ETA, deja alguna discoteca” (Se habla español 2006).

10,0000 Maniacs, “My Mother The War” (The Wishing Chair 1985).

Lea DeLaria, “Suffragette City” (House of David 2015).

The Police, “Every Breath You Take” (Synchronicity 1983).

Jethro Tull, “Too Old To Rock’n’Roll: Too Young To Die” (Too Old To Rock’n’Roll: Too Young To Die 1976).

Pink Floyd, “Another Brick In The Wall, Pt. 2” (The Wall 1979).

The Jam, “Start!” (Sound Affects 1980).

Stereolab, “Tomorrow Is Already Here” (Emperor Tomato Ketchup 1996).

Elton John, “Saturday Night’s Alright (For Fighting)” (Goodbye Yellow Brick Road 1973).

New Order, “Elegia” (Low-Life 1985).

R.E.M., “It’s The End Of The World As We Know It (And I Feel Fine)” (Document 1987).

Buffalo Springfield, “For What It’s Worth” (Buffalo Springfield 1967).

The Who, “Substitute” (singlea, 1966).

Martha and The Vandellas, “Nowhere To Run” (Dance Party 1965).

Foo Fighters, “The Pretender” (Echoes, Silence, Patience & Grace 2007).

Morrissey, “I Like You” (You Are The Quarry 2004).

Tom Petty & The Heartbreakers, “Refugee” (Damn The Torpedoes 1979).

Tracey Thorn, “Sister” (Record 2018).

XTC, “Here Comes President Kill Again” (Oranges & Lemons 1989).

Joy Division, “Love Will Tear Us Apart” (singlea, 1980).

The Stranglers, “No More Heroes” (No More Heroes 1977).

Kritikaren sariez

Urtero bezala, loreekin eta tximeletekin eta liburuaren egunarekin batera, (Espainiako) Kritikaren sarien iragarpena heldu da, euskarazko alorrean bi irabazle izan dituena, Luis Garde poesiarenean (Barbaroak baratzean lanagatik), eta Aingeru Epaltza narratibarenean (Mendi-joak izenburukoagatik). Azkenak bereziki poztu nau, ipuin liburua delako, eta hori, neurri batean, euskal narraziogintzaren sendotasunaren erakusgarritzat har genezakeelako, are gehiago kontuan hartzen badugu 2017ko uztan Ana Malagonen Gelditu zaitezte gurekin edo Eider Rodriguezen Bihotz handiegia bezalako lehiakideak zituela alboan, besteak beste. Halakoetan gogoan ditut asturu gaiztoko txoriek noizean behin botatzen dituzten karrankak, euskal ipuingintzaren balizko “gainbehera” edo “loeria” dela eta. Gurea bezalako literatura (zenbakietan) txikian denborari bere lana egiten utzi behar zaio, irudikatzen ditugun joerek oinarri estatistiko nahikoa ote duten ziurtatzeko. Nik konbentzimendua daukat, nobelarako jaidura deitoragarria gero eta indartsuagoa den arren (horretan euskal literatura gero eta gutxiago desberdintzen da ingurukoetatik), narraziogintzak jarraitzen duela gure kultur ekosisteman leku garrantzitsu bat izaten.

Baina, hori esanda ere, aitor dut Juanjo Olasagarreren Poz aldrebesa bezalako nobela mardula zela nire faboritoetako bat Kritikaren saria eramateko: nobelak, oro har, “sarigarriagoak” iruditzen zaizkit, saritzeko errazagoak alegia (irakurle klub batean nobela bat ipuin liburu bat eztabaidatzeko eta laburtzeko baino errazagoa den modu berean), eta Poz aldrebesak gaiagatik, egituragatik, anbizioagatik eta emaitzagatik hor egoteko aukera handiak zituela iruditzen zitzaidan. Gogoratu nintzen arte Olasagarrek oso zaila, ia ezinezkoa zuela Kritikaren saria berriro irabaztea, lortu zuen aurrekoan, 2005ean, Ezinezko maletak nobelarekin, bururatu zitzaiolako kazetariei erantzutea eskertuta zegoela sariarekin, baina kontuan izan behar zela, edonola ere, pertsona bakar batek erabakitzen zuela ze libururi eman. Ez zuen gezurrik esaten, eta, izan ere, apaltasun erakusgarri hori goraipatzeko modukoa iruditu zitzaidan. Baina saria ematen zuenari, ziurrenik, ez hainbeste, gehiagotan irabazteko aukerak bat-batean murriztu zizkion zerbait. Roma traidoribus non praemiat.

Hala baita: urteetan zehar Jon Kortazar izan da Kritikaren saria esleitu duena, hainbestetan ezen, lagunartean, KritikOaren saria deitu izan baitiogu, txantxetan. Orain Javier Rojo El Correoko kritikaria ere badabil langintza horretan, bakarrik edo Kortazarrekin elkarlanean, biak baitira, antza denez, Asociación Española de Críticos Literarios fantasmatikoak geurean dituen ordezkari euskaldun bakarrak. Aurreko batean, Ortzadar gehigarrian, Pako Aristik galdetzen zuen “ba ote dagoen lobbyrik euskal literaturan”; mota horretako artikuluetan ohikoa den bezala, badaezpada, ez zuen izen propio bakar bat ere ematen. Ba horratx lobby bat, edo lobbytxo bat, gutxienez.

Gogoan dut nola, behin, nazioarteko literaturako kongresu batean, txostengileetako batek kartsuki argudiatu zuen Kritikaren sariak fidagarriagoak zirela, espainiar literaturaren tenperatura-neurgailu gisa, Narratiba Sari Nazionalak baino, azken horiek presio politikoen mendeago zeudelakoan (hizlariaren helburua, jakina, hizkuntza minorizatuetako egile sarituei –Atxagari, Rivasi, Elorriagari, Uriberi…– meritua kentzea zen, haiek eskuratutako sariak erabaki “politiko” baten ondorio izan zirelakoan, oro har, meritu literarioarekin ez horren lotua alegia), espainiar kritikoen bilkura halako bultzada eta interesetatik libre zegoen bitartean (besteak beste, hizkuntza bakoitzak bere saria duelako Kritikarenean). Nik xeheki azaldu behar izan nien hori agian hala izango zela gaztelaniazko literaturaren alorrean (gero, Ignacio Echevarríak jakinarazi digun bezala, Espainiako Kritikoen Elkartearen erabakiak eta funtzionamendua ez omen dira aditu hark aurkeztu zituen bezain aingeruzkoak), baina Euskal Herrikoan (garai hartan) pertsona bakar baten eskuetan zeudela eta, beraz, ezin zirela Sari Nazionalak baino maila garaiago batean kokatu. Areago, gehitzen nuen, ziurrenik Berria egunkariak bere kritikarien artean urte amaieran egin ohi duen “erronda”, urteko lan onenak azpimarratzeko, berme handiagokoa iruditzen zitzaidan, hortik ateratzen den “panoramak”, behintzat, jende gehiagoren (eta ezberdinagoaren) iritzia jasotzen duen neurrian. Aho bete hortz geratu ziren entzule guztiak, gurean gertatzen denaren jakitun suertatu zirenean.

Nik uste dut ez litzatekeela horren zaila euskarazko Kritikaren sarien prestigioa berreskuratzea, eta alde horretatik proposamen zintzo bat egin nahi nieke Jon Kortazar eta Javier Rojori (baldin eta haiek jarraitzen badute kritikari espainiarren elkarteko gure kide bakarrak izaten): euskal kritikari guzti-guztien, akademiko zein prentsako, bando bateko zein besteko zerrenda formala egin ondoren, denen arteko botazio sistema garden bat antolatzea litzateke kontua, eta hortik ateratzen den erabakia bihurtzea haiek Asociación Española de Críticos Literarios delakora eramango luketena. Planteamendu horrekin sariaren eta euskal literaturaren osasunaren alde ari naizela uste dut.

(Baten batek susmoa hartuko zuen, seguru aski, nire lumatik halako proposamen altruista eta neurritsua irakurri orduko. Eta hala da: jatorra bezain onesta dela berresten dut. Baina, susmo txar horiek guztiz uxatze aldera, aitortuko dut badudala interes pertsonala ere: erabakiak soilik bi pertsona horien eskuetan jarraituz gero, nire liburu batek sekula ez duelako lortuko Kritikaren saria irabaztea, artikulu hau argitaratu ostean. Ados, Kritikaren Sariaren epaimahaia benetan kolektiboago bihurtuta ez da agian inoiz gertatuko ere. Baina aukeraren bat izango dut, bederen, txikiena izanda ere…).

sariak

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko maiatzaren 29an].

P.S. Artikulu honen extended playa nire blogera ekarri dudan egun berdinean, bizitzaren kasualitateak, gaiaren inguruko Juan Luis Zabalaren erantzunarekin aurkitu naiz gosaltzean.

Fantastikoaz

Euskal literatura garaikidearen historian une bat egon zen zeinetan ematen baitzuen fantastikoak garrantzi berezia irabaziko zuela, gure letra berrituen osagarri ezinbesteko bihurtuko zela. Kafka, Calvino, Cortázar, Borges eta enparauen eskutik berrikuntza heldu zen, euskal ipuingintzara bereziki, eta generoaren aldaera desberdinen zaleok biziki poztu ginen Joseba Sarrionandiak, Bernardo Atxagak, Mayi Pelotek, Juan Garziak edo Karlos Linazasorok, besteak beste, egindako ekarpenekin, 1980-90 hamarraldien arteko buelta loriatsu hartan: euskal literaturak, azkenik –eta eskaintzaren aldetik bederen–, Munduko Letren Errepublikaren trena harrapatu zuenekoa.

Gero –zilegi bekit neurrigabeki sinplifikatzea– Carver iritsi zen eta ildo hori menostuta geratu zen gure literaturan: errealismoa nagusitu da, nabarmen, azken hamarraldi hauetako euskal unibertsoan –ingurukoetan bezala, bestalde: ez gara horren berezi eta orijinalak–. “Errealismoa”, fikzioaz ari garenean, beste konbentzio bat baino ez dela ahaztuta, “fantastikoa” bezain formulaikoa izan daitekeena. Hurrengo urratsa, zer esanik ez, “zintzotasun literarioaren” oldarrarena izan da, egotismoaren ordaina den auto-errealismoarena –autofikzioak ez ditu ia sekula elementu fantastikoak barneratzen–, eta are “ez fikzioa” delakorena. Baina horretaz hitz egin dut gehiagotan, eta ez dut hemen alamena ematen jarraitzeko asmorik –gaurkoz bederen–.

Horregatik guztiagatik bakarrik oso seinale ona iruditu zitzaidan Urt Zubiaurreren lehenengo ipuin liburuaren kaleratzea, Izenik gabeko lurrak (Erein, 2016); lan bat, tamalez, oihartzun berezirik gabe pasatu zena gure kulturaren erakusleihoetatik –hots, ohikoa dena baino oihartzun txikiagoarekin–. Opera prima gehienei dagozkien gorabeherak alde batera utzita, aire freskoaren arnasaldi bat iruditu zitzaidan –ados: barka  metaforagatik– egileak bertan darabilen fantastikorako hurbilketa, kontzientea, eraginkorra, lotsarik gabekoa, klasikoa bezain berritua: fantastikoa ez da, generoko idazle onengan bezala Zubiaurrerengan, errealitatetik eskapo egiteko bide bat, egiari –batzuetan egia sakonei– tamaina hartzeko beste modu bat baizik. “Bakardadea”, “Zoroarena” eta “Zama” bezalako narrazioak irakurtzea besterik ez dago horretaz jabetzeko.

Antzeko zerbait gertatu zitzaidan Pasazaite argitaletxeak egiten dizkigun opari eder horietako batekin: Hassan Blasin-en Kristo irakiarra bildumaz ari naiz (2017). Ekialde Hurbileko egoera belikoa hain da lazgarria ezen ematen baitu, hala ipuin horietan nola gaztelaniaz aurki daitekeen El loco de la plaza Libertad liburukoetan (Galaxia Gutenberg, 2015), fantastikoaren erabilerara baino ezin duela jo jazotakoa minimoki ulergarria egin dakion idazleari –eta baita irakurleari ere–. Blasinek berak iradokitzen du, elkarrizketa batzuetan, Irakeko gerra eta gerraostea amesgaizto bat izan direla, eta, beraz, amesgaiztoetako elementuekin baino ezin direla kontatu; naturaz gaindiko –edo azpiko– xehetasunek eragin ohi duten disonantziek beste dimentsio bat hartzen dute izugarrikeria haien guztien erdian. Izugarrikeria batzuk, bide batez esanda, ez direnak mugatzen gerra “urrun” haietara: gure Europa gotorlekura sartzen saiatzen diren errefuxiatuen istorioak ere elementu fantastiko esanguratsuez zipriztinduta ageri dira –Blasin berak, egun Finlandian bizi denak, Turkiako eta Bulgariako mugetan barna egin behar izan zuen, luze, ibilbide klandestino eta, gu europarrontzat, ezin lotsagarriago hori–.

Julio Cortázarrek Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko ikasleei 1980. urtean eman zizkien eskoletan esan zuen bezala: “Nik maite dudan fantasia, fantastikoa, imajinagarria, zeinarekin neure obra egiten saiatu bainaiz, inguratzen gaituen errealitate hori argiago eta indartsuago proiektatzeko balio duen guztia da, funtsean”.

 [Artikulu honen bertsio laburxeago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko apirilaren 28an].

aszensore fantastikoa