Tresna

Duela denbora bat, ia kasualitatez, Los hijos de Lemóniz lanaren aurkezpen ekitaldi batean suertatu nintzen (Espasa, 2019), Estela Baz idazle eta coacharen lehenengo nobela (Bilbo, 1966). Gaia interesatzen zitzaidan, euskal gatazkaren inguruko gaztelaniazko literaturaren Patria osteko boomtxoari tenperatura hartzeko, sikiera. Ekitaldiak Fernando Buesa Fundazioaren babesa zeukan, eta aurkezle nagusia Gaizka Fernandez Soldevilla historialaria zen, Terrorismoaren Biktimen Oroimenerako Zentro Fundazioko artxibo, ikerketa eta dokumentazio arloko arduraduna, eta azken urteotan euskal gatazkaren interpretazio historiografiko nazionalistaren –nazionalista espainiarraren– aldezle nagusienetako bat. Lemoizko zentraleko ingeniarien seme-alabei eta emazteei eskaintzen zien arreta literatur lan hark, pairatu zituzten min eta gorabeherei; izan ere, egilea bera ingeniari haietako baten alaba da, nahiz eta liburua egiteko orduan ez zuen testigantzaren edo memorien generoa hautatu, fikzioaren bidea baizik.

Ez naiz nobelaren argumentuaren xehetasunetan sartuko –edonola ere, ez dizuet batere gomendatzen, lan literario bezala–, baizik eta aurkezleak behin eta berriro erabili zuen ideia bat komentatuko: fikzioaren goraipamenarena historiaren zabalkundea egiteko “erreminta” edo “tresna” gisa, kasu honetan euskal gatazkaren ikuspegi jakin batena, bistan denez. Historialariak, beren dokumentazioarekiko eta xehetasunekiko kezka dela eta, ez dira dibulgatzaile onak izaten, Fernandez Soldevillaren ustez, eta, alde horretatik, nobelagileen lana oso inportantea izan daitekeela defendatu zuen, –kasu honetan– biktimen egoerarekin enpatizatzeko izan dezakeen ahalmenagatik, besteak beste.

Ideia ez zen une bateko burutazioa izan, antza denez, Fernandez Soldevillari argudio horiek kasik hitzez hitz errepikatuta entzun nizkiolako, hilabete batzuk geroago, Luisa Etxenikeren Aves del paraíso nouvellearen aurkezpenean (Nocturna Ediciones, 2019), hura ere euskal biolentziaren ondorioen ingurukoa –baina beste maila literario batekoa, zorionez–.

Ez ditut zalantzan jarriko fikzioak enpatia sortzeko eta errealitate historiko jakinetara hurbiltzeko eduki dezakeen ahalmenaren ingurukoak; Slavenka Drakulić idazle jugoslaviar ohiak oso ondo azaldu zuen, Donostiako Literaktumen egon zenean, Bosniako gerrako emakumeen kontrako bortizkerian sakontzeko kazetaritza-erreportajea alde batera utzi eta Han ez banengo bezala lanerako nobelaren generoa zergatik hautatu zuen azaldu zigunean: horroreen kontaketaren errepikapen akumulatiboak, une batetik aurrera, irakurlearengan eragina izateari uzteko arriskua zeukalako –hori ere, besteak beste–. Pertsonaia batengan edo batzuengan horrore horren egiazko printza batzuk kontzentratzea, fikziozko hari baten bitartez, eraginkorragoa izan daiteke, maiz.

Historialarien komunikaziorako ustezko gaitasun faltaren kontu horretaz gain –oso ondo idazten duten historialariak ezagutzen ditut, gutxiengo zabal bat diren arren, idazleen artean gertatzen den bezala alegia–, arazo batek kezkatzen nau batez ere Fernandez Soldevillaren diskurtsoan: literaturak “tresna gisa” izan dezakeen erabilerarena. Literatura kausa jakin baten zerbitzura jartzea dakarrelako horrek, eta, ondorioz, bitarteko hutsa bihurtzen duelako, helburu izan beharrean. Eta idazleari inposatzen diolako, inplizituki, literaturatik kanpoko gidaritza bat –Drakulićen kasuan gertatzen ez zen zerbait, bide batez esanda–. Fernandez Soldevillak berak joan berri den udan programatuko ikastaro baten helburuek argi eta garbi erakusten dute: “El encuentro Tiempo de contar. Literatura, televisión y cine ante el terrorismo tiene como propósito desvelar la mendacidad de algunas ficciones y discursos que tratan del terrorismo y alentar narrativas veraces” –aitor dut “mendacidad” horrek asko kitzikatzen nauela, eta kasik horregatik bakarrik ekarri dudala hona aipua–.

Inpresio bera hartu nuen Sorturen lehenengo presidente (2013-16) izandako Hasier Arraiz filologoaren (Gasteiz, 1973) Maitasun keinu bat besterik ez euskal literatura garaikidearen inguruko saiakera irakurtzean (Erein, 2019; Los hijos de Lemóniz bezala, aurretik joan dadila, ez dizuet bereziki aholkatzen). Izan ere, hori izan zen gehien egin zidana kirrinka liburuan, euskal literaturaren “belaunaldi berria” (sic) definitzeko argudio heterogeneo eta kontraesankorren gainetik –alibi huts bat, azken batean, hortik abiatuta Kirmen Uriberen figuraren neurriz gaineko goraipamena altxatzeko–, eta, orobat, gure iragan hurbilaren orrialde jakin batzuk bizkorregi pasatzeko aurkezten duen presaren gainetik –horren ohikoa gure gizartean, eta ez soilik ezker abertzale ofizialaren aldetik, GAL auziaren berpizkunde laburrak, CIA dela medio, ondo baino hobeto erakutsi zuenez–. Ez, gutxien konbentzitu ninduena izan zen etorkizuneko Euskal Herria eraikitzeko lehengai sinbolikoak –anitzak eta progresistak, zer esanik ez– ekoizteko euskal idazleari esleitzen dion zereginarekin daukan tema, aldarrikatzen duen “nazio kontakizun berri” horretarako “erreminta kontzeptualak, poetikoak eta estetikoak” sortzeko hain zuzen ere. Ez dagoena horren urrun, azken finean, postmodernismoaren Thermomixetik igaro ondoren bada ere, Txillardegik euskal idazlearentzat aldarrikatzen zuen paper politiko zehatz hartatik, Bernardo Atxagarekin 1985ean Bilbon izan zuen eztabaida famatuan (*).

Milan Kunderak defendatzen duen bezala, hausnarketa nobeleskoa –baina fikzio literario guztiari aplika dakiokeela uste dut–, “basatiki independentea da aurrez pentsatutako ideien sistema ororekiko; ez du epaitzen; ez ditu egiak aldarrikatzen; galdetu egiten dio bere buruari, harritzen da, zundatzen du; [eta] forma ezberdinenak bereganatzen ditu: metaforikoa, ironikoa, hipotetikoa, hiperbolikoa, aforistikoa, komikoa, probokatzailea, fantasiazkoa” (El telón, Tusquets 2005). Azken batean, “nobela batek”, erantzuten zion idazle txekiarrak berak Philip Rothi elkarrizketa batean, “ez du baieztapenik egiten: nobela batek galderak bilatu eta planteatzen ditu” (El oficio: un escritor, sus colegas y sus obras, Seix Barral 2003). Hemen ere egokiak izan daitezke Ursula K. Le Guinek “Konfiantza kontu bat” artikuluan idatzitakoak, jadanik erabili nituenak blog honetako sarrera batean bertan eta, ondorioz, ez ditudanak hemen atzera errepikatuko. Edozein modutan ere, hori guztia, nire aburuz, nekez ezkontzen da ondo literaturari kanpotik ezarritako edozein helburu erabilgarrirekin, Fernandez Soldevillak edo Arraizek desio luketen bezala.

Ildo horretan, nahiko bat nator Ana Malagon idazleak zioenarekin: “Artean ez dago zergatik funtzio bat bete behar, nire ustez. (…) Utilitarismoaren garai hauetan ezertarako balio ez duten gauzek ez dute prentsa ona, baina maiz pentsatzen dut ezertarako balio ez izateak zerbaiti gerta dakiokeen gauzarik baliogarriena dela. Okerragoa dela funtzio bat bete nahi eta ezin izatea. Eta are okerragoa, okerreko funtzioa betetzea” (Berria, 2018-VI-3) (**).

Literatura, tresna, erreminta izatekotan, izan dadila ustekabean, eta, ahal dela, erabilera anitzekoa, suitzar laban horien antzera. Albo kalte –edo onura– bezala, gehien jota.

Sekula ez programa baten fruitu –ziurrenik– antzu.

(*) Artikulu honen lehenengo bertsioa idatzi nuenean ez neukan irakurrita Iratxe Esparzak Maitasun keinu bat besterik ez lanari Gara egunkarian egin zion kritika, non Txilladergi-Atxaga auzi berari egiten baitzion erreferentzia zuzena, esanguratsuki. Beraz, Arraizen desadostasun mingotsak desadostasun, lotura hori egin izanak ez dirudi horren lekuz kanpokoa, gutxienez biri bururatu bazaigu…

(**) Bide batez, kurioski –edo ez–, nahiz eta adinaren aldetik aipatzen dituen beste batzuek baino gehiago egingo lukeen bat Arraizek darabilen talde-kontzeptuarekin, eta nahiz eta azken hamarraldiko euskal produkzioaren bi ipuin liburu nabarmenetarikoen egilea izan, Malagonek (Donostia, 1978) ez du Arraizen kanon “belaunaldikoian” lekurik ere merezi… Arraizen programa kultural-politikoan kabitu zedin hura tolestea zail samarra zelako? Ez saiakeran aipatzen dituen beste egile batzuk baino askoz ere gehiago, esango nuke…

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko uztailaren 4an].

Hiru disko Movidakoak

Aitor dut kostatu zaidala Madrileko Movida deritzon mugimendu haren hiru disko aukeratzea, eta ez une hartan entzun ez nituelako, baizik eta laurogeiko hamarraldi hasierako pop madrildar hark –funtsean new wavearen eta afterpunkaren egokitzapen espainiarra izan zena–, ene irudikoz, single hobeak eman zituelako LP osoak baino –nik bereziki ditut gogoan Los Secretos-en “Sobre un vidrio mojado”, Nacha Pop-en “Chica de ayer” ekidinezin bezain higatua, Aviador Dro y Sus Obreros Especializados-en “Nuclear sí”, Los Zombies-en “Groenlandia”, Polansky y el Ardor-en “Ataque preventivo de la U.R.S.S.”, Paraíso-ren “Para ti”, Gabinete Caligari-ren “Cuatro rosas”, Derribos Arias-en “Branquias bajo el agua” edo Fracción del Ejército Rojo-ren “Algo suena tic-tac”. Eta abar. Bale, hori, eta britishzale snob bat nintzela garai haietan (ere): nola gustatuko zitzaizkidan album espainiar kaskar haiek, Irletatik etortzen zitzaizkigun “jatorrizkoak” mila aldiz kitzikagarriagoak zirenean? Agian horregatik egin dudan aukeraketa pixka bat ezentrikoa irudituko zaio norbaiti… baina ez dugu ahaztu behar garai haiek ere pixka bat ezentrikoak izan zirela… Ezentrikotasun bat, bide batez esanda, Madrilen zentraltasuna berrestea helburu zuena, berriz ere…

Décima Víctima, Décima Víctima, Grabaciones Accidentales, 1982.

Txori bat al zen? Abioi bat? Joy Division? The Cure? Ez, taldearen izena Décima Víctima zen, eta inoizko album espainiar siniestro –egun gotiko esango genuke– onenen egileak izan ziren, hemen aipatzen dudan homonimo eta aurrenekoa, eta 1984ko Un hombre solo; Gabinete Caligari eta Parálisis Permanente, azpimobida hartako beste bi partaide nagusiak, ez ziren iritsi, nire ustez, Décima Víctima-k lortu zuen mailara. Izan ere, disko hau The Cure-ren Faith (1981) LParen segida izan zitekeen, baina espainolez kantatua… eta hori ez zen oztopo Faith gehiago nahi genuenontzat –niri beti iruditu zait Cureren diskorik onena–; ohituta garaiko musikari espainiarren maila ez beti distiratsuarekin, eta nahiz eta grabazioaren kalitatea ez izan munduko onena, disko haren soinuak liluratuta utzi ninduen. Taldea bi espainiarrek, José Brena bateriak eta Carlos Entrena kantariak –azken hau lehenago Paraíso eta Ejecutivos Agresivos taldeetan ibilia– eta suediar jatorriko bi anaiek osatzen zuten, Lars eta Per Mertanenek, gitarra eta baxua hurrenez hurren, haien eskandinaviar itxura peto-petoarekin ukitu exotikoa eta, ziurrenik, beste talde batzuek ez zeukaten errespetagarritasuna eskuratzen zizkietenak taldeari –hots, izugarri musiko onak ziren, guapoak ziren, eta, gainera, atzerritarrak ematen zuten!–. Kritikak, oro har, maiteago du bigarren LPa hau baino, originalagoa delako agian, baina ni aurrenekoarekin konkistatu ninduten: “La voz que me persigue”, “Otro futuro” edo “Desde el acantilado” ilun-abstraktuak argudio nahikoak dira. Tamalez, bizpahiru urte iraun zuten: profesionalizatzeko asmo ezak edo ezintasunak, eta zuzenekoetan publikoarekin konektatzeko omen zituzten zailtasunek –Entrenak, erradikalki, eserita kantatzen zuen batzuetan, legendak dioenez– karrera luzeago bat garatzeko aukera ukatu zieten.

Radio Futura, De un país en llamas, Ariola, 1985.

Ados, Movida, haren ustezko historialari gehienentzat, amaituta zegoen 1985erako, baina egia da zurrunbilo hartan sortutako talde askok ondoren grabatu zituztela haien LPrik onenak. Radio Futura-ren kasua, alde horretatik, paradigmatikoa da: inork ez zuen ogerlekorik ematen hasierako “denborapasarako” talde pop dibertigarri eta hutsal harengatik –“Enamorado de la moda juvenil” tequilesko hura kantatzen zuena–; horregatik harritu ginen hainbeste “La estatua del jardín botánico” (1981) eta, batik bat, La ley del desierto, la ley del mar (1984) grabazioekin eman zuten jirarekin: derrepentean Espainiako Talking Heads-ak bihurtuta agertu zitzaizkigun, estatubatuarren soinua imitatu gabe gainera. Lotura kontzeptuzkoa zen gehiago, soinuzkoa baino: talde afterpunk eta dentso bat izateari utzi gabe, haien musikan eragin gutxi gorabehera latinoak eta afrikarrak integratzeko gaitasuna izan zuten, eta dantzagarriak suertatzen ikasi zuten entzungarriak izateari uko egin gabe; horrekin batera, letra zuzen –hots, gogoratzeko erraz– baina aldi beren ukitu ilun dezentekoak fakturatzen zekiten, pop munduan oso eraginkorra suertatzen dena. Joera horren gailurra, nire ustez, De un país en llamas honetan lortu zuten; hurrengoan, La canción de Juan Perro (1987), latinotasunaren zama gehiegizkoa bihurtu zen, eta haien azkenekoaz, Veneno en la piel (1990) hobe ez hitz egitea. Honakoan, ordea, kanta bakoitza single bat izan zitekeen ia: “No tocarte”, “El tonto Simón”, “En alas de la mentira” (hain roxymusiceskoa), “En el chino”, “Han caído los dos” eta “La vida en la frontera”, nire faboritoa –“La vida en la frontera no espera / es todo lo que debes saber” –. Must bat, bai horixe.

Esclarecidos, Por amor al comercio, Grabaciones Accidentales, 1987.

Esclarecidos-ek suerte gehiago merezi zuten, eta ez zuten izan. Egia da nahiko talde estrainioa eta irregularra zela, eta haien musika oso zaila klasifikatzen, ez ziotelako estilo jakin bati heltzen; orokorrean “pop dotore” bat praktikatzen zutela esan daiteke –hori zer demontre izan zitekeen oso ondo ez dakidan arren–, instrumentazio oparoarekin –haizeak oso ohikoak ziren haien kantetan–, kanpoko kolaborazio kategoriazkoekin –Javier Corcobado, Víctor Coyote, Suso Sáiz…– eta Cristina Lliso kantariaren ahots ederraren nagusigoarekin. Hasieratik egin zuten bat Movidarekin, eta –hain zuzen– Décima Víctimakoekin Grabaciones Accidentales zigilua fundatu zuten, independenteen ikur nagusia DRO-rekin batera, baina haien musikan jazzaren eta soularen eragin handiagoak aurki daitezke haien beste garaikideengan baino. Klasifikaezintasun hark, ukitu agian intelektual-pijoegi batek eta estudioko taldea izateak, zuzenekoa baino, ez zien zabalkuntzan lagundu, akaso. Baina merezi zuten, eta dute. Hauxe da, ziurrenik, haien LPrik onena, ohi bezain bariatua: pianoak gidatutako kanta homonimoa –“Por amor al comercio / voy a cruzar ese puente / por amor al comercio / voy a cuidar ese dolor”–, “Apostar” –egunerokotasun handikoa, oraindik ere– eta “Señorita, por favor” alaiak –Movidaren ohiko soinuaren oihartzun gehien dutenak, beharbada–, “Un par de frases” –akordeoiarekin–, “Un agujero en el cielo” geldoa, eta, batez ere, “Arponera”-ren birgrabaketa –aurreko disko batean agertu zen–, garai haietako musika pop espainiarraren antologien buruan egon beharko litzatekeen abestia, amodiozko kanta ergelek itxurazko ergeltasunetik nola egin dezaketen eskapo ikasteko eredu paregabea. Ni oraindik emozionatzen naiz entzutean. Bai, alabek esaten didaten bezala, ergel bat naiz.

[Artikulu honen lehenengo bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko apirileko zenbakian].

Herrira

(Pasa den abuztuan, ohiko artikulugileen oporrak zirela eta, Berria egunkariko Iritzi sailak niri –eta beste batzuei– astero zutabe bat idazteko eskatzeko zuhurgabezia izan zuen, eta nik baiezkoa eman nuen, are zuhurgabeagoki. Ez nekien neurria hartuko nion –urteak neramatzan iritzigintza formatu hori praktikatu gabe–, eta, hasi aurrretik, proba batzuk egin nituen. Hauxe izan zen horietako bat –”Uda guztietan bezala” izenburua ipini nion lehenengo unean–, azkenean erabiltzera iritsi ez nintzena, ezarritako 1600 karaktereak gainditzen zituelako, eta nahiago izan nuelako iritzi-iritzizko zerbait konbentzionalagoarekin hasi. Ondoren, beste gai batzuk sortzen joan ziren, eta hauxe tiradera elektronikoan utzi nuen. Uda osteko rentréerako berreskuratzea aukera bat izan zitekeela bururatu zait).

Herrira

Udaro asperraldi bera: puskak bildu eta, tira, egun osoa autoan, mila eta koska kilometro nekagarri, «herrira» joateko abuztua pasatzera. Herrira! Lau etxe sakabanatu, eguzkiak apenas jotzen duen ibar estu batean, eta han agureak eta atsoak besterik ez. Gazte ia bakarrak, ni bezala, etorkinen seme-alabak edota bilobak, bakoitza Espainiako punta batetik inguratuak.

         Bai, lehenago aitzakia hori zen, aiton-amonak bisitatzearena. Txikitan gustuko genuen. Opariak eramaten genizkien, horregatik kargatzen genuen hainbeste autoa. Baina hil ziren bata bestearen ondoren, eta autoa berdin-berdin segitzen dugu topera zamatzen. «Osaba-izebentzako eta lehengusuentzako», esaten digute, baina ez daukagu jadanik haiekin zer ikusi handirik. Jende atzeratua iruditu zait beti. Azentu itxikoak: ez zaie tutik ere ulertzen. Eta alfer galantak. Andaluziarrekin konparatuta, bederen. Ez, ez da arrazakeria. Gauzak diren bezala: hemen langileagoak gara, prestuagoak, hitzezkoak. Izaera kontua da, besterik gabe.

         Eta gero eguraldiarena dago, noski. Bai, badakit ez duela egiten hainbeste bero, atsegina ere izan daitekeela, gure Malagaren aldean. Baina niri beroa gustatzen zait. Eta herrian gaudenean ez dakigu sekula hondartzarako plana aldrebestuko zaigun, azkenean. Itsaso hori, gainera, hotzegi dago, gure Mediterraneoarekin konparatuta.

         Bai, gorroto dut Elgoibar, zer esango dizuet ba. Eta nahi dutena esango digute gurasoek sustraiez-eta, baina datorren udan ez naiz joango, hemen geratuko naiz. Kito.

[Testu hau ukronia honetatik abiatzen da: XIX. mendeko lehen erdialdeko industrializazio-foku siderurgiko andaluziarrak aurrera egin zuela, abortatu gabe, eta, ondorioz, Hego Euskal Herria industrializazio maila baxuko lurraldea izango litzatekeela, egun].

A partir de 1834 la industria siderurgica de Manuel Agustín Heredia, la  Constancia, entra en una fase de gran actividad, y este sector en Málaga  las llevaría a …

Kultur doluaz

Uste dut ohiko zerbait dela, ez zaidala niri gertatzen soilik; sekula ez naiz oso originala izan. Kontua da liburu edo telesail bikain batekin elkarbizitza luzea izan ostean, amaitzen denean, kosta egiten zaidala hurrengora salto egitea, hots, unibertsoz aldatzea, nolabait esateko. Egoerak atsekabetu egiten nau, eta ez naiz erraz nire onera itzultzen –orain “normaltasun berria” deituko genioke, agian–. Imajinatzen dut horretaz ari direla, beste ikuspuntu batetik, “ez dut liburu hau amaitzerik nahi” diotenak eta, ondorioz, irakurketa luzatzen eta luzatzen ibiltzen direnak, fikzio jakin horretan goxo jarraitzeko amiñi bat gehiago, sikiera –ni, aitor dut, grinatsuegia naiz bide horretatik ekiteko: zerbaitek apasionatzen nauenean azken bururaino iritsi nahi dut lehenbailehen, gaua eguntzera eraman nauena, behin baino gehiagotan–.

Azken aldi honetan bitan gertatu zait. Lehenengoz, Lev Tolstoiren Gerra eta bakearekin (1869). Zaila da beste zerbait irakurtzen hastea Pierre Bezukhov, Andrei Bolkonski, Natasha Rostova, Maria Bolkonskaia, Vasili Denisov, Platon Karatev eta are Mikhail Kutuzov mariskala bezalako jendearekin harremanetan egon ondoren, luze, halabeharrez, nobelak, bere lau atal eta bi epilogoekin, lerro trinkoez estalitako 1473 orrialde betetzen dituelako etxean daukadan edizioan. Zaila, zure sendiaren eta lagunartearen parte handi bat baino kideago bihurtu zaizkizunean pertsonaia –pertsona– horiek guztiak. Historia –historia “handia”–, idazle errusiarrak eraikitako mikrokosmos konplexu, dramatiko, goibel, filosofiko eta, batzuetan, ironiko horren bitartez bizitzera ohitu zarenean.

Bigarrenez, oso bestelako maila batean, Justified telesailarekin (Amazon Prime, 2010-2015). Ez da telesail arranditsu eta sakon bat, Cultural Studies alorreko guruei analisatzeko hainbeste gustatu eta, ezinbestean, aro berri bat markatzeko ekoizten den horietakoa: oso telebista saio “klasikoa” da, ongi eginiko entretenimenduzko produktu bat, westernaren eta noir generoaren topikoetatik abiatu, eta mundutxo biribil bat zirriborratzen duena krimenak eta opiazeoek jotako Kentucky garaikidean, batez ere gidoi eraginkorren eta elkarrizketa are ikaragarriagoen bitartez. Horko pertsonai batzuk, Raylan Givens, Ava Crowder, Dickie Bennett, Dewey Crowe, Wynn Duffy eta, batez ere, Walton Goggins aktoretzarrak gorpuztutako Boyd Crowder karismatikoa, luzaro ibiliko dira etxekoen artean, konfinamenduan zehar kasik gauero gurekin egon ondoren.

Baina zer egin amaiera iristen denean? Dolua pasatzea ezinbestekoa iruditzen zait niri, errespetua gorde egin behar zaiolako luzaroan horren konpainia ona egin dizun zerbaiti. Arazoa da dolu horri nola egin aurre.

Berehalako aukera ordezkapenarena izango litzateke, jakina. Maila bereko edo antzeko zerbaitekin jarraitzea, aurrekoa amaitu bezain laster. Arazo logistiko handiak planteatzen dituen konponbidea izateaz gain –ez da horren erraza purutasun bereko droga aurkitzea kultur eskaintzaren eremuan: kontu handiz hartu beharreko erabakia da, eta arrakasta ez dago betiere ziurtatua–, ez zait nahikoa errespetuzkoa iruditzen, utzi berri duzun –utzi berri zaituen– lanarekiko. Alde horretatik, fideltasunari tarte bat gordetzearen aldekoa naiz ni. Kontu honi dagokionean, behintzat.

Beste aukera hutsunearena da, hots, kultur kontsumo orori uko egitea denbora batez. Oraintxe arte –horrenbeste– lagundu zaituen lanari, pertsonaiei, egoerei… zure baitan bizitzen jarraitzen uztea aldi batean zehar, bestelako mutur-sartze arrotzik gabe. Aipatu berri dudan errespetuzko jarrera gisa, ziurrenik, kontsekuenteena litzateke, eta are zen-ena. Nahiz eta muturrekoegia suertatu, akaso, kultur kontsumora ohituegia bazaude: aipatu dut lehenago nire izaera antsiosoegiak alde horretatik ipintzen dizkidan  oztopoak.

Jarrera horren aldaera erradikal bat, edonola ere, (auto)degradazioarena izan daiteke, hots, zaborraz elikatzera jotzea tarte batez, Sálvame edo Greyren 50 itzalak gisako lanen ordezkapenezko kontsumo zuhurgabeari ekitearena alegia –El Conquis edo Jon Arretxe izan daitezke horren eusko labeleko ordainak, esaterako–. Dolutzen ari zaren lanak, egoera horretan, nekez utziko dio zure baitan oihartzun egiten segitzeari, eta zure burmuinaren –edo erraien– sekzio bat okupatuta mantenduko duzu, sikiera, bien bitartean. Metodologia horren erabileratik ondorioztatu daitezkeen epe laburreko zein luzeko albo-kalteak direla eta, ordea, ez zait edonorentzako gomendagarria iruditzen.

Adiskide batek, bestalde, genero-aldaketaren baliabidea erabiltzen du, eta ondo doakiola komentatzen dit: inpaktua izandako nobela baten ondoren saiakera bat hartzea, adibidez –edo alderantziz, noski–, edo telesail gogoangarri baten ostean film klasikontzi bat edo batzuk berrikustea –nahiz eta azken horri, komentatu nion, lotura motaren bat ikusten diodan aurretik komentatutako ordezkapenaren konponbidearekin–. Beste aukera bat da, beraz.

Nik, askotan, trantsiziozko produktuaren komodina erabiltzen dut. Horrenbeste inplikatzen ez nauen zerbait, baina gutxieneko maila bat ziurtatzen didana, dolua igarotzeko aldian. Telebista kontuetan ez daukat horretarako ohiko formularik –Justifieden hutsuneari, adibidez, The Expanserekin egin diot aurre, neurri batean: space opera duina da, efektu berezi onak dituena, gidoi arrunt samarrekoa baina ondo taxututako biraketekin, nahiz eta pertsonaiak pixka bat eskematikoak suertatzen diren, azken buruan–, baina irakurketen alorrean askotan jotzen dut Simenonengana, halakoetan, Maigret komisarioaren inguruko haren nobeletara bereziki: genero poliziakoaren zale porrokatua ez banaiz ere –edo horregatik, hain zuzen ere–, ondo irakurtzen ditut nobela horiek, formulazkoak izanda ere, pixka bat harago begiratzen dutela iruditzen zaidalako. Izan ere, giza jardueraren xehetasun psikologiko eta sozial batzuetarako begi zorrotza zeukan egile belgikarrak, eta ederki txertatzen zekizkien tankera kasik industriala zeukaten bere nobela laburretan. Baina imajinatzen dut bakoitzak bere komodina bilatu dezakeela; nirea adibide bat besterik ez da, niri funtzionatzen didana, gehiago edo gutxiago.

Kultur dolua modu batean edo bestean igaro ondoren, edozein modutan ere, prest egoten naiz hurrengo epifaniari aurre egiteko. Noiz iritsiko den, horretara nola iritsiko naizen ez dakidan arren, oraindik.

Baina hori, zer esanik ez, beste kontu bat da.

mourning

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko ekainaren 6an].

Kontsolamendua ala anbizioa

Aurreko batean komentatzen zidan Ana Morales itzultzaile eta adiskideak: harrigarria da nola ekin ahal izan zion Charlotte Brontëk Shirley bere eleberri mardularen idazketari eta zuzenketari, inguruan zorigaiztorik handienak metatzen ari zitzaizkion bitartean, hots, Branwell, Emily eta Anne haren neba-ahizpen heriotzak, 1848ko irailaren eta 1849ko maiatzaren artean gertatu zirenak, bata bestearen atzetik. Shirley, XIX. mende hasierako Yorkshireko gatazka ludditen testuinguruan girotutako maitasun istorio bikoitza –funtsean, gehiago dagoen arren, noski: jatorrizko edizioak 572 orrialde zituen, hiru aletan banatuta–, 1849ko urrian eman zen argitara.

Ez da, bistan denez, Charlotte Brontëren eleberririk ezagunena, Jane Eyre indartsuaren itzala (1847) luzeegia baita. Baina merezi du irakurtzea, bere erretratu sozial zorrotzengatik –apaizgoaren irudia ez da bereziki onik ateratzen liburuan–, umore finagatik eta hausnarketarako eskura uzten dituen aukerengatik. Nobela konbentzionalagoa da Jane Eyre baino, eta are gehiago Emily ahizparen Gailur ekaiztsuak handiarekin konparatuta –azken hori leitu ez baduzue, edo gaztelaniaz egin bazenuten, ez galdu aukera Irene Aldasororen itzulpen ederrean disfrutatzeko (Erein-Igela, 2007): ez zaizue damutuko–. Baina Shirleyk ere gozamenerako aukera handiak ematen ditu: Jane Austenen nobelen eitea dauka, neurri batean, bitxia dena, Charlottek berandu samar irakurri zituelako –Jane Eyre argitaratu ondoren, britainiar literatur munduan “murgiltzen” hasi zenean, editoreek-eta akuilatuta–, eta ez zitzaizkiolako gehiegi gustatu, antza (nik gaztelaniaz irakurri dut Shirley, Alba argitaletxeko edizio zainduan, Gema Moralen itzulpenean).

Misterioa hor dago, alabaina: zoritxarren erdian,  maluraren “zero gunean”, liburuarekin aurrera egiteko gai izan zen Charlotte. Azalpen bat bilatzekotan, hautagai on bat izan daiteke kontsolamendua, literaturak eskaintzen duen ondasun preziatu hori: nobela horren bitartez bere ahizpak “berpiztu” ahal izan zituela, paperean bederen. Izan ere, duda gutxi dago Shirley Keeldar indartsu eta  independentearen pertsonaia Emilyren ezaugarri batzuen gainean eraiki zuela, eta –honetan aditu guztiak bat ez badatoz ere– beste protagonista nagusia, Caroline Helstone apal-lotsatia, Annerengan oinarrituta egon zitekeela; horren alde hitz egingo luke, adibidez, liburuaren amaieran azken hori bizirik mantentzeko idazlearen erabakia, jatorrizko plangintzan hiltzea pentsatzen zuen arren. Izan ere, deigarria da zenbat jende jartzen den oso gaixo Shirleyn, eta azkenean sendatu eta onik ateratzen den: Charlottek, sei neba-ahizpen artetik bizirik geratzen zen bakarrak, mundu errealean esperimentatu ez zuen zerbait, alegia. Fikzioa, bizitzaren emendakin eta, ondorioz, kontsolagarri gisa, alegia.

Beste azalpen alternatiboa anbizio literarioarena litzateke. Brontëtarrek osatutako “sorkuntzarako sozietatean” Charlotte izan zen, zalantzarik gabe, handinahiena, loria literarioaren atzetik irmoen aritu zena, are huts eginiko Branwell neba harroxko eta mozkor-opiomanoaren gainetik –zeinarekiko lehiakortasuna oso nabarmena baitzuen, bestalde–. Bera izan zen, Emilyren poemak ustekabean deskubritu ostean, argitaratzeko plana bilbatu zuena, maila apalagoko bereak eta Annerenak sartuta bilduman; Emilyren inposizioz, ezizenez sinatzea onartu behar izan zuen –Currer, Ellis eta Acton Bell nom de plume famatuak–, baina hondar literariora jauzi egitea lortu zuen horrela. Charlotte izan zen, halaber, proposamena egin zuena ahizpak nobelagintzan saiatzeko, arrakasta eta, bide batez, diru apur bat lortzeko helburuarekin –emaitza denok ezagutzen dugu: 1847ko urte miresgarri berean argitaratu ziren Jane Eyre, Gailur ekaiztsuak eta Agnes Grey eleberriak–. Charlotte izan zen, ziurrenik,  urrats horiek ematean, Branwell “arerioa” plan horietatik eta, ondorioz, Brontëtarren erkidego literario zaharretik at utzi zuena, Laura Ramos saiakeragileak Infernales. La hermandad Brontë aipagarrian iradokitzen duen bezala (Penguin Random House, 2018). Charlotte izan zen, azkenik, ahizpek bizirik zirautela, pixkanaka, ezizenen sekretua zabaltzen hasi zena, eta guztiz desestali zuena haiek zendu ostean. Eta Emilyren eta Anneren lanak, bereak baino erradikalagoak zirenak, egoki irakurrarazteko, hots, leuntzeko eta gizartearen aurrean onargarriago bihurtzeko lehenengo saiakera postumoak egin zituena, hitzaurreen eta bestelako baliabide paratestualen bitartez –ez dezagun ahaztu aro victoriarraren hasieran argitaratu zirela liburu horiek–. Izan ere, Charlotte izan zen Wildfell Hall-eko maizterra Anneren bigarren nobela gogorraren berrargitarapena bertan behera uzteko erabakia hartu zuena –jatorrizko edizioa 1848an kaleratu zen–, ahizparen ospe ona babestearen aitzakiaz, Anneren obraren zabalkuntza oztopatuz modu horretan, agian.

Charlottek sekulako arrakasta izan zuen Jane Eyre lehenengo eleberriarekin, eta orduko merkatu literarioaren legeak ez ziren gure garaikoetatik horren ezberdinak: bigarren lan batekin jo behar zuen fuerte, berriro ere, eta ahalik eta bizkorren, Letren Errepublikan finkatu behar bazen. Eta, akaso, horixe saiatuko zen erdiesten, kosta ahala kosta.

Kontsolamendua, beraz, ala anbizioa? Egiazki, batak ez du bestea kentzen, ziurrenik.

(PS.- Egun ingelesezko nobelagintzaren klasikotzat jotzen bada ere, Shirleyk ez zuen oihartzun handiegirik izan, argitaratu zenean, eta salmentak ez ziren Jane Eyrenenak bezain ikusgarriak suertatu: berriro ere Currer Bell gisa sinatu zuen arren, ordurako –esanguratsuki– ezaguna zen egilearen benetako identitatea eta, ondorioz, emakumea zela: sexismo literarioa, ahizpak ezizen horiek aukeratzera eraman zituen mehatxua, agertu egin zen azkenean, beldur ziren bezala, eta nobelarekiko isiltasuna nagusi izan zen kritikarien artean. 1853ko Villette nobela autobiografiko(ago)arekin –hori bai lehenengo pertsonan idatzia, Jane Eyre bezala– arrakasta handiagoa erdietsi zuen, behintzat. Baina Charlotte Brontëk ezin izan zuen hartaz gehiegi gozatu: 1855ean hil zen, lehenengo haurdunaldiak eragin zion gaixotasun baten ondorioz, idazten ari zen hurrengo eleberria, Emma, amaitu gabe utziz. Hogeita hemezortzi urte zituen).

Shirley

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko martxoaren 7an].

Hiru (bigarren) disko penagarri samar

Topiko bat da “bigarren disko zailaz” edo are “arriskugarriaz” hitz egitea rockaren munduan, eta, topiko guztiek bezala, asko du faltsutik (berehala aterako ditu norbaitek talde edo bakarlarien bigarren disko zoragarriei buruzko adibideak), baina baita egiatik ere, batez ere lehenengo lana (oso) arrakastatsua edo bikaina izan baldin bazen. Ituan aurrenekoan jotzea arazoa da, batzuetan, musikarientzat, lehenengoaren maila berdinduko duen bigarren diskoa osatzea ez delako erraza eta, gainera, dilema bat planteatu ohi duelako: hura mimetikoki errepikatzen saiatzea (beti dena perilos), edo ildoa guztiz aldatzea (aurreneko diskoaren zaleak urrun ditzakeen zerbait). Edonola ere, ez dira gutxi ahalegin horretan huts egiten dutenak: musikariak nahikoa sendoak badira, aurrera aterako dira (The Clash-ek egin bezala Give’Em Enough Rope flojotxoaren ondoren: London Calling izan zen haien hirugarrena, hain zuzen), edo bertan behera geratuko dira (Propaganda eta Frankie Goes To Hollywood taldeei gertatu zitzaien bezala, beren bigarrenak argitaratu eta gero); beste batzuek aurrera jarraitzen dute, baina ez dute lehenengo lanarekin eskuratu zuten arrakasta edo onespen kritikoa berreskuratzen. Literaturan ere antzeko fenomenoak gertatzen dira, noski: nor gogoratzen da Mark Haddon-en helduentzako bigarren nobelaz (edo hurrengoez), Txakurrari gauean gertatutako istripu bitxia mega-arrakastatsuaren ostean? Edo (klasikoen eremura joz) Mary Shelleyren Valperga nobela historikoaz, Frankenstein ostean argitaratu zuenaz alegia? Oraintsuko euskal literaturan, hor daukagu Danele Sarriugarteren bigarren nobelaren kasua, esaterako… Edonola ere, gaurkoan, eta musikaren arlora itzuliz, halako hiru adibide diskografiko (niretzat) trixte.

knife

Aztec Camera, Knife, Sire, 1984.

Badakit nire lehenengo aukera pixka bat eztabaidagarria izan daitekeela, baina  zer egingo diogu, sail honetan kronologiak agintzen du eta nik beti izan dut dezepzio-sentsazio bat disko honekin, Aztec Cameraren lehenengoak guztiz liluratu ninduelako. Eskoziarrak sentsazio berria izan ziren 1982-83ko bueltan, beren lehenengo singleak eta, batik bat, High Land, Hard Rain estreinako LPa argitaratu zituztenean: Duran Duran eta Spandau Ballet-ek menderatutako panorama bigun-artifiziosoan, aire freskoko bafada izan ziren, gitarretan oinarritutako beren pop sinple, bizkor eta optimistarekin (disko hark, The Smiths-ek eta Lloyd Cole-k laster argitaratuko zituztenekin batera, itxaropena itzuli zigun zaleei, une batez). Baina bigarren ahalegina eztarrian trabatu zitzaigun batzuoi, estreinakoa (asko) gustatu zitzaigunoi bederen. Lehenengo kantak, “Still On Fire”-k, ez zuen, horratik, itxura txarra eta, aurreko LPkoenek baino erritmo mantsoxeagoa bazuen ere, eusten zion mailari. Ez zen gauza bera gertatzen hurrengoekin, ordea: “Just Like The USA”-n sintetizadore nabarmenegiak zeuden (horreur!), ez ondoegi kokatuta gainera, eta “Head Is Happy (Heart’s Insane)”-ren pianoak eta haizeek beste talde bat iragartzen zuten, ez gure Aztec Camera; errematatzeko, azkeneko abestiak, diskoari izenburua ematen zionak, bederatzi minutu irauten zuen! Laster jakin genuen norena zen errua: Mark Knopfler zen diskoaren produktorea, hots, hondatzailea; garai haietan, M-ak taldeak kantatzen zuen bezala, leku guztietan zegoen Mark, eta ez onerako. Diskoak badu kanta salbagarririk (“All I Need Is Everything”, adibidez), eta, izan gaitezen egiatiak, lehenengoa baino gorago iritsi zen zerrendetan, argitarapen multinazionalari esker. Baina Knifek dezente xahutu zuen Aztec Cameraren kreditua: sekula ezin izan zuen, niretzat, lehenengo disko haren maila gainditu (1990eko Stray izan zen, akaso, disko gisa horretara gehien hurbildu zena), eta hurrengoak, pixkanaka, indiferentziaren itsasoan joan ziren hondoratzen.

neither fish

Terence Trent D’Arby, Neither Fish Nor Flesh, CBS, 1989.

Nork ez zuen egin dantza, 1987 eta hurrengoetan, Terence Trent D’Arby-ren “Dance Little Sister” edo “Wishing Well”-ekin? Are soul-popa gehiegi maite ez genuenok errenditu behar izan ginen D’Arby estilosoaren eztarri izugarriaren gora-beheren eta erritmo kutsakorren aurrean: Prince-k (gero eta eszentrikoagoa bihurtzen ari zena jada, une haietan) bazeukan oinordeko sendoa (eta poztutzen ginen). Baina, ai ene, D’Arby ez zen entertainer soil bat, jeinu bat baizik, edo hori uste zuen berak behintzat, eta bigarren diskoa ezin artefakto dibertigarri soil bat izan, sakontasun handiko obra baizik. Diskoaren izenburuko “deklaraziotik” hasita kontuak itxura txarra zeukan, eta, izan ere, A aldea handiustearen horroreen museo bat da: kanta egitura apenas duten aldarrikapen solemneak (“I Have Faith In These Desolate Times”), orkestra batek zamatutako pasarteak (“It Feels So Good To Love Someone Like You”), xarmarik gabeko melodia eri/deseraikiak (“To Know Someone Deeply Is To Know Someone Softly”: izenburuak ikaratzeko modukoak dira, alajaina)… Bigarren aldea pixka bat hobeto zegoen (korte batzuk lehenengo diskoaren deskartetzat har zitezkeen kasik…), baina emaitza orokorra ezin desastrosoagoa zen, eta kritikak ondo jipoitu zuen Neither Fish Nor Flesh. Izan ere, orduz geroztik artista izenez eta guzti aldatu zen (2001etik
Sananda Francesco Maitreya da, eta marka horren pean diskoak argitaratzen jarraitu du, bai, zuzen zaudete: batere nabarmendu gabe), eta D’Arby 80ko hamarraldiko bildumetarako erlikia soil bihurtu zen (ez, hain justu, iruzkintzen ari naizen disko honetako kantei esker). Froga: LPa iruzkin hau egiteko erreskatatu, platoan ipini, eta ez diot ezta hautsa kendu behar izan ere, nire bildumako binilo gehienekin behar izaten dudan legez. Bigarren aldia zen entzuten nuela.

second coming

The Stone Roses, Second Coming, Geffen, 1994.

Nik ere, aitor dut, mana bezala itxaroten egon nintzen disko honen argitarapena. 1989an, Madchesterren eklosioa gertatu zelarik, Irletatik iritsi zen diskorik gurtuena, zalantzarik gabe, The Stone Roses-en debut homonimoa izan zen, gitarra kristalinoez ehundutako psikodelia berrituaren mirari hura. Hurrengo diskoa, ordea, atzeratzen joan zen, atzeratzen, atzeratzen… bost urtez: bigarren bat ateratzeko tarte handiegia, rock & rollaren edozein estilo-libururen arabera, ondo jakina baita arrakasta lortzen delarik berehala jo behar dela berriro ere burdin goria. Fama lortu berriaren zorabioak eta lehenengo diskoa ez berdintzeko beldur logikoak izugarri luzatu zuten grabazioa, produktore eta ingeniari ekipo ezberdinen gidaritzapean, gainera, eta emaitza ahultzen joan zen bidean, taldearen kohesioa bera bezala: prozesuaren amaierarako elkar gorrotatzen zuten kide guztiek, eta (ez da harritzekoa) kritika eta salmenta txarren ostean, taldea desegin zen (multinazional batera pasatu izanak ez zuen lagundu, kasu honetan). Ez dut uste, hala ere, disko guztiz txarra denik (izenburu apokaliptikoa alde batera utzita), eta, izan ere, hauxe izango litzateke sail honetako hiruretatik gomendatuko nukeen bakarra: “Ten Storey Love Song” beren kanta onenen mailan dago, eta “Daybreak” eta “Your Star Will Shine” ez daude horren gaizki. Baina, lagunak, musikan, matematiketan ez bezala, faktoreen hurrenkerak aldatzen du, baiki, emaitza: disko hau izan balitz Stone Rosesen aurrenekoa, eta lehenengoa bigarrena, entzuten jarraituko genuke, handitasunaren aurrekari gisa sikiera. Baina alderantziz gertatu zen, eta horrek kondenatu zuen diskoa, eta, bide batez, baita taldea ere (Ian Brown kantariaren bakarkako karrerak une on batzuk izan dituen arren, eta 2012 eta 2017 artean banda atzera elkartu bazen ere, kontzertuen bitartez eta oharkabe pasatu ziren pare bat singleren bitartez nostalgiaren dibidenduak jasotzeko, taldekideen kontu korronteen bixigarri). Requiescant in pace.

[Artikulu honen lehenengo bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko apirileko zenbakian].

Watchmen, revisited

Bakarrak ez badira ere, badaude bi kontu kezkatuta naukatenak azken aldi honetan: alde batetik, kultur produkzioen balioespen politikoari ematen zaion gehiegizko garrantzia –eta, zeinaren arabera, artelan bat, berdin zait literarioa, zinematografikoa, plastikoa etab. den, erabilgarritasun politikoa, hots, morala izateagatik soilik, bikaintzat eta esanguratsutzat hartzen baita–, eta, bestetik, jarraipenen, sekuelen, prekuelen eta rebooten ugaltze kontrolaezina, zeinak, badakit, ikus-entzunezko munduari eragiten baitio nagusiki, baina baita, noizean behin, literarioari ere –ez al ditu ba José Ángel Mañasek berriki berreskuratu Historias del Kroneneko gazte izandako pertsonaia haiek bere La última juerga azken eleberrian?–.

Lehenengo arazoak arduratzen nau, zuzentasun politiko edo moralean bat etortzeak aurkezten dituen oztopo gaindiezinengatik ez ezik –argi dago nazi bati politikoki ona iruditzen zaion lan bati buruz nekez izango dudala nik iritzi bera…–, horrek ez digulako askorik esaten lanaren berezko kalitateari buruz: Jessa Crispin kritikariak artikulu zorrotz batean adierazi zuen bezala, azken aldiko “arrakasta” zinematografiko batzuei buruz, “tematzen bazara film bat inportantea dela aldarrikatzen, ez diozu zertan aurre egin ona edo txarra den ebazteko auziari”. Artelanak, azken finean, zerbait gehiago izan gura duelako beti: iruzkin hutsetik edo panfletotik haragoko zerbait alegia –eta zerbait hori da funtsezkoena, nire ustez, artelan baten inguruko eztabaida publikoan–. Bigarren arazoak, jarraipenen eta enparauen izurritearenak, imajinazio garaikidearen kemenari buruz seinale txarrak bidaltzen dituelako larritzen nau, eta arau honetan sinesten dudalako: afari birberotu batek goi mailako sukaldaritza bihurtzeko aukera gutxi izaten dituela, oro har.

Bi izurrite horiek ez daude halabeharrez konektatuta. Baina ikusi nuenean Alan Moore eta Dave Gibbonsen Watchmen komiki klasikoaren (DC, 1986-87) telesail bertsioa atera zutela, eta hari egindako gorazarre politikosozialak biderkatzen hasten zirela sare sozialetan eta komunikabideetan, gogogabetasun handi batek hartu ninduen. Alde batetik, Watchmenek izan zuelako jadanik bertsio zinematografiko alferrikako samar bat (Zack Snyder, 2009): alferrikakoa, ez ziolako ezer gehitzen –bai kentzen, normala den bezala– obra grafikoari. Eta, bestetik, ondo frogatuta zegoelako, jatorrizkoan, lanaren karga politiko zirikatzaile eta paradoxikoa –superheroien generoaren tropoen iraulketaren bitartez, hain zuzen ere–, nahiz eta horrek ez zuen ziurtatzen produktu berriaren (Damon Lindelofek 2019an HBOrentzat egindako telesail adaptazioaren) bikaintasun artistikoa bermatuko zuenik, halabeharrez. Ikusten saiatuko ez nintzela erabaki nuen, prebentiboki.

Baina, azkenean, guardia baxua neukan gau batez –gure literaturaren popeetako baten elkarrizketaren bat irakurri berria izango nuen, ziurrenik, eta horrek askotan eragiten dit halako abaildura moral bat…–, ikusten hasi eta sorpresa galanta hartu nuen. Arrapaladan irentsi nituen bederatzi atalak. Telesailak egiten duelako operazio bat ez dena ohikoa sekuelen mundu oro har autokopiatzaile eta errepikakorrean: istorio guztiz berri bat sortu, unibertso eta oinarri berdinetatik abiatuta bada ere. Kasu honetan, jatorrizko istorioa gertatzen den unetik hogeita hamabost urtera, beste leku batean –New York eta Antartika ordez, Oklahoma eta Jupiter planetako ilargietako bat dira, oraingoan, eszenatoki nagusiak–, beste giro batean gerta zitekeena asmatuz. Pertsonai zaharretako –zahartuetako– batzuk berrerabiliz, baina, batez ere, berriak sortuz.

Eta, gainera, jatorrizkoak zeukan karga politikoa atzera irauliz: justiziazale maskaratuen arazoak, eta, ondorioz, gizarte garaikideetako hiperzaintza eta hipersegurtasunarenak hor jarraitzen du, zer esanik ez, baina koska bat estuago, eta, gainera, laurogeiko hamarraldiko komikiko superpotentzien arteko elkarrekiko suntsipenaren inguruko arriskuaren beldurraren ordez, Estatu Batuetako egiturazko arrazakeriarena kokatzen da telesaileko istorioaren lehen planoan –Tulsako 1921eko masakre arrazialaren berreraikuntza, telesailaren abiapuntua dena aldi berean, eredugarria da, alde horretatik–, eta baita, modu diskretuagoan akaso, feminismoarena ere.

Baina ez da karga politiko biziberritu –eguneratu– hori telesaila ohiko kate fordistako telebistarako produktuen mailatik gora igotzen duen elementu nagusia: kopia mimetikoa erradikalki saihesteaz gain, Lindelofen telesailak egitura apurtu eta adimentsu bat eransten dio istorioari, flashback abilak, jolas metafikzional zukutsuak eta geruza anizkuneko irakurketa-aukerak eskainiz –gidoiak itsuski solte uzten dituen hari pareak ez du emaitza larriki kaltetzen, alde horretatik–. Hots, jatorrizko lanaren oinarritik abiatuz, lan original eta artistikoki esanguratsu bat lortuz.

Hura ikusi ondoren komikira itzultzeko beharra sentitu nuen, eta aurreko irakurketetan bezainbeste –edo, ikusi berria nuen telesailaren iradokizunek akuilatuta, are gehiago– disfrutatu nuen harekin. Eta hori da, agian, edozein produkturen “jarraipen” batez kontatu daitekeen gauzarik onena.

watchmen

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko otsailaren 8an].

Lurraldea ala kontakizuna

Duela urte batzuk –urte dezente jada, egia esan–, mahai inguru batean parte hartu nuen Madrileko Liburu Azokan, Retiro-ko parkean maiatza amaiera-ekaina hasieran egiten den horretan –eta aurten urrira arte atzeratu dutena, oraingoz behintzat–. Espero izatekoa zen bezala, ez zen jende askorik etorri. Ez dut ondo gogoan zein zen eztabaidaren gai orokorra, baina badakit, uneren batean, “euskal-gatazka-eta-literaturaz” hitz egitea egokitu zitzaidala –Zapatero presidentearen agintaldian geunden, T4ko atentatua baino lehen: gutxieneko irekiera bat sumatzen zen–, eta, jakinaren gainean nengoenez, aldez aurretik prestatutako argudioak garatzen hasi nintzela. Lasai nengoen: Espainian izan ohi dudan publikoa ezkerrekoa izaten da, progresista gutxienez, eta sekula ez dut eduki arazo handiegirik gure kontuez aritzeko unean; orokorrean, errespetuz tratatu izan gaituzte, ni eta nire ideia ez bereziki originalak, are nirekin ados ez zeudenek. Egun horretan, ordea, azpimarratu nuenean gure Gauza ez zela soilik Euskal Herriaren zati baten eta espainiar estatuaren arteko borroka bat, barne-gatazka bat baizik, orobat, “gerra zibila” esapidea erabili nuen –“intentsitate baxuko gerra zibil bat”–, eta, orduan, entzule batek hitza hartu eta ozenki egin zuen protesta: Izquierda Unida-koa zela azpimarratu ondoren –ez dakit zergatik–, bota egin zidan, zakar, ea nola ausartzen nintzen gertatzen zitzaigunari “gerra” deitzen, alde batek baino ez zuela hiltzen, hura terrorismo hutsa zela eta lotsatuta zegoela han aditutakoaz.

Nik, ildo horri eutsiz, gure historiaren nolabaiteko jarraikortasun kontraesankorrari egin nahi nion erreferentzia, Lehenengo Karlistalditik (1833-39) ETAren oldarrera (1968-2011) zihoan hariaz, Bigarren Karlistalditik (1872-76) eta Gerra Zibiletik igarota (1936-37). Uste dena baino txirikordatsuagoa eta kontraesankorragoa den hari bat, bide batez esanda, Jokin Muñozen Antzararen bideak edo –garai hartan oraindik idatzi gabea zen– Ramon Saizarbitoriaren Lili eta biokek erakusten duten bezala, esaterako: azken batean, lehenengo bortizkeria zikloa (XIX. mendeko karlistaldiena) behea jotzen ari zen mundu baten desegite prozesuari zegokion (Antzinako Erregimeneko Euskal Herriarena), neurri batean, bigarrena (XX. mendekoa) eraikuntzan zegoen gizarte industrial “oparo” berriari zegokion bitartean –neurri batean hori ere–. Baina mutil haren interbentzio gogorraren ondoren, ez nuen sendotasunik izan diskurtsoa egoki eraikitzen jarraitzeko. Zorionez, mahai inguru bat zen, beste hizlariak ni baino distiratsuagoak ziren, eta elkarrizketa beste norabide batzuetatik galdu zen.

Nik jarraitzen dut pentsatzen gure Gauzak izan duela gatazka zibiletik asko –intentsitate baxukotik behintzat–, nahiz eta horrek ez dituen bere ertz guztiak agortzen, ezta gutxiago ere. Baina analogia ez zegoen, agian, ondo eraikita: nahikoa da erreparatzea parentesi artean paratu ditudan lau gatazka historiko horien data-tarteen luzera diferenteari natura ezberdinekoak izan zirela ohartzeko. Azken finean, lehenengo hiru gatazketan, gerra “konbentzional” guztietan bezala, lurraldearen konkista izan zen gakoa; azkenekoan, ordea, deitu borroka armatu deitu terrorismo, kontakizunaren kontrola izan da giltza –kasu: honekin ez dut gutxietsi nahi eragindako min guztia, ezta gutxiago ere, ezta gerraoste labur edo luzeagoen ezaugarri ilunak–. Eta esango nuke 1980 hamarraldiaren uneren batera arte ETAk izan zuela, euskal gizartearen zati nahiko handi batentzat behintzat, kontakizun horren kontrola. Eta, ordutik aurrera, galtzen joan zela, gero eta gehiago, eta erremediorik gabe. 2000ko hamarraldirako, ezker abertzalearen ildo nagusiak estrategia-aldaketa erabaki zuenerako, oso higatua zegoen kontrol hori, are sinestunenen artean.

Horregatik segitzen du horren inportantea izaten, egun eta maila guztietan –baita literarioan ere–, “errelatoaren” auziak. Espainiako Gerra Zibilaren kontakizuna, esparru literarioan, Errepublikak irabazi du nahiko argiki, Trantsizio ostetik behintzat –nahiz eta David Becerra bezalako ikerlariek ñabardunak egingo lizkioketen azken iruzkin honi…–.  Esparru literarioan, azpimarratzen dut: beste kontu bat da maila politiko-instituzionalean, horretarako, zalantzarik gabe, erabakigarriagoa izan baitzen gerra konbentzionalaren aipatu lurralde-menderakuntzaren emaitza, Espainiako giro politikoaren bilakaerak behin eta berriro gogorarazten digun bezala. Baina 1950eko edo, agian argiago, 1960ko hamarraldiaren amaieratik XXI. mendearen hasierara arte luzatu zen euskal gatazka berriaren kasuan, jokalekua ez zenez lurraldea izan, kontakizuna baizik, ez da harritzekoa horrek jarraitzea izaten, egun, eztabaidaren erdigunea.

Odol isurketarik gabe bada ere, egun. Zorionekoa dena, esan gabe doa.

civilwis

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko urtarrilaren 25ean].

Nobelaren alde

César Aira idazle argentinarrak zioen: “Batek beti espero ditu abentura handiak, intentsitate existentzial handiak, eta atzera begiratzen duenean, ohartzen da ez dela ezer gertatu, benetan. Literatura da ezereza hori zerbaitetan eraldatzeko modu bat”. Susmoa dut, testuinguruagatik, Aira sorkuntzari buruz ari zela hori esatean, baina nik uste dut erraz aplika dakiokeela irakurtzearen ekintzari, orobat. Baina zer, gainera, atzera ez ezik, aurrera begira ere ezer asko gertatzeko itxaropenik ez dagoenean? Bizitza bera, berrogeialdi honetan ematen duen bezala, suspenditu dela dirudienean? Literaturaren erabilgarritasuna, beharra, handitu egiten dela.

Baina ez edozein literaturarena, ohartu naiz asteotan. Eta ez nuen uste sekula hau esango nuenik, baina nobelaren alde hitz egin behar dut, hori izan delako konfinamendu neurriek ekarritako bizitzaren geldialdia leuntzeko hobekien egokitu den literatur generoa, nire kasuan behintzat.

Ipuinarekin saiatu naiz, bistan denez: zale handia naiz, eta banituen etxean, “itxaroteko ilaran”, zenbait ale tentagarri –paperezko liburuez ari naiz, zer esanik ez: nahikoa egon behar dugu bestela ere pantaila aurrean, gure beharrari telelanaz aurre egiteko zoriona edo zorigaitza izan dugunok, behintzat: literaturarako denbora, niretzat, liburuaren sinonimo da oraindik ere, eta, uneotan, are gehiago–. Lorrie Moore-ren Pájaros de América zen haietako bat, adibidez, baina, narrazio batzuk benetan zirraragarriak iruditu arren, ez ninduen asebete, liburu gisa; itzulpenaren desoreka txikitxo batzuei egotzi nien errua, halakoek gero eta gehiagotan egiten baitidate traba, irakurtzean. Mavis Gallant ipuingile kanadar klasikoaren antologia zabal batekin saiatu nintzen ondoren, baina emaitza antzekoa izan zen, eta, han hemenka mokadu batzuei ekin ondoren –ipuin bildumak saltoka irakurtzearen aldekoa naiz, oro har–, mesanotxearen azpiko estratuetara kondenatu nuen atzera liburua.

Ipuinek, azken batean, errealitatera, bizitzara itzultzera behartzen zaituzte, bakoitza bukatu ahala: ipuinak, genero gisa, irakurritakoa bizitzarekin erkatzera eramaten zaitu behin eta berriro. Eta bizitzarik ez dagoenean, hots, bizitza ohikoa baino geldialdi sakonago batek astindu eta bere bilakaera bera esekita geratu dela dirudienean, ipuinak, agian, bere ahalmenaren puska bat galtzen du. Bizitzaren ordezko bat behar dugulako, menturaz, testuinguru horretan.

Nik nobeletan aurkitu dut, alde horretatik, babesa. Irakurtzeari uzten diezunean ere hor jarraitzen dutelako, garatzen, hazten, orri-markatzailea utzi zenuen puntuan, eta zeure buruan. Aste hauetan, adibidez, Iris Murdoch-en Itsasoa, itsasoa irakurri dut, XX. mendeko nobelagintza britainiarraren gailurretako bat, fikziozko dramaturgo baten memoriak bezala hasi eta muturreko mundu berezi eta ia parodiko bat eraikitzen amaitzen duena, kostalde ingeles artegagarri batek menderatutako paisaiaren erdian. Eta, ondoren, George Eliot-en Middlemarch, Industri Iraultzak jotako hiri txiki baten eta bere landa distrituaren klase ertainaren eta altuaren disekzio koral ikaragarria egiten duen lana, nobela britainiar hemeretzigarrendarren ezkontzen eta ondareen ohiko topikoetatik abiatuta betiere. Oraintxe, behin baino gehiagotan hasi eta amaitu gabe utzi dudan Lev Tolstoi-ren Gerra eta bakearekin ari naiz. Guztiak, ohartuko zineten honezkero, zazpiehun orrialdetik gorako obrak.

Hots, nobelak, baina ez edozein nobela: itxialdi honetan irakurri dut, halaber, Ian McEwanen azkenekoa, Ni bezalako makinak, ukronia eraginkor bat, egilearengan ohikoa den bezala dilema moralak planteatzeko gaitasun nabarmena duena. Baina ez da gauza bera izan: nobela luze eta proteikoak izan dira hobekien egin didatenak konpainia, mundu propio oso bat sortzeko gaitasuna dutenak. Agian hori zelako haietan bilatzen nuena, une bitxi hauetan: bizitzaren “bikoizketa” bat, alegia. Laurence Cossé idazle frantsesak hitz hauek jartzen zituen Nobela ona bere lanean, aiton batek bere bilobari zuzentzen zizkion hitzetan, nobelaren generoaren garrantziaz gaztigatu nahi zuelarik hain justu:

“Guztia dauka bere baitan. (…) Nobeletan ez daude soilik ohiz kanpoko egoerak, hil edo biziko erabakiak, ataka handiak… Badaude, orobat, zailtasun arruntak, tentazioak, desengainu hutsalak. Eta, horri guztiarekiko erantzun bezala, giza jarrera guztiak, portaera guztiak, ederrenetatik hasita miserableenetaraino. Nobela bat irakurtzean, edozein, norberak galdetzen dio bere buruari: zer egingo nukeen nik? Horixe da galdetu behar diona bere buruari. Entzun ondo: bizitzen ikasteko modu bat da. Egongo dira helduak esango dizutenak ezetz, literatura ez dela bizitza, nobelek ez dutela ezer erakusten. Oker daude (…)”.

Nahiko ados nago dioenarekin, salbu eta “edozein” hori gehitzen duenean: ez, nobela guztiekin ez da hala gertatzen, ezta gutxiago ere. Cosséren lana bera, azalpen esanguratsu hori daraman arren, eta bere alibi metaliterarioa kontuan hartuta ere, edo horregatik hain zuzen –liburu denda bat zeinetan soilik nobela “bikainak” salduko baitziratekeen, literaturaren komertzializaziorako joera eragabeetatik miragarriki at–, oso ahula iruditu zitzaidan, salatzen duen kontsumo errazeko literatura light, adeitsu eta pretentsiodunaren eredu, paradoxikoki. Eta aipatu McEwanenak, askozaz ere hobea denak, ez banau guztiz asebete egunotan, frantsesarena are maskalagoa irudituko zitzaidakeen zirkunstantzia hauetan esku artean suertatu izan balitzait. Hori bai, McEwanen Hoben ordaina harrapatu izan banu, hots, honezkero irakurrita izango ez banu, balio izango zidakeela pentsatzen dut.

Benito Pérez Galdósek aldarrikatu zuen bezala: “Nobela bizitzaren irudia da, eta hura konposatzearen artea honetan datza: giza aiurriak, pasioak, ahuleziak, handia eta txikia, arimak eta fisonomiak, osatzen eta inguratzen gaituen espiritual eta fisiko guztia erreproduzitzean”. Nobela totala alegia. Halakoak izan dira, ohartu naizenez, egunotan nire gogoa bahitu dutenak.

(Eta, azken batean, nobela hitzaren etimologiak, literatur generoaren nobedadearekin zerikusia zuenak, Behe Erdi Aroaren amaieran zentzu horretan erabiltzen hasi zelarik, eta euskarazko “eleberri” ordain jatorrak ondo gordetzen duenak, zuzenean dago lotuta berritasunarekin, notiziarekin, aldatzen denarekin, ezberdina denarekin: justu pairatzen ari garen egunen –ustezko– monotoniaren aurkakoarekin alajaina).

Ez dut uste bulkada iraunkorra izango denik. Egoera berezia lehenago edo geroago amaituko delako: alerta egoera bertan behera geratzean, dena delako deseskalatze epeak direla medio, edo denboran luzatu eta luzatu egingo delako, “normaltasun berria”, hots, bizitza bera bihurtuz, lehen “kanpoan” genuena bezain konplexu eta betea. Orduan, imajinatzen dut, ipuinak –eta bestelako literatur lanak– lehen bezala funtzionatzen hasiko dira nire baitan.

Baina probisionaltasun geldo honek iraun bitartean, eman iezazkidazue nobelak. Hitzaren zentzu sakonenean, noski.

windowbook

[Artikulu honen bertsio laburxeago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko maiatzaren 9an].

Ficción

[El pasado 1 de abril murió, a los cincuenta y dos años, el músico Adam Schlesinger, víctima del COVID-19. En las décadas de 1990 y 2000 tuvo bastante repercusión como miembro y compositor del grupo de power-pop Fountains of Wayne y de los elegantes Ivy; hay quien lo recordará por la sesentera canción-pastiche “That Thing You Do!”, tema principal de la banda sonora de aquella comedia musical (que en España se tituló The Wonders), dirigida por Tom Hanks en 1996. Basé uno de los relatos de mi libro Biodiscografías en uno de los álbumes de Ivy y, aunque no sé si puede considerarse un homenaje apropiado a Schlesinger (cuya muerte, como otras que están ocurriendo estos días, me conmovió; la última, la del Stranglers Dave Greenfield…), se me ocurrió compartir aquel relato en mi blog, primero en su versión original en euskera, y ahora en la traducción que hice al castellano para la edición de Páginas de Espuma, a la que agradezco que me haya dado permiso para publicar el cuento aquí. En todo caso, ¡aupa Adam Schlesinger!].

Ficción

Ivy, Long Distance, Nettwerk, 2001.

–¿Cómo que tu novia de entonces? ¿Es que yo no era ya tu novia? ¿A qué viene ese de entonces, si puede saberse?

A. viene de su habitación, con el manuscrito de este libro en la mano; yo estoy cocinando unas setas de invernadero para el revuelto que vamos a cenar esta noche. Me ha costado entender a qué viene el barullo. Le ruego que me lo explique, mientras sigo revolviendo las setas.

–Me refiero a tus dichosas «biodiscografías», en concreto a «Winterthur»; no te hagas el despistado, que te sale muy mal.

–Se trata de una ficción, ya te lo he explicado…

–Ya, una ficción. ¿Es que no viniste a mi residencia universitaria a pasar unos días de gorra, mientras hacía yo aquel curso de verano en Constanza? Por cierto, ni siquiera fue el año que mencionas, sino dos más tarde…

–Eso es una licencia poética. Salgari situó la segunda parte de su serie de El capitán Tormenta meses después de los acontecimientos que se narran en la primera, pero, fíjate, los hechos históricos que describe ocurrieron en realidad setenta años más tarde.

–Vale, no te enrolles con Salgari. ¿Y qué me dices de la historia de Danny?

–¿Danny? En el cuento no menciono a Danny.

–Claro, le has cambiado el nombre: David. Menuda diferencia. Pero a mí ni siquiera me has cambiado el nombre.

–¿Cómo qué no? He puesto «A.», si no recuerdo mal. Mira.

–Pues eso, mi inicial. Todo cristo se imaginará que hablas de mí.

–Pero ¿no acabas de quejarte de que he utilizado la expresión «mi novia de entonces»? Pensarán que es otra chica.

–Nuestros conocidos, no.

–Y qué prefieres que ponga a partir de ahora: ¿Ane? ¿Aurora? ¿Arantza?

–¿Por qué tienen que empezar todos por A., como mi nombre? ¿Es que no podría ser un poco diferente? Yo qué sé, Elena, o Garbiñe. O Josune.

–De acuerdo, a partir de ahora usaré Elena.

Pero Elena no tiene intención de claudicar. Ha dado un par de vueltas por la cocina, ha abierto una lata de cerveza,se toma un sorbo.

–De todas maneras, no entiendo por qué has puesto ese de entonces. ¿Qué quieres dar a entender, que entonces yo era otra? ¿O que preferirías que yo fuera otra, en la actualidad?

–Mujer, no es más que una ficción…

–Joder, ya está bien con el rollo de la ficción…

–Félix de Azúa dice que, a medida que pasa el tiempo, dejamos de ser nosotros mismos… y que, por ejemplo, detesta a su yo de hace treinta años, que no se reconoce en él. Pero que, sorprendentemente, aunque no siempre somos los mismos, representamos a la misma persona o al mismo personaje durante toda la vida. Y ya que cambia nuestra esencia, ¿no crees que deberíamos cambiar de nombre, en las distintas etapas de nuestra vida?

–No intentes liarme con sofismas. Lo que quiero saber es qué te pasaba por la cabeza cuando escribiste aquel cuento, nada más. Por qué pusiste «mi novia de entonces».

–¿Oyes la música que tengo puesta? No la escuchaba desde hace mucho. Son Ivy, un grupo de Nueva York; entre sus componentes está Adam Schlesinger, de Fountains of Wayne; de acuerdo, ya sé que no te suenan de nada. El caso es que oí una canción en Radio 3 y casi inmediatamente me fui a la tienda a comprar el disco. Lo escuché tanto en una época que «quemé» una de las pistas del cedé; si te fijas bien, salta en cuanto llega a la sexta canción. Pero hay discos que, después de la primera fiebre, pierden un poco el encanto. No es que los hayas gastado de tanto escucharlos, no se trata de eso. Es que llega un momento en que, de repente, te das cuenta de todas las debilidades del disco: las melodías pegajosas del principio se convierten en recursos facilones, y lo que un día te parecieron himnos inmortales, en melodías prefabricadas al servicio de la moda del momento. De un día para otro dejas de poner el disco, y solo te acuerdas de él muy de cuando en cuando. De todas maneras, eso hay que reconocerlo, en estos discos siempre suele haber una canción que permanece intacta entre sus ruinas y nunca te cansas de oír –quizá fue la misma que escuchaste en la radio y te impulsó a comprar el disco…–, y esa canción es la que te lleva, en ocasiones, a rescatar el cedé y a escucharlo. En este caso es la tercera, «Edge of the Ocean». Pero es solo una canción, una única canción.

Sí, me gustaría responderle a Elena algo parecido a eso, pero no he podido.

–No intentes liarme con sofismas. Lo que quiero saber es qué te pasaba por la cabeza cuando escribiste aquel cuento, nada más. Por qué pusiste «mi novia de entonces».

No digo nada; las setas ya están listas. De los altavoces nos llega la voz casi susurrante de la cantante de Ivy: «Ohhh, we can begin again. / Shed our skin, let the sun shine in. / At the edge of the ocean / We can start over again. / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah».

Empiezo a cascar los huevos.

[Del libro Biodiscografías, Madrid, Páginas de Espuma, 2015]

long distance