Testigantzaren arriskuak (eta mugak)

Noizbait izan dut ausardia aldarrikatzeko Gauzaren –«euskal gatazka» delakoaren– literaturaren alorreko produkzioan ez dakidala ETA indarrean zegoenean baino lan hobeak idatzi eta argitaratuko ote diren, etorkizunean. Azken batean, maisulanen sorkuntza ausazko kontu bat da, zoriarekin lotuta dago, eta nahiz eta ildo horretako lanen ekoizpena handitu ETA osteko –eta Patria osteko– aroan, eta, ondorioz, obren ugaltzearen ugaltze hutsez kalitatearen hazkunde estatistiko bat espero izatekoa den, horrek ez duela ziurtatzen etorriko dena orain artekoa baino ezin ihartuzkoagoa suertatuko denik, maila literarioan. Edonola ere, zehazten nuen, hori hala litzateke fikzioari buruz ari bagara. Eta gehitzen nuen biolentzia politikoa itzali osteko literaturaren ekarpen nabarmenena, ziurrenik, testigantzaren eta memoriaren aldetik etorriko zela, hots, ez-fikziozko literaturatik: denbora-perspektiba laburregiak, beldurrak eta ezin kontatu izanak duela gutxira arte isildutako ahotsen eta istorioen plazaratzetik alegia.

Eta ari dira, tantaka, halako lanak iristen, «kontakizun» dontsuaren sare askotarikoa osatzen lagunduko digutenak. Horien artean batek interes berezia piztu zidan: Karlos Gorrindo idazle eta etakide ohiaren Funanbulistaren beldurra kronika (Erein, 2020; Joseba Sarrionandiaren hitzaurre eta guzti, alajaina). Gorrindo armak Trantsizioaren hasieran, 1970eko hamarraldiaren hondarrean hartu zituenetakoa izan zen, ETA militarraren eta politiko-militarraren arteko zatiketa bere gorenean zegoenean eta «berunezko urteak» ate joka zetozenean. Lehenengo taldekoa zen Gorrindo, eta 1979an atxilotua izan ondorengo hamasei kartzela-urte luzeen kontakizuna da, batik bat, liburua, Puerto eta Herrerako kartzeletako borroka-egunetatik, dispertsioaren garaira artekoak.  Erakundearekiko gero eta zalantzatiagoa agertu eta, une batetik aurrera, bergizarteratzea onartu zuen militanteetako bat izan zen Gorrindo –1996an eman zioten hirugarren gradua–, eta, hori dela eta, EPPKtik egotzia izan zen. Horren guztiaren inguruko narrazioa eta hausnarketa aurkituko nuelakoan, esan bezala, jakin-minez heldu nion liburuari

Eta ezin da ukatu baduela interesa bertan marrazten den oinarrizko militante-ekintzailearen irudiak –marxismoak eta analisi teorikoek baino eskubide nazionalen aldarriak hauspotutako gazte batenak–, kartzelaldi gogorraren kronikak berak, eta erakundearekiko desenkanturako bidearen deskribapenak –eta ETAren zuzendaritzak zein modu txarrean erreakzionatu zuen ondoriozko jarrera kritikoaren aurrean–.

Baina, ai, Funanbulistaren beldurra ez da liburu on bat, eta, tamalez, eskaini dezakeen informazioaren interesa lausotu egiten du egilearen bizipenen eta ildo historikoaren arteko uztarketa ez bereziki argi batek, eta, batez ere, estilo gura demasezkoak: klixe literarioen gehiegizko erabilerak, metafora hanpatuek, bridatu gabeko sentimentalismoak, erredundantziarako joera duten anaforek… Liburuaren irakurgaitasunean traba egiteraino, nire kasuan bederen.

Kronika, autobiografia edota memoria landu nahi luketen liburu bat baino gehiagotan aurkitzen diren oztopoak, esango nuke. Niri gertatu zitzaidan, adibidez, Maite Pagazaurtunduaren Los Pagaza. Historia de una familia vasca leitzean (Ediciones Temas de Hoy, 2004), ETAk egilearen neba Joxeba 2003. urtean erail ondoren idatzia eta, Gorrindorena baino areago, antolaera bereziki aldrebes batek zamatzen duena, marko erretorikoen nahastekak –kronika historikoarena, familia-memoriarena, manifestu politikora jotzeko bulkadarena…– eta, berriz ere, ustezko gorentasun literarioa iristeko gogoak bezainbeste –azken hori, purpurarako jitea duen prosa batekin, hain zuzen ere, Gorrindoren liburuaren kasuan bezala–.

Edo, oso bestelako lan bat aipatzearren, Mikel Sotoren Suak pizten direnean liburuarekin (Elkar 2020), egileak bizi izandako kartzelaldi eta, batik bat, kale borroka urteen kontakizuna egiten duena poesia bide bezala erabiliz. Eta bertan poema eder batzuk aurki daitezkeela aitortzen dudan arren –“Oreinak” izenekoa, esaterako–, liburuak ez nau literarioki konbentzitu, ezta memoria-ariketa gisa ere, egileak azken horri ezarri nahi izan dion armazoi poetikoak, epikotasunaren eta ariketa nostalgikoaren artekoa gehienetan, zamatu egin didalako testigantzaren aldearen jasoera. Hori, alde batera utzita poemak eraikitzeko erabiltzen dituen marko liriko ezberdinek –arestiarrak, atxagatarrak, sarrionandiarrak, montoiatarrak, caniarrak…– piezen eraikuntzan daukaten gehiegizko pisua, egilearen berezko balizko ahotsa itotzeraino.

Beste era batean esanda: zer gertatzen da testigantzari, memoriari esleitutako «literaturak» huts egiten duenean? Galtzen al du balioa? Irakurle honen kasuan, behintzat, bai. Badakit heresia irudituko zaiola askori, oso liburu laudatua delako –horregatik irakurri nuen nik itxaropen handiz, hain justu–, baina horixe bera izan zen nik Ion Arretxe zenaren Intxaurrondo. La sombra del nogal torturaren inguruko testigantza lazgarriarekin izan nuen arazo nagusia (El Garaje, 2015): liburuari darion estilo-nahikari gehiegizkoa –Josu Zabaletak berriki euskaratu duenez, Erein argitaletxeren eskutik, bigarren aukera bat emango diot akaso, itzulpenaren alkimiak, batzuetan, mota honetako liburuak hobetzen dituela ohartu naizelako…–.

Eta horren harira bi kontu etortzen zaizkit burura. Alde batetik, soiltasunak daukan garrantzia, memoriaren gaia lantzeko orduan. Primo Levi-ren Hau gizona bada (1947) famatua hizpidera ekartzea izango litzateke adibiderik errazena, pixka bat tranpa egitea izango ez balitz, soiltasunez landutako estilo hori lortzea ez dagoelako edonoren eskuetan –haren lehenengo liburua izan bazen ere, Auschwitzen igarotako denboraren testigantza emateko beharrak akuilatuta lan hura idazteari ekin zionerako Levi bazen, isilpean bazen ere, idazle bat, handik urte batzuetara plazaratutako Sistema periodikoa ipuin liburuan argi geratzen den bezala–. Ez, adibide hurbilago bat eman nahiko nuke, nazien kontzentrazio- eta suntsipen-esparruen alorraren testimoniozko literaturatik mugitu gabe: Etxahun Galparsororen Bilbao en Mauthausen (Crítica, 2020), zeinetan historialari donostiarrak bere osaba zaharraren Lager-eko oroitzapenak bildu baitzituen –ordu luzeetako grabazio-saioen fruitu–, testuinguru historikoaren berreraikuntza zehatzekin tartekatuz –hura izan zen, transkripzioarekin eta aukeraketa lanarekin, Galparsororen ekarpen nagusia–, erakuskeria erretorikorik egin gabe hain zuzen ere.

Gogora datorkidan bigarren kontuak fikzioaren balioarekin dauka zer ikusia. Eta da ohartu naizela gehiago ikasi nuela etakide baten espetxealdiari buruz Ruben Sanchez Bakaikoaren Hondarrak nobelako Xabier Sanz Xurio Tupa pertsonaiaren bitartez (Txalaparta, 2019), Gorrindoren benetako kartzela-memoriei esker baino –aldeak alde, hots, ETAren belaunaldi ezberdinetako kideak direla kontuan hartuta betiere: Gorrindo, esan bezala, 1970eko hamarraldiaren amaierakoa, eta fikziozko Tupa, gehiago 1980 hamarraldikoa; edonola ere, Sanchezek, fikzionatu arren, ikerketa lan serio batean oinarritu zuen bere pertsonaiaren eraikuntza–. Alde horretatik, kurioski, Maite Pagazaurtunduaren El viudo sensible y otros secretos fikzioen bilduma (Seix Barral, 2005: ipuin asko euskal gatazkaren ingurukoak dira), asebetegarria suertatu ez bazitzaidan ere, hobetzat jotzen dut, ikuspuntu literariotik, huts egindako Los Pagaza «kronika» baino…

Gorago esan dudan bezala, ezerk ez digu ziurtatzen Gizona bere bakardadean, Bizia lo edo Martuteneren maila gaindituko duten lanak sortuko direnik aurrerantzean. Baina Gauzaren inguruko fikzioa idazten jarraituko da, eta horrek bere balioa izango du oraindik ere. Agian ez testigantzek eta oroitzapenek bezainbeste, «Kontakizunaren» berreraikuntzarako premiazkoak izaten jarraituko dutenak inolako zalantzarik gabe. Baina bere lekutxoa ondo gordez, betiere.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko apirilaren 2an, “Zortzi karnaba” izenburupean, aldizkariaren akatsa izan zena, ez baitzegokion batere, bistan denez]

Fantasia historikoen fantasiaz

Batzuetan irudipena daukat streaming plataformak bihurtzen ari direla, pixkana, garai batean sutondoa, balbulazko irrati-aparatu handiak edo telebista zirena: familia biltzen den guneetako bat, nahiz eta telebistak, pantaila gisa definituta, jarraitu dezakeen funtzio hori betetzen –ez, ordea, eduki moduan: telebista, kasu horretan, plataformetan dauden filmak, sailak eta dokumentalak nahierara ikusteko garraiobidea besterik ez da, kasurik onenean, ez programazio baten arabera ordu finkoetan antolatutako saioen segida zaharruno hura…–.

(Hori bai: horretarako behar da politika zorrotz bat jarraitu eta ordenagailu eta telefono bitarteko streaminga saihestea, plataformak telebista aparatuarekin lotuz: zenbat eta handiagoa, hobe. Ez soilik irudiaren eta soinuaren kalitate kontuengatik, baizik eta, batez ere, esperientzia kolektibo gisa iraunarazteko. Ahal den neurrian, behintzat).

Halako azkenaurreko esperientzia, aita-alaba loturak estutzeko helburuarekin, Bridgerton sailaren lehenengo denboraldiarekin izan dugu (Chris Van Dusen-en zuzendaritzapean, Netflix, 2020, nahiz eta, berez, ziurrenik zehatzagoa izango litzatekeen esatea Shonda Rhimes “faktoriako” produktu bat dela, Greyren anatomia telesail famatuaren ekoiztetxe berekoa, besteak beste; frogatzen saiatuko naizen bezala, hori ez da bigarren mailako xehetasun bat).

Ikusi ez dutenentzako, telesaila, itxura batean, drama historiko bat da –ingelesez “period drama” deitzen den horietakoa, alegia–, 1813ko Londresen kokatua –nagusiki–, George III.aren Erregeordetzaren garaian alegia. Produkzioa estatubatuarra den arren, emaitza filmikoa alor horretan britainiarrek –batez ere BBCk– lortutako girotze lan finekin parekatu daiteke, hala kokalekuei nola jantzien oparotasun koloretsuari dagokienean. Azken finean, gure gurasoek esango zuketen bezala, “amodiozko eta luxuzko” telesail bat da –”amor y lujo”– , Ingalaterrako gortearen inguruan biltzen zen aristokrazia gorenari buruzkoa, eta zeinetan, gure alabek esango luketen bezala, “saltseoa” baita nagusi –endredu erromantiko-sexualak, alegia–. Aktore nagusia, Hastings-eko dukea gorpuzten duen Regé-Jean Page, ikaragarri beroa dago –gure nerabezaroan “buenorro” esango genukeen–, eta aktoresetako batzuk ere ez dira makalak, alde horretatik.

Bridgerton, goi-kulturaren ikuspegitik, ezin da plazer hobendun gisa baino kontsumitu: azken finean, alibi bezala Jane Austen-en eleberrien tradizioan oinarritzen bada ere –bai kokapen historikoari kasu egiten badiogu, bai tramaren motor nagusia den ezkontza-merkatuaren gorabeherez ari bagara–, emaitza Corín Telladoren edo Jazmín saileko nobelen parekoagoa da, berez; ez alferrik dago oinarrituta ildo horretako Julia Quinn idazlearen mega-saltzailearen eleberrietan –Rikardo Arregik behin bota zuen bezala, telesaila, funtsean, «Austen telezinkotuta» izango litzateke–. Eta, ados, emakumeen rola nobela erromantikoen tradizioan baino pixka bat asertiboagoa suertatu daitekeen arren, batzuetan, eta homosexualitatea bezalako gai –azpigeneroan– orain arte tabu samarrek apatxa agerian uzten badute ere, mezua funtsean erreakzionarioa dela esango nuke –Austenen nobeletakoa baino gehiago bai behintzat, eta duela berrehun urte idatzia izanaren aitzakiarik gabe, gainera–; alde horretatik ez zen alferrikakoa Greyren anatomiari egiten nion erreferentzia. Hori bai, porno soft zantzu batzuez gozatzeko, barre batzuk botatzeko eta, bide horretatik, belaunaldi-hesiaren gainetik familia-harremanak amalgamatzeko, aitor dut, parada ederra ematen du.

Telesailak badu beste ezaugarri esanguratsu bat: aktore nagusietako batzuk beltzak dira. Lehen aipatutako Hastingseko dukea bera, Londresko garaiko festa-antolatzaile bikainena zen Lady Danbury edo Charlotte erreginaren paperak –George III.aren emaztearena– afrikar jatorriko aktoreek egiten dituzte. Azken horren kasuan egon daiteke oinarri historiko ahulen bat, historialarien artean kontu eztabaidatua baita, bere arbaso portugaldarren kariaz, beltzekin identifikatutako hazpegiak izan zitzakeela erreginak –garaiko margoek ez dute halakorik ematen aditzera, behintzat, baina badakigu gorteko pintoreen abilezia noraino iristen zen segun eta ze kontu disimulatzeko…–. Edonola ere, nekez aurkituko genituen, halako balizko salbuespenak salbuespen, arrazializatutako pertsonak XIX. mende hasierako goi mailako gizarte britainiarrean.

Alde horretatik, egungo “epokazko” ikuskizun batzuetan afroamerikarrei edo euroafrikarrei ikusgarritasun gehiago emateko joeraren ildoan kokatu beharko genuke, nabarmen, Bridgerton telesaila; izan ere, hori da Shonda Rhimesen telesailen zigiluetako bat, arraza arteko harreman erromantikoez gain. Edonola, horren adibiderik entzutetsuena, orain arte, Hamilton musikala izan da, Broadwayko produkzio arrakastatsua (Lin-Manuel Miranda, 2015), zeinetan Estatu Batuetako lehen ogasun idazkaria izan zen Alexander Hamilton-en papera (1755-1804) aktore-kantari ez-zuriek jokatu baitute, espektakuluaren bira arrakastatsuetan –jatorrizko Hamilton, AEBtako “aita fundatzaile” guztiak bezalaxe, zuria baino zuriago zen, zer esanik ez, eta nahiz eta esklabotzaren abolizionismoaren aldekoa bide zen, bere kide batzuk bezala bera ere esklaboen jabea eta saleroslea izan zen–. Baina beste antzeko adibide batzuk ere aipa daitezke, Matt Ruff-en Lovecraft Country nobela –eta haren gainean egindako telesaila– bezala, zeinetan H.P. Lovecraft idazlearen horrorezko unibertsoaren berrinterpretazioa egiten baita, pertsonaia nagusiki afroamerikarrengandik abiatuta, 1950ko hamarraldiko eta, oro har, Jim Crow legeen garaiko arrazakeria estatubatuarra salatzeko asmoz –eta, bide batez, Lovecraft beraren arrazakeria ezagunari zaplazteko erretroaktibo eta sinboliko bezain ironiko bat emateko–. (Dena den, telesailari dagokionean, eta lehenengo atal ikaragarria alde batera utzita, aitor dut gehiago espero nuela, fantasiazko produktuen kontsumitzaile bezala…).

Joera ondo ulertzen dut, eta, neurri batean, goraipagarria iruditzen zait, ez soilik oso paper espezifikoak eta markatuak lortu ohi dituzten aktoreei bestelako erregistroetan, oraintsu arte haientzat galarazitakoetan aritzeko aukera ematen dielako, baizik eta, iraganean pairatutako bazterketa alderantzikatuz, ikusgarritasun berri bat eskaintzen dielako, talde gisa. Alde horretatik, arazorik batere ez.

Baina kezkatzen naute historiaren ezagutzan horrek ekar ditzakeen distortsio-efektuak; ikuspegi horretatik, nobela historikoek –edo pelikula historikoek– iraganaren ezagutzarako tresna bezala eragiten dizkidaten zalantzen parekoa izango litzateke kezka. Oro har, ez dut uste nobela historikoarekin lortu daitekeenik iraganaren ezaupide egoki bat, ez behintzat zientzia historikoen ekarpenak menderatzen ez dituzten irakurleen edo ikusleen artean –eta ezaupide hori dutenek, berez, ez lukete nobela historikoaren makuluaren beharrik, beraz…–. Izan ere, alderantzizkoa pentsatzen dut, ezagutza hori nahasteko eta iluntzeko balio dutela, gehiago, mota horretako produktuek, fantasia ustezko datu historikoekin dosi inespezifikoetan nahasten dituzten heinean. Alessandro Manzonik zioen bezala –eta berak oso ondo zekien zertaz ari zen, generoaren praktikatzailea izan zelako, Ezkongaiak nobela kanonikoak aditzera ematen duen bezala–, «Jakina, historialaritzan ez dira eskas gezurrak eta asmakeriak. Baina historialariaren errua da, ez generoaren ezaugarri bat. Historialari bati esaten zaionean gauzei apaindurak gehitzen dizkiela, gertakarien eta asmakizunen pastixe bat sortzen duela, norberak ez dakiela sinesgarritasunik eman ala ez, bide seguru bezain sinple batetik ekidin ahal izango zukeen zerbait egozten zaio, asmatzeari uko egitea baita errazena. Hausnartu ezazue, ordea, ea eleberri historikoaren egileak bide hori erabil dezakeen, irakurlea ez engainatzeko».

Argiago ezin daiteke esan.

Fantasia areagotuaren tanta batzuk gehitzeak, aristokrazia britainiarraren erdian partaide beltz batzuk txertatzea bezala, alde horretatik, zer kalte egin dezake?, galdetu daiteke. Agian ez asko. Baina historiaren (ez)ezagutzaren bidean urrats bat gehiago iruditzen zait, errealitatearen eta fikzioaren arteko mugak jadanik nahikoa lausoak diren garaiotan arriskugarria iruditzen zaidana.  Iraganeko esklabotzaren eta trafiko atlantikoaren auzia –eta, bide batez, gaur eguneko arrazakeria– nolabaiteko Yupiren mundu filmiko baten baitan estali dezakeen neurrian, adibidez: azken  finean, Bridgertonen erakusten zaigun gizarte-talde dirudunen aberastasunaren iturrietako batek esklabo-trafikoan, kolonietako plantazioen ustiakuntzan eta bertan ekoiztutako produktu tropikalen merkataritzan zeukan jatorria, eta zail samarra iruditzen zait atze-oihal hori aristokrata beltzen presentzia guztiz normalduarekin uztartzea. Hamiltonen kasuan, esate baterako, ziurrenik ez da bereziki inportantea, edozein estatubatuarrek dakielako Hamilton historikoaren arraza zein zen –beste kontu batzuetan agian ez dira horren iaio aterako, baina, jo eta jo aritzearen kariaz, hango oinarrizko hezkuntza sistematik pasa diren guztiak AEBko historiaren kontaera WASParen packaren jabe dira; gainera estatubatuar guztiek ikusi dute inoiz Hamiltonen potreta, bere aurpegia baita 10 dolarretako billeteak apaintzen dituena–. Baina, adibidez, gure eusko labeleko ilobak, musikala Disney +-en bitartez ikusi zutenak, harrituta geratu ziren Hamilton, berez, señoro zuri bat izan zela kontatu nienean…

Bestalde, Ana Malagonek komentatzen zidan bezala, esanguratsua da gauza hauetaz eztabaidatzea justu aktore beltzak hasi direnean mota horretako paperak jokatzen, eta ez Charlton Heston-ek Moises-ena egin zuenean (The Ten Commandmentsen, 1956), edo John Wayne-k Gengis Khan-ena (The Conqueroren, 1956), edo Elizabeth Taylor-ek Kleopatrarena (izen bereko filmean, 1963), edo Peter Sellers-ek aktore indiar batena (The Partyn, 1968). Adibide gutxi batzuk ematearren.

Agian Miguel-Anxo Murado idazleak arrazoia dauka, eta, azken finean, «anakronismoa ez da anomalia bat, iraganarekin erlazionatzeko daukagun modua baizik». Eta, ondorioz, nire historialari arima pixka bat matxinatu arren –Murado ere historialaria da, azken batean–, halakoak onartu besterik ezin ditugu egin, gehiegi larritu gabe.

[Artikulu honen bertsio askoz ere laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko martxoaren 3an]

Power pop!

Power pop-ak iritsi behar zuen, zer esanik ez, Hiru Disko sailera. Nahiz eta ondo dakidan power popa definitzea zaila izan daitekeela: pop azeleratua izan ohi da, gehienez bi-hiru minututakoa, gitarretan oinarritua (baina gitarra riffetan, ez hainbeste bakartsaioetan) eta ahots-harmonien erabilera zabala egiten duena. Blueserako joera txikia edo nulua du power popak, eta, alde horretatik, The Beatles-en kanta bizienen eta British Invasion-eko talde boteretsuenen estiloaren garapena izango litzateke (The Who, The Kinks, The Troggs etab.). Nahiz eta “garapenaz” hitz egitea, kasu honetan, gehiegi litzatekeen, agian, poparen fase nerabe batean finkatzea baita, azken finean, power pop-aren lorpenik behinena, hots, rockaren historiaren nolabaiteko ahozko fase freudiano (oro har maskulino) batean irautearen antzeko zerbait.  Baina nori axola zaio garapena, salto egiteko eta irribarre infinitu bat marrazteko gai diren pilulakada horiek entzunda? Estiloa 1970eko hamarraldian zehar definitu zen The Flamin’ Groovies, Big Star, Badfinger, The Rapsberries, Cheap Trick eta antzeko bandei esker (gehienak AEBetakoak, bidenabar esanda: jatorri britainiarra baina jarraitzaile batez ere estatubatuarrak izan ditu power popak), eta eztanda nabarmena bizi izan zuen punk-aren eta new wave-aren garaian (hainbeste ezen zaila baita, garai hartan, estilo jakin horren jarraitzaile “puruak” topatzea). Gaurkoan une horren osteko taldeez eta diskoez arituko naiz, tintontzian gustuko asko eta asko utziko ditudala jakinda ere (Farrah, Gigolo Aunts, Pyramidiacs, Sloan, Weezer… zori hobea merezi zuen gure Jotakie ahaztu gabe, noski…).

The Smithereens, Green Thoughts, Enigma 1988.

New American Rock delakoarekin lotu zitzaien hastapenetan (R.E.M., Green On Red eta halakoekin alegia), baina berehala geratu zen argi newjerseytar hauek zerbait izatekotan, power pop banda izugarria zirela. Sixties soinu britainiarren jarraitzaile sutsuak (Meet The Beatles! 1964ko Liverpoolekoen bilduma “estatubatuarra” zehaztasun obsesiboz erreproduzitu zuten Meet The Smithereens! albumean, eta baita The Whoren Tommy ere, urte batzuk geroago), Pat DiNizio kantariaren ahots garbiak, Jim Babjak-en gitarra solista zehatzak, Mike Mesaros-en baxu indartsuak eta Dennis Diken bateriaren koroek definitzen zituzten. Baina, niretzat, haien bigarrena, Green Thoughts, da gogoangarriena: “Only A Memory” irekiera boteretsutik hasita diskoari izenburua ematen dion azkeneko abestira arte, sekula gainbehera ez datorren lana da, ezta “Especially For You” bezalako derrigorrezko baladak edo “Spellbound”-en pseudopsikodelia iristen direnean ere. Bertan bandaren bi klasiko aurki daitezke, gainera: “Drown In My Own Tears”, eta, batik bat, “House We Used To Live In”, power popa sinplea bai, baina idiota ez duela zertan izan behar frogatzen duen kanta, dantza eta aldi berean negar egiteko gogoa ematen duen horietakoa (“Our house was not a home / And we both felt alone it seems / It is empty now / Worn and broken like our dreams”). Zuzenean fabulosoak ziren, gainera, are azken garaian ere, DiNizio frontmanaren osasun-arazoak begi bistakoak zirenean; ez ninduen gehiegi harritu jakiteak 2017an hil egin zela gajoa, bat-batean. Gora The Smithereens!

Teenage Fanclub, Thirteen, Creation 1993.

Teenage Fanclub eskoziarrak pop indie nahikoa zikiñosoa egiten hasi ziren 1980ko hamarraldiaren amaieran (cfr. A Catholic Education, 1990), baina bigarren diskorako argi ikusten zitzaien nondik jo nahi zuten: Big Star-ek eta The Byrds-ek zedarritutako xendratik hain zuzen ere. Ahots harmonia ederrak eta Bohemiako kristala baino gardenagoak diren gitarrak, horiexek dira nerabe eternal hauen ikurrak. Diskoen osotasunari erreparatuz, agian haien perfektuena ez da aukeratu dudan hau, 1997ko Songs From Northern Britain izenekoa baizik, ados, baina nik Thirteen dut nahiago, alde batetik, power pop-ago delako (eta, ondorioz, hobeto dator bat artikulu honen gaiarekin, pop klasikoagoaren zordun diren beste lan batzuk baino); bestetik, kritikak, bere garaian, ederki jipoitu zuelako, nahiz eta, perspektibarekin, gero eta estimu handiagoa jaso duen (irabazle bihurtzen diren galtzaileen istorioek beti hunkitu naute); bestetik, kanta i-zu-ga-rriak dituelako (nire iPodean beti daramatzat gutxienez lau: “Hang On“, “The Cabagge”, “120 Mins.” eta “Commercial Alternative”); eta, azkenik, bertan dagoelako “Norman 3”, niretzat Teenage Fanclub hobekien definitzen duen abestia (beraz, gezurra esan dut, iPodean ez ditut disko honetako lau kanta eramaten, bost baizik). Nik, entzun nuen lehenengo aldian kanta hau iruzur galanta iruditu zitzaidan: minutu bat eta hogei segundotako ohiko sarrera baten ostean (Lemonheads-ena izan zitekeena, esaterako), leloa hasten da (“Yeah, I’m in love with you / I’m in love with you / And I know that it’s you”)… eta ez da amaitzen hiru minutu igaro arte, hau da, kanta bera bukatu arte. Hiru minutuko leloa, etengabe errepikatua! Ezin nuen sinetsi: Radio Tres-era deitzekotan egon nintzen, abusu horrengatik protesta egiteko. Baina oker nengoen: Teenage Fanclub tesi bat defendatzen ari zen kanta horrekin, erran nahi baita, lelo bat perfektua denean (eta hau halakoa da) ez dugula amaitzerik nahi… Haiek praktikan jarri baino ez zuten, neurri batean, lelo liluragarri baten aurrean denok sentitu izan dugun zerbait, inoiz.

Fountains of Wayne, Fountains of Wayne, Tag 1996.

Fountains of Wayne konbo newyorktarraren bizkar hezurra bi jeinu txikik osatzen zuten, Chris Collingwood gitarra jole eta teklistak eta Adam Schlesinger baxuak, kanta gehienen egileak (hots, Lennon/McCartney, Davies/Hodgson edo Difford/Tilbrook “tandemen” ildoan: hori baino klasikoagorik…); Jody Porter eta Brian Young gehitzen zaizkie ohiko laukote power poperoa osatzeko. Collingwoodek talde paralelo bat zeukan, Gay Potatoes, countrya jotzeko, eta Schlesingerrek beste proiektu pop bat lideratzen zuen, Ivy xarmangarria (ez baduzu ezagutzen, bilatu Spotify-n, mesedez); berak konposatu zuen, bestalde, That Thing You Do! filmeko The Wonders talde fiktizio sesenteroaren hit homonimoa, inspirazioa nondik datorkien argi frogatzen duena. Baina talde nagusia, zalantzarik gabe, hauxe zuten, eta hau izan zen haien aurreneko diskoa. Arrakasta nagusia hirugarrenarekin lortu bazuten ere (Welcome Interstate Managers, 2003, “Stacy’s Mom” single zerrenda-apurtzailearekin: neskalagunaren amarekin liluratuta dagoen nerabe beroaren istorio topikoaren hamaikagarren berrirakurketa, eta estiloaren maskulinotasun primate samarraren berrespena), niri lehenengo honen freskotasuna eta lotsagabetasuna gustatzen zaizkit: doinu bizkor eta sarkorrak (“Radiation Vibe”, “Sink To The Bottom”, “Survival Car”, “Leave The Biker”…), hitzaren gaztelaniazko esanahiari ohore egiten dioten leloak (“Joe Rey, he came from Spain / Across the ocean in the frozen rain / And he loves / Point point pointing the finger!”), denbora-erdi egoki administratuak (“She’s Got A Problem”, “Barbara H”, “Sick Day”), eta diabetiko baten alarma guztiak saltarazteko moduko baladak (“Everything’s Ruined”), besteak beste. Disko pop perfektua, alegia (hiru urte geroago grabatu zuten Britney Spears-en “Baby One More Time”-ren bertsioa baino ez litzateke faltako diskoa biribila izateko: kanta berez okaztagarri bat power poparen bidez erredimitua). Nork eman dezake gehiago?

[Ohartzen naiz jatorrizko artikulua idatzi nuenetik, duela hamar urte zehatz, aipatutako taldeetako bi buru zendu direla, aipatu DiNizio, eta Schlesinger, covid-ak eraman zuena 2020an. Eta Teenage Fanclubek, bestalde, bere partaide gakoetako bat galdu duela, Gerard Love, munduan zehar hegan egiteaz nekatu zena, antza. Agian power popa ez da luzamenduetan ibiltzeko modukoa, eta berehalakotasuna eskatzen du, edo, une batetik aurrera, estiloa uztera eta crooner motako kantari bihurtzea, adibidez. Auskalo. Bizitzaren iheskortasunari buruzko hausnarketa bat txertatu beharko nuke hemen, baina uste dut aurreztuko dizuedala. Edonola ere: agur eta ohore].

[Artikulu honen lehenengo bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko uztaileko zenbakian].

Hamahiru hausnarketa (behin behineko eta osagabe) euskal identitateaz

Zer da, egun, euskalduna izatea? Tira, euskalduna, edo euskotarra, edo euskal herritarra, edo are euskal hiritarra, zeren eta, zenbat eta zeintzuk diren ez dakigun lurraldeotan (bat, bi, hiru, lau, zazpi? Zortzi, bederatzi, gure diaspora txikia edota Sare Globaleko frikismo indigena deslokalizatua –edo lokalizatua– kontuan hartuta?), “euskaldun” horrek, batzuetan, herritarrari egiten baitio erreferentzia, eta, besteetan, euskaradunari, hots, oro har, eta salbuespen geografikoak salbuespen, gutxiengo bati.

Baina onar dezagun, sinplifikatzeko, “euskaldun” hori. Zer da, bada, euskalduna izatea?

1.- Euskalduna izatea da euskara gorestea Europako eta are, deskuidatuz gero, munduko hizkuntzarik zaharren gisa: ahaiderik gabekoa, misteriotsua, numinosoa. Europako azken indigenak bihurtzen gaituena, ez gehiago, ez gutxiago.

Jakitea egokia izan daitekeen hizkuntza bat, are ondo jakitea ere, baina ez derrigorrezkoa. Eta erabiltzea, are gutxiago (umeekin eta zakurrekin ezik: horiekin beti, edo ia beti). Baina gure identitate uholdeaurrekoaren arima museistikoa da, hori bai. #AndIThinkIsBeautiful

Eta galbidean dagoela jakiteak askoz ere interesgarriago bihurtzen gaitu, zer esanik ez: drama king/queen bikainak gara euskaldunak.

[1.2.- Susmo bat, honekin lotuta: etimologiak itxura batean dioenaren kontra, euskaraz egitea (hots euskaraz kantatzea, errezitatzea, literatura egitea, hitzaldiak ematea, zutabeak idaztea, ligatzea, seme-alabak haztea, ekoiztea, lurra lantzea, merkataritzan aritzea etab.: ezabatu edo gehitu zerrendan nahi duzun “euskaraz” horren ondokoa) ez da, berez, nahikoa euskalduntzat jo zaitzaten; pack zabalago baten baitan doa beti. Izan ere, aipatu dut gehiagotan, euskaraz jakin edo egin ez arren, euskaldunagoak dira pack horretako beste tasun edo keria batzuen jabe diren batzuk, euskaraz egiten duten beste batzuk baino. Edonola ere, horrek egiten du derrigorrezko zerrenda hau luzatzea, hain zuzen: dekalogo bezala oso pobre geldituko litzatekeelako bestela, puntu bakarrarekin…].

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

2.- Euskalduna izatea da gurea kultura minorizatua, txikia, arriskupekoa denez, barne kritika saihestu edo minimizatu beharra dagoela ontzat ez ezik, arautzat hartzea.

Hala jokatzea kultura baten esklerotizaziorako bide bizkorrena izan daitekeela aintzat hartu gabe.

Nahiz eta, dena esateko, enfant terrible izaten jarraitzeko aukera diakronikoak infinituraino luzatzen dizkien betiko kexati eta erretxinduei.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

3.- Euskalduna izatea da munduko lekurik onenean bizi garela sinestea, batez ere Ebro hegoaldeko espainiar atzeratu horiekin konparatuz. Badaude tasun identitario honen tokiko aldaerak, ez gutxitan kontrajarriak: donostiarrismoa, bilbozentrismoa, vitorianismoa, hemingwayismo iruñarra, debagoiendarrismo kooperatibista, jatorrismo kostaldetarra (bizkaitar zein gipuzkoar aldaeretan), arnasgunezaletasun orokorra…

Iparraldera, hots, Frantziatik gora gehiegi begiratu gabe burutzen da operazioa, badaezpada ere.

Hori guztia, zer esanik ez, txikitasunetik eta apaltasunetik pentsatzen dugu euskaldunok. Munduko herri apalenen artean apalenak baikara, alajaina.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

4.- Euskalduna izatea da sinestea kostaldeak igurzten duen Euskal Herri berde eta menditsua dela identitate horren gune geografikoa (bakarra edo nagusia), arrantzale ausart, marinel bipil, baserritar sendo, artzain bekozkodun eta olagizon izerditsu haien herri hura, alegia.

Pixka bat ahaztuta Araba eta Nafarroa lauetako paisaia aurremeseteñoa eta bertako biztanle esteparioak.

(Arketipo historiko horiek guztiak, bide batez esanda, gizonezkoek haragitu izan ohi dituzte: emakumezkoentzat utzi den bakarra, oker ez banago, euskal sorginarena izan da. Esanguratsuki).

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

5.- Euskalduna izatea da pentsatzea gurea herri langilea dela, saiatua, produktiboa, porrokatua, zorrotza, alferkerian eta gurikerian bizi diren gure bizilagunekin alderatuta batez ere, eta hala izan dela betidanik, eta izango dela aurrerantzean ere.

Alde batera utzita irudi hori gauza erlatiboki berria dela, termino kronologikoetan (Erdi Aroan nekez esango zuen hori inork euskaldunei buruz, cfr. Aymeric Picaud), gure historia ekonomikoaren berezitasunekin lotuta egon dela (alegia, ez gure natura etnikoarekin), eta ez dela agian, egungo edo etorkizuneko euskaldunen ezaugarria izango[1].

Izan ere, uneotan parranda egiteko asmamen handiagoa dugu, eta horretan, ziurrenik, ahalegin gehiago inbertitzen dugu, berrikuntza teknologikoan, enpresa ekimenean edo pentsamendu filosofiko garaikidearen garapenean baino (adibidez).

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

6.- Euskalduna izatea da argi edukitzea, aurreko puntuan iradokitakoaren aurka, gurea oso herri sanoa dela, munduko kirolarienetakoa. Hain txiki izanik, zenbat talde dauzkagu futbol alorreko gorena den Izarren Ligan, eta zenbat Decathlon denda biztanle bakoitzeko? Esku-pilota eta frontoia barneratzen duten kirol guztien sortzaileak gara, zalantza historiko izpirik gabe, eta apustu etxeak nonbait hazi badira esponentzialki, gure kaleetan izan da. Txirrindularitzaren jarraitzaile sutsuak gara, sufrimenduaren epika hobekien barneratzen duen kirola izaki. Eta korrikalari apartak: runninga gurera iritsi zenean, koska bat estutu eta mendi-lasterketaren moda bihurtu genuen.

Adiskide batek dio horrek sublimazio motaren batekin zer ikusia daukala, mendi-lasterketen zabalkundeak (eta triatloienak, eta are ironmanenak) euskal gatazkaren amaierarenarekin bat egin zuelako: euskaldunak, polizien aurrean korrika egitetik, orografiaren aurka egitera igaro ziren, supituki. Kasualitatea? Lagunak dioen bezala, ez dirudi.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

7.- Euskalduna izatea da, mendigoizaletasunaren topikoak asumituz, baita gure ohiko kaleko janzkeran ere (euskaldun asko, sinetsi ala ez, kalera irteten dira Everestera igotzeko propio diseinatua diruditen jantziz eta botez hornituta), ingurumen eder oparoa daukagula uste izatea, eta Euskal Herria paradisu natural bat dela sinestea.

Ebidentzia guztien kontra, halako espazioak existitu arren (Industri Iraultzarik ezagutu ez zuen Euskal Herriaren eskualde oro har pobreagoetan), gure bihotza, gaur egun, zementuak, asfaltoak, altzairuak, adreiluak eta abiadura handiko trenaren lan amaigabeen aztarnek osatzen dutelako, hiriguneetan, mendebaldeko bailara fabrika eta fabrika ohiz beteetan, eta kostalde superpopulatuan.

Agian horregatik daude gure poeten eta are narratzaileen lanak txoriz edo tximeletaz horren gainezka, maiz. Konpentsatzeko.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

8.- Euskalduna izatea da, munduko leku zoragarrienean bizitzearen egitatearen osagarri azpimarragarrienetako gisa (azpimarragarriena ez bada), hemen ikaragarri ondo jaten dela pentsatzea, historikoki hala izan dela defendatzea, eta horren froga garrantzitsuentzat kilometro karratu bakoitzeko daukagun Michelin izarren kontzentrazioa baliatzea. Gure gastroizarren ekinbidea Euskal Goi Kultura Garaikidearen ikur nagusi bihurtzeraino.

Atzendu egin ohi da nekez aurkituko dela hori baino jarduera elitistagorik, gehienetan erdaraz eramaten dela aurrera (eta gu pozik, tripa ondo beteta dugun artean), gizonezkoek menderatzen dutela (denek aitortzen duten arren beren amatxiei zor dietela errezetak, inspirazioa eta sutegietarako grina), eta, Edward Gibbonek bere Erromatar Inperioaren Gainbehera eta Erorketaren Historian seinalatu bezala, sukaldaritza gehiegikeriak direla zibilizazio baten krisiaren seinale behinekoenetako bat.

Nire galdera da: azken batean, eta egunerokoan, benetan jaten al da horren ondo hemen? (gauza bat delako garesti jatea, eta beste bat, oso ezberdina, ondo jatea). Kanpora berriki irten den edonork zalantza handiak izan ditzake baieztapen horren inguruan…

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

9.- Euskalduna izatea da gure izaera historikoaren osagarri gisa onartzea, ospatzea eta are aldarrikatzea (gure kale izendegiak eta hiri hornigarriek argi uzten dutenez) Elkano, Lope Agirrekoa, Legazpi, Urdaneta, Katalina Erausokoa, Blas Lezokoa eta bestelako konkistatzaile, esploratzaile eta nabigatzaile ausarten egitandiak.

Albo batera utziz proiektu inperial kriminal baten alde aritu zirela, edo bakarrik gogoratuta proiektu hori gaztelaua/espainiarra izan zela. Inperiala eta euromendebaldarra, hots, arrazista eta baztertzailea eta, ondorioz, horren gurea izatea ber-hausnarketarako motibo nahikoa izango ez balitz bezala.

Monumentuen ondoan plakatxo testuinguratzaile bat jartzeko modukoa, gutxienez.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

10.- Euskalduna izatea da iragan tragiko bat dugula jakitea, eta ezagutzea, eta are aldarrikatzea, batez ere duela laurogei urte gertatu bazen eta Gerra Zibilarekin eta frankismoaren errepresioarekin (eta, jakina, haren luzapen osoki, plenoki demokratikokoarekin) zer ikusia badauka.

ETAk azken berrogeita hamar urte hauetan eragindako minari dagokionean, ordea, gailendu ohi den sentimendua historiaren orria pasatzearena eta etorkizunera begiratzearena da, ordea.

Beti aurrera, diseinuzko pintxo bat eta jatorrizko sormarkako ardo bat dastatzen dugun bitartean.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

11.- Euskalduna izatea da, gero eta gehiago, museo batean bizitzea: industriaren museo batean (turismoa gure bigarren sektore behin batean kementsua ordezkatzeko bidean ote dago?), elikaduraren museo (garesti) batean (cfr. zerrenda honetako zortzigarren puntua), historiaren museo ez bereziki kritiko batean (cfr. bederatzigarren eta hamargarren puntuak), hizkuntzaren museo batean (cfr. lehenengo puntua).

Horretan, onartu beharra dago, gero eta europarragoak gara, Europa horixe ari delako bilakatzen, museo bat (adibidez, giza eskubideena, Mediterraneoan gertatzen ari dena kontuan hartzen badugu bederen).

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

12.- Euskalduna izatea da umorerako joera urria izatea, eta ironiarako bat ere ez. Gurea herri benazkoa da, lehorra, gauzak ikaragarri serio hartzen dituena, batez ere bere burua. Bostekoa emate soilarekin hitza betetzeagatik ezaguna izan da, mitikoki, euskalduna, eta horrek ez dio, logikaz, umoreari leku handirik uzten, umoreak arintasuna adierazten duelako, eta arintasunak fidagarritasun eza.

Horren trukean, hori bai, oso emozionalak gara, gero eta gehiago: bertsolari batek aldarrikatu zuen bezala (umiltasunetik, imajinatzen dut, cfr. hirugarren puntua), “Superpotentzia emozional bat gara”.

Memoria dugunetik desagertzeko zorian egon den herria izaki, ezin gauzak brometan hartu: ezta pentsatu ere. Hortik, ziurrenik, pop kulturak gurean izan duen garapen eskasa, oro har.

Baldin eta alderantziz ez bada, noski: desagertzeko zorian gaudela, kultura bezala, gure burua horren serio hartzeagatik. Batzuetan gogoratu izan zaidan hipotesia da: autoseriotasunak zauritutako herri bat, horren ondorioz hiltzen ari dena, eta, hiltzen ari denez, ezin duena, tragediaren dekoroagatik, bere buruaz barre egin. Baina ez naiz ideia gehiegi garatzen ausartu, seriotasun falta aurpegiratuko didaten beldurrez.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

13.- Euskalduna izatea da euskaldun izateko forma bakarra dagoela sinestea. Euskal identitate bakarra dagoela, alegia, hamahiru puntu txatxutan laburbildu daitekeena (adibidez).

Bistan dagoenean, zerrenda honetan bertan aurki daitezkeen aldaera eta kontraesanei jarraiki, euskaldun izatea, berez, zerbait oso anitza dela, agian gero eta korapilatsuagoa. Idazki honen egileak berak uste duena (eta islatzeko gai izan dena) baino askoz ere gehiago.

(Espainiar, frantziar, britainiar, eskoziar, europar, munduko pertsona humanoa… izatea bezalakoa, alegia).

Eta, zorionez, euskalduna izatea, oso anitza ez ezik, denboran zehar aldakorra den zerbait da, oro har. Horregatik, ezinbestean, zerrenda hau behin-behinekoa da. Zerrenda guztien moduan.


[1] 2019ko lehenengo hiruhileko estatistiken arabera, Espainiako lan-absentismo tasarik altuena EAEri zegokion, eta Nafarroakoa ez zebilen horren urrun, ezta ere..

[Testu honen lehen bertsioa Edinburgoko Literatur Jaialdian banatu zen, James Robertson idazle eskoziarrarekin batera gure Korrespondentziak liburu epistolarraren aurkezpenean, 2019ko abuztuaren 10ean; beste bertsio bat banatu nuen, Jamesen eta nire beste testutxo batzuekin batera, Tabakaleran egin genuen “bueltako” ekitaldian, Literaktum jaialdiaren baitan, 2019ko azaroaren 22an. Bertsio honetan aldaketa batzuk sartu ditut, eta hala ere ez da, argi geratuko zenez, behin betikoa].

Piknik estralurtarra

I

Udazkeneko gure bigarren erdi-konfinamendua ustekabeko enkontru batek arindu zidan, Gasteizko Zuloa liburu dendan izan nuena Arkadi eta Boris Strugaski-ren Piknik estralurtarra nobelarekin: ordaintzera nindoala, begi-ertzarekin apalean ikusi, eta, bi aldiz pentsatu gabe, hartu eta gainontzeko liburu eta komikien pilan gehitu nuen. Anaia horiek II. Mundu Gerra osteko zientzia fikzio sobietarraren ordezkari nagusienetakoak izan ziren, eta gaztetan haien nobela bat edo beste irakurri nuen arren (Zein zaila den jainko izatea bikaina, adibidez), galduta nien pista, irakurle gisa. Liburua, gainera, film laudatu baten oinarria izan zen, Andrei Tarkovski-ren Stalker; nobelaren espainierazko azken edizio hark (Gigamesh, 2020), hain zuzen, izenburu nagusitzat erabiltzen zuen filmarena, ezagunagoa delakoan, eta azpi-izenburutzat, ordea, jatorrizkoa.

Ederki pasatu nuen irakurtzen: generoaren mugak gainditzen dituen lan horietako bat da, betiere argiki zientzia fikziozkoa izateari utzi gabe. Premisa iradokitzailea da oso: Lurrak estralurtarren bisitaldi misteriotsu bat jasan du, herrialde batzuetako eskualde jakin batzuei eragin diena, hildakoak eta suntsiketa batzuk sorraraziz. Ez dira bertan geratu, ordea: ez dirudi (printzipioz) inbasio baten abiapuntua izan denik. Baina espazioko bidaiariak egondako eskualdeetan («Zona» gisa izendatuak) fenomeno bitxiak hasiko dira gertatzen (fisikaren legeek ez dute ohi bezala funtzionatzen bertan; hildakoak berpizten dira; erradiaziorik ez badago ere, Zonekin kontaktuan dabiltzanek gaixotzeko joera dute, eta haien seme-alabek mutazio bitxiak garatzen dituzte…), eta estralurtarrek utzitako objektu eta sustantzia ezezagunez beteta agertuko dira («hutsak», «sorgin-gelatina», «heriotzaren argiontziak», «ilaunak»…), hainbeste ezen gizakientzako oso arriskutsua baita bertan bizitzea edo luzaroan ibiltzea. Ondorioz, gobernuek hesitu eta, zientzia ikerketa helburuetarako ezik, debekatuko dute haietara sartzea. Stalker delakoak dira, kontrabandisten moduan, bertan legez kanpo barneratzen ausartzen diren bakarrak, objektu estralurtarrak ateratzeko (eta merkatu beltzean saltzeko) edota «turista» kuriosoen gidari gisa (baina batzuetan gobernu-erakundeekin kolaboratzen dute, «esploratzaile» aditu gisa).

Istorioak badu, beraz, zientzia fikziotik, baina baita nobela beltzetik ere, giroan. Planteatzen duen kontu nagusienetako bat adimen estralurtarrekiko talkarena da: inbasioen (H.G. Wells-en Munduen gerratik aurrera) edo enkontru baketsu eta lagunkoien (ET eta enparauena) azpi-aldaerek proposatzen dutenaren kontra, gai izango al lirateke, minimoki bada ere, elkar ulertzeko jatorri eta garapen maila horren ezberdineko adimen mota bi? Nekez, ziurrenik. Funtsean, Ted Chiang-ek “Zure bizitzaren historia” ipuin ederrean mahai-gaineratzen zuen galdera bera alegia (izen bereko ipuin bilduman, 2002), hots, Arrival filmaren oinarria bihurtuko zen hartan (Denis Villeneuve, 2016). Strugaskitarren nobelaren izenburuak iradokitzen duen bezala, alienek egindako piknik kasual baten ostean utzitako zaborra eta kuxidadea baino ez lirateke izango, agian, Zonak. Eta gizakiek han aurkitzen dutena mirarizkotzat hartu, eta jatorrizko zioarekin zerikusirik ez duten helburuetarako (batzuetan oso helburu ilunetarako) erabiliko dituzte objektuok.

Piknik estralurtarra liburuak ez zuen ibilbide erraza izan: Strugaskitarrak idazle arrakastatsuak ziren arren, ezin izan zuten liburu formatuan argitaratu ahal 1980ra arte, oso bertsio zentsuratu batean. Idazle bereziki disidenteak izan gabe, eta ekintza herrialde kapitalista batean kokatzen bazuten ere (AEB edo, ziurrenik, Kanada izan zitekeen batean), erregimen brezhnevtarrak, bere estankamenduan, mesfidantzaz ikusten zituen Piknik estralurtarrak bezala giza naturaren inguruan ikuspuntu pesimista eta eszeptikoa aurkezten zuten lanak.

Nobelaren lehenengo bertsioa, ordea, arazorik gabe kaleratu ahal izan zuten, emanaldika, Leningradeko Aurora aldizkari literarioan, 1972an zehar; hor irakurri zuen Tarkovski zinemagileak, eta film baterako oinarri bikaina izan zitekeela erabaki. Baina hori beste istorio bat da, aski konplikatua orobat, hurrengo atalerako utziko dudana.

II

Beraz, Andrei Tarkovski zine zuzendari errusiarrak Strugaski anaien Piknik estralurtarra irakurri, eta hurrengo filma nobela horretatik abiatu zuen, idazleek eurek moldatutako gidoiarekin. Stalker izango zuen izenburu, nobelan agertzen diren «Zonetako» objektu alienigenen aipatu kontrabandisten gaitzizenagatik.

Intelektual familia baten jaioa, kristau ortodoxo petoa eta gaixotzeraino perfekzionista bezain kontentagaitza, Tarkovski gerraosteko zinema sobietarreko figura nagusiena zen orduan, baina, hain zuzen ere arrazoi horiengatik, eta disidentzia politikoan aritu ez arren, agintariek uste txarrez begiratzen zioten. 1972an Solaris errodatu bazuen ere (Stanislaw Lem-en 1961eko nobela homonimoan oinarritua), ez zen bereziki zientzia fikzioaren zalea; halere, Strugaskitarren lanean zerbait ikusi, eta proiektuari ekin zion. Ez zekien zeinen malkartsua suertatuko zitzaion.

Nobelako Zona misteriotsuaren kanpoaldeen kokapenetarako, ekoizpen taldeak Tadjikistan aukeratu zuen lehenengo unean, baina han gertatutako lurrikara batek ezinezkoa egin zuen errodajea. Azkenean Estoniara eraman zuten filmaketa, Tallinn inguruan industrializazio sobietar azeleratuak utzitako hondakinez beteriko aldirietara (tartean planta hidroelektriko abandonatu bat, eta industria kimikoaren eta energetikoaren bestelako guneak). Horretarako Tarkovskiri Alemaniatik propio bidalitako Kodak pelikula-mota berezi bat erabili zuten… horren berezia ezen, material guztia errebelatzera bidali zuenean, Moskuko estudioek, akats batengatik, ia guztiz hondatu baitzuten, urtebeteko lana alferrik galaraziz.

Tarkovski, zer esanik ez, etsita zegoen, baina hala ere aurkitu zuen modua proiektuak betirako galdutako filmen zerrenda gizendu ez zezan: estatuari bi ataleko filma egitera zihoala adierazi, eta finantzazioaren zabalkuntza bat eskatu zuen bigarrenerako, integralki erabiliko zuena film osoa atzera errodatzeko; agintariek eskaera onartu, eta horri esker amaitu ahal izan zuen (horregatik, bi ordu eta erdiko filma izan arren, hots, aski luzera «normalekoa», bi zatitan banatuta agertzen da, erdian atsedenaldirako tarte bat duela).

Ekipoa Estoniara itzuli zen, eremu industrial kutsatu haietan berriro filmatzera, baina, antza denez, ez zuten berriz ere pelikula bera errodatu: Tarkovskik gidoia berridazteko eskatu zien Strugaskitarrei (hamar bertsio egitera iritsi ziren, guztira, prozesuaren hasieratik), eta lanari ekin zioten berriro. Sekula ez dugu jakingo nolakoa zen lehenengo Stalker hura. Bigarren bertsioa 1979an estreinatu zen, azkenean, eta batzuentzat Tarkovskiren lan gorena litzateke.

Fama zen nobelak eta filmak zerikusi gutxi daukatela, eta, konprobatu ahal izan dudan bezala, hala da. Bai, generoaren zale handia banaiz ere, sekula ez nintzen ausartu Stalker ikustera, Tarkovskiren exigentzia-mailari nion errespetuagatik: nobelaren irakurketak bultzatu nau, azkenean, harengana. Eta ahaleginak merezi izan du: Piknik estralurtarra eleberria norabide askotan zabaltzen den bitartean (zientzia fikziora, noski, baina baita nobela beltzera eta bikote-kostunbrismora ere, besteak beste), Stalker filmean ibilaldi sinbolikoa gailentzen da, metaforikoa, fedearen inguruko hausnarketa bat bihurtuz (ez halabeharrez fede erlijiosoaren ingurukoa), zeinetan zientzia fikzioaren elementuak minimora murriztu baitira (hori esaten bide zien Tarkovskik Strugaskitarrei, gidoia berridazten zuten bakoitzean: «Kendu zientzia fikzioa, kendu zientzia fikzioa!»). Halere, ez zuen guztiz lortu: generoaren pelikula petoa izaten jarraitzen du, abenturazko film paradoxikoki geldo bat, baina tentsioz betea, paisaia benetan txundigarri batean zeharrekoa (ez oso ezberdina, susmatzen dut, garai berean Ezkerraldean edo Manchesterren aurki zitezkeen ingurune industrial dekadenteekin alderatuta…). Tarkovskiren zinemak, Pello Lizarralderen literaturak bezala, inguratzen duenaz kontziente egiten laguntzen dio ikusleari (edo irakurleari). Besteak beste.

Eta pelikulako Zonak, elementu bereziki «arrotzik» aurkeztu ez arren (filmean, neurri handi batean, naturak birkonkistatutako eremu industrial ohia bezala aurkezten zaigu), jarraitzen du estrainotasun artegagarri bat transmititzen, biziki indartsua: badakigu han gauzek ez dutela funtzionatzen kanpoan, mundu «normalean» bezala. Eta inor ez dela ateratzen handik sartu bezala.

Ezta Tarkovski eta bere ekipoa ere, antza denez: gehienak hurrengo urteetan gaixotzen eta hiltzen joan ziren; zine zuzendaria, minbiziaz, 1986an, 54 urte zituela. Nonbaiten irakurri nuen badagoela susmatzen duenik KGBk egindako pozoitze-saio bat izan zela kausa (Tarkovski, ordurako, Sobietar Batasunetik kanpo bizi eta lan egiten ari zen, bere herrialdean karrera zinematografiko bat garatzeko jartzen zizkioten traba gero eta handiagoak saihesteko). Baina Stalkerren parte hartu zuten ekipoko partaide batzuek (bizirik iraun zutenek, beste batzuk Tarkovskiren modu berean hil zirelako) beti defendatu izan dute errodajearen kokalekuetako kutsadura mailak izan zirela errudunak.

Jatorrizko nobelan bezala, zeinetan, aurreko zutabean aipatu bezala, Zonan sartu edo are handik hurbil bizi zirenek, denborarekin, gaixotzen amaitzen baitzuten, modu ezberdinetan. Alexis eta Boris Strugaskik nobelan bertan idatzi zuten: «Irudimenak ez dauka mugarik. Eta gero errealitateak sekula ez du zerikusirik imajinatu duzunarekin».

Edo agian bai.

[Artikulu honen bertsio laburragoak Ortzadar gehigarrian argitaratu ziren, 2021eko urtarrilaren 9an eta otsailaren 6an]

Zantzu gehiago literatura-osteaz

Aspaldi dakigu idazlearen zereginak literaturatik haraindi (eta honaindi) zabaltzen ari direla etengabe, ekidinezina dela literaturaren disoluziorako jitea. Ezin da bizi literatura idaztetik soilik, eta idazlearen ardurak biderkatzen dira, (auto)promoziora bideratutakoak batez ere. Idaztea ez da, inondik ere, nahikoa.

Ezta, antza denez, idaztetik eta argitaratzetik eroso bizi daitezkeen pribilegiatu gutxientzat ere. Lehengo egunean apokaliptiko ipini ohi nauten “kultura albiste” hoietako batek egin zidan jugularrera salto The Guardian egunkariaren orrialde digitaletatik: Haruki Murakami idazle japoniarrak bere tixerten lerro propioa abiatu du Uniqlo moda enpresa multinazionalaren eskutik; kamiseten iruditeria Murakamiren obran zehar garatutako topikoek daukate oinarri, zer esanik ez.

AMAIERA hurbil dagoela ondorioztatu nuen. Literaturarena, behintzat.

Literatura-ostea zer izango den erakusten diguten zantzuetako bat gehiago zela begitandu zitzaidan. Idazleez (eta idazleekin lotutako merchandisingaz) beteriko mundu bat, baina (zinezko) literaturarik gabekoa.

Gero, hotzean, gauzak hobeto pentsatzeko astia izan nuen, ohi bezala. Alde batetik, Murakamiri diodan tirriatxoak izango zuen zerikusirik, noski, nire erreakzio emozionalegiarekin: lagun ustez liraturzale batek, oso aspaldi, Tokyo blues ezin melengagoa biziki gomendatu zidanetik, ezinezkoa zait sinestea egilea goi literaturaren alorrean kokatuta egon daitekeenik (Nobel sarirako hautagaitza iraunkor eta guzti!), eta ondoren (konfirmazio edo lehen inpresioaren errefutazio bila) egin ditudan saiakera gero eta urriagoetan (hoietako bat euskal militantismo hutsez, Ibon Uribarrik itzulitako eta Ereinek 2009an argitaratutako Gauaren sakonean pastitxe sentimentalari aukera bat eman nionean bezala) nire iritzia berrindartzea baino ez dut lortu. Orduz geroztik literatur munduko bluff nagusienetakoa bihurtu zen niretzat Murakami, sektorean gaizki joan daitezkeen gauza askoren haragitzea. Tokyo blues gomendatu zidan lagun harengan, bestalde, konfiantza (literario) guztia galdu nuen.

Erregea berriro ere biluzik uzten zuela pentsatu nuen ondoren: hain zuzen ere gordetasunaren edo erreklusioaren irudi literarioa hainbeste zaindu bide duen idazle bat halakoetan ibiltzea oso da adierazgarria (are salataria); alde horretatik produktuaren irteraren harira egin zioten “elkarrizketa” promozionalak ez dauka desperdiziorik. Item plus horretarako Uniqlo bezalako enpresa batekin aliatu delarik, hots, Inditex-en edo H&M-ren bertsio japoniarrarekin, zeinaren praktika produktibo eta komertzialak bere lehiakideenak bezain zalantzagarriak baitira.

En fin.

Eta, azkenik, bururatu zitzaidan, hasieran nioen bezala, agian ez dagoela bueltarik, eta halakoetara jo beharko duela, halabeharrez, idazlearen ofizioak, are gehiago azkeneko bi krisiek (2008koak eta covidarenak) klase literarioan (batez ere klase literario ertainean) utzi dituen zaurien ostean.

Eta pentsatzen hasi nintzen, Murakamiren ildoa jarraituz gero, nolako produktuen lerroak sortu edo bultzatu zezaketen euskal idazleek (lan bat zeinetarako, ziur nago, Arantxa Tapiaren sailaren kolaborazio osoa izango bailukete gure literatur izarrek). Burura etorri zitzadan lehenengoa, zalantzarik gabe, Harkaitz Cano izan zen, moda lerro bat garatu zezakeena, nik zer dakit, Loreak Mendian-ekoekin batera, baina ez, bistan denez, tixertena (mesedez), baizik eta alkandora dotoreena, loredun edo paisley estilokoak, miniaturazko motibo caniarrekin (idazmakinak, jazz instrumentuak…). Itxaro Bordak bere gazta marka propioa patrozinatu zezakeen (adibidez, “Nire Bordattotik” izendapenean, %100 Ossau-Irati); Eusko Labeleko produktu berezien errepresentaziorako egokiak izan daitezke, ildo horretan ere, Kirmen Uribe (itsas-kontserbak) edo Bernardo Atxaga (baserriko produktu bukolikoak; mondejuak eta kutsu odoltsuagokoak literatura errural ilun edo noiragoa praktikatu dutenentzat erreserbatu daitezke, Pako Aristi edo Inazio Mujikarentzat adibidez). Miren Agur Meabek edota Alaine Agirrek, autofikziorako daukaten isuria gogoan, eta gainbehera doan gure beira industriaren altxagarri, gorputz osoko edo aurpegirako ispiluen lerro bat bultza zezaketen. Karlos Linazasororen hiperproduktibitate ospetsua Moleskine enpresarentzako erakargarri suerta daiteke, kaieren linea berezi bat sortzeko orduan (erabaki beharko litzateke ea, erabilgarritasuna lehenetsiz, koadernotxoen orriak zuri etorrko liratekeen, ala, sinbolismoari nagusigoa aitortuz, oharrez jadanik beteta salduko liratekeen…). Eta abar.

(Sare sozialen bitartez Aingeru Epaltzak galdetu dit ea zer egin dezake berak, (ustezko) literatur merchandisingaren mundu honetara egokitzeko. Nik aipatu diot Nafar Erresuma Zaharraren inguruko tixertak izan zitezkeela irtenbide bat, bere trilogiaren pertsonaietan oinarrituta, on line saltzeko, edo Nabarralde eta antzekoen saltokietan —izan ere Gasteizko alde zaharrean badago halako produktu nafar-historiko-nostalgiko retrofuturistak saltzen dituen denda bat!—. Beste aukera bat izango litzateke probatzea trekkingerako ekipamendu pertsonalizatuarekin, mendi-joentzako: Epaltza bastoiak, aleazio arinekoak, neoprenoz sendotutako heltzeko uhalekin eta lauburu irarriekin —edo, nafar boto-emaile moderatu geroabaitarra izutu nahi ez badu, eguzki-lore irarriekin…—).

Nik, nire aldetik, eta gauzak dauden bezala, ozpin marka bat garatu beharko nuke, badakit. Berez, gustatuko litzaidakeena Modenako aceto balsamicoaren bat izango litzateke, propio diseinatutako ontzi txiki-dotore berezi horietako batean, noski. Baina zalantza egiten dut ea Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumen Sailak horren internazionalista jokatu, eta halako proiektu baterako kreditu-lerroa zabalduko lidakeen. Susmoa dut, ondoroz, sagardo-ozpineko batekin konformatu beharko nintzatekeela. Bai, 70 zl. edo are litroko botila itsusi horietan saltzen den hori.

Bueno, asmatuko genuke etiketaturako zerbait erakargarria. Edo ez…

Kasualitateen ezinbestekotasuna

Irudipena daukat batzuetan gutxietsi egiten dugula kasualitatearen eragina, sorkuntza kontuez ari garenean.

Pare bat adibide bururatzen zaizkit kasualitateak izan dezakeen eragin kultural handiaz. Batak Londresko Townhouse grabazio-estudioetara garamatza, 1979. urtearen amaiera aldera: Peter Gabriel bertan ari da grabatzen bere bakarkako hirugarren diskoa izango dena, hurrengo urtean argitaratzekoa. Harekin batera Phil Collins bateria-jolea, bere antzinako kidea Genesis taldean, eta Hugh Padgham soinu-ingeniaria. Gabriel kanta baterako letra idazten saiatzen ari da, ondoan, kontroletan, Padgham dagoen bitartean; Collins grabazio-aretoan dago, bateriaren partea grabatzen. Halako batean Padgham ohartzen da grabatzen ari direnaren hotsa ezberdina dela: bateriaren gainean dagoen mikro bat, konpresio handikoa eta kontrolekoek aretoan dagoenarekin komunikatzeko erabili ohi dutena, piztuta utzi dute ustekabean, eta grabatzen ari da, bateriaren soinua gardenago eta, aldi berean, indartsuago bihurtuz. Gabrielek Collinsi eskatzen dio ea horrela, erritmo horretan jarraitu dezakeen jotzen hamar minutuz. Ondoren, hirurek entzuten dute grabatutakoa: txundituta daude, soinua erabat berria iruditzen baitzaie. Collinsek zinta eskatuko dio Gabrieli, azkenean kantan sartzeko asmoa izango ez balu, berak erabiltzeko; Gabrielek erantzun zion lasai egoteko, aurkituko ziola erabilerarik. Eta hala izan zen, disko berriaren “Intruder” sarrerako abestian: lehenengo aldia zen “bateria doituaren” edo “erreberberazio doituaren” baliabidea erabili zena grabazio batean (gated drum, gated reverb).

1980ko hamarkadako disko bat soinuagatik horren erraz identifikatzeko gai bagara, horrexegatik da, hain zuzen: musikariek etengabe erabili zutelako hurrengo urteetan. Adibide famatuena, ziurrenik, Phil Collinsen beraren “In The Air Tonighthiteko bateriarena da. Baina kristo guztiak jarraituko zion gero, Bruce Springsteenengandik hasita Madonna edo Princerenganaino. Produkzio ochentero bat identifikatzeko gako hutsezina da “erreberberazio doitua”. Gero, hamarkadaren amaieran, penduluak beste aldera egin, eta bateria-soinu “organikoagoetara” itzultzeko mugimendua hasi zen. Edonola, produkzio bati laurogeietako ukitua erantsi nahi diotenek, nostalgiara eta erretromaniara emandako garaiotan, eskuarki erabiltzen jarraitzen dute, zer esanik ez.

Beste bat: 1962an gaude. Super-heroien komikietako generoa, II. Mundu Gerraren inguruan sortua, eta lozorroan sartuta ordurako, berpizten saiatzen ari dira Marvel argitaletxerako bi morroi jadanik ez horren gazte, Stan Lee gidoilaria eta Jack Kirby marrazkilaria. Arrakastatxoa izaten ari dira Lau Izugarriak taldearen abenturekin (Fantastic Four, 1961-gaur egun), DC faktoriako pertsonaia zimelduen ondoan (Superman, Batman, Justiziaren Liga etab.) sentimendu humanoak, oso humanoak aurkezten dituztelako eszenatoki lehenengo aldiz errealetan, benetako New Yorken alegia, gauza berria generoan, garai hartan. Baina harago jo nahiko lukete. Leek badauka ideia bat armiarmaren botere anplifikatuak izango lituzkeen super-heroi nerabe baten abenturetarako. Kirbyk trajea eta itxura diseinatzen ditu: bere pertsonaia ere baden Amerika Kapitainaren nahiko antzekoa, itxura batean, ahoa agerian uzten dion maskara batekin eta eraztun boteredun batekin. Leeri ez zaio sobera gustatzen, eta Steve Ditkori pasatzen dio enkargua: marrazkilari siniestroagoa da, “frikiagoa” nolabait esateko, eta agian hobeto konektatu ahal izango du bere ideia oraindik lausoarekin. Eta halaxe da: azkenean Ditkoren lapitzetatik aterako da Spider-manen behin-betiko itxura, bere traje ilun bezain horterarekin –eta baita bere ekintza-jarrera bihurri eta ezinezkoekin, borroka egiten duenean edo sareetatik kulunkatzen denean, Sagar Handiko eraikinen artean–. Baina Marvelen ez dute argi ikusten: enpresak arrakastarik gabeko aldizkari batera kondenatzen du komikiaren estreinako atala, Amazing Fantasy izenekora. Izan ere, Spider-man lehenengo aldiz agertu zen zenbakia, 1962ko abuztukoa, aldizkariaren azkenekoa izan zen. Bere ibilbidea hor amaituko zela ematen zuen.

Baina irakurleen artean oihartzun nahikoa izan zuen agerpen horrek, eta horri esker, ustekabean, bigarren aukera eman zioten handik hilabete batzuetara, 1963ko martxoan, The Amazing Spider-man aldizkari propioaren lehenengo zenbakian. Gainontzekoa historia da.

Azken finean, “halabehar” hitzak, euskaraz, beste hizkuntza batzuetan bezala, kasualitatea edo ustekabea seinalatzen du, baina baita patua edo ezinbestekoa ere.

[Artikulu honen bertsio laburxeaago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko azaroaren 14an].

Luzioren antza

[Duela hilabete batzuk, covidaldiaren dezente aurretik, beheko testuan kontatzen dudana jakin nuenean, Volgako Batelariak aldizkarian behin baino gehiagotan erabili genuen elkarrizketa pseudoplatonikoaren eredua dorpeki birziklatu eta honako honen lehenengo bertsioa idatzi nuen. Argitaratzeko ordua iritsi zenean, atzera egin –bertan azaltzen diren arrazoiengatik–, eta testua berrogeialdian uztea erabaki nuen –“berrogeialdian”, to/ño ironia erretroaktiboa–. Orain, Hegats aldizkariaren zenbaki hura oso aspaldi aurkeztu zelarik, eta, ondorioz, honek ezertarako balio ez duenez, blogean ere argitara emateko erabakia hartu dut, aldaketa batzuekin, beti bezala].

Zigor.- Luzio! Zenbat denbora! Baina, zer egiten duzu hemen? Ez zintudan halako leku batean irudikatzen…

Luzio.- Zelako sorpresa, Zigor. Gaur apenas izan naiz gai ezer sabeleratzeko, baina azkenean, badakizu, gorputzak bere eskaerak inposatzen ditu, eta, kartela ikusi, eta entsalada bat jatera sar nintekeela otu zait…

Z.- Entsalada bat? Ez zinen beganoa egingo baina… Ondo gogoratzen zaitut sekulako txistorra bokadiloak irensten, garai batean, eta baita tripakiak ere, saltsa bizkaitarrarekin, oker ez banago…

L.- Beganoa ez, baina bai begetarianoa; beganoa izateak koherenteegia izatera behartuko ninduke, ziurrenik, eta, ondorioz, oilaskoak eta oiloak eta abar amnistiatzen jardutera. Hori bai, hala egitekotan, agian ez nintzatekeen hasiko Errekaleorrekoetatik, baizik eta Grupo Sada edo Explotaciones Agropecuarias Sakana SL-koetatik, edo Pollos Oikina-koetatik, adibidez.

Z.- Badakit zertaz ari zaren. Baina, neurri batean, eta beganismotik edo animalien askapenaren aldeko mugimendutik oso urrun sentitzen naizen arren, esango nuke baduela zentzua, ezta? Errekaleorren gertatutakoak, diot. Hurbilen sentitzen zutenari kritika egin nahi izan diote, akaso, ekintza horrekin, ez duzu uste? “Etxekoa” jartzea auzitan, kanpokora jo aurretik…

L.- Ez dakit, Zigor, agian hala izango da. Baina ni, horixe, begetarianoa naiz soilik. Batzuetan pixka bat flexi, egia esan. Baina aurrerapauso etikoak emateko prest beti.

Z.- Edonola ere, Luzio, lekuz nahastu zarela uste dut, hau gin-tonicetan espezializatutako taberna baituzu, eta ez nolanahikoetan… Kanpoko afixa, izan ere, ez da…

L.- Hara. Ba eskatu egidazu gin-tonic bat orduan, inporta ez bazaizu. Faunarik gabeko flora gehien daramana, mesedez. Total…

Z.- Amorratuta dirudizu, eta ez da hori nik gogoan dudan aspaldiko Luzioren umorea, preseski…

L.- Agian ez naizelako Luzio; ez aspaldiko Luzio hura behintzat, Zigor maitea. Baina ez nago haserre. Haserre baino, goibel nago. Triste samar.

Z.- Zer dela eta?

L.- Ez dakit jakin duzun nori eman dioten Euskal Idazleen Elkarteko Hegats aldizkariaren hurrengo zenbakiaren zuzendaritzaren ardura.

Z.- Mikel Antzari, ezta?

L.- Eta ez zaizu deigarria egiten?

Z.- Deigarri egin beharko litzaidake? Idazle bat da, EIEn izena emanda dauden beste dozenaka idazle bezala.

L.- Hain zuzen ere: ez al zaizkizu maila bereko edo garaiagoko dozenaka eta dozenaka beste izen bururatzen halako ardura ikusgarri bat eskaintzeko?

Z.- Konparazioak gorrotagarriak dira.

L.- Baina etengabe egiten ditugu kulturaren arloan.

Z.- Adostasun batera iritsi gabe sekula.

L.- Hala da gehienetan, salbu eta kanonaren erpinean kokatutako izen ukiezin batzuen kasuan, eta behin-behinean ia beti. Baina ez dut uste Antza horien artean dagoenik. Egia da bere prosazko lanek badituztela aldekoak; tartean Harkaitz Cano eta Beñat Sarasola bezain ilustreak. Baina baita gaitzesleak ere, ikuspuntu literario batetik kritikatu dutenak; izan ere, oraintxe bertan bere Atzerri argitaratu dute gaztelaniaz, huts egindako nobela bat, zalantza asko sortzen dizkidana bere mailari dagokionez.

Z.- Bai, Zazpikan itzulpenaren kontura atera dioten elkarrizketa irakurri dut duela gutxi. Ona, ezta?

L.- Galderak bai, behintzat: onak eta ausartak; hori aitortu behar zaio kazetariari. Erantzunetan, ordea, ihesaren maisu bat izaten jarraitzen duela erakusten du Antzak: autofikzioaren erabilera justifikatzeko argudiatzen duenak ez dauka hanka ez bururik. Eta «egiarik ez dagoela» dionean, ufa, harrapa ezazu.

Z.- Ni nahiko ados nago berarekin aurrera begiratu behar dela aldarrikatzen duenean, eta ez atzera.

L.- Ja. Baina, orduan, zer egiten dugu arroiletan dauden Gerra Zibileko fusilatuekin: Aranzadik indusketak egiten jarraitzeari uko egin beharko lioke? Eta zer Martín Villaren kontrako kereilarekin, bertan behera utzi? Horiek ere baztertu behar ditugu, «iragandakoa gainditu eta aurrera begira jartzeko»? Ezin da gauza batzuetarako memoria historikoa eskatu, eta beste batzuentzat, hurbilagokoentzat gainera, ez. Edonola ere, eta Antzaren produkzioaren kontuarekin jarraituz, eta Atzerri alde batera lagata, gehituko nuke, Ametsak ere zain bere poema liburuari dagokionean, poesia zale on bati baino gehiagori entzun diodala argudiatzen argitaletxeak ez zukeela inoiz halako mailako lanik publikatuko, sinatzen zuenak sinatuta iritsi izan ez balitz.

Z.- Zer iradokitzen ari zara hori guztiarekin, Hegats zuzentzeko ardura eman badiote ez dela bere literatur jardueraren kalitateagatik izan, beste zerbaitegatik baizik?

L.- Zuk zeuk esan duzu.

Z.- Martuteneko kartzelako ihesaldiko ekintzagatik?

L.- Horregatik da batez ere zirkulu batzuetan oroitua, noski. Ez zaizkio hainbeste gogoratzen, ordea, erakundearen bere balizko ardura politikopean gertatutako beste batzuk, Miguel Ángel Blanco, Ernest Lluch edo José Luis López de Lacalleren hilketak bezalakoak. Besteak beste. Eta bururatzen zait, aipatu duzun elkarrizketan Antzak berak zioen bezala, ez badago egiarik, dena bada fikzioa: fikzio bati erantzuteko hil egiten zuten, hain zuzen? Ze orduan agian sonetoak idatzi beharko zituzketen, ez jendea benetan erail, lagun batek esaten zidan bezala…

Z.- Bale, bale. Baina ez al zara injustua izaten ari? Azken batean, kitatu egin du, eta soberan, gizartearekiko zeukan zorra, ez duzu uste? Zer egin behar du, sator-zulo batean ezkutatu, ala? Bizian lurperatu? Ez al zinen zu, bestalde, esaten zidana, aurreko batean, egilea eta pertsona desberdindu behar direla?

L.- Eta, zuk, ezin zenuela berdin ikusi jada Woody Allenen film bat, jakin dena jakin ondoren?

Z.- Ez atera nire hitzak testuingurutik, Luzio: gizon nagusien eta neska gazteen arteko “harremanen” gaia ukitzen zuten filmen kasuez ari nintzen, espezifikoki. Ez nintzen orokorrean ari, baizik ezin nituela berdin ikusi Manhattan edo Irrational Man bezalako pelikulak, adibidez…

L.- Eta bere itzulera literarioaren osteko Antzaren lan guztiak zertaz ari dira, ez bada hizpide dugun euskal gatazkaz eta bere ondorioez…? Ergo

Z.- Edonola ere, Luzio, bera izan zen, itxura guztien arabera, ETAren desmobilizaziora eramango zuen planaren bultzatzaileetako bat…

L.- Litekeena da, baina, gorpuztu bide zuena gorpuztu ondoren, hots, ETAren buruzagitza politikoa erakundearen ekintzen gizarte-hedakuntzaren garaian, batzuek “minaren sozializazioarena” gisa izendatuan, hausnarketa kritiko bat agian ez, baina nik eskertuko niokeen profil baxuagoaren hautua egin izan balu espetxetik atera ostean. Baina hori desio, itxaropen pertsonal txatxu bat besterik ez da, aipatu poemategiak argi uzten baitzuen ez zela hori hartu asmo zuen ildoa. Eta guztiz zilegi da, bere aldetik. Kezkatzen nauena da EIE bezalako erakunde batetik egiten zaion aitortza, enkargu hori emanda.

Z.- Tira, Luzio, ez zaitez estupendo jarri, ondo baitakit aspaldi ez zarela EIEko kide: zer axola dizu horrek?

L.- Ez da hori kuestioa: onura publikoko erakunde bat da EIE, bere bazkideen kuotetatik ez ezik, guztion dirutik elikatzen dena –ondo deritzodan, eta askotan interes handikoak begitantzen zaizkidan ekintzak eta programak aurrera eramateko, esan dezadan bidenabar–. Edonola ere, zer irudituko litzaizuke, nik zer dakit, Asociación Colegial de Escritores de Españak bere aldizkariaren eduki-ediziorako Rafael Vera hautatuko balu arduradun? Bai, Segurtasun Estatu Idazkaria izan zena GALen garaian. Ez al zinatekeen asaldatuko?

Z.- Ez absurdoraino txikitu kontua, Luzio.

L.- Ez naiz egiten ari: Vera nobela baten egilea da, El padre de Caín, Telecincoko telesail bihurtu zutena, alajaina. Euskaraz idatziko balu, nahikoa eta sobera Euskal Idazleen Elkarteak bazkide gisa onartzeko…

Z.- Baina ez ezazu konparatu…

L.- Ez al zara zu esan duzuna, lehenago, maila literarioen eztabaidan ez dagoela sekula adostasun batera iristerik, Zigor?

Z.- Bai, baina desberdintasun handi bat dago: Antzak kultur munduan lekua eginda zuen ETAn hasi zenerako, eta Vera estatu terrorismoa praktikatu ondoren bihurtu zen idazle. Idazle-edo.

L.- Faktoreen ordenak ez du emaitza aldatzen.

Z.- Kasu honetan nik uste dut baietz.

L.- Edonola ere, susmatzen dut Espainian nekez gertatuko litzatekeela Verari horrelako ardura bat ematea: bere aldekoak izango ditu, eta ez nolanahikoak. Baina ez dut uste idazleen elkarte batek horrelako enkargua emango liokeenik sekula. Hemen nahiko normalizatuta daukagu, ordea.

Z.- Seguru zaude espainolek ez luketela halakorik egingo? Ba nik oso kapaz ikusten ditut. Ez dakit zurea optimismoa den, edo inozokeria hutsa.

L.- Touché. Baina zalaparta sortuko litzateke, sektore batzuen aldetik sikiera. Hemen, ordea, isiltasuna izan da nagusi.

Z.- Bueno, Telecincok telesaila egin eta ordainduko zion. Eta inork ez zuen protestatu, Espainian. Bueno, lau katuk, beti bezala.

L.- Ez da gauza bera, baina beinke. Edonola ere, hura gaizki dagoela pentsatzen badugu, hau ere bai, ezta? Gainera, hau gure kontua da: honetaz guri dagokigu eztabaidatzea, edo, gutxienez, zalantzan jartzea. Nola esan duzu lehenago? “Etxekoa” jarri behar dela auzitan, ezta?, kanpokoa kritikatu aitzin…

Z.- Bueno, bueno, ez esan tontakeriarik, Luzio. Nekez aurkituko duzu munduan espainolek beren estatu terrorismoarekin erabili dutena baino inpunitate handiagorik.

L.- Ez dut ukatuko. Baina nik esan nahi dudana da halako erabaki batek, gurean, eztabaida sortu beharko lukeela, gutxienez.

Z.- Zergatik? Haien kontua da, azken finean: euskal idazleena. Elkartean izena emanda daudenena…

L.- Eta egon, badago haien artean eztabaida. Baina itxia, zirkulu txikietan. Isila, ohi bezala. Idazle batzuek, bederen, uko egin diote aldizkariaren zenbaki horretan kolaboratzeari…

Z.- Ikusten?

L.- Baina eztabaida mota horrek ez ditu afaltegien muga estuak gainditzen. Eta, edozein modutan ere, eztabaida, iradoki dizudan bezala, oinarrian daukan gizartearena ere izan beharko litzateke. Euskararen gizartearena.

Z.- Agian ez dagoelako eztabaidarik, zu bezalako lau nahigabetuen artean izan ezik.

L.- Bai, agian. Behin batean Mikel Antzak, egin dizkioten elkarrizketetako batean, honako hau erantzuten zuen, kazetariaren entresakaren arabera: «Nirekiko deserosotasun handiagoa nabari dut politika arloan, kulturan baino. Neu ere deserosoago nago hor» (Berria, 2020ko martxoaren 15a, 21. orr). Nik, alderantziz, eta agian xaloki, nahiago nuke oraingo politika munduan pixka bat erosoago egongo balitz, eta kultur munduan gutxienez eragozpentxo batzuk nabarituko balitu. Batzuon aldetik, behintzat.

Z.- Ez zara pentsatzen ariko aferaz artikulu bat idaztea, ezta?

L.- Ez dakit oraindik.

Z.- Zuk uste duzu artikulu batek deserosoago sentiaraziko lukeela?

L.- Ez dit hainbeste axola berak pentsa dezakeenak, euskararen gizartean eztabaida eragiteko izan dezakeen ahalmenak baizik. Edo ahalmen ezak. Alde batera utzita gizarte horren mugetatik ateraz gero aferak izan ditzakeen oihartzun ilunak.

Z.- Zer esan nahi duzu?

L.- Suertea daukagula Aramburu, Savater eta enparauak horren alferrak izateagatik, euskara ez jakiteagatik, eta euskararen munduari kasu zipitzik ez egiteagatik.

Z.- Hain zuzen: ohartzen zara horretaz idatzita justu kontrakoa lor dezakezula, kontuaren gainean gehiegizko atentzioa erakartzea? Eta zertan lagun gaitzake horrek, gizarte bezala, aurrera egiten? COVITE eta Trifatxitokoak orroka hastea nahi duzu, kontua haien simaur-alorrera eraman dezaten?

L.- Beraz, isilik egon behar dugu “herriaren” etsaiek abantaila atera ez dezaten? Ez al zen egia iraultzailea? Ez al da egia, Agamenonek esan ala haren txerrizainak esan?

Z.- Euskararen eta euskal kulturaren galbidea baino nahi ez duten horiei argudio gehiago ematea gaizki iruditzen zaidala baino ez naiz esaten ari.

L.- Ez dakit ba. Gainera, beldur bat daukat, ez ote den Hegatseko kontu honengatik egindako hau bezalako edozein kritika “erasotzat” joko, “zentsura-ahalegintzat”-edo, asmoa hori ez bada ere, ezinegona agertzea baizik. Angel Errok bere Lerro etena lanean dioen bezala, batzuek gatazkaren literaturari egotzi nahiko lioketen nolabaiteko zaharkitzapen programatuari buruz: «Zeinen  azkar joan nahi dugun. Erredentzioa eskainiko digun literaturarantz. Guapoak ateratzen ez garen argazkiak izaten dira errazenik zaharkitutzat jotzen ditugunak». Zalantza asko ditut, baiki, eta oraindik ez dut erabaki zer egingo dudan, artikulu hori idatzi ala ez. Eta, idaztekotan, ez dakit argitaratuko nukeen. Bakarrik dakit deseroso sentiarazten nauela honek guztiak, eta horregatik nagoela nagoen bezala.

Tira, bitartean, eskatuko al zenioke, faborez, tabernariari sardexka bat? Nire gin-tonicarentzako da, noski, zertarako bestela…?

[Artikulu honen bertsio bat Galde aldizkariaren 28. zenbakian argitaratu zen, 2020ko udaberrian]

The Byrds-en hiru disko (+ coda bat)

Nire belaunaldiko askok bezala, R.E.M.-en bitartez iritsi nintzen The Byrds-en ezagutzara: adituek Michael Stiperen taldearen lehenengo diskoetako eragin ezinbestekotzat jotzen zuten The Byrds, eta, nik behintzat, berehala jo nuen musika haren iturrien bila. “Mr. Tambourine Man” kantaren bertsio hiper-famatua entzuna genuen, ezinbestean, baina haien LPetan gehiago sakondu behar zen influentzia zenbaterainokoa zen neurtzeko. The Byrds benetako berritzaileak izan baitziren beren karreran zehar (1964-73), hirurogeiko hamarraldiko diskoetan batik bat, eta rockaren ohiko entziklopediek hiru azpigeneroren asmakuntza edo, gutxienez, definizioa egozten diete: folk-rockarena, psikodeliarena eta country-rockarena (ez gehiago ez gutxiago, alajaina). Horretaz gain, pop-aren historian protagonismo berezia izan duten musikarien aurreneko bilgunea izan ziren: Roger McGuinn lider diskreto baina eztabaidaezinarena, David Crosby-rena (bai, Crosby, Stills and Nash-ekoa, sabel garagardolaria garatu aurretik), Gram Parsons gajoarena, Gene Clark beti larriki maiteminduarena eta Chris Hillman eraginkorrarena. Baina, ororen gainetik, album formapean kaleratutako zenbait harribitxiren egileak izan ziren. Hemen haien lehenengo etapako “klasikoak” errepasatuko ditut, ondoren grabatu zituztenak ere (Dr. Byrds & Mr. Hyde, The Ballad of Easy Rider, (Untitled)…), formazio aldaketa zenbaiten ostean, albo batera uzteko modukoak ez badira ere (askotan ahazten bada ere, Clarence White gitarrista berriaren ekarpena ezinbestekoa izan zen garai horretan, besteak beste). Baina hemen, esan bezala, taldearen kanon gorena errepasatuko dut, nolabait esateko.

Mr. Tambourine Man : Byrds: Amazon.es: Música

The Byrds, Mr. Tambourine Man, Columbia 1965.

Bai, dudarik gabe Bob Dylanen kanta homonimo arrakastatsuaren inguruan muntatutako LP bat izan zen The Byrds talde kaliforniarraren estreinakoa. Boskotea folk eszenatik zetozen partaideez osatuta zegoen (Jim McGuinn –gero izena aldatuko zuena, arrazoi erlijioso-hippiosoak zirela eta–, David Crosby eta Gene Clark gitarra-jole eta kantariak, Chris Hillman baxua eta Michael Clarke bateria), baina fuerte jo zien, garai hartako iparramerikar askori bezala, The Beatles-en uholdeak eta, oro har, British Invasion delakoak: “Mr. Tambourine Man” sinplea azeleratu, riffez hornitu eta ahots-armoniez apaintzea bururatu zitzaienean Dylan eta Lennon-en arteko gurutzaketa frankensteindar bat egiten saiatu ziren. Eta baita lortu ere, salmenta itzelekin gainera, Dylan hobetzea sekulako miraria ez dela onartu behar den arren: beti pentsatu izan dut konpositore aparta dela, letrista indartsua, baina ez horren interprete iaioa (eta, letrista, tira, ez Literaturako Nobel saria lortzeko adinakoa, baina hori beste kontu bat da)… Dena dela, lehenengo hit-aren grabazio horretan oso “berde” omen zeuden oraindik The Byrds, eta instrumentuen erdia estudioko musikari profesionalei jo arazi zieten disko konpainiakoek (McGuinnen 12 sokatako Rickenbacker famatua hor bazegoen ere, jada). Baina ondorengo LPa, behintzat, taldeak osatu zuen, eta “Mr. Tambourine Man” baino gehiago zen: The Byrds ez ziren izango one hit wonder batzuk, ez horixe. Izan ere, folk-rocka asmatu zuten LP honetan eta urte berean kaleratu zuten Turn! Turn! Turn! izeneko bigarrenean, folk kutsuko kantak sentsibilitate pop berrira egokituz (Pete Seeger-en “The Bells Of Rhymney”, Dylanen beste hiru…) edo jatorrizko kantak osatuz (Gene Clarken eskutik bereziki: “I’ll Feel A Whole Lot Better”, “Here Without You”…). Kontzeptua hain zabalduta dago egun ezen erabat normala iruditzen baitzaigu disko honen soinua, baina garai hartan berrikuntza nabarmena izan zen eta, edonola ere, gozada bat izaten jarraitzen du.

The Byrds - Fifth Dimension (1966, TH, Vinyl) | Discogs

The Byrds, Fifth Dimension, Columbia 1966.

Soilik urtebete geroago beste bataila batean sartuta zeuden The Byrds: psikodelia izango zena asmatzen ari ziren, drogek propultsatutako pop-rockarena alegia, berez 1967an eztanda egingo zuena; alde horretatik, azpigeneroaren aitzindaritzat har daitezke, The Beatles (noski), Donovan edo 13th Floor Elevators bezalakoekin batera. Zaila da, garai horretako diskoetatik, Fifth Dimension eta hurrengo urteko Younger Than Yesterdayren artean aukeratzea, biek dituztelako beren baitan psikodeliako adibide apartak, baina, aldi berean, biak direlako oso disko anitzak, psikodeliatik haratago zihoazenak (Maitasunaren Udako LP onenak bezala, alegia). Azkenean Fifth Dimension hautatu dut aurrenekoa izan zelako, “Eight Miles High” klasikoa bertan dagoelako (psikodelia aroko kanta bakarra salbatu beharko balitz, hau litzateke nire hautagaia, bere gitarra-efektu haluzinanteekin), eta harekin batera dagoelako, orobat, “Wild Mountain Thyme” balada eskoziar tradizionalaren konponketa ederra: haien karrera osoan zehar The Byrdsek ez zioten sekula muzin egin bertsioei (jatorrizko kantak nagusitzen ari ziren aro batean bitxia suertatzen zena), eta, are gehiago, alor hori bereziki mimatu zutela esan daiteke, haientzat bertsioak egitea ez zelako sekula izan mimetizazio-ariketa bat, kanta bereganatzea eta sakonki transformatzea baizik. Edonola ere, hau izan zen The Byrdsen formazio klasikoak grabatu zuen azkeneko LPa: Gene Clarkek garai hartan utzi zuen banda, bakarkako karrera interesgarri bati ekiteko (Teenage Fanclub-ekoek, beste byrdmaniako batzuek, ondo gogorarazi ziguten bezala Thirteen diskoan), eta horrek McGuinn eta Crosby gehiago konposatzera behartu zituen, emaitza bereziki onekin, hala honetan nola hurrengo bi LPetan.

The Byrds - Sweetheart Of The Rodeo (1968, Vinyl) | Discogs

The Byrds, Sweetheart of the Rodeo, Columbia 1968.

Fifth Dimension ostean, arrakasta lortu zuten banda askotan bezala, egoen arteko talkak eta formazio-aldaketak etengabekoak izan ziren: Crosby joan zen, polimaitasunaren inguruko kanta eskandalagarri bat errepertorioan sartu nahi eta besteek utzi ez ziotelako; Gene Clarkek sartu-irten bizkor bat egin zuen atzera; eta Michael Clarke bateria miramendurik gabe izan zen kaleratua. The Byrds goitik-behera birkautxutatu behar izan zuen McGuinnek, eta erantzuna Hegoaldetik iritsitako Gram Parsons gaztea izan zen: iraultza psikodelikoaren ostean, kontrairaultza tradizionalista. Parsons, ondoren famatua egingo zena Flying Burrito Brothers taldearekin (hara eramango zuen Chris Hillman ere), bakarkako bere karreran eta Emmylou Harris-ekiko kolaborazioagatik, countryaren eta rockaren gurutzaketan aitzindari izan zen aurretik ere, baina lehenik eta behin The Byrds erabili zuen estiloa behin betiko finkatzeko, obra bakar honen bitartez hain zuzen ere. Aitor dut zalantzak izan ditudala hau sartzeko orduan, berez, gehiago gustatzen zaizkidalako lehen aipaturiko Younger Than Yesterday (1967) eta The Notorious Byrd Brothers (1968; azaleko argazkian agertzen den laugarren partaideak, zaldiak, ate-danbatekoa emanda alde eginiko Crosby ordezkatzen bide zuen: ze majoak) eta, gainera, ez naizelako bereziki countryzalea, zer egingo zaio ba (musika hori entzun eta apatxeei lurrak lapurtzeko gogo bizia sartzen zait, edo kotoi-soroak esklaboen bitartez lantzen hasteko…). Baina historia, historia da, eta hau da country-rocka ezarri zuen albuma, hots, gaur egun entzuten jarraitzen denaren oinarria alegia, gitarra eta baxu elektrikoekin, bai, baina baita pedal steel guitarekin, bibolinekin, eta honky-tonk pianoekin ere, gehi Byrds markako ahots-joko politak. Kanta gehienak bertsioak dira (Dylanenak –nola ez–, Woody Guthrieren bat, tradizionalak, erlijiosoak…), eta jatorrizko pare bat ekarpen Parsonsen eskutik; nabarmenena, dudarik gabe, “Hickory Wind” ederra: horregatik bakarrik merezi du diskoak. Countrya, countrya gustuko ez dugunontzat: horra, agian, album oro har alai honen ekarpenik behinena, ondoren (gaur egun arte) ekarri duen emari oparoagatik.

Coda: Ondoren egin zituzten albumak, Clarence White gitarristaren “arokoak”, sarreran aipatu dudan bezala, ez dira batere baztertzeko modukoak; niri bereziki gustatzen zait (Untitled) disko bikoitza, 1970ekoa, zeinetan, oso garai hartako boladari jarraituz, diskoetako batek zuzeneko kontzertu baten grabazioa biltzen baitzuen (B alde osoa okupatzen zuen “Eight Miles High”-en bertsio neurrigabe batekin!), eta bestean estudioko kanta berriak sartu baitzituzten (tartean “Just A Season” hunkigarria). Sweetheart of the Rodeoren ondoren formazio berriarekin grabatu zituzten albumetan (McGuinn zen hasierakotik geratzen zen partaide bakarra) ez zioten, aurrekoetan bezala, estilo jakin bati atxiki, nagusiki, baizik eta pixka bat denetik sartu zuten, aurreko etapa guztietako askotariko oihartzunak alegia: folk-rocka, psikodelia, country-rocka, pop orkestrala… Alde horretatik ausartuko nintzateke esatera estilo horiek guztiak asmatu ez ezik, The Byrds izan zirela lehenengoetarikoak erretromania praktikatzen hasi zirenak, Simon Reynolds-ek definitzen duen moduan alegia (“autoerretromania”, kasu honetan). Ez hori bakarrik: “band reunion”-aren (taldearen berrelkartzearen) kontzeptua ere asmatu zutenak izan zirela esan daiteke, haren azkeneko LPa izango zenak, 1973ko Byrds ahulak (eta horren inguruan muntatutako kontzertu sortak) erakutsi zuen bezala (diskoaren izenarekin ere ez zuten burua hautsi, bistan denez): lehenengo formazioko bostak bildu ziren atzera (McGuinn, Clark, Crosby, Hillman eta Clarke, alegia), kontu korronteak nostalgiaren aitzaki berriz gizentzeko helburu argiarekin… Clarence Whiteren eta Roger McGuinnen beste The Byrds (orduko formazio “ofiziala”, nolabait esateko) oraindik aktiboan zegoen bitartean!

Esandakoa: aitzindari batzuk izan ziren.

[Artikulu honen lehenengo bertsio laburrago bat Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko ekaineko zenbakian].

Argitaletxeen praktika egokien tridekalogoa

Lehengoan Louise Glück poetaren «kasu espainiarrari» buruz hitz egin nuen blog honetan bertan (idatzi nuenean ez neukan irakurrita Ignacio Echevarríaren artikulu hau, zeinarekin bat egiten baitut, oro har). Eta, aipatu nuen bezala, horrek argitaletxeen praktiken inguruan hausnartzera eraman ninduen, eta, ondoren, tridekalogo bat zirriborratzera, Ortzadar gehigarrian bertsio laburtuan argitaratu nuena (hamar puntuko dekalogo gisa, alegia), eta hemen bertsio zabalago batean ematen dudana. Nahiz eta kontziente naizen hamahiru puntu hauei beste batzuk gehitu ahal izango dizkietela, akaso, irakurleek.

1.- Egileak leialtasuna zor dio argitaletxeari: maiz oso gazte (eta berde) zen idazlearen egoaz kupitu eta hark obratutako zirriborroak mundura jalgitzeko erabaki arriskutsua hartu zuen enpresa eskuzabalak ez du besterik merezi. Diru, tratu edo baldintza hobeak bezalako materialismokerien bila beste argitaletxe batera joateko erabakia hartzen duten izkiriatzaile kaxkarrek Letren Errepublikaren mesprezua baino ez lukete jaso behar.

2.- Sekula ez ordea, argitaletxeak egileari: muga batetik beherako salmentek, eskaera-perspektiba ahulek, prestigio literarioaren galeraren susmoek edo bestelako motiboek aldebakarreko harreman-etena ekar dezakete. Merkatua merkatua da, adiskidea, eta argitaletxe bat enpresa bat da, ez karitatearen seroratxoen sukurtsala.

3.- Horrekin guztiarekin lotuta: norberaren argitaletxetik (bota nahi ez zen) egile bat beste batera joaten bada, «lapurtu» egin diote; beste batetik norberarenera etorri bada, argitaletxearen «familia handira» egiten zaio ongi etorria, zer esanik ez.

4.- Eskubideen kontua eta ordainketak garaiz egitearena bigarren mailako xehetasunak dira argitaletxe baten eguneroko jardunean, txikikeriak, eta egileak ez lieke jaramon berezirik egin behar. Sorkuntza da arduratu beharko lukeen gauza bakarra. Izan ere, zertarako daude argitaletxeak, artea zabaltzeko ez bada?

5.- Egileak bere liburuaren azalari buruzko iritzia emateko eskubidea dauka, argitaletxeak iritzi horri kasurik ez egiteko eskubidea, are betebeharra duen bezainbat. Azken finean, nork jakingo du hobeto zein den liburu bakoitzari komeni zaion azala? Zer dakite idazleek diseinuaz, irudiaz, inprimatzeaz, edo erakusleiho batean edo liburu dendako mahai batean hobeto ematen duenaz?

6.- Argitaletxeek ez dituzte sekula aleak suntsitzen edo paper-ore bihurtzen: stockean doikuntza batzuk baino ez dituzte egiten. Salbu eta horretara behartzen dituenean kontratu-aldaketa edo epaitegiaren agindu batek, noski: orduan liburuen birrinketa ekintza doilor bihurtzen da, nazien edo Inkisizioaren aldetiko liburuen erretzearekin konparagarri, eta bihotzean sakon eragiten diena min, malkoak (korporatiboak edo/eta benetakoak) ateratzeraino.

7.- Originalak jaso eta errespetu guztiarekin tratatuko dituzte argitaletxeek, hots, beharrezko ikusten badute (eta argitaratzea erabakitzen badute, zuzenean zakarrontzira bota gabe), ipuin liburua nobela bihurtuko dute, poemarioa ipuin-bilduma, antzezlana saiakera, eta abar eta abar.

Pentsatzekoa den bezala, hortik beherako «egokitzapen-proposamen» guztiak argitaletxearen ohiko jardun administratiboaren partetzat joko dira, hots, ez zaie horren berri eman beharko, halabeharrez, egileari.

8.- Argitaletxeek erreserbatzen dituzte eskubide guztiak egilearen mezu eta eskakizunei hilabeteetan eta are urteetan ez erantzuteko: egileek bakarrak eta bakanak direla sinetsi arren, argitaldariek ondo baino hobeto dakite hori ez dela egia (askorekin dauzkate tratuak, ez alferrik), eta ez daude haien kariño eskakizun neurotikoei etengabe men egiteko prest, ezta gutxiago ere.

9.- Idazleek, ordea, jasotakoan igorri behar dizkiete, huts egin gabe eta gehiegi berandutu gabe, atalak, testuak, probak, argazkiak, kontrazalerako oharrak, biografiatxoak (karaktere kopuru doi-doiarekin!), kontratu sinatuak, dena delakoa. Makinak ezin du gelditu, the show must go on, alajaina.

10.- Argitaletxe guztiei komeni zaie, beren historian zeharreko uneren batean, egileak behar den irmotasunarekin tratatzeko (hots, negarraren mugetan jartzeraino gogor hartzeko) gai den editore bat izatea plantillan, betiere enpresaren prestigioaren alde aura mitiko batez inguratu eta jubilatzean edo hiltzean «konplize», «karismatiko», «erreferentzial», «munstro» (zentzu positiboan, noski) eta bestelako kalifikatibo laudoriozkoak jaso ahal izango dituena kultur munduaren aldetik.

11.- Argitaletxe guztiek antolatuko dute, beharrezkoa ikusten duten maiztasunarekin, beren egile (edo beren egile bihurtu gura duten) baten alde manipulatutako sari edo lehiaketa literario ezin aratzago bat.

12.- Argitaletxeen enpresa-helburu nagusi eta atzeraezina kostuen murrizketa da, horretarako bitarteko guztiak erabili ahal izango dituztelarik: zuzentzaileei gaizki ordaintzea (edo, artez, zuzentzaileak ez kontratatzea: zertarako, inork ez badu irakurtzen, eta, irakurtzen badute, ez badira ohartzen?), liburuaren promozioaz ezaxolatzea (nahikoa egiten dute egile bakoitzaren temak banatzailearen esku jartzearekin), promozio-birako bidaiak ez finantzatzea (azken finean, liburu denda eta antzeko lekuetan egindako aurkezpenek ez dute inolako erabilgarritasunik: idazlea haren lagunkoteekin elkartzeko aitzakia besterik ez dira), aurkezpenen ondorengo bazkari edo afari tradizionalari ihes egitea (edo, lege zaharra baztertuz, egileari eta gonbidatuei haien partea ordainaraztea), etab.

13.- Aukera txikiena egonez gero, argitaletxeek sekula ez diote egingo uko beren liburuen KPIaren gaineko prezioaren igoera bati. Literatura, guztiontzat eta guztiona, bale. Kultura lehenengo mailako premia bat da, ados. Baina publikoak beti dio estimu handiagoa merkatu-balorea duenari, eta argitaletxeek hari duda-mudarik gabe laguntzeko gertu egon behar dute, alde horretatik. Liburuen pirateria zitalari arma guztiekin aurre egiteko prest egon behar duten bezalaxe.

(Kontuan hartu izenburuan «praktika egokiak» ipini dudala, ez «praktika onak»…).

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko abenduaren 12an].