Kontsolamendua ala anbizioa

Aurreko batean komentatzen zidan Ana Morales itzultzaile eta adiskideak: harrigarria da nola ekin ahal izan zion Charlotte Brontëk Shirley bere eleberri mardularen idazketari eta zuzenketari, inguruan zorigaiztorik handienak metatzen ari zitzaizkion bitartean, hots, Branwell, Emily eta Anne haren neba-ahizpen heriotzak, 1848ko irailaren eta 1849ko maiatzaren artean gertatu zirenak, bata bestearen atzetik. Shirley, XIX. mende hasierako Yorkshireko gatazka ludditen testuinguruan girotutako maitasun istorio bikoitza –funtsean, gehiago dagoen arren, noski: jatorrizko edizioak 572 orrialde zituen, hiru aletan banatuta–, 1849ko urrian eman zen argitara.

Ez da, bistan denez, Charlotte Brontëren eleberririk ezagunena, Jane Eyre indartsuaren itzala (1847) luzeegia baita. Baina merezi du irakurtzea, bere erretratu sozial zorrotzengatik –apaizgoaren irudia ez da bereziki onik ateratzen liburuan–, umore finagatik eta hausnarketarako eskura uzten dituen aukerengatik. Nobela konbentzionalagoa da Jane Eyre baino, eta are gehiago Emily ahizparen Gailur ekaiztsuak handiarekin konparatuta –azken hori leitu ez baduzue, edo gaztelaniaz egin bazenuten, ez galdu aukera Irene Aldasororen itzulpen ederrean disfrutatzeko (Erein-Igela, 2007): ez zaizue damutuko–. Baina Shirleyk ere gozamenerako aukera handiak ematen ditu: Jane Austenen nobelen eitea dauka, neurri batean, bitxia dena, Charlottek berandu samar irakurri zituelako –Jane Eyre argitaratu ondoren, britainiar literatur munduan “murgiltzen” hasi zenean, editoreek-eta akuilatuta–, eta ez zitzaizkiolako gehiegi gustatu, antza (nik gaztelaniaz irakurri dut Shirley, Alba argitaletxeko edizio zainduan, Gema Moralen itzulpenean).

Misterioa hor dago, alabaina: zoritxarren erdian,  maluraren “zero gunean”, liburuarekin aurrera egiteko gai izan zen Charlotte. Azalpen bat bilatzekotan, hautagai on bat izan daiteke kontsolamendua, literaturak eskaintzen duen ondasun preziatu hori: nobela horren bitartez bere ahizpak “berpiztu” ahal izan zituela, paperean bederen. Izan ere, duda gutxi dago Shirley Keeldar indartsu eta  independentearen pertsonaia Emilyren ezaugarri batzuen gainean eraiki zuela, eta –honetan aditu guztiak bat ez badatoz ere– beste protagonista nagusia, Caroline Helstone apal-lotsatia, Annerengan oinarrituta egon zitekeela; horren alde hitz egingo luke, adibidez, liburuaren amaieran azken hori bizirik mantentzeko idazlearen erabakia, jatorrizko plangintzan hiltzea pentsatzen zuen arren. Izan ere, deigarria da zenbat jende jartzen den oso gaixo Shirleyn, eta azkenean sendatu eta onik ateratzen den: Charlottek, sei neba-ahizpen artetik bizirik geratzen zen bakarrak, mundu errealean esperimentatu ez zuen zerbait, alegia. Fikzioa, bizitzaren emendakin eta, ondorioz, kontsolagarri gisa, alegia.

Beste azalpen alternatiboa anbizio literarioarena litzateke. Brontëtarrek osatutako “sorkuntzarako sozietatean” Charlotte izan zen, zalantzarik gabe, handinahiena, loria literarioaren atzetik irmoen aritu zena, are huts eginiko Branwell neba harroxko eta mozkor-opiomanoaren gainetik –zeinarekiko lehiakortasuna oso nabarmena baitzuen, bestalde–. Bera izan zen, Emilyren poemak ustekabean deskubritu ostean, argitaratzeko plana bilbatu zuena, maila apalagoko bereak eta Annerenak sartuta bilduman; Emilyren inposizioz, ezizenez sinatzea onartu behar izan zuen –Currer, Ellis eta Acton Bell nom de plume famatuak–, baina hondar literariora jauzi egitea lortu zuen horrela. Charlotte izan zen, halaber, proposamena egin zuena ahizpak nobelagintzan saiatzeko, arrakasta eta, bide batez, diru apur bat lortzeko helburuarekin –emaitza denok ezagutzen dugu: 1847ko urte miresgarri berean argitaratu ziren Jane Eyre, Gailur ekaiztsuak eta Agnes Grey eleberriak–. Charlotte izan zen, ziurrenik,  urrats horiek ematean, Branwell “arerioa” plan horietatik eta, ondorioz, Brontëtarren erkidego literario zaharretik at utzi zuena, Laura Ramos saiakeragileak Infernales. La hermandad Brontë aipagarrian iradokitzen duen bezala (Penguin Random House, 2018). Charlotte izan zen, azkenik, ahizpek bizirik zirautela, pixkanaka, ezizenen sekretua zabaltzen hasi zena, eta guztiz desestali zuena haiek zendu ostean. Eta Emilyren eta Anneren lanak, bereak baino erradikalagoak zirenak, egoki irakurrarazteko, hots, leuntzeko eta gizartearen aurrean onargarriago bihurtzeko lehenengo saiakera postumoak egin zituena, hitzaurreen eta bestelako baliabide paratestualen bitartez –ez dezagun ahaztu aro victoriarraren hasieran argitaratu zirela liburu horiek–. Izan ere, Charlotte izan zen Wildfell Hall-eko maizterra Anneren bigarren nobela gogorraren berrargitarapena bertan behera uzteko erabakia hartu zuena –jatorrizko edizioa 1848an kaleratu zen–, ahizparen ospe ona babestearen aitzakiaz, Anneren obraren zabalkuntza oztopatuz modu horretan, agian.

Charlottek sekulako arrakasta izan zuen Jane Eyre lehenengo eleberriarekin, eta orduko merkatu literarioaren legeak ez ziren gure garaikoetatik horren ezberdinak: bigarren lan batekin jo behar zuen fuerte, berriro ere, eta ahalik eta bizkorren, Letren Errepublikan finkatu behar bazen. Eta, akaso, horixe saiatuko zen erdiesten, kosta ahala kosta.

Kontsolamendua, beraz, ala anbizioa? Egiazki, batak ez du bestea kentzen, ziurrenik.

(PS.- Egun ingelesezko nobelagintzaren klasikotzat jotzen bada ere, Shirleyk ez zuen oihartzun handiegirik izan, argitaratu zenean, eta salmentak ez ziren Jane Eyrenenak bezain ikusgarriak suertatu: berriro ere Currer Bell gisa sinatu zuen arren, ordurako –esanguratsuki– ezaguna zen egilearen benetako identitatea eta, ondorioz, emakumea zela: sexismo literarioa, ahizpak ezizen horiek aukeratzera eraman zituen mehatxua, agertu egin zen azkenean, beldur ziren bezala, eta nobelarekiko isiltasuna nagusi izan zen kritikarien artean. 1853ko Villette nobela autobiografiko(ago)arekin –hori bai lehenengo pertsonan idatzia, Jane Eyre bezala– arrakasta handiagoa erdietsi zuen, behintzat. Baina Charlotte Brontëk ezin izan zuen hartaz gehiegi gozatu: 1855ean hil zen, lehenengo haurdunaldiak eragin zion gaixotasun baten ondorioz, idazten ari zen hurrengo eleberria, Emma, amaitu gabe utziz. Hogeita hemezortzi urte zituen).

Shirley

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko martxoaren 7an].

Hiru (bigarren) disko penagarri samar

Topiko bat da “bigarren disko zailaz” edo are “arriskugarriaz” hitz egitea rockaren munduan, eta, topiko guztiek bezala, asko du faltsutik (berehala aterako ditu norbaitek talde edo bakarlarien bigarren disko zoragarriei buruzko adibideak), baina baita egiatik ere, batez ere lehenengo lana (oso) arrakastatsua edo bikaina izan baldin bazen. Ituan aurrenekoan jotzea arazoa da, batzuetan, musikarientzat, lehenengoaren maila berdinduko duen bigarren diskoa osatzea ez delako erraza eta, gainera, dilema bat planteatu ohi duelako: hura mimetikoki errepikatzen saiatzea (beti dena perilos), edo ildoa guztiz aldatzea (aurreneko diskoaren zaleak urrun ditzakeen zerbait). Edonola ere, ez dira gutxi ahalegin horretan huts egiten dutenak: musikariak nahikoa sendoak badira, aurrera aterako dira (The Clash-ek egin bezala Give’Em Enough Rope flojotxoaren ondoren: London Calling izan zen haien hirugarrena, hain zuzen), edo bertan behera geratuko dira (Propaganda eta Frankie Goes To Hollywood taldeei gertatu zitzaien bezala, beren bigarrenak argitaratu eta gero); beste batzuek aurrera jarraitzen dute, baina ez dute lehenengo lanarekin eskuratu zuten arrakasta edo onespen kritikoa berreskuratzen. Literaturan ere antzeko fenomenoak gertatzen dira, noski: nor gogoratzen da Mark Haddon-en helduentzako bigarren nobelaz (edo hurrengoez), Txakurrari gauean gertatutako istripu bitxia mega-arrakastatsuaren ostean? Edo (klasikoen eremura joz) Mary Shelleyren Valperga nobela historikoaz, Frankenstein ostean argitaratu zuenaz alegia? Oraintsuko euskal literaturan, hor daukagu Danele Sarriugarteren bigarren nobelaren kasua, esaterako… Edonola ere, gaurkoan, eta musikaren arlora itzuliz, halako hiru adibide diskografiko (niretzat) trixte.

knife

Aztec Camera, Knife, Sire, 1984.

Badakit nire lehenengo aukera pixka bat eztabaidagarria izan daitekeela, baina  zer egingo diogu, sail honetan kronologiak agintzen du eta nik beti izan dut dezepzio-sentsazio bat disko honekin, Aztec Cameraren lehenengoak guztiz liluratu ninduelako. Eskoziarrak sentsazio berria izan ziren 1982-83ko bueltan, beren lehenengo singleak eta, batik bat, High Land, Hard Rain estreinako LPa argitaratu zituztenean: Duran Duran eta Spandau Ballet-ek menderatutako panorama bigun-artifiziosoan, aire freskoko bafada izan ziren, gitarretan oinarritutako beren pop sinple, bizkor eta optimistarekin (disko hark, The Smiths-ek eta Lloyd Cole-k laster argitaratuko zituztenekin batera, itxaropena itzuli zigun zaleei, une batez). Baina bigarren ahalegina eztarrian trabatu zitzaigun batzuoi, estreinakoa (asko) gustatu zitzaigunoi bederen. Lehenengo kantak, “Still On Fire”-k, ez zuen, horratik, itxura txarra eta, aurreko LPkoenek baino erritmo mantsoxeagoa bazuen ere, eusten zion mailari. Ez zen gauza bera gertatzen hurrengoekin, ordea: “Just Like The USA”-n sintetizadore nabarmenegiak zeuden (horreur!), ez ondoegi kokatuta gainera, eta “Head Is Happy (Heart’s Insane)”-ren pianoak eta haizeek beste talde bat iragartzen zuten, ez gure Aztec Camera; errematatzeko, azkeneko abestiak, diskoari izenburua ematen zionak, bederatzi minutu irauten zuen! Laster jakin genuen norena zen errua: Mark Knopfler zen diskoaren produktorea, hots, hondatzailea; garai haietan, M-ak taldeak kantatzen zuen bezala, leku guztietan zegoen Mark, eta ez onerako. Diskoak badu kanta salbagarririk (“All I Need Is Everything”, adibidez), eta, izan gaitezen egiatiak, lehenengoa baino gorago iritsi zen zerrendetan, argitarapen multinazionalari esker. Baina Knifek dezente xahutu zuen Aztec Cameraren kreditua: sekula ezin izan zuen, niretzat, lehenengo disko haren maila gainditu (1990eko Stray izan zen, akaso, disko gisa horretara gehien hurbildu zena), eta hurrengoak, pixkanaka, indiferentziaren itsasoan joan ziren hondoratzen.

neither fish

Terence Trent D’Arby, Neither Fish Nor Flesh, CBS, 1989.

Nork ez zuen egin dantza, 1987 eta hurrengoetan, Terence Trent D’Arby-ren “Dance Little Sister” edo “Wishing Well”-ekin? Are soul-popa gehiegi maite ez genuenok errenditu behar izan ginen D’Arby estilosoaren eztarri izugarriaren gora-beheren eta erritmo kutsakorren aurrean: Prince-k (gero eta eszentrikoagoa bihurtzen ari zena jada, une haietan) bazeukan oinordeko sendoa (eta poztutzen ginen). Baina, ai ene, D’Arby ez zen entertainer soil bat, jeinu bat baizik, edo hori uste zuen berak behintzat, eta bigarren diskoa ezin artefakto dibertigarri soil bat izan, sakontasun handiko obra baizik. Diskoaren izenburuko “deklaraziotik” hasita kontuak itxura txarra zeukan, eta, izan ere, A aldea handiustearen horroreen museo bat da: kanta egitura apenas duten aldarrikapen solemneak (“I Have Faith In These Desolate Times”), orkestra batek zamatutako pasarteak (“It Feels So Good To Love Someone Like You”), xarmarik gabeko melodia eri/deseraikiak (“To Know Someone Deeply Is To Know Someone Softly”: izenburuak ikaratzeko modukoak dira, alajaina)… Bigarren aldea pixka bat hobeto zegoen (korte batzuk lehenengo diskoaren deskartetzat har zitezkeen kasik…), baina emaitza orokorra ezin desastrosoagoa zen, eta kritikak ondo jipoitu zuen Neither Fish Nor Flesh. Izan ere, orduz geroztik artista izenez eta guzti aldatu zen (2001etik
Sananda Francesco Maitreya da, eta marka horren pean diskoak argitaratzen jarraitu du, bai, zuzen zaudete: batere nabarmendu gabe), eta D’Arby 80ko hamarraldiko bildumetarako erlikia soil bihurtu zen (ez, hain justu, iruzkintzen ari naizen disko honetako kantei esker). Froga: LPa iruzkin hau egiteko erreskatatu, platoan ipini, eta ez diot ezta hautsa kendu behar izan ere, nire bildumako binilo gehienekin behar izaten dudan legez. Bigarren aldia zen entzuten nuela.

second coming

The Stone Roses, Second Coming, Geffen, 1994.

Nik ere, aitor dut, mana bezala itxaroten egon nintzen disko honen argitarapena. 1989an, Madchesterren eklosioa gertatu zelarik, Irletatik iritsi zen diskorik gurtuena, zalantzarik gabe, The Stone Roses-en debut homonimoa izan zen, gitarra kristalinoez ehundutako psikodelia berrituaren mirari hura. Hurrengo diskoa, ordea, atzeratzen joan zen, atzeratzen, atzeratzen… bost urtez: bigarren bat ateratzeko tarte handiegia, rock & rollaren edozein estilo-libururen arabera, ondo jakina baita arrakasta lortzen delarik berehala jo behar dela berriro ere burdin goria. Fama lortu berriaren zorabioak eta lehenengo diskoa ez berdintzeko beldur logikoak izugarri luzatu zuten grabazioa, produktore eta ingeniari ekipo ezberdinen gidaritzapean, gainera, eta emaitza ahultzen joan zen bidean, taldearen kohesioa bera bezala: prozesuaren amaierarako elkar gorrotatzen zuten kide guztiek, eta (ez da harritzekoa) kritika eta salmenta txarren ostean, taldea desegin zen (multinazional batera pasatu izanak ez zuen lagundu, kasu honetan). Ez dut uste, hala ere, disko guztiz txarra denik (izenburu apokaliptikoa alde batera utzita), eta, izan ere, hauxe izango litzateke sail honetako hiruretatik gomendatuko nukeen bakarra: “Ten Storey Love Song” beren kanta onenen mailan dago, eta “Daybreak” eta “Your Star Will Shine” ez daude horren gaizki. Baina, lagunak, musikan, matematiketan ez bezala, faktoreen hurrenkerak aldatzen du, baiki, emaitza: disko hau izan balitz Stone Rosesen aurrenekoa, eta lehenengoa bigarrena, entzuten jarraituko genuke, handitasunaren aurrekari gisa sikiera. Baina alderantziz gertatu zen, eta horrek kondenatu zuen diskoa, eta, bide batez, baita taldea ere (Ian Brown kantariaren bakarkako karrerak une on batzuk izan dituen arren, eta 2012 eta 2017 artean banda atzera elkartu bazen ere, kontzertuen bitartez eta oharkabe pasatu ziren pare bat singleren bitartez nostalgiaren dibidenduak jasotzeko, taldekideen kontu korronteen bixigarri). Requiescant in pace.

[Artikulu honen lehenengo bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko apirileko zenbakian].

Watchmen, revisited

Bakarrak ez badira ere, badaude bi kontu kezkatuta naukatenak azken aldi honetan: alde batetik, kultur produkzioen balioespen politikoari ematen zaion gehiegizko garrantzia –eta, zeinaren arabera, artelan bat, berdin zait literarioa, zinematografikoa, plastikoa etab. den, erabilgarritasun politikoa, hots, morala izateagatik soilik, bikaintzat eta esanguratsutzat hartzen baita–, eta, bestetik, jarraipenen, sekuelen, prekuelen eta rebooten ugaltze kontrolaezina, zeinak, badakit, ikus-entzunezko munduari eragiten baitio nagusiki, baina baita, noizean behin, literarioari ere –ez al ditu ba José Ángel Mañasek berriki berreskuratu Historias del Kroneneko gazte izandako pertsonaia haiek bere La última juerga azken eleberrian?–.

Lehenengo arazoak arduratzen nau, zuzentasun politiko edo moralean bat etortzeak aurkezten dituen oztopo gaindiezinengatik ez ezik –argi dago nazi bati politikoki ona iruditzen zaion lan bati buruz nekez izango dudala nik iritzi bera…–, horrek ez digulako askorik esaten lanaren berezko kalitateari buruz: Jessa Crispin kritikariak artikulu zorrotz batean adierazi zuen bezala, azken aldiko “arrakasta” zinematografiko batzuei buruz, “tematzen bazara film bat inportantea dela aldarrikatzen, ez diozu zertan aurre egin ona edo txarra den ebazteko auziari”. Artelanak, azken finean, zerbait gehiago izan gura duelako beti: iruzkin hutsetik edo panfletotik haragoko zerbait alegia –eta zerbait hori da funtsezkoena, nire ustez, artelan baten inguruko eztabaida publikoan–. Bigarren arazoak, jarraipenen eta enparauen izurritearenak, imajinazio garaikidearen kemenari buruz seinale txarrak bidaltzen dituelako larritzen nau, eta arau honetan sinesten dudalako: afari birberotu batek goi mailako sukaldaritza bihurtzeko aukera gutxi izaten dituela, oro har.

Bi izurrite horiek ez daude halabeharrez konektatuta. Baina ikusi nuenean Alan Moore eta Dave Gibbonsen Watchmen komiki klasikoaren (DC, 1986-87) telesail bertsioa atera zutela, eta hari egindako gorazarre politikosozialak biderkatzen hasten zirela sare sozialetan eta komunikabideetan, gogogabetasun handi batek hartu ninduen. Alde batetik, Watchmenek izan zuelako jadanik bertsio zinematografiko alferrikako samar bat (Zack Snyder, 2009): alferrikakoa, ez ziolako ezer gehitzen –bai kentzen, normala den bezala– obra grafikoari. Eta, bestetik, ondo frogatuta zegoelako, jatorrizkoan, lanaren karga politiko zirikatzaile eta paradoxikoa –superheroien generoaren tropoen iraulketaren bitartez, hain zuzen ere–, nahiz eta horrek ez zuen ziurtatzen produktu berriaren (Damon Lindelofek 2019an HBOrentzat egindako telesail adaptazioaren) bikaintasun artistikoa bermatuko zuenik, halabeharrez. Ikusten saiatuko ez nintzela erabaki nuen, prebentiboki.

Baina, azkenean, guardia baxua neukan gau batez –gure literaturaren popeetako baten elkarrizketaren bat irakurri berria izango nuen, ziurrenik, eta horrek askotan eragiten dit halako abaildura moral bat…–, ikusten hasi eta sorpresa galanta hartu nuen. Arrapaladan irentsi nituen bederatzi atalak. Telesailak egiten duelako operazio bat ez dena ohikoa sekuelen mundu oro har autokopiatzaile eta errepikakorrean: istorio guztiz berri bat sortu, unibertso eta oinarri berdinetatik abiatuta bada ere. Kasu honetan, jatorrizko istorioa gertatzen den unetik hogeita hamabost urtera, beste leku batean –New York eta Antartika ordez, Oklahoma eta Jupiter planetako ilargietako bat dira, oraingoan, eszenatoki nagusiak–, beste giro batean gerta zitekeena asmatuz. Pertsonai zaharretako –zahartuetako– batzuk berrerabiliz, baina, batez ere, berriak sortuz.

Eta, gainera, jatorrizkoak zeukan karga politikoa atzera irauliz: justiziazale maskaratuen arazoak, eta, ondorioz, gizarte garaikideetako hiperzaintza eta hipersegurtasunarenak hor jarraitzen du, zer esanik ez, baina koska bat estuago, eta, gainera, laurogeiko hamarraldiko komikiko superpotentzien arteko elkarrekiko suntsipenaren inguruko arriskuaren beldurraren ordez, Estatu Batuetako egiturazko arrazakeriarena kokatzen da telesaileko istorioaren lehen planoan –Tulsako 1921eko masakre arrazialaren berreraikuntza, telesailaren abiapuntua dena aldi berean, eredugarria da, alde horretatik–, eta baita, modu diskretuagoan akaso, feminismoarena ere.

Baina ez da karga politiko biziberritu –eguneratu– hori telesaila ohiko kate fordistako telebistarako produktuen mailatik gora igotzen duen elementu nagusia: kopia mimetikoa erradikalki saihesteaz gain, Lindelofen telesailak egitura apurtu eta adimentsu bat eransten dio istorioari, flashback abilak, jolas metafikzional zukutsuak eta geruza anizkuneko irakurketa-aukerak eskainiz –gidoiak itsuski solte uzten dituen hari pareak ez du emaitza larriki kaltetzen, alde horretatik–. Hots, jatorrizko lanaren oinarritik abiatuz, lan original eta artistikoki esanguratsu bat lortuz.

Hura ikusi ondoren komikira itzultzeko beharra sentitu nuen, eta aurreko irakurketetan bezainbeste –edo, ikusi berria nuen telesailaren iradokizunek akuilatuta, are gehiago– disfrutatu nuen harekin. Eta hori da, agian, edozein produkturen “jarraipen” batez kontatu daitekeen gauzarik onena.

watchmen

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko otsailaren 8an].

Lurraldea ala kontakizuna

Duela urte batzuk –urte dezente jada, egia esan–, mahai inguru batean parte hartu nuen Madrileko Liburu Azokan, Retiro-ko parkean maiatza amaiera-ekaina hasieran egiten den horretan –eta aurten urrira arte atzeratu dutena, oraingoz behintzat–. Espero izatekoa zen bezala, ez zen jende askorik etorri. Ez dut ondo gogoan zein zen eztabaidaren gai orokorra, baina badakit, uneren batean, “euskal-gatazka-eta-literaturaz” hitz egitea egokitu zitzaidala –Zapatero presidentearen agintaldian geunden, T4ko atentatua baino lehen: gutxieneko irekiera bat sumatzen zen–, eta, jakinaren gainean nengoenez, aldez aurretik prestatutako argudioak garatzen hasi nintzela. Lasai nengoen: Espainian izan ohi dudan publikoa ezkerrekoa izaten da, progresista gutxienez, eta sekula ez dut eduki arazo handiegirik gure kontuez aritzeko unean; orokorrean, errespetuz tratatu izan gaituzte, ni eta nire ideia ez bereziki originalak, are nirekin ados ez zeudenek. Egun horretan, ordea, azpimarratu nuenean gure Gauza ez zela soilik Euskal Herriaren zati baten eta espainiar estatuaren arteko borroka bat, barne-gatazka bat baizik, orobat, “gerra zibila” esapidea erabili nuen –“intentsitate baxuko gerra zibil bat”–, eta, orduan, entzule batek hitza hartu eta ozenki egin zuen protesta: Izquierda Unida-koa zela azpimarratu ondoren –ez dakit zergatik–, bota egin zidan, zakar, ea nola ausartzen nintzen gertatzen zitzaigunari “gerra” deitzen, alde batek baino ez zuela hiltzen, hura terrorismo hutsa zela eta lotsatuta zegoela han aditutakoaz.

Nik, ildo horri eutsiz, gure historiaren nolabaiteko jarraikortasun kontraesankorrari egin nahi nion erreferentzia, Lehenengo Karlistalditik (1833-39) ETAren oldarrera (1968-2011) zihoan hariaz, Bigarren Karlistalditik (1872-76) eta Gerra Zibiletik igarota (1936-37). Uste dena baino txirikordatsuagoa eta kontraesankorragoa den hari bat, bide batez esanda, Jokin Muñozen Antzararen bideak edo –garai hartan oraindik idatzi gabea zen– Ramon Saizarbitoriaren Lili eta biokek erakusten duten bezala, esaterako: azken batean, lehenengo bortizkeria zikloa (XIX. mendeko karlistaldiena) behea jotzen ari zen mundu baten desegite prozesuari zegokion (Antzinako Erregimeneko Euskal Herriarena), neurri batean, bigarrena (XX. mendekoa) eraikuntzan zegoen gizarte industrial “oparo” berriari zegokion bitartean –neurri batean hori ere–. Baina mutil haren interbentzio gogorraren ondoren, ez nuen sendotasunik izan diskurtsoa egoki eraikitzen jarraitzeko. Zorionez, mahai inguru bat zen, beste hizlariak ni baino distiratsuagoak ziren, eta elkarrizketa beste norabide batzuetatik galdu zen.

Nik jarraitzen dut pentsatzen gure Gauzak izan duela gatazka zibiletik asko –intentsitate baxukotik behintzat–, nahiz eta horrek ez dituen bere ertz guztiak agortzen, ezta gutxiago ere. Baina analogia ez zegoen, agian, ondo eraikita: nahikoa da erreparatzea parentesi artean paratu ditudan lau gatazka historiko horien data-tarteen luzera diferenteari natura ezberdinekoak izan zirela ohartzeko. Azken finean, lehenengo hiru gatazketan, gerra “konbentzional” guztietan bezala, lurraldearen konkista izan zen gakoa; azkenekoan, ordea, deitu borroka armatu deitu terrorismo, kontakizunaren kontrola izan da giltza –kasu: honekin ez dut gutxietsi nahi eragindako min guztia, ezta gutxiago ere, ezta gerraoste labur edo luzeagoen ezaugarri ilunak–. Eta esango nuke 1980 hamarraldiaren uneren batera arte ETAk izan zuela, euskal gizartearen zati nahiko handi batentzat behintzat, kontakizun horren kontrola. Eta, ordutik aurrera, galtzen joan zela, gero eta gehiago, eta erremediorik gabe. 2000ko hamarraldirako, ezker abertzalearen ildo nagusiak estrategia-aldaketa erabaki zuenerako, oso higatua zegoen kontrol hori, are sinestunenen artean.

Horregatik segitzen du horren inportantea izaten, egun eta maila guztietan –baita literarioan ere–, “errelatoaren” auziak. Espainiako Gerra Zibilaren kontakizuna, esparru literarioan, Errepublikak irabazi du nahiko argiki, Trantsizio ostetik behintzat –nahiz eta David Becerra bezalako ikerlariek ñabardunak egingo lizkioketen azken iruzkin honi…–.  Esparru literarioan, azpimarratzen dut: beste kontu bat da maila politiko-instituzionalean, horretarako, zalantzarik gabe, erabakigarriagoa izan baitzen gerra konbentzionalaren aipatu lurralde-menderakuntzaren emaitza, Espainiako giro politikoaren bilakaerak behin eta berriro gogorarazten digun bezala. Baina 1950eko edo, agian argiago, 1960ko hamarraldiaren amaieratik XXI. mendearen hasierara arte luzatu zen euskal gatazka berriaren kasuan, jokalekua ez zenez lurraldea izan, kontakizuna baizik, ez da harritzekoa horrek jarraitzea izaten, egun, eztabaidaren erdigunea.

Odol isurketarik gabe bada ere, egun. Zorionekoa dena, esan gabe doa.

civilwis

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko urtarrilaren 25ean].

Nobelaren alde

César Aira idazle argentinarrak zioen: “Batek beti espero ditu abentura handiak, intentsitate existentzial handiak, eta atzera begiratzen duenean, ohartzen da ez dela ezer gertatu, benetan. Literatura da ezereza hori zerbaitetan eraldatzeko modu bat”. Susmoa dut, testuinguruagatik, Aira sorkuntzari buruz ari zela hori esatean, baina nik uste dut erraz aplika dakiokeela irakurtzearen ekintzari, orobat. Baina zer, gainera, atzera ez ezik, aurrera begira ere ezer asko gertatzeko itxaropenik ez dagoenean? Bizitza bera, berrogeialdi honetan ematen duen bezala, suspenditu dela dirudienean? Literaturaren erabilgarritasuna, beharra, handitu egiten dela.

Baina ez edozein literaturarena, ohartu naiz asteotan. Eta ez nuen uste sekula hau esango nuenik, baina nobelaren alde hitz egin behar dut, hori izan delako konfinamendu neurriek ekarritako bizitzaren geldialdia leuntzeko hobekien egokitu den literatur generoa, nire kasuan behintzat.

Ipuinarekin saiatu naiz, bistan denez: zale handia naiz, eta banituen etxean, “itxaroteko ilaran”, zenbait ale tentagarri –paperezko liburuez ari naiz, zer esanik ez: nahikoa egon behar dugu bestela ere pantaila aurrean, gure beharrari telelanaz aurre egiteko zoriona edo zorigaitza izan dugunok, behintzat: literaturarako denbora, niretzat, liburuaren sinonimo da oraindik ere, eta, uneotan, are gehiago–. Lorrie Moore-ren Pájaros de América zen haietako bat, adibidez, baina, narrazio batzuk benetan zirraragarriak iruditu arren, ez ninduen asebete, liburu gisa; itzulpenaren desoreka txikitxo batzuei egotzi nien errua, halakoek gero eta gehiagotan egiten baitidate traba, irakurtzean. Mavis Gallant ipuingile kanadar klasikoaren antologia zabal batekin saiatu nintzen ondoren, baina emaitza antzekoa izan zen, eta, han hemenka mokadu batzuei ekin ondoren –ipuin bildumak saltoka irakurtzearen aldekoa naiz, oro har–, mesanotxearen azpiko estratuetara kondenatu nuen atzera liburua.

Ipuinek, azken batean, errealitatera, bizitzara itzultzera behartzen zaituzte, bakoitza bukatu ahala: ipuinak, genero gisa, irakurritakoa bizitzarekin erkatzera eramaten zaitu behin eta berriro. Eta bizitzarik ez dagoenean, hots, bizitza ohikoa baino geldialdi sakonago batek astindu eta bere bilakaera bera esekita geratu dela dirudienean, ipuinak, agian, bere ahalmenaren puska bat galtzen du. Bizitzaren ordezko bat behar dugulako, menturaz, testuinguru horretan.

Nik nobeletan aurkitu dut, alde horretatik, babesa. Irakurtzeari uzten diezunean ere hor jarraitzen dutelako, garatzen, hazten, orri-markatzailea utzi zenuen puntuan, eta zeure buruan. Aste hauetan, adibidez, Iris Murdoch-en Itsasoa, itsasoa irakurri dut, XX. mendeko nobelagintza britainiarraren gailurretako bat, fikziozko dramaturgo baten memoriak bezala hasi eta muturreko mundu berezi eta ia parodiko bat eraikitzen amaitzen duena, kostalde ingeles artegagarri batek menderatutako paisaiaren erdian. Eta, ondoren, George Eliot-en Middlemarch, Industri Iraultzak jotako hiri txiki baten eta bere landa distrituaren klase ertainaren eta altuaren disekzio koral ikaragarria egiten duen lana, nobela britainiar hemeretzigarrendarren ezkontzen eta ondareen ohiko topikoetatik abiatuta betiere. Oraintxe, behin baino gehiagotan hasi eta amaitu gabe utzi dudan Lev Tolstoi-ren Gerra eta bakearekin ari naiz. Guztiak, ohartuko zineten honezkero, zazpiehun orrialdetik gorako obrak.

Hots, nobelak, baina ez edozein nobela: itxialdi honetan irakurri dut, halaber, Ian McEwanen azkenekoa, Ni bezalako makinak, ukronia eraginkor bat, egilearengan ohikoa den bezala dilema moralak planteatzeko gaitasun nabarmena duena. Baina ez da gauza bera izan: nobela luze eta proteikoak izan dira hobekien egin didatenak konpainia, mundu propio oso bat sortzeko gaitasuna dutenak. Agian hori zelako haietan bilatzen nuena, une bitxi hauetan: bizitzaren “bikoizketa” bat, alegia. Laurence Cossé idazle frantsesak hitz hauek jartzen zituen Nobela ona bere lanean, aiton batek bere bilobari zuzentzen zizkion hitzetan, nobelaren generoaren garrantziaz gaztigatu nahi zuelarik hain justu:

“Guztia dauka bere baitan. (…) Nobeletan ez daude soilik ohiz kanpoko egoerak, hil edo biziko erabakiak, ataka handiak… Badaude, orobat, zailtasun arruntak, tentazioak, desengainu hutsalak. Eta, horri guztiarekiko erantzun bezala, giza jarrera guztiak, portaera guztiak, ederrenetatik hasita miserableenetaraino. Nobela bat irakurtzean, edozein, norberak galdetzen dio bere buruari: zer egingo nukeen nik? Horixe da galdetu behar diona bere buruari. Entzun ondo: bizitzen ikasteko modu bat da. Egongo dira helduak esango dizutenak ezetz, literatura ez dela bizitza, nobelek ez dutela ezer erakusten. Oker daude (…)”.

Nahiko ados nago dioenarekin, salbu eta “edozein” hori gehitzen duenean: ez, nobela guztiekin ez da hala gertatzen, ezta gutxiago ere. Cosséren lana bera, azalpen esanguratsu hori daraman arren, eta bere alibi metaliterarioa kontuan hartuta ere, edo horregatik hain zuzen –liburu denda bat zeinetan soilik nobela “bikainak” salduko baitziratekeen, literaturaren komertzializaziorako joera eragabeetatik miragarriki at–, oso ahula iruditu zitzaidan, salatzen duen kontsumo errazeko literatura light, adeitsu eta pretentsiodunaren eredu, paradoxikoki. Eta aipatu McEwanenak, askozaz ere hobea denak, ez banau guztiz asebete egunotan, frantsesarena are maskalagoa irudituko zitzaidakeen zirkunstantzia hauetan esku artean suertatu izan balitzait. Hori bai, McEwanen Hoben ordaina harrapatu izan banu, hots, honezkero irakurrita izango ez banu, balio izango zidakeela pentsatzen dut.

Benito Pérez Galdósek aldarrikatu zuen bezala: “Nobela bizitzaren irudia da, eta hura konposatzearen artea honetan datza: giza aiurriak, pasioak, ahuleziak, handia eta txikia, arimak eta fisonomiak, osatzen eta inguratzen gaituen espiritual eta fisiko guztia erreproduzitzean”. Nobela totala alegia. Halakoak izan dira, ohartu naizenez, egunotan nire gogoa bahitu dutenak.

(Eta, azken batean, nobela hitzaren etimologiak, literatur generoaren nobedadearekin zerikusia zuenak, Behe Erdi Aroaren amaieran zentzu horretan erabiltzen hasi zelarik, eta euskarazko “eleberri” ordain jatorrak ondo gordetzen duenak, zuzenean dago lotuta berritasunarekin, notiziarekin, aldatzen denarekin, ezberdina denarekin: justu pairatzen ari garen egunen –ustezko– monotoniaren aurkakoarekin alajaina).

Ez dut uste bulkada iraunkorra izango denik. Egoera berezia lehenago edo geroago amaituko delako: alerta egoera bertan behera geratzean, dena delako deseskalatze epeak direla medio, edo denboran luzatu eta luzatu egingo delako, “normaltasun berria”, hots, bizitza bera bihurtuz, lehen “kanpoan” genuena bezain konplexu eta betea. Orduan, imajinatzen dut, ipuinak –eta bestelako literatur lanak– lehen bezala funtzionatzen hasiko dira nire baitan.

Baina probisionaltasun geldo honek iraun bitartean, eman iezazkidazue nobelak. Hitzaren zentzu sakonenean, noski.

windowbook

[Artikulu honen bertsio laburxeago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko maiatzaren 9an].

Ficción

[El pasado 1 de abril murió, a los cincuenta y dos años, el músico Adam Schlesinger, víctima del COVID-19. En las décadas de 1990 y 2000 tuvo bastante repercusión como miembro y compositor del grupo de power-pop Fountains of Wayne y de los elegantes Ivy; hay quien lo recordará por la sesentera canción-pastiche “That Thing You Do!”, tema principal de la banda sonora de aquella comedia musical (que en España se tituló The Wonders), dirigida por Tom Hanks en 1996. Basé uno de los relatos de mi libro Biodiscografías en uno de los álbumes de Ivy y, aunque no sé si puede considerarse un homenaje apropiado a Schlesinger (cuya muerte, como otras que están ocurriendo estos días, me conmovió; la última, la del Stranglers Dave Greenfield…), se me ocurrió compartir aquel relato en mi blog, primero en su versión original en euskera, y ahora en la traducción que hice al castellano para la edición de Páginas de Espuma, a la que agradezco que me haya dado permiso para publicar el cuento aquí. En todo caso, ¡aupa Adam Schlesinger!].

Ficción

Ivy, Long Distance, Nettwerk, 2001.

–¿Cómo que tu novia de entonces? ¿Es que yo no era ya tu novia? ¿A qué viene ese de entonces, si puede saberse?

A. viene de su habitación, con el manuscrito de este libro en la mano; yo estoy cocinando unas setas de invernadero para el revuelto que vamos a cenar esta noche. Me ha costado entender a qué viene el barullo. Le ruego que me lo explique, mientras sigo revolviendo las setas.

–Me refiero a tus dichosas «biodiscografías», en concreto a «Winterthur»; no te hagas el despistado, que te sale muy mal.

–Se trata de una ficción, ya te lo he explicado…

–Ya, una ficción. ¿Es que no viniste a mi residencia universitaria a pasar unos días de gorra, mientras hacía yo aquel curso de verano en Constanza? Por cierto, ni siquiera fue el año que mencionas, sino dos más tarde…

–Eso es una licencia poética. Salgari situó la segunda parte de su serie de El capitán Tormenta meses después de los acontecimientos que se narran en la primera, pero, fíjate, los hechos históricos que describe ocurrieron en realidad setenta años más tarde.

–Vale, no te enrolles con Salgari. ¿Y qué me dices de la historia de Danny?

–¿Danny? En el cuento no menciono a Danny.

–Claro, le has cambiado el nombre: David. Menuda diferencia. Pero a mí ni siquiera me has cambiado el nombre.

–¿Cómo qué no? He puesto «A.», si no recuerdo mal. Mira.

–Pues eso, mi inicial. Todo cristo se imaginará que hablas de mí.

–Pero ¿no acabas de quejarte de que he utilizado la expresión «mi novia de entonces»? Pensarán que es otra chica.

–Nuestros conocidos, no.

–Y qué prefieres que ponga a partir de ahora: ¿Ane? ¿Aurora? ¿Arantza?

–¿Por qué tienen que empezar todos por A., como mi nombre? ¿Es que no podría ser un poco diferente? Yo qué sé, Elena, o Garbiñe. O Josune.

–De acuerdo, a partir de ahora usaré Elena.

Pero Elena no tiene intención de claudicar. Ha dado un par de vueltas por la cocina, ha abierto una lata de cerveza,se toma un sorbo.

–De todas maneras, no entiendo por qué has puesto ese de entonces. ¿Qué quieres dar a entender, que entonces yo era otra? ¿O que preferirías que yo fuera otra, en la actualidad?

–Mujer, no es más que una ficción…

–Joder, ya está bien con el rollo de la ficción…

–Félix de Azúa dice que, a medida que pasa el tiempo, dejamos de ser nosotros mismos… y que, por ejemplo, detesta a su yo de hace treinta años, que no se reconoce en él. Pero que, sorprendentemente, aunque no siempre somos los mismos, representamos a la misma persona o al mismo personaje durante toda la vida. Y ya que cambia nuestra esencia, ¿no crees que deberíamos cambiar de nombre, en las distintas etapas de nuestra vida?

–No intentes liarme con sofismas. Lo que quiero saber es qué te pasaba por la cabeza cuando escribiste aquel cuento, nada más. Por qué pusiste «mi novia de entonces».

–¿Oyes la música que tengo puesta? No la escuchaba desde hace mucho. Son Ivy, un grupo de Nueva York; entre sus componentes está Adam Schlesinger, de Fountains of Wayne; de acuerdo, ya sé que no te suenan de nada. El caso es que oí una canción en Radio 3 y casi inmediatamente me fui a la tienda a comprar el disco. Lo escuché tanto en una época que «quemé» una de las pistas del cedé; si te fijas bien, salta en cuanto llega a la sexta canción. Pero hay discos que, después de la primera fiebre, pierden un poco el encanto. No es que los hayas gastado de tanto escucharlos, no se trata de eso. Es que llega un momento en que, de repente, te das cuenta de todas las debilidades del disco: las melodías pegajosas del principio se convierten en recursos facilones, y lo que un día te parecieron himnos inmortales, en melodías prefabricadas al servicio de la moda del momento. De un día para otro dejas de poner el disco, y solo te acuerdas de él muy de cuando en cuando. De todas maneras, eso hay que reconocerlo, en estos discos siempre suele haber una canción que permanece intacta entre sus ruinas y nunca te cansas de oír –quizá fue la misma que escuchaste en la radio y te impulsó a comprar el disco…–, y esa canción es la que te lleva, en ocasiones, a rescatar el cedé y a escucharlo. En este caso es la tercera, «Edge of the Ocean». Pero es solo una canción, una única canción.

Sí, me gustaría responderle a Elena algo parecido a eso, pero no he podido.

–No intentes liarme con sofismas. Lo que quiero saber es qué te pasaba por la cabeza cuando escribiste aquel cuento, nada más. Por qué pusiste «mi novia de entonces».

No digo nada; las setas ya están listas. De los altavoces nos llega la voz casi susurrante de la cantante de Ivy: «Ohhh, we can begin again. / Shed our skin, let the sun shine in. / At the edge of the ocean / We can start over again. / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah».

Empiezo a cascar los huevos.

[Del libro Biodiscografías, Madrid, Páginas de Espuma, 2015]

long distance

Izurria kapitalismoa da

Patricio Pron idazleak gaztigatzen zigun berrogeialdi honetarako irakurgaiak ez zirela zertan izan, halabeharrez, Albert Camusen Izurria –zeinaren benetako gaia ez bailitzateke gaixotasuna edo konfinamendua izango, okupazio alemaniarra baizik–, ezta Giovanni Bocaccioren Dekamerona ere –1348ko Izurrite Beltzaren rola guztiz zirkunstantziala litzatekeelako bertan, istorioak hariltzen hasteko aitzakia; hala ere, egile argentinarra amiñi bat zuzentzeko arriskua hartuta, erantsiko nuke hasierako orrialdeetako epidemiaren eraginaren deskripzioa, Florentzian izan zituen ondorioei buruzkoa, zirraragarria dela oraindik ere–. Pronek zioen egunotan leitu beharrekoa Daniel Defoeren Izurriaren urteko egunerokoa dela (1722), eta nahikoa ados nago berarekin: liburu horretan, ezaguna den bezala, idazle ingelesak 1665eko Londresko izurri bubonikoaren epidemiaren bilakaeraren berri ematen digu, urte hasiera eta batez ere udaberritik aurrera zabaltzen hasi zenetik, udazkenean atzera egiten hasi zen arte.

Adiskide batek, aholkuari men eginez, liburua leitu eta, biok literaturzaleak baikara, iruzkin batzuk egin dizkit –telematikoki– haren inguruan. Horietako bat hauxe zen: “Harrigarria da zein gutxi aldatu garen XVII. mendetik”: histeria kolektiboari eta legenda urbanoen hedapenari buruz ari zen, garai hartako Londres gaur eguneko sare sozialak bezain fuerte jo zituztenak, Defoeri sinetsiz gero.

Nik erantzun nion baietz, hala dela. Baina hori ez litzatekeela horren txundigarria, Defoek deskribatutako mundua gurea delako jada, funtsean, eta izurria eta berrogeialdiak ez direla beti Erdi Aroarekin nahastu behar –Erdi Aroa berehala ateratzen da hizpidera halakoetan, oker–, kontu modernoak direla. Baina ez bakarrik hori: Defoek, boterearen, ordenaren eta kapitalismo –orduan– jaioberriaren defendatzaile zintzoa zenak, zerbait azpimarratzen badu liburuan zehar, errepikakorra izateraino, da zein eraginkorra izan zen udal erakundeen ekintza hiriaren hornikuntza ziurtatzeko orduan: merkatuak irekita mantendu, eta hirira elikagaiak saltzera etortzen ziren inguruetako laborariak erakartzen jarraitzeko eta ez izutzeko neurriak hartu zituzten, hala nola kaleen garbiketa zaintzea eta, gaueko iluntasunaren babespean egindako lurperatze masiboen bitartez, hilotzen ikuskizuna saihetsaraztea. Nahiz eta, bistan denez, eta gaixotasuna deklaratzen zen hiriko etxeen itxialdia ziurtatzeko neurri gogorrekin kontrastean –eraikinetatik debekatuta zuten ateratzea, berrogeialdia igaro arte, gaixoekin batera zeuden kutsatu gabeek ere–, modu horretan arriskuan jartzen zituzten inguruko baserritarrak ere, beren herrixketara itzultzean epidemia zabaltzeko aukerak handituz horrela. Gertatu zen bezala, alegia. Baina Merkatuak, gobernuaren esku ez bereziki ikusezinek bultzatuta, behar bezala funtzionatu zuen, eta prezioak ez ziren apenas hazi, narratzaileak, pozik, azpimarratzen duen bezala.

Izurriaren eraginak sozialki desberdinak izan zirela gogorarazten digu, orobat, Defoek. Aberats gehienak, ohi bezala, gaixotasuna zabaltzen hasi bezain laster ihesi atera ziren Londrestik, eta langabezia bizkor zabaldu zen, lehenengo haientzat lan egiten zuten mirabe eta zerbitzarien artean, eta, ondoren, artisauen eta dendarien artean: hiriak karitatezko egintza zabalak antolatu behar izan zituen haientzat, matxinaden arriskua ekiditeko. Defoek behartsuen ausarkeriaren inguruko gaitzespen hitzak dauzka, zuhurtziazko gutxieneko neurriak mesprezatzeagatik, eta lana egoera arriskutsuetan egiten zutelako, maiz. Eta, halakoengatik galdetuta, pobreek erantzun ohi zutena jasotzen du: “Zer beste egin dezaket? Ezin naiz gosez hil. Berdin dio izurria harrapatu edo gabeziaz hiltzen banaiz. Nik ez daukat lanik. Zer nahi duzue egitea? Hau egiten ez badut, eskean hasi beharko dut”.

Hau guztia, berriz ere, ez da harritzekoa: Defoeren lanik ezagunena, Robinson Crusoe (1719), izpiritu kapitalistaren haragitze goiztiarrenetako bat kontsideratzen da, eleberrigintzaren alorrean bederen. César Renduelesek honela laburbiltzen zuen nobela horren funtsa: “XVIII. mendeko esklabista amoral baten istorioa, uharte jendegabe batean naufragatu, eta bertan gizarte burges unipertsonal bat eraikitzen duena”.

Bestalde, Izurriaren urteko egunerokoa oso liburu garaikidea da beste zentzu batzuetan. Adibidez, zaila da zein generotakoa den zehaztea. Argi dago, lehenengo pertsona erabiltzen badu ere, ez dela liburu autobiografiko bat –Defoek bost urte inguru zituen 1665ean–, baina nobela bat da? Ala erreportaje moduko bat? Galdera pertinenteak dira, are kontuan hartuta nobelaren generoaren sorreraren garaian gaudela –aipatu berri den Robinson Crusoek bide horretan zer paper jokatu zuen gogoratzea baino ez dago–. Kontsentsu nagusiak dio Izurriaren urteko egunerokoa nobela bat bezala irakur daitekeela, baina, ziurrenik –idazleak pista lausoegi batzuk ematen ditu horren inguruan–, bere osaba baten izurriaren garaiko oharrak erabili zituen oinarri bezala lana eraikitzeko –narratzailea bezala, osaba hura hedagilea zuen–. Ikuspuntu horretatik, agian gehiago kontsideratu beharko litzateke “ez-fikziozko nobela” bat, batzuei horren berria iruditzen zaien azpigeneroa…

Azkenik, Defoeri, aurrera eraman zituen beste merkataritza-negozio batzuetan ez bezala –ez zuen zorte handia izan alor horretan, antza denez–, aitortu behar zaio, kasu honetan behintzat, egokieraren zentzu enpresariala izan zuela: liburua Marseillako 1720ko epidemia bubonikoaren inpaktuaren eraginpean idatzi, eta hura amaitu eta berehala argitaratu zen, helburu komertzial argi batekin alegia, eta salmenta arrakasta dezente izan zuen harekin, nahiz eta ez Robinson Crusoe best-seller jatorrizkoarekin bezainbeste, noski.

Ikusiko dugu koronabirusarenaren ostean gure liburu denden apalategiak inbadituko dituzten berrogeialdiaren inguruko lanetatik zenbatek duten Izurriaren urteko egunerokoaren zori bera. Argitaratzeko unean bertan, eta epe luzean, aro oso baten lekuko iraunkor gisa… Kapitalismo biralarena,  zeinetan, beldur naiz, optimista batzuek pentsatzen dutenaren kontra, jarraituko baitugu larrialdia pasatu ostean ere, baldin eta pastu dela esan badaiteke behintzat. Hori baita kapitalismoaren esentzietako bat, hala gaurkoarena nola Defoeren garaikoarena: larrialdia. Izurritea beti da, eta beti izan da, kapitalismoa.

PlagueYear

[Artikulu honen bertsio askoz ere laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko apirilaren 10ean].

 

Fikzioa

[Apirilaren 1ean Adam Schlesinger hil zen, berrogeita hamabi urterekin, COVID-19 eritasunak jota. 1990eko eta 2000ko hamarraldietan sona dezente lortu zuen Fountains of Wayne power-pop taldearen eta Ivy dotorearen partaide eta konpositore gisa; agian batzuek gogoratuko dute “That Thing You Do!” abesti-pastixe sesenteroagatik, izenburu bereko komedia musikaleko kanta nagusia -Espainian The Wonders deitu zen-, Tom Hanks-ek zuzendu zuena 1996an. Nire Biodiskografiak liburuko ipuin bat oinarritu nuen Ivy taldearen albumetako batean, eta, omenaldi gisa ote den ez dakidan arren, blogean berreskuratzea bururatu zait. Gora Adam Schlesinger].

FIKZIOA

Ivy, Long Distance, Nettwerk, 2001.

–Nola, orduko hire neskalaguna? Ez al ninduan ni jada hire orduko neskalaguna? Zer dela eta orduko hori, jakin badaiteke?

A. bere gelatik dator, liburu honen eskuizkribua eskuan; ni negutegiko ziza batzuk prestatzen ari naiz, afalduko dugun nahaskia osatzeko. Kostatu zait ulertzea zalapartaren nondik norakoa. Azaltzeko eskatu diot, zizak zartaginean iraultzen jarraitzen dudan bitartean.

–Hire “biodiskografiez” ari nauk, “Winterthur” ipuinaz; ez egin despistatuaren plantak, oso gaizki ateratzen zaizkik eta.

–Fikzioa dun, badakin…

–Fikzioa, bai eta zera ere. Ez al hintzen ba hi etorri nire unibertsitate egoitzara egun batzuk pasatzera, udako ikastaro hartan nengoela, Konstanzen? Eta zer esaten didak Dannyren istorioaz?

–Danny? Hor ez dinat Dannyrik aipatzen.

–Tira, izena aldatu diok, noski: David. Zelako diferentzia, ezta? Niri, edonola ere, ez didak izena ere aldatu.

–Nola ezetz? “A.” ipini ninan, oker ez banago. Begira.

–Horixe ba: nire iniziala. Kristo guztiak jakingo dik nitaz ari haizela.

–Ez al haiz oraintxe bertan kexatu “orduko neskalaguna” erabili nuelako? Beste bat zela pentsatuko ditek.

–Ezagutzen gaituztenek ez.

–Zer nahi dun jartzea hemendik aurrera? Ane? Aurora? Arantza?

–Zergatik hasi behar dute guztiek a-rekin, nire benetako izenak bezala? Ezin al da izan desberdinagoa? Nik zer zekiat, Elena, edo Garbiñe. Edo Josune.

–Ados; Elena erabiliko dinat hemendik aurrera.

Elenak ez du etsitzeko asmorik, hala ere. Buelta pare bat eman dizkio sukaldeari; garagardo bat ireki du, trago bat lapurtu dio botilari.

–Dena dela, ez diat ulertzen zergatik jarri huen orduko hori.Zer esan nahi duk:orduan ni beste bat nintzela? Edo beste bat izatea desio hukeela,  orain?

–Fikzioa dun, neska…

–Joder, nahikoa duk fikzioaren kontuarekin…

–Félix de Azúak zion ez garela beti gu geu, denboran zehar… eta duela hogeita hamar urteko niari sekulako higuina diola, adibidez. Baina, harrigarriro, beti berberak ez garen arren, pertsona edo pertsonaia berdina ordezkatzen dugula bizitza osoan zehar. Izana aldatzen dugunez, izena ere aldatu beharko geniken gure bizitzen aro ezberdinen arabera, ez dun uste?

–Ez hadi sofismekin hasi. Ipuin hura idaztean buruan huena jakin nahi diat, besterik ez. Zergatik ipini huen “nire orduko neskalaguna”.

–Entzuten ari al haiz jarrita daukadan musika? Aspaldian ipini gabe nengonan; kasualitatez hartu dinat gaur. Hasieran, erosi nuenean, etengabe jartzen ninan. Ivy taldea, New Yorkekoak: partaideen artean Adam Schlesinger zagon, Fountains of Wayne-koa; bale, bazakinat ez dunala ezta arrastorik ere. Ni emozionatuta nengonan haiekin; Radio 3-en kanta bat entzun eta diskoa erostera jaitsi nindunan ia segituan. Konpaktoa “erre” eta guzti egin ninan: fijatzen bahaiz, seigarren kantak salto egiten din. Baina bazeuden disko batzuk, lehenengo sukar horren ondoren, xarma galtzen dutenak. Ez ditun higatu entzunaren entzunez, ez. Halako batean, derrepente, diskoaren ahulezia guztiez konturatzen haiz: lehengo doinu itsaskorrak errazkeria bihurtzen ditun, eta himno hilezkorrak iruditu zitzaizkinanak, garaiko modaren menpeko melodia prefabrikatu hutsak. Egun batetik bestera diskoa jartzeari utzi, eta oso noizik behin ekartzen dun gogora; are gutxiagotan jogailura. Halere, hori ere aitortu behar dinat, halako diskoetan beti zagon kanta bat, gainontzekoen errautsen artean osorik irten eta entzuteaz sekula nekatzen ez haizena: kanta horrek eramaten hau, gutxitan bada ere, CDa erreskatatzera. Disko honetan hirugarrena dun, “Edge of the Ocean”. Baina kanta bat besterik ez dun; kanta bakar bat.

Bai, Elenari halako zerbait erantzutea gustatuko litzaidake, baina ezin izan dut.

–Ez hadi sofismekin hasi. Ipuin hura idaztean buruan huena jakin nahi diat, besterik ez. Zergatik ipini huen “orduko nire neskalaguna”.

Isilik geratu naiz; eginda daude zizak. Bozgorailuetatik Ivyren kantariaren ahotsa iristen zaigu, xuxurlatuz ia: “Ohhh, we can begin again. / Shed our skin, let the sun shine in. / At the edge of the ocean / We can start over again. / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah / Shaa lah lah lah lah lah lah lah sha lah lah sha lah lah”.

Arrautzak kraskatzen hasi naiz.

[Biodiskografiak liburutik, Donostia, Erein, 2011]

long distance

Ursula K. Le Guinen hamahiru irakaspen

[Pasa den urteko irailaren 6an, artean beste distopia batean bizi ginela, Bilbon antolatu zen zientzia fikzio feministaren AnsibleFest jaialdiaren II. edizioan, Ursula K. Le Guin idazlearen inguruko mahai inguru batean parte hartu nuen Arrate Hidalgo eta Ana Moralesekin batera. Horretarako prestatu nituen materialen artean manifestutxo moduko bat inprimarazi nuen, entzuleen artean banatzeko, hausnartuta neramana laburbiltzeko-edo. Oharrak & Hondarrak blogean ipintzen dut oraingoan].

Konbentzituta nago Ursula K. Le Guin idazlearen karrerak eta lanak kontuan hartzeko zenbait lezio utzi dizkigutela, probetxuzkoak izan daitezkeenak hala bere jarraitzaileentzat nola, besterik gabe, uneren batean berarekin gurutzatu daitezkeen irakurle zein idazleentzat.

Hona niri, mahai ingurua prestatzen ari nintzela, eta Ana Morales eta Arrate Hidalgorekin edukitako ideia-trukeen ondorioz, bururatu zaizkidan batzuk.

1.- Berandu argitaratzen hastea abantaila bat izan daiteke. Egia da Le Guinen kasuan hori ez zela hautu kontziente bat izan, temati saiatu zelako, txikitatik abiatutako idazle bokazioari jarraiki, bere “literatura orokorreko” lanak plazaratzen, argitaletxeen ezezkoekin topo egiteko behin eta berriro. Baina lortu zuenean, zientzia fikzioaren alor ezkutuago eta (berarentzat) adeitsuagoan (37 urte betetzear zegoen lehenengo nobela argitaratu zuenean, Rocannonen mundua, 1966), hobeto hornituta plazaratu zen, eta berehala egin zuen gora, klasiko moderno bat bihurtzeko.

2.- Ez dago (azpi)genero literario txikirik: kontua da zer egiten duzun marko horrekin. Le Guin zientzia fikzioa argitaratzen hasi zenean genero hura azpiliteraturatzat jotzen zen, oro har; hil zelarik, eta ñabardurak egin daitezkeen arren, zientzia fikzioaren onarpena, Literaturaren familia barruan, askoz ere ezarriagoa zegoen. Le Guin ez zen horren erantzule bakarra izan, zer esanik ez, baina bai nagusienetako bat, nagusia izan ez bazen.

3.- Ipuina nobela bezain bide duina da sorkuntzarako. Zientzia fikzio alorreko egile estatubatuar askok bezala, ipuinak idatziz (eta aldizkari espezializatuei salduz) hasi zuen bere ibilbidea Le Guinek. Eta kontsagrazioa / profesionalizazioa nobelaren bitartez iritsi bazitzaion ere (ohikoa eta betebeharrezkoa den legez, horrek inolako justizia literarioarekin zer ikustekorik ez duen arren), ez zion sekula ipuinak idazteari utzi, eta bere lan nagusien artean kokatu beharko lirateke Haizearen hamabi aldeak (1975) eta Munduaren urtebetetzea eta beste istorio batzuk (2002) ipuin bildumak.. Izan ere, askotan bere nobelek jendarteratu zituzten kontzeptuak eta ideiak, ipuinetan izan zuten beren lehen hazia, edo ondorengo garapen zehatzagoa.

4.- Le Guinek fikzioaren, irudimenaren garrantzia azpimarratu zuen beti, literaturaren motor nagusi bezala, eta besteengana hurbiltzeko bide gisa. Garaiko estatubatuar literaturan nagusi zen errealismo arrunt eta maskulinoegiaren aurka “altxatu” zen, eta, nagusitan, behin baino gehiagotan kritikatu zituen ildo horretako itxurakeriak, adibidez fikzioa eta ez-fikzioa (biografia eta autobiografia barne) nahasteko joera ustez “berritzaileak”, idazlearen eta irakurlearen arteko ituna apurtzen zuten neurrian.

5.- Alde horretatik, idazle bereziki oparoa izan zen, bere ideien (ideia berrien) emankortasuna dela eta. Munduaren ikuspegia zabaldu zigun, irudimenaren tresnen bitartez, Le Guinek. Batzuek berak baino etekin (ekonomiko) handiagoa atera bazioten ere: George R. Martinen Tronu dema nobela (eta telesail) zikloa nekez existituko zen, Le Guinen Erbeste planeta nobela gabe (1966); ezta Avatar filma (J. Cameron), Munduaren izena Basoa da gabe (1972); ezta, ziurrenik, J.K. Rowlingen Harry Potter saila, Lurritsaso ildoko fantasiazko nobelak eta ipuinak gabe (1968-2001).

6.- Kritika eta autokritika beharrezkoak dira norberaren obra garatuko bada. Le Guinen lanetako asko polemikoak izan ziren, eztabaida eragin zuten (batzuetan gogorra), bera ere ez zen isilik geratzen zen horietakoa, eta jaso zituen kritikek eragina izan zuten bere hurrengo lanetan. Denborarekin pentsamendu feminista kontzientea bere obran irabazten joan zen protagonismoa horren isla argia da. Beti ere ahaztu gabe eragin hori elkarrekikoa izan zela, ezin delako ukatu feminismo(ar)en beraren bilakaeran Iluntasunaren ezkerreko eskua bezalako lanek izan zuten inpaktua (1969: bertan generorik gabeko gizarte bat irudikatzen du, Gethen planetakoa, gizaki anbisexualek osatutakoa).

7.- Idazlea irakurlea da oroz gainetik. Irakurle porrokatua izan zen gaztetarik, eta baita hurrengo urteetan ere: ez zen entzerratu, egile askok egin ohi duten bezala une batetik aurrera, bere obraren solipsismoan; hala, liburuak gomendatzen eta kritikatzen aritu zen idazle ezaguna bihurtu zenean ere (bere saiakera hautatuen bildumak halako bat baino gehiago jasotzen du, bere jardueraren alor horri ematen zion garrantziaren lekuko…).

8.- Ideiekin, eta, batzuetan, are ideia arriskutsuekin jolastu arren, idazlea ez da ideologia sortzen eta bere irakurleei inposatzen dien pertsona bat, Le Guinentzat, askatasunez aritu eta, batik bat, galderak planteatzen dituen norbait baizik. Esploratzaile bat, eta ez esplikatzaile bat.

9.- Alde horretatik, dogmatismo(eta)tik ihes egin beharko luke fikziozko idazleak: horrela soilik izango da aske eta, ondorioz, eraginkor/oparo. Le Guinek berak zioen bezala, “Istorio bat sortzea edo manipulatzea istorioaren beraren kanpoko xede baten baitan (…) obran konfiantzarik ez izatea da, hari begirunerik ez izatea (…). Idazleek injustiziak zuzentzeko asmoa izan dezakete, edo izugarrikerien testigantza eman, edo besteak konbentzitu beren ustez egia den horretaz. Baina helburu kontziente horiei haien lanaren kontrola hartzen uzten badiete, azken horren irekitasuna eta ahalmena mugatzen dute. (…) Arteek sekulako gaitasuna daukate giza erkidegoak eratzeko eta kohesionatzeko. Kontatutako eta idatzitako istorioek, zalantzarik gabe, besteak ulertzeko balio digute, eta baita munduan dugun lekua ulertzeko ere. Erabilera horiek berezkoak dira artelanean, haren parte intrintsekoak dira. Baina, ziurtasun osoz, edozein helburu definitu, kontziente edo objektibok esentzia hori ilundu edo deformatuko du”.

10.- Hala ere, horrek ez du esan nahi idazleak kritikoa izateari utzi behar dionik, inguruarekin, edo sistema  politiko eta ekonomikoarekin. Le Guinen lana, hasieratik, oso konprometitua da, eta baita bere eguneroko bizitzako jarduna ere (Stanislaw Lem idazlearekiko elkartasunez sari bati uko egin zionean bezala, edo Sari Nazionala jasotzean bota zuen diskurtso antikorporatiboak frogatzen duen bezala).

Baina, esan bezala, ez zion konpromiso horri utzi bere obraren kontrola hartzen.

11.- Aniztasuna problematikoa izan daiteke (bere lan askoren muinean dago, eta korapilorik sortuko ez balu istorioak ez luke funtzionatuko, maiz), baina balore positibo bat da: gai batean laburbildu beharko bagenu Le Guinen obra, aniztasunaren gorazarrea izango litzateke hori. Berak idatzi bezala, “gure diferentzia gure edertasuna da”.

12.- Umorea ez dago inoiz soberan. Batzuetan oso agerikoa ez bada ere (tragiko eta poetiko jartzeko bere joera ezaguna baita), badago lurrazpiko soka bat bere obra osoa zeharkatzen duena, eta horixe burlaizezko umore arin bat dela esango nuke, gauzei buelta emateko, azpiak ateratzeko ahalmena duena, eta (agian) ipuinetan ageriago badago ere, nobeletan ere, batez ere “antropologikoenetan” filtratzen dena. Eta, gehienetan, gure gizarteetan horren ohikoak diren portaerak eta eskemak zalantzan jartzea helburu duena.

13.- Idaztea gauza handia da (sortzea itxarotea eta lan egitea zen batik bat Le Guinentzat), baina ez da neurrigabe goretsi behar: sortzailearen mito tragikoaren aurka zegoen, oso osasuntsua iruditzen zaidan zerbait. Horren harira, Virginia Woolf aipatzen zuen Le Guinek: “Zalantza egiten dut ea idazleak heroi izan behar duen. Zalantza egiten dut ea heroia idazle izan daitekeen”. Amatasuna eta idazketa uztartzeko bere ahalegina, ikuspegi kritikoa alde batera utzi gabe, baina dramatismorik eta feminismoren batetik egindako arbuio batzuei jaramon handirik egin gabe, testuinguru horretan ulertu beharko litzateke, adibidez.

uklg

Rock & rolla hil da

(Azpi)kultura horrekin –eta horretan– hazi garenok onartu beharko dugu behingoz: rock & rolla hil da, edo hiltzear dago, behintzat. Garai batean mendebaldar mundua menderatu zuten beste moda batzuk bezala –gesta kantak edo maitasun kortesaren poesia literaturan, auto sakramentala edo vaudevillea antzerkian, bodegoia edo mitologismoa margolaritzan, zarzuela edo opereta musika-antzerkian…–, rocka, 1950eko hamarraldiaren amaieratik pop musikaren –“musika herrikoien”– lidergo globala hartu eta haren ardatz bihurtu zena –beste musika-estilo guztiak, folketik hasita musika kulturaino, jazzetik igarota, rockera hurbiltzen saiatu ziren moduren batean edo bestean, uneren batean edo bestean–, eta, ondorioz, hilezkorra zirudiena, atzera egiten ari da erremediorik gabe, eta azken hatsak ematen ari da, gorpu ez badago jada.

Zantzu ugarik adierazten dute hala dela. Horietako bat, zalantzarik gabe, revivalismoa da, atzera begiratzeko eta rockaren esentziaren bat edo beste berreskuratzeko ahalegin horren nagusitzea. Egia da tradizio handia duela rock musikaren historian –munduko talderik “aurrerakoiena” zirenean, The Beatlesek eurek ekin zioten ariketa horri, kanta batzuetan, White Albumean eta hurrengoetan–, eta revivala ez dela kopia hutsa, beti eransten duelako berrikuntza dosi handiago edo txikiagoa berarekin batera. Baina ametitu behar da, denboran aurrera egin ahala, revival saio bakoitzak gehiago duela atzera begiratzetik, berritasuntxotik baino: 70eko hamarraldi amaierako punkak eta new waveak areago gehitu zioten 60etako pop basatienaren berreskurapenari, adibidez, 90etako britpop delakoak baino, askoz ere mimetikoagoa izan zena, alde horretatik. Eta horrela gainerakoak… Astungarri batekin, endemas: revivalismoaren revivalismoa egiten hasi direla zenbaitzuk, 80ko hamarraldiko garage taldeen revivala burutzen duten egungoak bezala, zeinak, aldi berean, 60ko garage talde zaharrak imitatzen baitzituzten…

Horrekin lotuta, esanguratsua da tributu bandek hartu duten protagonismo gero eta handiagoa rock musikaren alorrean. Taldeak aktiboan dauden ala ez, gutxi inporta: kasik edozein mailatako talde edo bakarlari izan daiteke, egun, tributu ekintza baten bazka –Maná bezalako talde baten tributua dagoela enteratu naiz duela gutxi, eta oraindik nago txundituta: Maná!!!–. Izan ere, askotan interpretazioa jatorrizko artistarena baino perfektuagoa izan daiteke, kontuan hartuta bitarteko tekniko garaikideak hobeak direla, askotan, imitatzen saiatzen ari diren jotzaileek beren garai jurasikoetan eskura zituztenak baino –egun, The Musical Box taldeak, ziurrenik, hobeto jotzen ditu zuzenean Peter Gabrielen garaiko abesti “klasikoak”, jatorrizko 70eko hamarraldiko Genesisek baino–.

Lagun batek esaten zidan aurrekoan, etsita,  rocka jazz berria dela, alde horretatik, eta nik erantzuten nion ezetz, jazzean behintzat –gustatu ala ez– inprobisazioa eta bariazioa egon badaudela, tributu bandena interpretazioa hutsa, berdin-berdina den bitartean, kasurik onenean. Eta alde horretatik gertuago dagoela, egun, musika klasikoaren alorretik, jazzetik baino. Musika klasikoaren (ber)interpretazio onak inplikatzen duen konplexutasun eta sakontasun mailarik gabe, jakina.

Album formatuaren gainbehera ere –eta abesti soltearen itzulera, musika kontsumitzeko bide nagusi bezala, YouTube bezalako plataformen bitartez batik bat– generoaren beste heriotza-seinale bat dela esango nuke. Egia da rock & rollaren historiaren hasieran ere kanta izan zela nagusi, singlea alegia, baina bere garapen nagusia elepearen bitartez gauzatu zen, 60ko hamarraldiaren erdialdetik –batzuetan urrunago iritsiz, disko bikoitzen eta are hirukoitzen formatura–, edo, ondoren, 70-80 minutu inguruko CDaren eskutik, album arruntak are gehiago –gehiegi, maiz– luzatu zituen zerbait. Bakarlari edo talde baten lanaren une jakin bateko ekoizpenaren emaitzaren gauzatzea abestien multzo bat zen, biribilagoa edo dispertsoagoa, baina koherentzia minimo bat bildu ohi zuena –are, beste muturrean, batasun oso bat eratzen zuena, album kontzeptualetan edo rock opera delakoetan gertatzen zen bezala–. Albuma, argi dago, dekadentzian dago gaur, eta biniloaren “berpizkundea”, alde horretatik, pista faltsua da, musika berriarentzako formatua baino berrargitarapenen bazka delako batez ere, hipster xaloentzako diru-ateratzeko hutsa ez denean. “Klasikoak” erosten ditugu biniloan, batez ere; hots, ez musika bizia, denborak kanonizatua baizik.

Festibalismoa rockaren gainbeheraren beste adierazle bat iruditzen zait, batzuetan. Argi dago oso errotuta dagoela musika-generoaren historian –hor daude, lekuko historiko gisa, Monterrey, Woodstock, Wighteko Irla eta Glastonburykoak, besteak beste–, baina halakoen ugalpen neurrigabea, estandarizazioa, museizazioa eta are zirkufikazioa seinale esanguratsuak iruditzen zaizkit. Garai batean ez bezala, eta salbuespenak salbuespen, gero eta gazte gutxiago ikusten da bertan –harritzekoa ez dena, prekarietatearen belaunaldi-arrakala eta sarreren prezioak kontuan hartuta–, eta, ordea, konpentsatzeko, gero eta infantilizatuagoak agertzen dira nire begietan, rocka ardatza duten jolas parkeak –beren noria, motor-espektakulu birakari eta borroka mexikarreko ikuskizunekin– edo, zuzenean, rockaren parke tematikoak bailiran; horri egin nahi nion erreferentzia, hain zuzen, zirkufikazio bost duroko kontzeptuarekin. Musikaren festa batek horrenbeste trepeta osagarriren beharra baldin badu, malo.

Izan ere festibal asko, aldez edo moldez, nostalgiari eraikitako gurtza-leku behin behinekoak dira; bere buruaz preziatzen den festibal handi batek beti aldarrikatzen du, bere proposamenen artean, aspaldi banatutako bandaren baten –edo gehiagoren– berbateratzea, herrialderako data bakar eta esklusiboan ahal dela. Ez gutxitan, album “klasiko” baten goitik beherako eta hurrenez hurreneko interpretazioa amu duela. Kontua, jakina, talde benetan handien berpizkundeekin hasi zen, baina ospe historikoaren hirukiaren mailetan behera egin behar izan dute gero eta gehiago, halabeharrez, kartel gero eta ugariagoak betetzeko. Gurera ere iritsi da kontua, eta ez nolanahi, La Pollaren edo Hertzainaken nostalgia-ariketa masiboek –eta ez bereziki merkeek– erakusten duten bezala. Gustatuko litzaidake, fisikaren legeek posible egingo balute, kontzertu horien berri bidaltzea, nik zer dakit, 1983ra, Gasteizko Zapa kaleko Onassis tabernara adibidez –Rikardo Arregik horren ondo hilezkortu zuena bere izen bereko poeman–, eta bertan egongo liratekeen Hertzainak edota La Pollako orduko kideei erakustea 2019ko ekitaldien bideo batzuk: ezin guztiz ziur egon, baina apustu egingo nuke abesti txit sarkastiko bana idatzi ahal izango zuketela kontuaz, halakorik suertatuz gero.

Beste heriotza-zantzua iruditzen zait kantarien bakarkako saioen ugaltzea. Akustikoak izaten dira gehienetan eta, ondo dakit, joera horretan zerikusi handia daukate pirateriak eta streamingak eragindako diskoen salmentengatiko diru-sarreren murrizketek eta talde osoen birak muntatzeko kostu altuek. Baina, kasu askotan, halako kontzertuetan ez da “gutxiago gehiago da” ekuazioa betetzen, kantek dentsitatea eta, ondorioz, partean behintzat, rock DNA galtzen dute –gitarra-baxu-bateria hirukoteak eskaintzen duen gutxienekoa behintzat–, eta entzuleen neurona-sinapsien lanaren gomendio utzi beharra dago kantariaren interpretazio xumeak eragindako hutsuneak betetzeko ataza. Folkerako joera gailentzen da, rockismoaren kaltean, halakoetan: noizbait-rocka-izandako-folk-eiteko musika baterako jitea alegia.

Horrekin lotuta –halako saioetan gertatzen da nabarmenen–, kontzertuetan zehar kalakan aritzeko joera gero eta zabalduagoa seinale txartzat hartu behar dela esatera ausartuko nintzateke. Garai batean, eta salbuespenak salbuespen –Beatles eta enparauen soinua estaltzen zuen fan histerikoen azantza hura–, rock kontzertu batera meza batera joatea bezalakoa zen, meza laikoa noski, zeinetan, zer esanik ez, dantza egin baitzitekeen –basatiki, ez gutxitan–, eta baita deiadar ere, batzuetan. Baina kantak debozioz entzuten ziren, eta txaloak eta iruzkinak kanten arteko tarteetarako uzten ziren –Ramonesen one-two-three-four jarraituen kontzertuetan ezik, noski: hor ez zegoen horretarako astirik ere–. Konparatu egun gero eta hedatuago dagoen joerarekin: kontzertuak enkontru sozialetarako aitzakia huts bihurtzen joan dira, tabernatara tragoak hartzera ateratzea bezainbeste, eta jende gero eta gutxiago asaldatzen da are ondoko koadrilaren hizketaldiak kanta entzuten uzten ez badu. Norbaiti kargu hartzea, halakoengatik, gero eta arriskutsuagoa bihurtzen da, gaitzitua ez delako jada boloaz behar bezala gozatzeko arazoak dituen zalea, isiltzen ez diren astun horiek baizik, Gizakiaren eta Herritarren Eskubideen Adierazpena aterako diotenak berehala, marmarti alaenak bezala ordaindu eta, ondorioz, nahi dutena egiteko eskubidea dutela aldarrikatzeko. Hots, musika hain jotzen da zerbait emandakotzat –ohikotzat, ezarritzat–, ezen mereziko lukeen arretarekin entzutea soberan bailegoke. Jadanik amortizatuta, hots, hilda balego bezala, alegia. Musika atzeko bihurtzen denean, atzeko zarata alegia, hilda edo hiltzear dagoen seinale, ezta?

Rocka gorpu bihurtzen ari da, halaber, beraren ikonoak hiltzen ari direlako gero eta kopuru handiagoetan, biologiak agintzen duen bezala bestalde. Rocka, gaur ezagutzen dugun bezala, eta aitzindariak alde batera utzita –Elvis eta enparauak alegia–, 1940ko eta 1950eko hamarraldietan jaiotako estatubatuarrek eta britainiarrek sortu, garatu eta taxutu zuten nagusiki –60 eta 70koetan gazte zirenek alegia–, eta Parkak haien hariak mozten ari dira, gero eta maizago, azken aldion: egun batzuetan hainbestekoa da kantari, gitarrista, baxu-, bateria- eta teklatu-jole ezinbestekoen heriotzen kontzentrazioa, ezen sare sozialek gainezka egiten baitute dolumin birtualez eta #respect adierazpen erdiragarriez –bai, halakoen perpetratzaileetako bat naiz–. Gogorarazten diguna, bide batez, rocka ez dela jadanik gazteen kontu bat, hasiera batean gertatzen zen bezala, baizik helduen eta are agure-atsoen musika bat, adinean gora egitearen gorabeherei ondo egokitzen jakin duena, AOR bezalako estiloen garapenak –Adult Oriented Rocken laburdura– ondo irudikatu duen bezala, 70eko hamarralditik bertatik. Edonola ere, egia da rockak eutsi ziola, denbora batean, bere abarora gazte belaunaldi berriak erakartzeko ahalmenari, punkak 70eko hamarraldian, eta grungeak, 90ekoan, erakutsi bezala –eta metalak, une oro–. Baina botere hori, denborarekin, murrizten joan dela ematen du. Izan ere, nik pentsatzen nuen iritsiko zela une bat zeinetan kontzertuetara eta festibaletara joateari utziko niola, ez ezintasun fisikoagatik –hori ere helduko da–, baizik eta ohartuko nintzatekeelako, lotsa apur batez, audientziaren arteko zaharrena izango nintzela. Baina sekula ez zaidanez hori gertatzen –beti lokalizatzen dut ni baino adintsuago den norbait–, hor jarraitzen dut, halakoetara joaten, orekari eusten patetismoaren soka gainean beti.

Beste aldaketa batzuk sumatu ditut, baina, horri dagokionean: gazteak rock alorreko kontzertuetara gutxiago joaten direla ohartzeaz gain, argi dago rockaren zuhaitz genealogikoarekin horren ahaidetuta ez dauden estiloak gailentzen ari direla haien artean, reggaetona edo trapa bezalakoak, ni bezalako pop-rockzale zaharrek jokoz kanpo utzi dituztenak. Irudipena daukat hip-hoparen oldartzearekin, 80ko hamarralditik, hasi zela aldaketa, baina rockaren nagusigoak eutsi egin ahal izan ziola aldi batez, bere pisu espezifiko handiari esker –eta hip-hoparen eraginak, neurri batean, fagozitatzeko erakutsi zuen abileziagatik–. Ezerk ez du irudikatzen aldaketa hori hobe, gure inguruan, Donostia Festibalak baino, hots, garai batean Igeldoko jolas parkean egiten zen Kutxa Kultur Festibal konbentzionalki indie haren transformazio adimentsuak baino: ni bezero fidela ninduen Zubietako Hipodromora aldatu eta urban soinuei lehentasuna ematen hasi zien arte. Orduz geroztik, jakina, ez naiz hurbiltzen ere. Eta joaten hasi dena gure alaba da…

Nik, zer nahi duzue esatea, saiatu arren, ez diet puntua inondik ere aurkitzen Bad Gyal edo Yung Beef bezalako proposamenei –Paul Weller edo The Kinksen dosi kasik hilgarriak sartu behar izaten ditut zainetan, ondoren, halakoetan saiatzen naizen bakoitzean–, eta tentatuta nago Jethro Tullen album haren izenburuaren parafrasia egin eta “Too Old To Trap, To Young To Die” grabatzeko nire bisita txarteletan.

Agoniak luze iraungo du, akaso, rockzale zaharrak asko garelako –mendebalde gaingaratuan behintzat–, eta adin piramideko kohorte gazteak, ordea, gero eta laburragoak. Denbora kontua besterik ez da, hala ere. Onar dezagun behingoz: rock & rolla hil da. Eta, lasaitasun horrekin, jarrai dezagun bere hilotzaz gozatzen, artikulazioek eta kolesterolak baimentzen diguten bitartean bederen.

death

[Artikulu honen bertsio zatitua –eta laburtua– Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko urriaren 19an, azaroaren 16an eta abenduaren 14an].