Euskal literaturaren turistifikazioaz

Espero izatekoa zen: gure herriaren desindustrializazio mantso baina jarraituak, Euskal Gatazkaren alderdi disruptiboenen amaierak, eta hizkuntza ofizial guztietako albistegietan Arantza Tapiari eta euskal kostaldearen eta barrualdearen arrakasta turistikoari eskainitako gero eta tarte luzeagoek eragina izan behar zuten gure Letren garapenean. Eta, “Erasmus literaturaren” aroan –ez zena, nire manifestu zahar hartan ondo adierazi nuen bezala, belaunaldi kontu bat, estilo edo bolada bat baizik– gure idatziak turismo literarioa egitera atzerrira irten ziren modu berean, unea heldu da gure lurraldea –hitzezko– armen bitartez berrartzeko, eta euskal literatura, azkenik, Ryanair-en, Airbnb-ren eta Tripadvisor-en orbita globalean jartzeko. Egia da ez dela bereziki zaila, orain arte gure herriaz idazleok egin dugun erretratu hits eta tragikoa kontuan hartuta, batez ere Gauzari buruz ari ginelarik. Baina hemendik aurrera, badakizue, utikan goibeltasuna!

Har dezagun, esaterako, Uxue Alberdiren Jenisjoplin eleberria (Susa, 2017), zeinak, egia esan, bere abiatze indartsu bezain ilunarekin bestela bezala hasten baita –heroinaz beteriko berunezko urteen gogora ekartze eta guzti–, eta, une batzuetan, are erasmustasunaren eremu ezagunetara garamatzan atzera, Formentera eta Bordelerako bidaldi lasterren bitartez. Baina, zorionez, amaiera aldera inolako aitzakiarik gabe erredimitzen da, Getariako portuan zeharreko bisita gidatu baten bitartez –krustazeoen haztegiei egindako kuku alegoriko eta guzti–, eta, batik bat, kaialdeko otordu erromantiko-paisajistikoarekin, Urola Kostako mankomunitatearen turismo sailaren diptiko informatibo guztietan agertzeko modukoa.

Urrats bat harago egiten du Joxean Agirreren Goldsmithen ikaslea nobelak (Elkar, 2017). Bertan, amaiera aldeko ataletako batean, narratzaileak bere literatura kurtso birtualeko irakasle eta ikaskide atzerritarrak Euskal Herrian zeharreko tour batera gonbidatzen ditu, zeinetan ez baita ezertxo ere falta: Ibaizabalen gorako Bilboboats bitartezko bisita, noren eta Joseba Zulaikaren gidaritzapean; Arantzazura irteera nahitaezkoa –Pello Zabalarenarekin, zer esanik ez–; Mugaritz jatetxean sekulako bazkaria, Adurizen beraren iruzkin erudituekin, eta errematatzeko, sagardotegira doaz dieta tradizionalago batez gozatzera, Xabi Payaren bertso eleanitzek lagunduta… Aitor dut, pasartea irakurtzean, eta egilearen obra ezagututa, une batetik bestera ironiaren eraso zoritxarrekoa noiz iritsiko zain egon nintzela, beldurrez. Baina azkenean ez zen inondik ere agertu, ziria, edo nik ez nuen sumatu ahal izan, behintzat, eta Agirreren prosa turistikoaz gozatu ahal izan nuen trabarik batere gabe.

(Bide batez, eta Aduriz hizpidera etorri dela probestuz: pixka bat kamusatu ninduen Harkaitz Canok, euskal sukaldaritzari eraso egin zionean, zeharka, “Simetria ezinezkoak” artikulu sonatuan –El Correo taldeak saritua, hain zuzen ere–, esanez “askoz ere erosoago zaigula hizkuntzarik ez duen kultura batez harrotzea”, eta, horrekin lotuta, kontuan hartu behar dela “sukaldariak gaztelaniaz lanean bihurtu direla izar, ia beti”; Rikardo Arregi poeta bezalakoek, aspalditik, euskal sukaldaritzaren metastasiaren aurka egindako kritika doilorren ildoan kokatzen zela iruditu zitzaidan. Baina ondoren gogoratu nuen euskal letretan norbaitek ahalegina egin bazuen sukaldaritzaren estatus intelektualaren alde, gure gastronomia Kultura Garai eta Ondare Materiagabe bihurtzeko alegia, horixe Cano izan zela alegia, Adurizen garai bateko plater guztiz finen inguruko ipuin haiek idatzi zituelarik, Best European Fiction prestigiotsuko 2016ko edizioan argitaratzera iritsi zirenak, zerekin eta Mugaritz jatetxeko errezetekin batera hain juxtu ere. Eta lasaiago geratu nintzen, Canoren ekarpena gure letren turistifikazioari zenbateraino eraginkorra izan zen oroituta. Are gehiago jakin ondoren aurtengo Edinburgheko Liburu Jaialdian saio literario bat egin zuela, saxofonista batekin batera, zer eta euskal sormarkako ardoen dastatze saio baten testuinguruan, guztiz arrakastatsua izan zena: txalo besterik ezin diot egin, alde horretatik).

Badaude adibide gehiago, Patxi Zubizarretaren Julien Vinsonen hegaldia nobela laburra esaterako (Alberdania, 2019), zeinaren azken orrialdeetan EAEko Industria, Berrikuntza, Merkataritza eta Turismo sailaren eta Communauté d’agglomération du Pays basqueren seiluak ez topatzeak harritu egin bainau, edo Erriberriko Bodegas Ochoa-ren eta Baionako Chocolat Cazenave atelierraren product placementaren aitortzarik, besteak beste. Bidenabar, gauza bera egin beharko zukeen Miel A. Elustondok Baztango Xuria ardoarekin, Kezko bola batek itoak birikak nobelaren amaieran (Txalaparta, 2019), nahiz eta, auskalo, agian horrek badauka zer ikusia ezagutzen ez dudan Euskal Herrian nobela beltza sustatzeko (H)ilbeltza Bekaren klausula sekreturen edo ez horren sekreturen batekin…

Azken horrek frogatzen du are genero beltzak –teorian– berarekin ohi dakarren iluntasun eta gizarte-kritika guztiarekin ere, prosa turistikoarentzako pausaleku egoki bihur daitekeela: Edorta Jimenezen Ostadarrak lurra ukitzen duen lekua nobela ere bada, pasarte batzuetan, Urdaibai biosferaren erreserba eta haren ingurumarien ikuspegi eder-xarmangarriak erakusteko aitzakia, eta gure kostaldeko mahatsardoen eta arrainen –uler bedi, arrain arrantzatuen eta sukaldatuen– gorespen etengabea egiteko, orobat (Txalaparta, 2018; izenburuak berak badu potentzialtasun turistikorik, oraintxe ohartzen naizenez…). Tira, Dolores Redondoren Trilogía del Baztán eta Eva García Saénz de Urturiren Trilogía del Kraken gogoangarriek aski ondo erakutsi zuten zein zen bidea, alde horretatik.

Baina euskal prosa turistikoaren gailurra, orain arte, Kirmen Uriberen Abangoardia maite duen antzinako herria. Euskadi Basque Country liburuxka elelauduna izango litzateke (Eusko Jaurlaritza, 2018), gure geografia eta txokoei –fisiko zein kontzeptualei–, iragan urrun eta hurbilari, bertuteei eta –askoz ere gutxiago– keriei egindako erakunde-enkarguzko errepaso eder bezain kilikagarria, egilearen aurreko liburuetan metatutako zentzu bereko ahalegin txalogarrien epitomea –gogoan hartu, besterik ez bada, literatura aldi berean erasmustarrari eta autoturistikoari Bilbao-New York-Bilbaok eginiko ekarpen aitzindaria–. Egia da iritzi maltzurrek, Angel Errorenak bezala, galdatzen zutela, Abangoardia maite duen antzinako herria horren izenburuaren aurrean, ea ez garen gehiago “antzinakotasunaz maitemindurik dagoen herri modernoa, modernoegia agian” (Berria, 2018-IV-29). Baina ezin naiz ados egon poeta nafar madrildartuaren fede txarreko iruzkin horrekin: euskal gatazka –labur– islatzeko orduan, abilki, ETAren edozein aipamen saihestea lortzen duen lan batek, euskal literatura turistikoaren txapelduna izatea merezi du, inolako zalantzarik gabe.

 

PS.- Norbaitek aurpegiratuko dit ez dudala sartu, halako zerrenda batean egon beharko lukeen arren, Katixa Agirreren Atertu arte itxaron (Elkar, 2015), zeinaren ardatz nagusia bikote misto –euskal-espainiar– baten txango turistikoa baita, Euskal Herrian zehar alegia. Eta, bai, zalantzarik gabe, Agirreren nobelak badu literatura turistikotik, baina, aldi berean, badu literatura turistiko horren ukaziotik ere, ironia kritikoaren erabileraren bitartez alegia, eta horrek eraman nau pixka bat baztertzera, eta baita pixka bat gaitzestera ere, ez baitie etorkizunez beteriko ildo literario horrek bete beharko lituzkeen baldintzei behar bezala heltzen: turismoaren industriaren garrantzia berresteari, euskal irakurleen artean, eta Euskadi-Basque Country-ren erakargarritasuna zabaltzeari, lana gaztelaniara eta munduko beste edozein hizkuntzatara itzultzen delarik.

promenade san sebastian

[Artikulu honen bertsio laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko maiatzaren 4an].

Publizitate asmotsua

Lan literario bat “posizionatzea”, are gurea bezalako merkatu estu batean, gero eta nekosoagoa bihurtzen ari da, hain da zabal-ugaria, Durangoko Landako gunetik pasatu ondoren –edo aurretik–, dendetara iristen diren berritasunen oihan joria –hori, liburuekin lehiatzen diren gainontzeko jarduera kultural guztiak kontuan hartu gabe, noski–. Argitaletxeak antolatutako prentsaurrekoaz gain –tentuz aukeratu beharreko egun-orduan, beste liburu edo ekitaldiren baten aurkezpenarekin teilakatu ez dadin, euskal prentsan burutxoa ateratzeko aukerak esponentzialki ez murrizteko–, gure lana hauspotzeko bir-aurkezpenak antolatzen ditugu Euskal Hiriko geografia ia guztian zehar –ahal dela, idazle edo kulturgile prestigiotsu batek edo gehiagok lagunduta–, errezitaldi musikatu-multimediatuak eskaintzen han eta hemen, sare sozialak bonbardatzen gure liburuaren aipu –positibo– ñimiñoenarekin, irrati-telebista-egunkari-aldizkari elkarrizketa guztietara joaten gara gogo onez, literaturaren jainkoei erregutzen diegu gure liburua ahalik eta irakurle klub gehienetan proposa dezaten –egilea eramateko ohiturarik izan ez arren, bertan liburuaz aritu behar zirela enteratu eta auto-gonbidatu diren idazleen berri iritsi zait: pentsa noraino iristen garen–. Eta abar.

Beti dago alternatiba salingertar-montoiatarra, zer esanik ez. Liburuaren alde deus ez egitean oinarritzen denez gero, antsietate gutxiago eragiten du idazlearengan, eta, propaganda gailu gisa, gorago deskribatutako horror vacuirako joera baino eraginkorragoa gerta daiteke. Onartu beharra dago, ordea, gutxi batzuen eskura baino ez dagoela, eta, izan ere, horretan du oinarri nagusi, minoritario izatean, joera zabalduz gero indarra galduko bailuke nabarmentzeko modu gisa.

Agian ordua iritsi zaigu, gure lanen publizitatea egitean, sortzaileago aritzeko eta beste estrategia batzuk probatzeko, adibidez haien kontra jartzen hastearena –berariaz, alegia–. Horixe izan zen gogora etorri zitzaidana Jon Ariza de Miguelen elkarrizketa zahar bat irakurtzean, ustez bere Haizeari begira nobela bultzatzeko (Elkar, 2017), bota zuelarik “Orain urte asko hautu bat egin nuen irakurriko nituzkeen liburuen inguruan: hilda dauden idazleak hobetsi nituen, ziur egoteko irakurtzen ari nintzena ona zela berez, eta ez unean-uneko famaz jantzitako liburu ustezko onak” (Hitzen Uberan, 2017-XI-10). Ez litzaidake bururatuko norberaren liburu guztiz berriaren zabalkundea autoboikoteatzeko modu hoberik zeren eta, pentsatu nuen, irakurleak arau horren ontasunaz konbentzituz gero, lehenengo ondorio logikoa obra huraxe ez irakurtzea eta are gutxiago erostea izango bailitzateke. Edo egilea zendu arte itxarotea, gutxienez.

(Halako irakurketa arauak autoinposatzea pixka bat lekuz kanpokoa iruditu zait beti, egia esan, lekuz kanpokoa irudituko litzaidakeen bezala bakarrik egile biziak irakurtzea, bakarrik euskaldunak, bakarrik itzulpenak, bakarrik gizonezkoak, bakarrik emakumezkoak, bakarrik norberaren soka politikokoak, sekula ez Peter Handke pro-serbiar madarikatu hori, eta abar: irakurketa gauza irekia eta kaotiko samarra izan beharko litzatekeenean hain zuzen ere… Hori, alde batera utzita idazlea hilotz egotea ez dela beti, kalitatearen ikuspuntutik, ezeren berme hutsezina, Ayn Randen berrargitarapen ugariek erakusten duten bezala, besteak beste. Baina gure liburuaren kontra ari garenez, edozerk balio dezake, zer demontre).

Beraz, deliberoa hartu dut nire hurrengo liburuaren prentsaurrekoaren egun-ordua ahalik eta okerren kokatzeko –Bernardo Atxagaren edo Susako edonorenaren batekin batera, adibidez–; haren alde ez, baizik eta aurka hitz egingo duten aurkezleak topatzeko –nik zer dakit, Javier Rojo, Tere Irastortza edo Jon Alonso, esaterako–; datorren urteko Durangoko Azokako sinadura saioetarako ahalik eta eskaintza sorta iraingarriena prestatzeko; errezitaldiak antolatzeko eta, sistematikoki, azken unean huts egin eta ezeztatzeko, ahal dela publikoa egoitzan dagoela ziurtatu ostean; sare sozialak saturatzeko nire liburuaren aipu negatiboekin –horretarako, eta euskal kritikaren egoera ezagutuz, batzuk nik neuk idatzi beharko banitu ere–; elkarrizketa eta irakurketa tailerretarako gonbidapen guztiei uko egiteko –edo, onartzekotan, Jon Ariza bezain asmotsu aritzeko nire lanaren aurka–.

Bai, ematen du honek guztiak ohiko promozio-kanpainak bezainbeste lan eskatuko duela, edo gehiago. Eta, gainera, ez dakit funtzionatuko duen. Baina aldaketa bat izango da, bederen.

publizitate

[Artikulu honen bertsio laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko ekainaren 1ean].

Morrissey

Zer egin miresten zenuen sortzaile batek goi traizio egiten dizunean eta, zuretzat itsasargi izateari utzi ez ezik, gorroto dituzun portaerak, jarrerak eta adierazpenak erakusten dituenean? Jarraitu al dezakezu, besterik gabe, bere obraz, iraganekoaz eta orainaldikoaz, gozatzen lehen egiten zenuen bezala? Boikotatu beharko zenuke, baita atzeraeraginezko ondorioekin ere?

Dilema hori planteatu zaigu askori Steven Patrick Morrisseyrekin, The Smiths taldeko kantari ohiarekin (Davyhulme, Lancashire, 1959). Aurreko batean, DJ lanak egiten ari nintzela, halabeharrez –80ko hamarraldiko musikan zentratutako saio bat zen–, “This Charming Man” ipini –izenburuak idazteak soilik hankak mugitzen hasteko gogoa transmititzen dit–, eta partyan egondako batek, ondoren, “oso alegereki pintxatu” egin nuela aurpegiratu zidan, gaitzespenez.

Izan ere, ezaguna da azken urteotan kantari britainiarrak, egun Kalifornian kokatuak, hartu duen ultraeskuineranzko jitea, behin baino gehiagotan islamofobiaz eta jingoismo ingeles nostalgikoaz blaitutako aitorpenak egitera bultzatu ohi duena. Foiletoiaren azken atala –honezkero azkenaurrekoa, ziurrenik–, nola telebista show batzuetan –AEBtako telebistako Jimmy Fallon famatuarenean, adibidez– kantatzen aritu zen For Britain partiduaren pin bat jakan zintzilik zeramala. For Britain UKIP berez jada nahikoa ultraren eszisio are ultraeskuindarrago eta islamofoboago moduko bat da.

Eta, Tim Jonze kazetariak ondo azaldu zuen bezala (The Guardian, 2019-V-30), hori guztia ezin dugu baizik eta saldukeria gisa hartu The Smithsen fanok. Azken finean, Morrissey, Johnny Marr, Mike Joyce eta Andy Rourkeren taldeak, doinu ederrez gain, mota eta maila ezberdinetako gizarte-bazterkerien salaketez, animalien eskubideen aldarrikapenez, monarkia bezalako erakunde zaharkituen kontrako leloez, eta, batez ere, maskulinitate eredu berri, irekiago eta anbiguoago batez hornitu gintuen entzuleok, 80ko hamarraldi erdialdeko eztanda labur bezain distiratsu hartan –The Smithsek apenas iraun zuen bost urte elkarrekin, eta lau elepe ofizial argitaratu, single mordotxo batekin eta hurrenez hurreneko bildumekin batera–.

Egia da Morrisseyren ondorengo karrera gorabeheratsuak abisu dezente eman zituela, Your Arsenal diskoko “The National Front Disco” kanta bezalakoak (1992), nahiz eta orduan beti geratzen zitzaigun zaleoi ironiaren komodina. Nekez jo dezakegu, honez gero, horretara.

Zorionez, Morrisseyren karrera musikalak bere irudi publikoarekin batera egin du behera, noizean behin abesti on samar batekin harritzen bagaitu ere; izan ere, badago lotzen duenik dekadentzia gorabeheratsu hori kantariaren logorrea “politikoki ez zuzenarekin”, pop-aren munduan berez berreskuratu ezin duen ospea boutade ultraeskuindarren bitartez lortzen ahaleginduko balitz legez. Gainbehera horrek, edonola ere, errazago egiten du desengantxea.

Baina atzera begira berdin jokatu beharko genuke? Ez dut uste. Niri harridura eragiten didate –eta pena pixka bat eman ere bai– esaten dutenek, haren oraingo iritzi neoliberal edo nazionalista muturrekoek bultzatuta, ez dutela sekula Mario Vargas Llosaren ezer irakurriko: esperientzia estetiko eta intelektual bikain baterako aukera galtzen ari dira, alferrik. Egia da –ni bezalako– ezkertiar  batentzat –edo progre batentzat, peioratiboago jarri nahi izanez gero– errazago zela Vargas Llosarekin gozatzea irakurtzen hasi nintzen garai urrunean, bera ere ezkertiarra bide zenean. Baina ez dut galdu, diferentzia ideologiko guztiak gorabehera, bere literaturarako gogoa, batez ere bere “klasikoetarako” –Vargas Llosari Morrisseyri bezala gertatzen zaio, hein batean: bere obra garaikideenak distira gutxiago du lehenengoak baino–. Gehiago kezkatzen nau, alde horretatik, oraindik eredu etiko eta politikotzat jotzen ditudan egileen obretara itzuli eta haietaz gogoratzen nuen atsegin estetikoa topatzen ez dudanean. Mario Benedettirekin, zoritxarrez eta esaterako, gertatu izan zaidan bezala: kasu horretan nik egin diot traizio Benedettiren obrari –ez zaidana, ai, garai batean bezain kitzikagarria iruditzen–, berak niri baino.

Hots, nik uste dut The Smiths aldarrikatzen segi dezakegula inolako kezkarik gabe. Ez soilik jarraitzen duelako poparen historiako talde miresgarrienetako bat izaten, baizik eta agian ez dugulako Morrisseyren obra hartu behar horren jarraipen natural gisa, Johnny Marr gitarristarena baizik. Egia da Marr apalaren karrera ilunagoa izan dela Mozzer histrionikoarena baino, beti bigarren plano batean Electronic bezalako proiektuetan, edo luxuzko ezkutari gisa The Pretenders, The The, Billy Bragg, Kirsty MacColl, Pet Shop Boys, Modest Mouse edo The Cribs bezalako artistekin eta proiektuekin –besteak beste–. Baina azken aldi honetan Marren bakarkako karrerak gora egin du, hiru disko oso duin atera ditu –The Messenger, Playland eta Call the Comet: Morrisseyrenak baino erregularragoak behintzat badira–, eta, bere kide ohia zuzenean kritikatzea saihestu badu ere –umore britainiarraz, The Smithsen berrelkartzearen zurrumurruei erantzunez esan zuenean bezala, txio baten bitartez, Morrisseyrekin arituko zen gitarrista Nigel Farage UKIPeko liderra izango zela–, neurri batean The Smithsen alde aurrerakoi hori aldarrikatu du bere kanta askoren zentzu kritikoa dela medio. Ez da, bistan denez, Morrissey bezain interpretatzaile ona –ahotsak ez dio ematen, gero eta hobeto erabiltzen duen arren–. Baina urratsez urrats jarraitu du aurrera, mailari eutsiz, eta Morrisseyrenak bezalako ezbehar artistikoak saihestuz, oraingoz behintzat: britpopero duin bat bihurtu da Marr.

Johnny Marren ahotsean zinezkoagoa dirudi “I Fought The Law” borrokalariaren aldaerak –The Clashek famatu bihurtu zutena, bere garaian–, bere Adrenalin Baby zuzenekokoak (2015), Morrisseyk bere azken bertsioen album ahulean –California Son (2019)– egindako Phil Ochs edo Bob Dylanen protesta-abesti zaharrenek baino.

Faltsukeriaren oihartzunak zamatzen dituelako, ziurrenik.

morrissey marr

[Artikulu honen bertsio dezente laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko ekainaren 29an].

Bai, mesedez, agindu nazaten

Duela ez hainbeste gazteentzako literatur sari banaketa batean suertatu nintzen, eta idazle (kontsakratu) batek irabazleei zuzendutako adore-hitzak entzutea egokitu zitzaidan. Baina egon zen diskurtso oro har korrektoan kirrinka egin zidan zerbait, eta izan zen “aukera askatasun osoaz” idazleak egiten zuen nolabaiteko gorazarrea: “Maite dena ezin da alde batera utzi. Ezin da baztertu. Ezin da norberaren baitatik erauzi. Horregatik, ez utzi inori agintzen zer irakurri behar duzuen. Noiz irakurri behar duzuen. Zer den irakurtzeko egokia eta zer ez” (letra etzanak nireak dira). Ulertzen dut mota honetako aholku-mintzaldiak oso balakariak izan daitezkeela gazteen izpiritu oro har aurrerakoi eta are iraultzailearentzat. Baina gaia serioegia da, nire ustez, bide horretatik bestela bezala jotzeko.

Alde batetik, kritikaren ukazioaren usain handiegia hartzen diedalako ildo horretako argudioei. Bai, badakit ohituegi gaudela, gurean, iruzkin-deskriptibo-eta-kontuz-gero-ahalik-eta-balioespen-gutxienekora, baina horrek ez du kentzen benetako kritikaren funtzioak baloratiboa izan beharko lukeela, “zer den irakurtzeko egokia –ona– eta zer ez –txarra–” adierazi beharko lukeela, argi eta garbi. Eta zergatik, noski.

Bestetik, eskolaren paperaren gutxiespenaren aire liberalegia dutelako hitzok. Eta eskola da, batzuetan, gazte batzuek irakurketaren mundura hurbiltzeko izango duten talaia bakarra. Argi baitago ez dauzkala aukera berberak “noiz” eta “zer” irakurtzen duen hautatzeko gurasoen biblioteka ondo hornituta eskura daukan klase altu/ertaineko gazte batek, edo errenta apaleko familia bateko batek. Literaturaren munduarekin kontaktua izateko aukera bakarra, gazte askorentzat, hezkuntza-sistema eta bere irakurketa –horreur– inposatuak dira.

Eta, bestetik, eta aurrekoarekin lotuta, gidaritza giza ikasketa-prozesu guztien oinarrian dagoelako, edo egon delako orain arte behintzat. Eta gidaritzak derrigortze maila bat dakar berarekin batera. Derrigortze hori, gainera, gozagarria eta guzti bihur daiteke, ondo aplikatuz gero: plazera, benetakoa, ahaleginaren eta batzuetan are minaren –fisikoaren, espiritualaren– ondoren datorrela gauza jakina da. Kirola da horren adierazle argia.

Nik ez dakit, adibidez, zer nolako irakurlea, eta, ondorioz, idazlea izango nintzakeen nire institutu publikoko literatura irakasle apartek, modu ezberdinetan –derrigorrezko irakurketen bitartez, aholkuen bidez, liburuak maileguan utziz…– adierazi izan ez balidate “zer zen irakurtzeko egokia eta zer ez”. Susmatzen dut zein izan zitekeen emaitza, eta mikroukronia pertsonal hori ez dut oso gogoko.

Ezinbestean, gogora etorri zitzaidan Javier Mestre idazle eta institutuko irakasleak eldiario.es egunkarian argitaratutako “¿Por qué los obligamos a leer?” artikulu etsi bezain argigarria (2019-IX-3), non, azken urteotan ikasleek liburuak irakurtzeko dauzkaten gero eta zailtasun handiagoek islatzen duten aldaketa kulturalaren analisi zorrotz baten ostean, hauxe baitzioen: “aldi berean errazak eta intentsuak diren berehalako gozamenek osatutako aisialdi batek, irakurketaren hastapenetarako ezinbesteko baldintzak baliogabetzen ditu azkenean (…). Irakurtzeak entrenamendua eskatzen du, eta jarduera argiki akumulatiboa da: irakurketa bakoitza aurrekoetan oinarritzen da, eta plazera ateratzea ezinezkoa da aldez aurretiko konpromiso nabarmen bat gabe (…). Irakasleok ez badugu irizpide bat inposatzen, literaturaren heriotza dekretatzen ari gara epe ertainera, eta produktu industrialekiko ordezkapen progresiboa, zeinen eredu tristeena Geronimo Stilton baita”. Irakurtzea eta edozer irakurtzea ez dira, tamalez, kontu bera.

Nik agindu nazaten eskatuko nuke, ez kontrakoa. Gero, norberak ikusiko du ea aginduari men egin ala ez. Baina ez nioke, inola ere ez, eta abiapuntu gisa, aginduari uko egin nahi. Badaezpada ere.

children reading

[Artikulu honen bertsio pixka bat laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko irailaren 21ean].

Telesailen (inguruko gorazarre hiperbolikoen uholdearen) kontra

Artikulu honek, jatorrizko bertsio laburtuan argitaratu nuenean, “Telesailen kontra” izenburu konpaktuago eta –ziurrenik– eraginkorragoa zeraman, baina hala izan zen Ortzadar gehigarri kulturalean ez dizkidatelako izenburu luzeak onartzen; web bertsio honetarako jatorrizko izenburua berreskuratzea erabaki dut, ondo egin dudan ez dakidan arren. Edonola ere, bistan denez, honako hau testu apokaliptiko bat izango da; ados, agian ez nuen zertan zehaztu, badakit aspaldi ez zaidala ateratzen artikulu integraturik…

Telesailen ekoizpena eta kontsumoa hazi dela argi dago, eta horretan zer ikusia izan duela HBO, Netflix, Fimin edo Amazon Prime bezalako plataformen bultzadak, betiko telebistaren esparrutik etorritako ahaleginez gain. Gaiak, bestalde, gero eta espazio handiagoa hartu du komunikabideetan eta, susmagarriki, ikerketa akademikoetan, zeinetan Ikasketa Kulturalek, beren Lebensrauma beti zabaltzeko gosez, garrantzi berezia hartu baitute, ikus-entzunezkoen diziplina unibertsitario tradizionalekin batera. Horrek guztiak, antza denez, telesailen generoaren prestigioaren hazkundeari lagundu dio, eta badago aurkezten dituenik “literatura” edo “nobela berria” gisa, literatura idatzi xaharra ordezkatzera etorri den behin betiko fikziozko panazea balira bezala alegia.

Eta kontua balitz telesailak literatura txarra, kontsumokoa, bestsellereskoa ordezkatzera letozketela, gaitzerdi; are gehiago, nik ere txalo egingo nieke belarriekin, horretara jarriz gero. Baina generoaren goreste neurrigabea bilatzen dutenak, zer esanik ez, ez dira horrekin konformatzen, eta altuago destatzen dute beren baieztapen arranditsuekin.

Ez dago dudarik telesailen bataz besteko kalitateak gora egin duela ugaltzearekin batera: kopuruaren zabalkuntzaren albo-ondorio hutsa da. Baina, funtsean, ez zait iruditzen gauzak hainbeste aldatu direnik gure gazte garaietatik: gogoan hartu, gero eta jurasikoagoa naizen arren, ni telebistarekin jaio nintzela, eta, beraz, telesailak kontsumitzen daramadala bizitza osoa. Eta, ondorioz, uste dudala, esperientzia historiko horretan oinarrituta, telesail on batzuk daudela –oso gutxi–, erdipurdiko asko, eta txar piloa. Eta ondorio batera iritsi naizela: berez, genero gisa, nekez ordezkatu ahal izango dutela, ezagutza eta plazer iturri gisa, literatura serioak eskaintzen duena. David Foster Wallacek argi zuen hori, esaten zuenean “telebistak eta zinema popularrak eta behe kultura mota gehienak –esan nahi duena, soilik, arte horren helburu nagusia dirua irabaztea dela– etekintsuak dira hain zuzen onartzen dutelako publikoak plazerra 100eko 100ean nahiago duela, ehuneko 49a plazerrez eta ehuneko 51a minaz osatuta ohi dagoen errealitate bat baino. Arte serioak, ordea, zuri dirua ateratzea helburu nagusi ez duenak, joera du zu deseroso sentiarazteko, edo bultzatzen zaitu ahalegintzera gozamena lor dezazun, bizitza errealean plazerra ahaleginaren eta deserosotasunaren ondorio den bezalaxe alegia”.

Izan ere, gehienek garai bateko foiletoiak arrakastaz esplotatu zituen baliabideak baino ez dituzte errepikatzen: behin behineko arrakastaren kariaz, luzamenduaren luzapenaren luzatzea, atalak eta denboraldiak biderkatuz; cliffhangerraren abusu neurrigabe eta agerikoa; tentsio sexual burutugabeen eta –telesaila nahikoa luzatzen bada– pertsonaien arteko harreman gurutzatuen konbinazioen eta permutazioen segida infinitua; hausnarketara ez daraman biolentziaren banalizazio jarraitua; manikeismoa eta pertsonaia/istorio unidimentsionalen nagusitzea, etab. Gehienek, are txalotuenek, Lostetik Game of Thronesera, The Sopranosetik Breaking Badera, Downtown Abbeytik The Crownera, Sense 8tik Stranger Thingsera, Desperate Housewivesetik Big Little Liesera, Westworldetik The Boysera harri beretan egiten dute oztopo, behin eta berriz, eta irudiaren kalitatea, aktoreen lana eta efektu berezien hobekuntza diakroniko itzela gorabehera, ez dut haietan aurkitzen gaztaroan antzeko produktuek –Canción triste de Hill Streetek, M*A*S*H*ek, Expediente Xek, The Simpsonsek…– eragiten zidatena baino maila handiagoko pozbiderik: kontsumoko produktu on batek eskainitakoa. Ez gutxiago, baina ezta gehiago ere. Gonzalo Torné idazleak bere txio-aforismoetako batean zioen bezala, “Ze txarrak diren telesailak ‘entretenimendutik’ ateraz gero, ez daude hiru ere galbahea pasatzen dutenik”.

Eta uste dut gakoa hor dagoela. Gustatuta ere, haiekin entretenituta egonda ere, halakoek ez zidaten sekula ere eskaini Borgesen lan batek, L’éducation sentimentale batek, Harrotasuna eta aurrejuzkuak batek, Conversación en La Catedral batek, Alice Munroren ipuin liburu batek eman ziezadaketen zinezko plazerra.

Egia da badaudela salbuespenak. Baina horixe dira, salbuespenak. Gabriel Zaidek ondo azaldu zuen, nire ustez, zergatik den horrela, eta zer dela eta telebistak, literatura onarekin konparatuta, desilusionatzen duen beti: “ehundaka mila edo milioika pertsonentzat izan behar duelako interesekoa. Desiragarria da (eta gertatzen da) bikaintasuna publiko handiaren interesekoa izatea, hala telebistan nola liburuetan. Baina, liburuen kasuan, halakorik gertatzen ez bada, ez dago desastre finantzariorik, telebistan bezala. Telebista behartuta dago bestsellerrak produzitzera: bikainak, onak edo txarrak. Liburuak, ordea, bestsellerrak izan daitezke, baina ez dute zertan. Ekonomikoa da liburu bikain bat egitea, soilik hiru mila pertsonen interesekoa bada ere, eta bestseller asko horrela hasi ziren. Octavio Pazen El laberinto de la soledaden lehenengo mila aleek urteak behar izan zituzten salduak izateko. Telebista saio bat izan balitz, ez zatekeen ekoiztuko”.

The Wire (HBO, 2002-2008) izan daiteke horietako bat, hasieratik bertan murgiltzeko zailtasunak ezartzen zituen telesail bat izaki –gako iruditzen zaidan tasun bat–. Edo duela ez hainbeste ikusi nuen Olive Kitteridge (HBO, 2014), iturritzat duen Elizabeth Strouten izenburu bereko ipuin liburua aise gainditzen duena –agian, Pulitzer saria irabazi arren, ez delako horren liburu bikaina; tira, Pulitzer saria ez da, berez, ezeren bermea: gogora dezagun Pearl S. Buck edo James A. Michener bezalako egile komertzialek irabazi zutela inoiz, edo Agurea eta itsasoa bezalako errazkeriek…–.

Baina halakoak, esan bezala, bakanak dira, halabeharrez. Alde horretatik, kasik nahiago dut Black Mirror bezalako telesail bat (Channel 4-Netflix, 2011-gaur egun), ez duena, agerian behintzat, pretentsio intelektual gorenik –nahiz eta karga politikoa bai duen–, eta eroso dabilena The Twilight Zone klasikoak (CBS 1959-1964) abiatu zuen kontsumo zabalerako zientzia-fikzio eta fantasiaren eremu generikoan –eta baita moralean ere–. Gorago aipatu bezala, ez gehiago, baina ezta gutxiago ere.

Ez naiz esaten ari telesailak kontsumitzeari utzi behar diogunik, jakina; nik neuk egiten dut, nire bizitza kontziente guztian egin dudan bezala, eta egiten jarraituko dut. Bibliako Kohelet liburuak dioen bezala (3: 1, 5, 7), “Denak du bere sasoia, / gauza bakoitzak bere garaia du eguzkipean / (…) harriak jaurtitzeko garaia / eta harriak biltzeko garaia, / besarkatzeko garaia / eta banantzeko garaia, (…) urratzeko garaia /eta josteko garaia, / isiltzeko garaia / eta mintzatzeko garaia”. Esaten dudan gauza bakarra da agian pixka bat gutxiago hitz egin beharko genukeela kontuaz, edo ez behintzat horren ozen eta arranditsu, gauza inportanteagoek mereziko luketen hotsandiaz alegia.

Abisatu dut hasieran: apokaliptiko nago azken bolada honetan, zer egingo zaio ba. Hainbeste telesail distopiko ikusi izanaren ondorioz izango da, akaso.

telesailentzako

[Artikulu honen bertsio dezente laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko uztailaren 27an. Gogoeta hori buruan bueltaka nuela txio bat idatzi nuen, geroxeago, gaztelaniaz, “Telesailena sartu diguten enegarren gol kulturala da”, ohituta nagoena baino gaitzespen gehiagotxo jaso zituena sarean. Horri egiten zion Mikel Alvarezek erreferentzia Berrian, 2019-IX-17ko bere “Olatuaren erresaka” Ekografian].

Some (doubtful) answers about language, literature, culture and politics in the Basque Country

[On August 10th, at the Edinburgh Book Festival, I had a talk with the Scottish writer James Robertson, in order to present the literary correspondence that we had during the first half of the year 2019, within the project Chekhov vs Shakespeare and the Scotland Goes Basque initiative, promoted by the Etxepare Institute. Magnus Linklater moderated the meeting, and sent James and me a number of questions to guide the debate. These are the answers I got for that day (I would like to thank the Edimburgh Book Festival and the Etxepare Institute for the invitation, and Iñaki Villar for certain suggestions regarding the language)].

What similarities do you find between Basque and Scots (if any)?

They are very different languages, morphologically, Scots being Germanic and Indo-European, and Basque, pre-indo-European. On the other hand, the status of Basque as a language is not in question, no one today considers it to be a dialect, as it sometimes happens with Scots; at least that’s what I have learned in my correspondence with James. In recent years, the challenge for Basque has been to become a language that serves for everything in terms of communication: from having a street conversation to teaching multiple matters or even researching into nuclear physics, and this anxiety or concern doesn´t mean, as I see, a great deal to Scots speakers: they are more aware that Scots can be used in some contexts, and English in others. You’re not as burdened as we are because of diglossia, it seems to me.

But, above all, I think there are a great deal of similarities between both languages, because they share barriers all minority languages are used to sharing: contempt from some monolinguals; having been regarded historically as languages ​​of peasants and wild people; facing difficulties to grow and spread within the hegemony of larger languages ​​in this increasingly globalized world. All this equalises, to some extent, Scots and Basque.

What is the essential difference between dialect and language?

I guess it’s mostly political. A language is a dialect with an army, that is to say, with a state. Or, rather, a dialect with a national conscience. In the case of Basque, as I said before, it is not necessary to have any of that to be considered a language, as it has no living relative known: Basque can’t be a dialect of anything because it hasn’t any known relatives.

But it always helps to have a state or some kind of national consciousness: if Basque has survived for the last 100 or 50 years until now it is, to a great extent, because Basque nationalism has claimed it (Ramon Saizarbitoria explains it very well in his essay Aberriaren alde (eta kontra), [For (and Against) the Homeland]). But we might have time to talk about this later.

In the book James collected some words from Professor Alan Riach, who claimed that “a language is a dialect with a literature”. But, as I answered to James, if that is what turns a dialect into literature, we, Basques, are as good as dead, at least if we don’t resort to the rich heritage of our oral literature. Because written literature has been traditionally scarce, clerical (catechisms and sermon books, mostly), and of little literary interest; in that matter I do agree with Saizarbitoria, an author who shows little appreciation for that kind of literature, in contrast to other well-known writers  such as Anjel Lertxundi or Bernardo Atxaga, who usually worship it.

Anyway, taking into account the development of our contemporary literature, that of the last fifty years, it can be said that our language meets all the requirements, because in that brief historical period the literature written in Basque has taken a great leap forward. It’s a literature in which at the same time, and for the first time in its history, different generations of writers work together (and compete with each other). In fact, you’ll find a good sample of that literature at the Festival these days, if you want. And there are still more that deserve attention, writers like Katixa Agirre, Rikardo Arregi, Uxue Apaolaza, Iñigo Astiz, Irati Elorrieta, Aingeru Epaltza, Angel Erro, Karlos Linazasoro, Ana Malagon, Juanjo Olasagarre, Beñat Sarasola…

How do your separate languages reflect the culture of your country?

The Basque language reflects only a part of the culture that is created in the Basque Country, since most of the population (around sixty per cent) doesn’t understand it and, therefore, can neither speak or write in it. As a result, Spanish is the language of most of the literary and artistic creation in our country (and French, of course, in Northern Euskal Herria). In fact, the most important cultural centers for what is produced in Spanish are outside the Basque Country, in Madrid or in Barcelona, ​​and, therefore, those cultural productions, and their authors, want to have success there;  in the Basque Country it doesn’t happen as in Catalonia, where Barcelona is a Catalan cultural center but also a Spanish one (in fact, a very important part of the Spanish publishing industry is settled in Barcelona; while in the Basque Country the most powerful publishing houses are the ones which work in Basque language).

However, those who write or create in Basque language have a more centripetal vision, targeted exclusively or primarily to the Basque public (or, to be more accurate, to the Basque-speaking micro-public).

This has some consequences. Regarding literature there can be little mistake, because, unlike a Scot, a Basque who doesn’t know Euskara cannot understand a novel written in that language. Perhaps that is why visual arts have had such a great role in Basque cultural production, especially in the sixties and seventies: great sculptors such as Oteiza or Chillida did not know Euskara (although they loved it), but, as sculpture doesn’t have a language (in theory), it worked; in fact, both of them were often concerned about naming their sculptures in Basque, so they were considered super-Basque. And that is why, I fear, Basque gastronomy has acquired such an extravagant cultural range in recent times, because it’s a (cultural?) activity without a language.

This creates some friction, because those who, like me, write in Basque, for example, have fewer readers, but somehow we feel sheltered by them, we have more direct contact with them, and publishing periods are (in general) shorter to writers in Basque compared to the average Spanish writer (I’m talking about the time that passes since your manuscript is sent until the acceptance letter is received, for example), it’s also easier to get a review of a book of yours. But we mustn´t forget that we are talking about micro-audiences, of course. Basque-Spanish writers, in contrast, have to strive in a wider market, where there is a fiercer competition, and where they usually are not writers of a “national” rank, like the fewer ones who write in Basque, but of a “provincial” one.

Is your poetry or fiction enriched by your language/dialect?

I have to start explaining why I write in Basque. In fact, my mother tongue is Spanish, and the language I learned at school was Basque, when, at the end of the Franco regime, some Basque speaking schools or so called ikastolas were finally allowed. Anyway, most of my literary education was in Spanish, and when I started writing, “naturally”, I did it in Spanish. It is true that at that time I wasn’t much concerned in Basque literature, because the “classics” they taught us at school did not seem at all interesting to me, in general, as I’ve pointed before. So for the first fifteen years of my literary career, I wrote in Spanish, mostly fantasy and science fiction stories.

What triggered the change was the political situation of our country, our “Troubles”: at one point I thought I should write about it, and I didn’t like the first stories I had written on it in Spanish anymore; they did not persuade me, they didn’t sound quite right, as if they had a false echo. I threw them into the trash, of course, and literally. The solution was to write in Basque, to change my literary language. So I wrote some new stories on the subject and they worked, or that is what seemed to me, anyway. And I found a publisher for them quite soon, and I was able to see that they had an impact on the public (small but impactful). Since then, Basque has become my main creative tool.

Well, this is a story I tell myself and I don’t know to what extent it is completely true. I am sure that other factors have also influenced me, for example, the fact that I started teaching in Basque (which led me to improve my language skills), and that I began to read more Basque literature, thanks to some authors I started to know at the time, such as Bernardo Atxaga (here to be found at the Festival), or Juan Garzia, or Arantxa Iturbe, or Xabier Montoia

But for me it was somehow a way to deal with a literary challenge. The Bengali-American author Jhumpa Lahiri, as you know, changed her literary language from English to Italian, and this is what she said about the first short story she wrote in Italian: “I don’t know if it works. I don’t have the critical skills to judge it. Although it came from me, it doesn’t seem completely mine. I’m sure of only one thing: I would never have written it in English”. I can say something similar: I had this feeling that I wouldn’t write this story about our conflict in Spanish. But, unlike Lahiri, when I finished it, I was sure it was better than the ones I had already written in Spanish about that issue.

So I started writing in Spanish, and only later I did become a Basque language writer. Spanish has a richer and more abundant literary tradition, and a great weight of the Baroque in its “literary constitution” (if it can be said like that): a weight that can sometimes be very difficult to handle, and which must be tamed so it doesn’t get out of control, and become too rhetorical and bloated.

The Basque language, because of its literary history, has developed a drier language, which, paradoxically, I think adapts better, at least in the case of prose, to the demands of contemporary literature. So I think Basque (to learn how to write in Basque) has saved me to some extent from developing a hollow and overloaded prose.

And, paradoxically again, even if most of my current literary production is done in Basque, I think the fact I mentioned before has helped me to write better also in Spanish, when I write in that language (because I haven’t given up writing in Spanish).

You are writing for a minority audience. Does that matter?

Of course it matters: for example, I’m calmer when I write in Basque than when I do it in Spanish, because my father cannot understand what I write, so I feel much freer…

Seriously speaking, I am of the opinion that a writer doesn’t have to think much about his or her audience, because if he/she does that, you run the risk of becoming a slave to the readers. Well, if you are a writer of best sellers, of course, you can´t forget to take into account the mass of readers, and, of course, in that case it doesn’t make much sense to write in Basque, because at  most you will get/reach 40,000 readers, perhaps, or, luckily, 80,000 or 100,000 (that is the highest figure for a fiction book in Basque, and thanks to the fact that it entered the educational circuit, which means it became a mandatory reader in the Basque language subjects);  anyway, if that’s what you want, as a writer, it is better to write in Spanish, or, why not, in English.

But if you are an “average” writer, the audience is a factor to discard, rather than to consider, I think. And in that case it doesn’t matter in which language you write: you always have to write with ambition, in order to achieve the best short story, the best novel, the best possible poem. Because, after all, you can resort to translation, if you want to reach a wider number of people. And if the book is good, if it really makes a contribution, it might end up being translated, and hopefully it will reach, with greater or lesser fortune, a greater audience. One more reader than in Basque is already a success, for me. Because, as Basque writer Bernado Atxaga pointed out, readers are achieved one by one.

How far is language tied up with nationalism?

In the Basque case, quite tightly. As I said before, one of the reasons for the survival of the language, especially in the hard years of Francoism, was that it became one of the landmarks of Basque national identity. Before it was also important, symbolically, but not so much, because the first nationalism, which emerged 120 or 130 years ago, was based much more on Catholic religion (the Basques had to be the most Catholic guys in the world) and race (Basque race was the purest of the entire Peninsula, of course). Language was an important part of identity, but it was accessory, because by that time (late 19th century) a large part of the population of the territories claimed by Basque nationalism didn’t speak Basque anymore. It was the new nationalism of the 50s and 60s that placed the language at the center of Basque identity, which is better than race, because a language is always more integrative than blood, since it can be learned. (It’s a pity, however, that nationalism of that era left us with other illnesses, such as political violence and its consequences, but this is another different issue, of course… There’s more about that in the book of my correspondence with James Robertson, anyway).

But all this also means a limit for the expansion, the recovery, and the use of language. Under the impulse of that nationalism, and after the end of Franco’s dictatorship, the teaching of Basque has improved a lot, and the amount of people who know Basque has increased substantially.

But the same has not happened regarding its use. Unfortunately, those who are not Basque nationalists (or those who are Spanish or French nationalists) don’t share the enthusiasm of many Basque nationalists for the language. And, on top of that, I’ve the impression that the most “identity based nationalism” is going backwards in the Basque Country, especially among young people, who may be nationalists and even pro-independence, but who no longer care so much about the language issue. A bit like in Ireland, and maybe here in Scotland, it could be said.

How important to you is European, rather than national, culture?

It’s difficult to answer that question, because I don’t know very well what European culture could be. And on the other hand, I am divided between two cultures, the Basque and the Spanish one. Spanish culture is part of my education (and of my roots), and it is hard for me to give it up, although Basque culture (the culture created in the Basque language) is what I have chosen, somehow. I feel part of the two cultures, just as I feel part of the two literary systems, Basque and Spanish. It’s already neurotic enough for me…

The great imperial and unifying projects have failed in Europe: since the end of the Roman Empire there has not been an empire that has been able to take over Europe (every time an imperial project threatened to succeed, the other powers allied against it and prevented that from happenimg).

What am I trying to say with that? Simply that the very thing about Europe is its diversity: in fact, the respect for the radical diversity of the countries that compose it has been the key element for a united Europe. It must be said that, Europe, as we know it today, began as a mere custom union, and it still is that to a large extent. And I think the same happens in the cultural field: Europe, if anything, means cultural diversity. It means multilingualism. It means protection of minority languages. Without that, without that multiplicity, I guess there is no European culture.

That is why I believe that the best way to make European culture is to contribute to your own national, or regional, or local culture. Writing in the language in which you feel more comfortable. And, consequently, promoting translation, which is what holds us together: not standarization, not three or four “big” languages, but translation, which seems to me to be a very important sector of European culture, maybe the most important.

Do critics treat your work as less important because it is written in a minority language?

No, I don’t think so. When a work by a Basque writer is translated, especially into Spanish, it competes with the other works on an equal footing. In fact, sometimes the work doesn´t show that it was originally written in another language, that it’s a translation, because it is the author himself or herself who is in charge of the translation. So success depends on how good the work is, the friends or enemies you have among literary critics, or/and luck, of course. In fact, since the late 1980s some Basque writers such as Bernardo Atxaga, Mariasun Landa, Unai Elorriaga or Kirmen Uribe achieved some fame in the Hispanic literary world, and even, at certain level, globally too.

Even on some occasions the fact that the work has been written in a minority language can give more visibility to it. But I would say that this might have been more common, in the 80s and 90s, when it seemed that Spain accepted its plurinational reality better; but I fear that, if that ever happened, it’s no longer the case. Anyway, once the translation barrier is crossed, I believe that no one minimally intelligent considers that the work can be less important, per se.

Another question is whether works are being translated or not. That is where I see a lack of interest from the cultural structures of the majority languages ​​such as Spanish, French or English. That’s the barrier to overcome. And in that sense I think things are getting worse, there is less and less interest from the “big” cultural establishments in our “little” literatures. Fortunately, initiatives such as those at this Festival can do a lot to reverse this trend.

Has the Basque language suffered from political opposition?

Of course, especially during the Franco regime, and also before, by the governments of the Hispanic Monarchy, which throughout the Modern Age became increasingly centralist. It was banned from administration, justice, education, media etc, so it became less and less significant, socially.

Nowadays, as Spain is a more decentralized state, that opposition is not so tough. But it’s still very much alive in the part of the Basque Country that belongs to France, and in Navarra, a region where Basque is not an official language in the whole territory.

And since the extreme right and centralizing tendencies are rising again in Spain, it’s not surprising to see that the attacks against the Basque, or against Catalonian languages, are becoming increasingly numerous.

What is the best way of preserving a language?

I don’t know. If I knew, I would be writing essays or pamphlets on the subject, and not short stories, as I do. The only way, I suppose, is to use it and encourage its use. To make it official, to bring it into the educational system. To protect it with active policies of positive discrimination, considering it has been discriminated for centuries and, therefore, has not had the same opportunities to develop as official languages ​​(in our case, Spanish and French).

That is the least we could do. But regarding what is happening in the Basque Country, or what happened in Ireland, it is clear to me that it is not enough. Perhaps we have implemented these mechanisms too late…

I have done my best, in my field. I write and teach in Basque. I run a book club in that language, because sometimes people are lazy and prefer to read in the language they have always read more, and in which they have more books in supply, as French and Spanish readers do. And I have treated my daughters with the language, something that my grandparents did not do with my parents, for different reasons. Beyond all that, I really don’t know what can be done… I would like to be more optimistic, but, no matter how much I try, I can’t.

edinburgo

[Photograph by Juan Dopico Massobrio].

Bi memoria liburu: Pete Townshend eta Roger Daltrey

The Who-ren zale amorratua naiz. Nire belaunaldiko asko bezala, The Jam-en bitartez iritsi nintzen Pete Townshend, Roger Daltrey, John Entwistle eta Keith Moonen taldearen ezagutzara, eta baita Quadrophenia filmaren inguruan (Franc Roddam, 1979) abiatutako revival mod haren oihartzunei esker ere –Quadropheniak, The Whoren 1973ko rock operak, jarraitzen du niretzat haien disko faboritoa izaten–. Tamalez, ez nituen garai onenean ezagutu: Face Dances (Polydor, 1981), biniloan dudan haien album bakarra, balekoa zen oraindik –orduan ez neukan diru askorik diskoak erosteko: kasete grabazio kaxkar samarrak ziren musika gehiagora iristeko gure bide nagusia–, baina hurrengoa, It’s Hard (Polydor, 1982), desastre hutsa zen, eta, ondoren, taldea apurtu egin zen, logika osoz. Ordurako ez zegoen haiekin Moon bateria-jolea, 1978an hil zena pilula-gaindosiaz, eta batzuek hark utzitako hutsune ordezkaezinarekin lotzen dute taldearen hondoratzea; nik susmatzen dut rock taldeek, salbuespenekin, hamar-hamabost urteko ziklo gorakor bat bizi izaten dutela, gaztaroarekin bat egin ohi duena, eta, ondoren, irauten badute, garai hartako aurkikuntzei tiraka izaten dela –eta askoz ere gehiago ez–. 1990eko hamarkadatik berriro jarri ziren martxan The Who, eta haiek zuzenean ikusteko aukera ere izan nuen, BECen behin, 2007an, eta Azkena Rock Festibalean ondoren, 2016an, despedida bira amaiezinean, eta oso ondo pasatu nuen karaokean, eutsi egiten ziotela iruditu zitzaidan, eta zeramaten espektakuluaren alde bisuala txundigarria zela. Baina kontziente izanda nostalgian –nire kasuan, sekula ezagutu gabeko garai bateko nostalgia are faltsuagoan– oinarritutako jarduera kasik taylorista-fordista batean parte hartzen ari nintzela.

Agian nostalgia moduko horrek eraman nau, gaztelaniaz atera direnean, Pete Townshend gitarra-jolearen eta Roger Daltrey kantariaren biografiak irakurtzera: Who I Am. Memorias (Malpaso, 2014) eta Mi historia: memorias del fundador de The Who. Gracias os sean dadas, Mr. Kibblewhite (Libros del Kultrum, 2019). Horrek, eta morboak noski: rocka, pizti hilurren hori, musika-estilo gisa ez ezik, artefaktu performatibo bezala definitu zuen talde nagusienetako bat izan zen The Who, drogak, sexua eta hotela-gelen –eta, garai batez, musika-tresnen– suntsiketa inork baino hobeto uztartu zituena, eta horrek ere badu erakargarritasunik, batez ere irakurketa gelako besaulkiaren erosotasunetik egin ahal bada.

Eta, jakina, hori bilatzen duenak aurkitu egingo du –bi liburuek azpimarratzen dute Keith Moonen joera komunak bolboraz edo dinamitaz eztandarazteko, eta nahiko era antzekoan deskribatzen dute musika-tresnen suntsiketa arketipiko horien ustekabeko jatorria, zerikusi gutxi izan zuena belaunaldi-angstaren espresioarekin–. Baina ez agian espero zitekeen bezain dosi handietan: Townshendek kasu egiten die, noski, bere alkoholismo arazo ez bereziki dibertigarriei, baina interesatuago dago bere sorkuntza-prozesuaren deskribapen xehean, eta Daltrey, antza denez, ezin sanoago aritu zen bere errepide-bizitzan zehar –bere mirarizko ahotsa zaindu behar zuen–, urte haietako memoria ona kontserbarazi diona, baina, hala ere, ez digu anekdota bilduma bereziki zukutsurik eskaintzen; horri gehitzen badiogu kantaria oin-puntetan pasatzen dela groupiekiko bere harremanen gainetik, Sálvame ildoko ekarpenak ez dira pentsa zitekeenak bezain ugariak. Hala ere, liburu interesgarriak dira, arinak, batez ere Daltreyrena, baduena cockney burlaizetik zer edo zer tonuan, oso eskergarria dena, eta bere buruaz barre egiten duena noizean behin, adibidez kontatzen duenean zein zen ohera eramaten zituen nesken erreakzioa, 60ko hamarkadako mod-aldi betean, goizean iratzarri eta ilea kizkur-kizkurra zuela ikusten zutenean: gomina kiloak ipini behar omen zituen, kontzertuetan-eta, liso mantentzeko. Une batetik aurrera –“maitasunaren udak” eta hippismoaren gailentzeak zerbaitetarako balio behar zuten– ilea natural uztea erabaki zuen, eta bere aurrekontua gominaz arindu ahal izan zuen.

Edonola ere, atentzioa eman didana, lan biak irakurri ondoren, da, gai berdintsua eduki arren, zein ezberdinak diren, memoria-liburu gisa. Askoz ere analitikoagoa, zehatzagoa Townshendena –baita hanpurutsuagoa ere, asmo intelektualagoekin–; arinagoa, jostariagoa Daltreyrena, hutsunez beterikoa baina –hura irakurrita ematen du The Whokoek sekula ez zituztela grabatu A Quick One (Reaction, 1966), Face Dances (Polydor, 1981) edo Endless Wire (Polydor, 2006), adibidez, ezta Daltreyk bere bakarkako lan gehienak ere–. Ez dira kontraesan gehiegitan sartzen, partaideen arteko legendazko berotuak zeharka baino ez dituzte ukitzen, Moon “pailazoaren” alde ilunenaren –Kim Kerrigan haren emaztearen kontrako genero-bortizkeriaren– gainetik oin-puntetan pasatzen dira biak ala biak –oso konbentzionalki maskulinoak dira, alde horretatik, liburuak: tira, The Who oso talde maskulinoa da, orobat–, apenas aurpegiratzen diote ezer elkarri –bat egiten dute taldea Gizateriaren Ondare bihurtu den ustean, eta bitarteko guztiak erabiliz babestu beharra dagoela–. Baina, hori guztia kenduta, gai bera abordatzeko ikuspegiak kontrajarriak dira ia. Toni Morrisonek zioen bezala, “niretzat memoriak ere fikzioa dira. Gogoratzea aukeratze prozesu bat da, gertakariak definitu behar dira, forma eman behar zaie. Gauza bera bizi izan duten bi pertsonek ez dute modu berean gogoratzen”.

Townshenden hurbilketa, iradoki bezala, intelektual-guragoa da, transzendentalistagoa, une batzuetan mistikoa eta guzti –ez da ahaztu behar, musika-karreraren presioak bultzatuta-edo, Meher Baba guru indiarraren jarraitzaile suharra bihurtu zela gitarra-jolea, Beatlesek inauguratutako boladari jarraiki–. Eta oso zentratuta dago, alkoholismoaren inguruko gorabeherak alde batera utzita, bere musika-ikerketetan, hots, rockari estatus artistiko garaiago bat emateko bere ahaleginean: hortik elepe eta kasik single bakoitzeko sorkuntza eta grabazio prozesuen inguruan eskaintzen dituen azalpen xehetasunez beterikoak –bere memoriek 569 orrialde dituzte; Daltreyrenek, ordea, 307–. Ez da harritzekoa: Townshend The Who-ren motorra izan zen, kanta gehien-gehienen egilea, eta Tommy edo aipatu Quadrophenia bezalako rock-operaren kontzeptua asmatu agian ez –horretaz eztabaida franko dago–, baina bai forma kanonikoa eman ziona. Azken finean, musikarien familia batean hazi zen, klase ertain gutxienez xedegarri batean alegia, eta Arte Eskola Tekniko batetik pasatu zen, Ealing-ekotik, 1950eko eta 1970eko hamarraldien bitartean musikari, margolari eta diseinatzaile britainiar ugarien mintegi izan zirenetako batetik, Irletan Ongizate Estatua indar betean zegoenean hain zuzen ere.

Horrekin batera, edo horrekin lotuta, gizon/artista torturatu gisa agertzen zaigu Townshend: adikzioek, workholismoak, txikitan jasandako abusu sexualek –osaba baten eskutik–, bizitza sentimental konplikatu batek eta abarrek baldintzatzen dute haren ibilbidea. Townshenden pertsonalitatea obsesiboa da, harroa, eta askotan maitemintzen da, biran dabilela edo ez, bikote-desastre ugarietara eramaten duena, eta episodio labainkorretara –baina, behintzat, ez da halakoak ezkutatzen saiatzen, eta bere burua kuestionatzen du etengabe–. Azkenean, eta taldeari gertatutako desgrazia guztien ostean –Moonen heriotza lehenengo, Entwistlerena gero, bandaren “berpizkundearen” ostean, 2002an, kokaina gaindosi baten ondorioz–, epifania dator, The Whoren legatua defendatzearen lehentasuna bere egiten du, eta rock musikari ekarpen berriak egiteko grina bigarren planora pasatzen dela dirudi –bere bakarkako albumen harrera beherakorrak aholkatu bezala, ziurrenik–. The Whok gehiago dirudi enpresa bat, garai berantiar honetan, talde bat baino.

Oso bestelakoa da The Whoren kantariaren hurbilketa. Daltrey, batez ere, esker oneko gizon bat da. Langile klase petokoa, fabrika-lanera –edo kale-delinkuentziara– kondenatutako gazte bat zen, musika-arrakastak giro horretatik atera zuenean: bere memorien izenburuko Mr. Kibblewhite hori, zeinari horren eskertuta agertzen baita, institutuko zuzendaria zen, Daltreyren egoztearen erantzulea eta, ondorioz, musikaren bideari ekin izanaren zeharkako arduraduna –erretzeagatik espultsatu zutela kontatzen du Townshendek; istripu bat eragin zuen kalibre txikiko baletako eskopeta bat gelara eramateagatik, Daltreyk–. Kantariaren narrazioa, esan bezala, zuzena da, lañoa, umoretsua, eta buruhausterik gabekoa: ahots ikaragarri on baten jabe izateaz oso kontziente, Townshend bezalako konpositore batekin elkartu izanaren garrantziaz jabetzen da berehala, eta The Who bihurtzen du bere xede nagusi. Hortik bere karreraren beste atalei eskaintzen dien leku erlatiboki txikia: bere bakarkako albumei –Townshenden kontakizunarekiko aldea oso handia da alor horretan–, eta are bere zinema-ibilbide esanguratsuari ere, zeinaz kariñoz baina distantzia ironiko nahikoaz hitz egiteko gai baita.

Aipatu bezala, droga eta alkohol gehiegikeriak berehala baztertu zituen, eta, une batetik aurrera, biran zegoenean, gainontzeko taldekideak eta batez ere Keith Moon zegoen hoteletan ostatu ez hartzeko ohitura zeukan, komunen eztandak eta goizaldeko kaleratze ezordukoak ekiditeko: ahotsa forman mantentzeko luze egin behar da lo, antza denez. Batere zer ikusirik ez, bestalde, Townshenden maite-minekin: 1968tik Heather Taylor modeloarekin elkartu, handik urte gutxitara ezkondu, eta harekin jarraitzen du gaur egun Daltreyk, errekor makala ez rockaren munduan, batez ere kontuan hartuta garai bateko taula gaineko sex symbol nagusietako bat izan zela, Led Zeppelineko Robert Plantekin batera. Horrek ez du esan nahi aferak izan ez zituenik, baina bere bikotearen izaera irekiak, bira bateko ohiko “tentsio-deskargekin” ulerkorrak –Daltreyren kontakizunaren arabera, behintzat–, zailtasunak gainditzen lagundu zien: kantariaren hurbilketa, Townshenden dramatismoarekin konparatuta, nabarmen praktikoagoa da, eta ez du, gitarristak bezala, bere burua zalantzan jartzen. Hori bai, ez du fan eta groupien inguruko kontuen inguruko xehetasunik eskaintzen, baina, halako batean, bestela bezala, bikote ofizialetik kanpoko seme-alaben “iritsieraren” berri ematen hasten zaigu Daltrey –haietako batena, neska jadanik nagusitxoarena, karta bitartez jaso zuen gizonak berrogeita hamar urte bete zituenean–, eta guztien artean osatu duten nolabaiteko “familia hedatuaz”.

Landetxe handi baten jabe The Who dirua egiten hasi zirenetik, bere jatorrizko langile auzoko antzinako adiskideei eutsi die Daltreyk, eta berriak egin ditu bere Sussex-eko herriko pubean; Townshenden memorietan ez bezala, lagun famatu gutxik desfilatzen dute Daltreyren orrialdeetan zehar. Bien ikuspegi politikoak ezberdin samarrak dira, halaber: erro laboristako familia batetik datorren arren, Thatcher aurreko zerga britainiarren zamaren inguruko lantua errepikakorra da Daltreyren liburuan diru kontuek, aurrezteko egiten zituen ahaleginak eta managerrekiko finantza-arazoek leku dezente hartzen dute kantariaren memorietan, eta, alde horretatik, egun Corbyn “komunistatzat” hartzen duela jakiteak ez nau bereziki harritu –ez du konplimendu bezala esaten, imajina dezakezuen bezala–. Townshendek, ordea, gaztetan –bera bai– komunista izan zenak, ikuspuntu oro har “liberalagoei” eusten diela esango nuke, hots, gurean progre deituko genituzkeenei.

Halako memorietan ohikoa izaten den bezala, bi liburuetan haurtzaro, nerabezaro eta gaztaro garaien deskribapenak dira interesgarrienak: II. Mundu Gerra osteko Britainia Handi grisarenak, auzoko eta eskolako giroena, gazte kultura berri baten eraketarena, rock’and’rollaren eta skifflearen inpaktuarena, musika-tresnak eta ekipoa lortzeko zailtasunena, lehenengo kontzertuena eta furgoneta-bidaiena, mod kulturaren adopzio oportunistarena –The Who ez baitziren benetako modak: uhin horretara igo baziren taldearen fan-oinarria zabaltzeko izan zen–, etab. Rockaren dinosauro garaiaren kontakizunek ere badaukate interesa, baina onartzen dut gehiago espero nuela parte horretatik: Townshenden kasuan bere gorabehera emozionalek eta alde teknikoari ematen dion garrantzia gehiegizkoak “paisaia” lausotzen du pixka bat, eta, Daltreyrenean, erakutsitako diskrezio orokorragatik. Ondorengo garaiak, nostalgiaren eta revivalaren marka bihurtu ostekoak, charityenak eta ongintzazko kontzertuenak, salbuespenak salbuespen, erakargarritasun oso txikikoak dira oro har.

Esan bezala, Daltreyren hurbilketa eta tonua sinpatikoagoak egin zaizkit Townshendenak baino: esker oneko mutil bat da Daltrey, bizitzan tokatu zaion loteriarekin poz-pozik dagoena, latorri lantegitik ateratzeko –eta sekula ez itzultzeko– bidea izan zelako berarentzat The Who. Nahiz eta, paradoxikoki, eta bere deskribapenean oinarrituta, azkeneko hogeita hamar urteotan The Whok gehiago duen faktoria ibiltaritik, bestelakotik baino, eta, Daltrey, eta baita Townshend ere, enpresa horretako langile fin, hitzeko eta engaiatuak izan diren: bien liburuetako azkeneko orrialdeetan ez dira eskas lan horretarako prest egoteko forma fisikoa eta espirituala mantentzeko egin behar dituzten ariketa eta sakrifizioen inguruko xehetasunak.

Argi dago The Who ez dela Daltreyk gaztetan ezagututako latorri xaflena bezalako lantegia, eta britainiar chavek baino bizitza-maila altuagoa izatea ahalbidetu diela berari eta Townshendi. Baina ez al du, zirkulua bitxiki itxiz, faktoria baten itxura guztia hartu, azken batean?

townshend daltrey

[Bide batez: hau da 2018-19 ikasturte honetako Oharrak & Hondarrak blogeko azken artikulua. Gauzak ondo bidean, irailera arte ez naiz itzuliko. Opor onak pasatu!].