Telesailen (inguruko gorazarre hiperbolikoen uholdearen) kontra

Artikulu honek, jatorrizko bertsio laburtuan argitaratu nuenean, “Telesailen kontra” izenburu konpaktuago eta –ziurrenik– eraginkorragoa zeraman, baina hala izan zen Ortzadar gehigarri kulturalean ez dizkidatelako izenburu luzeak onartzen; web bertsio honetarako jatorrizko izenburua berreskuratzea erabaki dut, ondo egin dudan ez dakidan arren. Edonola ere, bistan denez, honako hau testu apokaliptiko bat izango da; ados, agian ez nuen zertan zehaztu, badakit aspaldi ez zaidala ateratzen artikulu integraturik…

Telesailen ekoizpena eta kontsumoa hazi dela argi dago, eta horretan zer ikusia izan duela HBO, Netflix, Fimin edo Amazon Prime bezalako plataformen bultzadak, betiko telebistaren esparrutik etorritako ahaleginez gain. Gaiak, bestalde, gero eta espazio handiagoa hartu du komunikabideetan eta, susmagarriki, ikerketa akademikoetan, zeinetan Ikasketa Kulturalek, beren Lebensrauma beti zabaltzeko gosez, garrantzi berezia hartu baitute, ikus-entzunezkoen diziplina unibertsitario tradizionalekin batera. Horrek guztiak, antza denez, telesailen generoaren prestigioaren hazkundeari lagundu dio, eta badago aurkezten dituenik “literatura” edo “nobela berria” gisa, literatura idatzi xaharra ordezkatzera etorri den behin betiko fikziozko panazea balira bezala alegia.

Eta kontua balitz telesailak literatura txarra, kontsumokoa, bestsellereskoa ordezkatzera letozketela, gaitzerdi; are gehiago, nik ere txalo egingo nieke belarriekin, horretara jarriz gero. Baina generoaren goreste neurrigabea bilatzen dutenak, zer esanik ez, ez dira horrekin konformatzen, eta altuago destatzen dute beren baieztapen arranditsuekin.

Ez dago dudarik telesailen bataz besteko kalitateak gora egin duela ugaltzearekin batera: kopuruaren zabalkuntzaren albo-ondorio hutsa da. Baina, funtsean, ez zait iruditzen gauzak hainbeste aldatu direnik gure gazte garaietatik: gogoan hartu, gero eta jurasikoagoa naizen arren, ni telebistarekin jaio nintzela, eta, beraz, telesailak kontsumitzen daramadala bizitza osoa. Eta, ondorioz, uste dudala, esperientzia historiko horretan oinarrituta, telesail on batzuk daudela –oso gutxi–, erdipurdiko asko, eta txar piloa. Eta ondorio batera iritsi naizela: berez, genero gisa, nekez ordezkatu ahal izango dutela, ezagutza eta plazer iturri gisa, literatura serioak eskaintzen duena. David Foster Wallacek argi zuen hori, esaten zuenean “telebistak eta zinema popularrak eta behe kultura mota gehienak –esan nahi duena, soilik, arte horren helburu nagusia dirua irabaztea dela– etekintsuak dira hain zuzen onartzen dutelako publikoak plazerra 100eko 100ean nahiago duela, ehuneko 49a plazerrez eta ehuneko 51a minaz osatuta ohi dagoen errealitate bat baino. Arte serioak, ordea, zuri dirua ateratzea helburu nagusi ez duenak, joera du zu deseroso sentiarazteko, edo bultzatzen zaitu ahalegintzera gozamena lor dezazun, bizitza errealean plazerra ahaleginaren eta deserosotasunaren ondorio den bezalaxe alegia”.

Izan ere, gehienek garai bateko foiletoiak arrakastaz esplotatu zituen baliabideak baino ez dituzte errepikatzen: behin behineko arrakastaren kariaz, luzamenduaren luzapenaren luzatzea, atalak eta denboraldiak biderkatuz; cliffhangerraren abusu neurrigabe eta agerikoa; tentsio sexual burutugabeen eta –telesaila nahikoa luzatzen bada– pertsonaien arteko harreman gurutzatuen konbinazioen eta permutazioen segida infinitua; hausnarketara ez daraman biolentziaren banalizazio jarraitua; manikeismoa eta pertsonaia/istorio unidimentsionalen nagusitzea, etab. Gehienek, are txalotuenek, Lostetik Game of Thronesera, The Sopranosetik Breaking Badera, Downtown Abbeytik The Crownera, Sense 8tik Stranger Thingsera, Desperate Housewivesetik Big Little Liesera, Westworldetik The Boysera harri beretan egiten dute oztopo, behin eta berriz, eta irudiaren kalitatea, aktoreen lana eta efektu berezien hobekuntza diakroniko itzela gorabehera, ez dut haietan aurkitzen gaztaroan antzeko produktuek –Canción triste de Hill Streetek, M*A*S*H*ek, Expediente Xek, The Simpsonsek…– eragiten zidatena baino maila handiagoko pozbiderik: kontsumoko produktu on batek eskainitakoa. Ez gutxiago, baina ezta gehiago ere. Gonzalo Torné idazleak bere txio-aforismoetako batean zioen bezala, “Ze txarrak diren telesailak ‘entretenimendutik’ ateraz gero, ez daude hiru ere galbahea pasatzen dutenik”.

Eta uste dut gakoa hor dagoela. Gustatuta ere, haiekin entretenituta egonda ere, halakoek ez zidaten sekula ere eskaini Borgesen lan batek, L’éducation sentimentale batek, Harrotasuna eta aurrejuzkuak batek, Conversación en La Catedral batek, Alice Munroren ipuin liburu batek eman ziezadaketen zinezko plazerra.

Egia da badaudela salbuespenak. Baina horixe dira, salbuespenak. Gabriel Zaidek ondo azaldu zuen, nire ustez, zergatik den horrela, eta zer dela eta telebistak, literatura onarekin konparatuta, desilusionatzen duen beti: “ehundaka mila edo milioika pertsonentzat izan behar duelako interesekoa. Desiragarria da (eta gertatzen da) bikaintasuna publiko handiaren interesekoa izatea, hala telebistan nola liburuetan. Baina, liburuen kasuan, halakorik gertatzen ez bada, ez dago desastre finantzariorik, telebistan bezala. Telebista behartuta dago bestsellerrak produzitzera: bikainak, onak edo txarrak. Liburuak, ordea, bestsellerrak izan daitezke, baina ez dute zertan. Ekonomikoa da liburu bikain bat egitea, soilik hiru mila pertsonen interesekoa bada ere, eta bestseller asko horrela hasi ziren. Octavio Pazen El laberinto de la soledaden lehenengo mila aleek urteak behar izan zituzten salduak izateko. Telebista saio bat izan balitz, ez zatekeen ekoiztuko”.

The Wire (HBO, 2002-2008) izan daiteke horietako bat, hasieratik bertan murgiltzeko zailtasunak ezartzen zituen telesail bat izaki –gako iruditzen zaidan tasun bat–. Edo duela ez hainbeste ikusi nuen Olive Kitteridge (HBO, 2014), iturritzat duen Elizabeth Strouten izenburu bereko ipuin liburua aise gainditzen duena –agian, Pulitzer saria irabazi arren, ez delako horren liburu bikaina; tira, Pulitzer saria ez da, berez, ezeren bermea: gogora dezagun Pearl S. Buck edo James A. Michener bezalako egile komertzialek irabazi zutela inoiz, edo Agurea eta itsasoa bezalako errazkeriek…–.

Baina halakoak, esan bezala, bakanak dira, halabeharrez. Alde horretatik, kasik nahiago dut Black Mirror bezalako telesail bat (Channel 4-Netflix, 2011-gaur egun), ez duena, agerian behintzat, pretentsio intelektual gorenik –nahiz eta karga politikoa bai duen–, eta eroso dabilena The Twilight Zone klasikoak (CBS 1959-1964) abiatu zuen kontsumo zabalerako zientzia-fikzio eta fantasiaren eremu generikoan –eta baita moralean ere–. Gorago aipatu bezala, ez gehiago, baina ezta gutxiago ere.

Ez naiz esaten ari telesailak kontsumitzeari utzi behar diogunik, jakina; nik neuk egiten dut, nire bizitza kontziente guztian egin dudan bezala, eta egiten jarraituko dut. Bibliako Kohelet liburuak dioen bezala (3: 1, 5, 7), “Denak du bere sasoia, / gauza bakoitzak bere garaia du eguzkipean / (…) harriak jaurtitzeko garaia / eta harriak biltzeko garaia, / besarkatzeko garaia / eta banantzeko garaia, (…) urratzeko garaia /eta josteko garaia, / isiltzeko garaia / eta mintzatzeko garaia”. Esaten dudan gauza bakarra da agian pixka bat gutxiago hitz egin beharko genukeela kontuaz, edo ez behintzat horren ozen eta arranditsu, gauza inportanteagoek mereziko luketen hotsandiaz alegia.

Abisatu dut hasieran: apokaliptiko nago azken bolada honetan, zer egingo zaio ba. Hainbeste telesail distopiko ikusi izanaren ondorioz izango da, akaso.

telesailentzako

[Artikulu honen bertsio dezente laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko uztailaren 27an. Gogoeta hori buruan bueltaka nuela txio bat idatzi nuen, geroxeago, gaztelaniaz, “Telesailena sartu diguten enegarren gol kulturala da”, ohituta nagoena baino gaitzespen gehiagotxo jaso zituena sarean. Horri egiten zion Mikel Alvarezek erreferentzia Berrian, 2019-IX-17ko bere “Olatuaren erresaka” Ekografian].
Advertisements

Some (doubtful) answers about language, literature, culture and politics in the Basque Country

[On August 10th, at the Edinburgh Book Festival, I had a talk with the Scottish writer James Robertson, in order to present the literary correspondence that we had during the first half of the year 2019, within the project Chekhov vs Shakespeare and the Scotland Goes Basque initiative, promoted by the Etxepare Institute. Magnus Linklater moderated the meeting, and sent James and me a number of questions to guide the debate. These are the answers I got for that day (I would like to thank the Edimburgh Book Festival and the Etxepare Institute for the invitation, and Iñaki Villar for certain suggestions regarding the language)].

What similarities do you find between Basque and Scots (if any)?

They are very different languages, morphologically, Scots being Germanic and Indo-European, and Basque, pre-indo-European. On the other hand, the status of Basque as a language is not in question, no one today considers it to be a dialect, as it sometimes happens with Scots; at least that’s what I have learned in my correspondence with James. In recent years, the challenge for Basque has been to become a language that serves for everything in terms of communication: from having a street conversation to teaching multiple matters or even researching into nuclear physics, and this anxiety or concern doesn´t mean, as I see, a great deal to Scots speakers: they are more aware that Scots can be used in some contexts, and English in others. You’re not as burdened as we are because of diglossia, it seems to me.

But, above all, I think there are a great deal of similarities between both languages, because they share barriers all minority languages are used to sharing: contempt from some monolinguals; having been regarded historically as languages ​​of peasants and wild people; facing difficulties to grow and spread within the hegemony of larger languages ​​in this increasingly globalized world. All this equalises, to some extent, Scots and Basque.

What is the essential difference between dialect and language?

I guess it’s mostly political. A language is a dialect with an army, that is to say, with a state. Or, rather, a dialect with a national conscience. In the case of Basque, as I said before, it is not necessary to have any of that to be considered a language, as it has no living relative known: Basque can’t be a dialect of anything because it hasn’t any known relatives.

But it always helps to have a state or some kind of national consciousness: if Basque has survived for the last 100 or 50 years until now it is, to a great extent, because Basque nationalism has claimed it (Ramon Saizarbitoria explains it very well in his essay Aberriaren alde (eta kontra), [For (and Against) the Homeland]). But we might have time to talk about this later.

In the book James collected some words from Professor Alan Riach, who claimed that “a language is a dialect with a literature”. But, as I answered to James, if that is what turns a dialect into literature, we, Basques, are as good as dead, at least if we don’t resort to the rich heritage of our oral literature. Because written literature has been traditionally scarce, clerical (catechisms and sermon books, mostly), and of little literary interest; in that matter I do agree with Saizarbitoria, an author who shows little appreciation for that kind of literature, in contrast to other well-known writers  such as Anjel Lertxundi or Bernardo Atxaga, who usually worship it.

Anyway, taking into account the development of our contemporary literature, that of the last fifty years, it can be said that our language meets all the requirements, because in that brief historical period the literature written in Basque has taken a great leap forward. It’s a literature in which at the same time, and for the first time in its history, different generations of writers work together (and compete with each other). In fact, you’ll find a good sample of that literature at the Festival these days, if you want. And there are still more that deserve attention, writers like Katixa Agirre, Rikardo Arregi, Uxue Apaolaza, Iñigo Astiz, Irati Elorrieta, Aingeru Epaltza, Angel Erro, Karlos Linazasoro, Ana Malagon, Juanjo Olasagarre, Beñat Sarasola…

How do your separate languages reflect the culture of your country?

The Basque language reflects only a part of the culture that is created in the Basque Country, since most of the population (around sixty per cent) doesn’t understand it and, therefore, can neither speak or write in it. As a result, Spanish is the language of most of the literary and artistic creation in our country (and French, of course, in Northern Euskal Herria). In fact, the most important cultural centers for what is produced in Spanish are outside the Basque Country, in Madrid or in Barcelona, ​​and, therefore, those cultural productions, and their authors, want to have success there;  in the Basque Country it doesn’t happen as in Catalonia, where Barcelona is a Catalan cultural center but also a Spanish one (in fact, a very important part of the Spanish publishing industry is settled in Barcelona; while in the Basque Country the most powerful publishing houses are the ones which work in Basque language).

However, those who write or create in Basque language have a more centripetal vision, targeted exclusively or primarily to the Basque public (or, to be more accurate, to the Basque-speaking micro-public).

This has some consequences. Regarding literature there can be little mistake, because, unlike a Scot, a Basque who doesn’t know Euskara cannot understand a novel written in that language. Perhaps that is why visual arts have had such a great role in Basque cultural production, especially in the sixties and seventies: great sculptors such as Oteiza or Chillida did not know Euskara (although they loved it), but, as sculpture doesn’t have a language (in theory), it worked; in fact, both of them were often concerned about naming their sculptures in Basque, so they were considered super-Basque. And that is why, I fear, Basque gastronomy has acquired such an extravagant cultural range in recent times, because it’s a (cultural?) activity without a language.

This creates some friction, because those who, like me, write in Basque, for example, have fewer readers, but somehow we feel sheltered by them, we have more direct contact with them, and publishing periods are (in general) shorter to writers in Basque compared to the average Spanish writer (I’m talking about the time that passes since your manuscript is sent until the acceptance letter is received, for example), it’s also easier to get a review of a book of yours. But we mustn´t forget that we are talking about micro-audiences, of course. Basque-Spanish writers, in contrast, have to strive in a wider market, where there is a fiercer competition, and where they usually are not writers of a “national” rank, like the fewer ones who write in Basque, but of a “provincial” one.

Is your poetry or fiction enriched by your language/dialect?

I have to start explaining why I write in Basque. In fact, my mother tongue is Spanish, and the language I learned at school was Basque, when, at the end of the Franco regime, some Basque speaking schools or so called ikastolas were finally allowed. Anyway, most of my literary education was in Spanish, and when I started writing, “naturally”, I did it in Spanish. It is true that at that time I wasn’t much concerned in Basque literature, because the “classics” they taught us at school did not seem at all interesting to me, in general, as I’ve pointed before. So for the first fifteen years of my literary career, I wrote in Spanish, mostly fantasy and science fiction stories.

What triggered the change was the political situation of our country, our “Troubles”: at one point I thought I should write about it, and I didn’t like the first stories I had written on it in Spanish anymore; they did not persuade me, they didn’t sound quite right, as if they had a false echo. I threw them into the trash, of course, and literally. The solution was to write in Basque, to change my literary language. So I wrote some new stories on the subject and they worked, or that is what seemed to me, anyway. And I found a publisher for them quite soon, and I was able to see that they had an impact on the public (small but impactful). Since then, Basque has become my main creative tool.

Well, this is a story I tell myself and I don’t know to what extent it is completely true. I am sure that other factors have also influenced me, for example, the fact that I started teaching in Basque (which led me to improve my language skills), and that I began to read more Basque literature, thanks to some authors I started to know at the time, such as Bernardo Atxaga (here to be found at the Festival), or Juan Garzia, or Arantxa Iturbe, or Xabier Montoia

But for me it was somehow a way to deal with a literary challenge. The Bengali-American author Jhumpa Lahiri, as you know, changed her literary language from English to Italian, and this is what she said about the first short story she wrote in Italian: “I don’t know if it works. I don’t have the critical skills to judge it. Although it came from me, it doesn’t seem completely mine. I’m sure of only one thing: I would never have written it in English”. I can say something similar: I had this feeling that I wouldn’t write this story about our conflict in Spanish. But, unlike Lahiri, when I finished it, I was sure it was better than the ones I had already written in Spanish about that issue.

So I started writing in Spanish, and only later I did become a Basque language writer. Spanish has a richer and more abundant literary tradition, and a great weight of the Baroque in its “literary constitution” (if it can be said like that): a weight that can sometimes be very difficult to handle, and which must be tamed so it doesn’t get out of control, and become too rhetorical and bloated.

The Basque language, because of its literary history, has developed a drier language, which, paradoxically, I think adapts better, at least in the case of prose, to the demands of contemporary literature. So I think Basque (to learn how to write in Basque) has saved me to some extent from developing a hollow and overloaded prose.

And, paradoxically again, even if most of my current literary production is done in Basque, I think the fact I mentioned before has helped me to write better also in Spanish, when I write in that language (because I haven’t given up writing in Spanish).

You are writing for a minority audience. Does that matter?

Of course it matters: for example, I’m calmer when I write in Basque than when I do it in Spanish, because my father cannot understand what I write, so I feel much freer…

Seriously speaking, I am of the opinion that a writer doesn’t have to think much about his or her audience, because if he/she does that, you run the risk of becoming a slave to the readers. Well, if you are a writer of best sellers, of course, you can´t forget to take into account the mass of readers, and, of course, in that case it doesn’t make much sense to write in Basque, because at  most you will get/reach 40,000 readers, perhaps, or, luckily, 80,000 or 100,000 (that is the highest figure for a fiction book in Basque, and thanks to the fact that it entered the educational circuit, which means it became a mandatory reader in the Basque language subjects);  anyway, if that’s what you want, as a writer, it is better to write in Spanish, or, why not, in English.

But if you are an “average” writer, the audience is a factor to discard, rather than to consider, I think. And in that case it doesn’t matter in which language you write: you always have to write with ambition, in order to achieve the best short story, the best novel, the best possible poem. Because, after all, you can resort to translation, if you want to reach a wider number of people. And if the book is good, if it really makes a contribution, it might end up being translated, and hopefully it will reach, with greater or lesser fortune, a greater audience. One more reader than in Basque is already a success, for me. Because, as Basque writer Bernado Atxaga pointed out, readers are achieved one by one.

How far is language tied up with nationalism?

In the Basque case, quite tightly. As I said before, one of the reasons for the survival of the language, especially in the hard years of Francoism, was that it became one of the landmarks of Basque national identity. Before it was also important, symbolically, but not so much, because the first nationalism, which emerged 120 or 130 years ago, was based much more on Catholic religion (the Basques had to be the most Catholic guys in the world) and race (Basque race was the purest of the entire Peninsula, of course). Language was an important part of identity, but it was accessory, because by that time (late 19th century) a large part of the population of the territories claimed by Basque nationalism didn’t speak Basque anymore. It was the new nationalism of the 50s and 60s that placed the language at the center of Basque identity, which is better than race, because a language is always more integrative than blood, since it can be learned. (It’s a pity, however, that nationalism of that era left us with other illnesses, such as political violence and its consequences, but this is another different issue, of course… There’s more about that in the book of my correspondence with James Robertson, anyway).

But all this also means a limit for the expansion, the recovery, and the use of language. Under the impulse of that nationalism, and after the end of Franco’s dictatorship, the teaching of Basque has improved a lot, and the amount of people who know Basque has increased substantially.

But the same has not happened regarding its use. Unfortunately, those who are not Basque nationalists (or those who are Spanish or French nationalists) don’t share the enthusiasm of many Basque nationalists for the language. And, on top of that, I’ve the impression that the most “identity based nationalism” is going backwards in the Basque Country, especially among young people, who may be nationalists and even pro-independence, but who no longer care so much about the language issue. A bit like in Ireland, and maybe here in Scotland, it could be said.

How important to you is European, rather than national, culture?

It’s difficult to answer that question, because I don’t know very well what European culture could be. And on the other hand, I am divided between two cultures, the Basque and the Spanish one. Spanish culture is part of my education (and of my roots), and it is hard for me to give it up, although Basque culture (the culture created in the Basque language) is what I have chosen, somehow. I feel part of the two cultures, just as I feel part of the two literary systems, Basque and Spanish. It’s already neurotic enough for me…

The great imperial and unifying projects have failed in Europe: since the end of the Roman Empire there has not been an empire that has been able to take over Europe (every time an imperial project threatened to succeed, the other powers allied against it and prevented that from happenimg).

What am I trying to say with that? Simply that the very thing about Europe is its diversity: in fact, the respect for the radical diversity of the countries that compose it has been the key element for a united Europe. It must be said that, Europe, as we know it today, began as a mere custom union, and it still is that to a large extent. And I think the same happens in the cultural field: Europe, if anything, means cultural diversity. It means multilingualism. It means protection of minority languages. Without that, without that multiplicity, I guess there is no European culture.

That is why I believe that the best way to make European culture is to contribute to your own national, or regional, or local culture. Writing in the language in which you feel more comfortable. And, consequently, promoting translation, which is what holds us together: not standarization, not three or four “big” languages, but translation, which seems to me to be a very important sector of European culture, maybe the most important.

Do critics treat your work as less important because it is written in a minority language?

No, I don’t think so. When a work by a Basque writer is translated, especially into Spanish, it competes with the other works on an equal footing. In fact, sometimes the work doesn´t show that it was originally written in another language, that it’s a translation, because it is the author himself or herself who is in charge of the translation. So success depends on how good the work is, the friends or enemies you have among literary critics, or/and luck, of course. In fact, since the late 1980s some Basque writers such as Bernardo Atxaga, Mariasun Landa, Unai Elorriaga or Kirmen Uribe achieved some fame in the Hispanic literary world, and even, at certain level, globally too.

Even on some occasions the fact that the work has been written in a minority language can give more visibility to it. But I would say that this might have been more common, in the 80s and 90s, when it seemed that Spain accepted its plurinational reality better; but I fear that, if that ever happened, it’s no longer the case. Anyway, once the translation barrier is crossed, I believe that no one minimally intelligent considers that the work can be less important, per se.

Another question is whether works are being translated or not. That is where I see a lack of interest from the cultural structures of the majority languages ​​such as Spanish, French or English. That’s the barrier to overcome. And in that sense I think things are getting worse, there is less and less interest from the “big” cultural establishments in our “little” literatures. Fortunately, initiatives such as those at this Festival can do a lot to reverse this trend.

Has the Basque language suffered from political opposition?

Of course, especially during the Franco regime, and also before, by the governments of the Hispanic Monarchy, which throughout the Modern Age became increasingly centralist. It was banned from administration, justice, education, media etc, so it became less and less significant, socially.

Nowadays, as Spain is a more decentralized state, that opposition is not so tough. But it’s still very much alive in the part of the Basque Country that belongs to France, and in Navarra, a region where Basque is not an official language in the whole territory.

And since the extreme right and centralizing tendencies are rising again in Spain, it’s not surprising to see that the attacks against the Basque, or against Catalonian languages, are becoming increasingly numerous.

What is the best way of preserving a language?

I don’t know. If I knew, I would be writing essays or pamphlets on the subject, and not short stories, as I do. The only way, I suppose, is to use it and encourage its use. To make it official, to bring it into the educational system. To protect it with active policies of positive discrimination, considering it has been discriminated for centuries and, therefore, has not had the same opportunities to develop as official languages ​​(in our case, Spanish and French).

That is the least we could do. But regarding what is happening in the Basque Country, or what happened in Ireland, it is clear to me that it is not enough. Perhaps we have implemented these mechanisms too late…

I have done my best, in my field. I write and teach in Basque. I run a book club in that language, because sometimes people are lazy and prefer to read in the language they have always read more, and in which they have more books in supply, as French and Spanish readers do. And I have treated my daughters with the language, something that my grandparents did not do with my parents, for different reasons. Beyond all that, I really don’t know what can be done… I would like to be more optimistic, but, no matter how much I try, I can’t.

edinburgo

[Photograph by Juan Dopico Massobrio].

Bi memoria liburu: Pete Townshend eta Roger Daltrey

The Who-ren zale amorratua naiz. Nire belaunaldiko asko bezala, The Jam-en bitartez iritsi nintzen Pete Townshend, Roger Daltrey, John Entwistle eta Keith Moonen taldearen ezagutzara, eta baita Quadrophenia filmaren inguruan (Franc Roddam, 1979) abiatutako revival mod haren oihartzunei esker ere –Quadropheniak, The Whoren 1973ko rock operak, jarraitzen du niretzat haien disko faboritoa izaten–. Tamalez, ez nituen garai onenean ezagutu: Face Dances (Polydor, 1981), biniloan dudan haien album bakarra, balekoa zen oraindik –orduan ez neukan diru askorik diskoak erosteko: kasete grabazio kaxkar samarrak ziren musika gehiagora iristeko gure bide nagusia–, baina hurrengoa, It’s Hard (Polydor, 1982), desastre hutsa zen, eta, ondoren, taldea apurtu egin zen, logika osoz. Ordurako ez zegoen haiekin Moon bateria-jolea, 1978an hil zena pilula-gaindosiaz, eta batzuek hark utzitako hutsune ordezkaezinarekin lotzen dute taldearen hondoratzea; nik susmatzen dut rock taldeek, salbuespenekin, hamar-hamabost urteko ziklo gorakor bat bizi izaten dutela, gaztaroarekin bat egin ohi duena, eta, ondoren, irauten badute, garai hartako aurkikuntzei tiraka izaten dela –eta askoz ere gehiago ez–. 1990eko hamarkadatik berriro jarri ziren martxan The Who, eta haiek zuzenean ikusteko aukera ere izan nuen, BECen behin, 2007an, eta Azkena Rock Festibalean ondoren, 2016an, despedida bira amaiezinean, eta oso ondo pasatu nuen karaokean, eutsi egiten ziotela iruditu zitzaidan, eta zeramaten espektakuluaren alde bisuala txundigarria zela. Baina kontziente izanda nostalgian –nire kasuan, sekula ezagutu gabeko garai bateko nostalgia are faltsuagoan– oinarritutako jarduera kasik taylorista-fordista batean parte hartzen ari nintzela.

Agian nostalgia moduko horrek eraman nau, gaztelaniaz atera direnean, Pete Townshend gitarra-jolearen eta Roger Daltrey kantariaren biografiak irakurtzera: Who I Am. Memorias (Malpaso, 2014) eta Mi historia: memorias del fundador de The Who. Gracias os sean dadas, Mr. Kibblewhite (Libros del Kultrum, 2019). Horrek, eta morboak noski: rocka, pizti hilurren hori, musika-estilo gisa ez ezik, artefaktu performatibo bezala definitu zuen talde nagusienetako bat izan zen The Who, drogak, sexua eta hotela-gelen –eta, garai batez, musika-tresnen– suntsiketa inork baino hobeto uztartu zituena, eta horrek ere badu erakargarritasunik, batez ere irakurketa gelako besaulkiaren erosotasunetik egin ahal bada.

Eta, jakina, hori bilatzen duenak aurkitu egingo du –bi liburuek azpimarratzen dute Keith Moonen joera komunak bolboraz edo dinamitaz eztandarazteko, eta nahiko era antzekoan deskribatzen dute musika-tresnen suntsiketa arketipiko horien ustekabeko jatorria, zerikusi gutxi izan zuena belaunaldi-angstaren espresioarekin–. Baina ez agian espero zitekeen bezain dosi handietan: Townshendek kasu egiten die, noski, bere alkoholismo arazo ez bereziki dibertigarriei, baina interesatuago dago bere sorkuntza-prozesuaren deskribapen xehean, eta Daltrey, antza denez, ezin sanoago aritu zen bere errepide-bizitzan zehar –bere mirarizko ahotsa zaindu behar zuen–, urte haietako memoria ona kontserbarazi diona, baina, hala ere, ez digu anekdota bilduma bereziki zukutsurik eskaintzen; horri gehitzen badiogu kantaria oin-puntetan pasatzen dela groupiekiko bere harremanen gainetik, Sálvame ildoko ekarpenak ez dira pentsa zitekeenak bezain ugariak. Hala ere, liburu interesgarriak dira, arinak, batez ere Daltreyrena, baduena cockney burlaizetik zer edo zer tonuan, oso eskergarria dena, eta bere buruaz barre egiten duena noizean behin, adibidez kontatzen duenean zein zen ohera eramaten zituen nesken erreakzioa, 60ko hamarkadako mod-aldi betean, goizean iratzarri eta ilea kizkur-kizkurra zuela ikusten zutenean: gomina kiloak ipini behar omen zituen, kontzertuetan-eta, liso mantentzeko. Une batetik aurrera –“maitasunaren udak” eta hippismoaren gailentzeak zerbaitetarako balio behar zuten– ilea natural uztea erabaki zuen, eta bere aurrekontua gominaz arindu ahal izan zuen.

Edonola ere, atentzioa eman didana, lan biak irakurri ondoren, da, gai berdintsua eduki arren, zein ezberdinak diren, memoria-liburu gisa. Askoz ere analitikoagoa, zehatzagoa Townshendena –baita hanpurutsuagoa ere, asmo intelektualagoekin–; arinagoa, jostariagoa Daltreyrena, hutsunez beterikoa baina –hura irakurrita ematen du The Whokoek sekula ez zituztela grabatu A Quick One (Reaction, 1966), Face Dances (Polydor, 1981) edo Endless Wire (Polydor, 2006), adibidez, ezta Daltreyk bere bakarkako lan gehienak ere–. Ez dira kontraesan gehiegitan sartzen, partaideen arteko legendazko berotuak zeharka baino ez dituzte ukitzen, Moon “pailazoaren” alde ilunenaren –Kim Kerrigan haren emaztearen kontrako genero-bortizkeriaren– gainetik oin-puntetan pasatzen dira biak ala biak –oso konbentzionalki maskulinoak dira, alde horretatik, liburuak: tira, The Who oso talde maskulinoa da, orobat–, apenas aurpegiratzen diote ezer elkarri –bat egiten dute taldea Gizateriaren Ondare bihurtu den ustean, eta bitarteko guztiak erabiliz babestu beharra dagoela–. Baina, hori guztia kenduta, gai bera abordatzeko ikuspegiak kontrajarriak dira ia. Toni Morrisonek zioen bezala, “niretzat memoriak ere fikzioa dira. Gogoratzea aukeratze prozesu bat da, gertakariak definitu behar dira, forma eman behar zaie. Gauza bera bizi izan duten bi pertsonek ez dute modu berean gogoratzen”.

Townshenden hurbilketa, iradoki bezala, intelektual-guragoa da, transzendentalistagoa, une batzuetan mistikoa eta guzti –ez da ahaztu behar, musika-karreraren presioak bultzatuta-edo, Meher Baba guru indiarraren jarraitzaile suharra bihurtu zela gitarra-jolea, Beatlesek inauguratutako boladari jarraiki–. Eta oso zentratuta dago, alkoholismoaren inguruko gorabeherak alde batera utzita, bere musika-ikerketetan, hots, rockari estatus artistiko garaiago bat emateko bere ahaleginean: hortik elepe eta kasik single bakoitzeko sorkuntza eta grabazio prozesuen inguruan eskaintzen dituen azalpen xehetasunez beterikoak –bere memoriek 569 orrialde dituzte; Daltreyrenek, ordea, 307–. Ez da harritzekoa: Townshend The Who-ren motorra izan zen, kanta gehien-gehienen egilea, eta Tommy edo aipatu Quadrophenia bezalako rock-operaren kontzeptua asmatu agian ez –horretaz eztabaida franko dago–, baina bai forma kanonikoa eman ziona. Azken finean, musikarien familia batean hazi zen, klase ertain gutxienez xedegarri batean alegia, eta Arte Eskola Tekniko batetik pasatu zen, Ealing-ekotik, 1950eko eta 1970eko hamarraldien bitartean musikari, margolari eta diseinatzaile britainiar ugarien mintegi izan zirenetako batetik, Irletan Ongizate Estatua indar betean zegoenean hain zuzen ere.

Horrekin batera, edo horrekin lotuta, gizon/artista torturatu gisa agertzen zaigu Townshend: adikzioek, workholismoak, txikitan jasandako abusu sexualek –osaba baten eskutik–, bizitza sentimental konplikatu batek eta abarrek baldintzatzen dute haren ibilbidea. Townshenden pertsonalitatea obsesiboa da, harroa, eta askotan maitemintzen da, biran dabilela edo ez, bikote-desastre ugarietara eramaten duena, eta episodio labainkorretara –baina, behintzat, ez da halakoak ezkutatzen saiatzen, eta bere burua kuestionatzen du etengabe–. Azkenean, eta taldeari gertatutako desgrazia guztien ostean –Moonen heriotza lehenengo, Entwistlerena gero, bandaren “berpizkundearen” ostean, 2002an, kokaina gaindosi baten ondorioz–, epifania dator, The Whoren legatua defendatzearen lehentasuna bere egiten du, eta rock musikari ekarpen berriak egiteko grina bigarren planora pasatzen dela dirudi –bere bakarkako albumen harrera beherakorrak aholkatu bezala, ziurrenik–. The Whok gehiago dirudi enpresa bat, garai berantiar honetan, talde bat baino.

Oso bestelakoa da The Whoren kantariaren hurbilketa. Daltrey, batez ere, esker oneko gizon bat da. Langile klase petokoa, fabrika-lanera –edo kale-delinkuentziara– kondenatutako gazte bat zen, musika-arrakastak giro horretatik atera zuenean: bere memorien izenburuko Mr. Kibblewhite hori, zeinari horren eskertuta agertzen baita, institutuko zuzendaria zen, Daltreyren egoztearen erantzulea eta, ondorioz, musikaren bideari ekin izanaren zeharkako arduraduna –erretzeagatik espultsatu zutela kontatzen du Townshendek; istripu bat eragin zuen kalibre txikiko baletako eskopeta bat gelara eramateagatik, Daltreyk–. Kantariaren narrazioa, esan bezala, zuzena da, lañoa, umoretsua, eta buruhausterik gabekoa: ahots ikaragarri on baten jabe izateaz oso kontziente, Townshend bezalako konpositore batekin elkartu izanaren garrantziaz jabetzen da berehala, eta The Who bihurtzen du bere xede nagusi. Hortik bere karreraren beste atalei eskaintzen dien leku erlatiboki txikia: bere bakarkako albumei –Townshenden kontakizunarekiko aldea oso handia da alor horretan–, eta are bere zinema-ibilbide esanguratsuari ere, zeinaz kariñoz baina distantzia ironiko nahikoaz hitz egiteko gai baita.

Aipatu bezala, droga eta alkohol gehiegikeriak berehala baztertu zituen, eta, une batetik aurrera, biran zegoenean, gainontzeko taldekideak eta batez ere Keith Moon zegoen hoteletan ostatu ez hartzeko ohitura zeukan, komunen eztandak eta goizaldeko kaleratze ezordukoak ekiditeko: ahotsa forman mantentzeko luze egin behar da lo, antza denez. Batere zer ikusirik ez, bestalde, Townshenden maite-minekin: 1968tik Heather Taylor modeloarekin elkartu, handik urte gutxitara ezkondu, eta harekin jarraitzen du gaur egun Daltreyk, errekor makala ez rockaren munduan, batez ere kontuan hartuta garai bateko taula gaineko sex symbol nagusietako bat izan zela, Led Zeppelineko Robert Plantekin batera. Horrek ez du esan nahi aferak izan ez zituenik, baina bere bikotearen izaera irekiak, bira bateko ohiko “tentsio-deskargekin” ulerkorrak –Daltreyren kontakizunaren arabera, behintzat–, zailtasunak gainditzen lagundu zien: kantariaren hurbilketa, Townshenden dramatismoarekin konparatuta, nabarmen praktikoagoa da, eta ez du, gitarristak bezala, bere burua zalantzan jartzen. Hori bai, ez du fan eta groupien inguruko kontuen inguruko xehetasunik eskaintzen, baina, halako batean, bestela bezala, bikote ofizialetik kanpoko seme-alaben “iritsieraren” berri ematen hasten zaigu Daltrey –haietako batena, neska jadanik nagusitxoarena, karta bitartez jaso zuen gizonak berrogeita hamar urte bete zituenean–, eta guztien artean osatu duten nolabaiteko “familia hedatuaz”.

Landetxe handi baten jabe The Who dirua egiten hasi zirenetik, bere jatorrizko langile auzoko antzinako adiskideei eutsi die Daltreyk, eta berriak egin ditu bere Sussex-eko herriko pubean; Townshenden memorietan ez bezala, lagun famatu gutxik desfilatzen dute Daltreyren orrialdeetan zehar. Bien ikuspegi politikoak ezberdin samarrak dira, halaber: erro laboristako familia batetik datorren arren, Thatcher aurreko zerga britainiarren zamaren inguruko lantua errepikakorra da Daltreyren liburuan diru kontuek, aurrezteko egiten zituen ahaleginak eta managerrekiko finantza-arazoek leku dezente hartzen dute kantariaren memorietan, eta, alde horretatik, egun Corbyn “komunistatzat” hartzen duela jakiteak ez nau bereziki harritu –ez du konplimendu bezala esaten, imajina dezakezuen bezala–. Townshendek, ordea, gaztetan –bera bai– komunista izan zenak, ikuspuntu oro har “liberalagoei” eusten diela esango nuke, hots, gurean progre deituko genituzkeenei.

Halako memorietan ohikoa izaten den bezala, bi liburuetan haurtzaro, nerabezaro eta gaztaro garaien deskribapenak dira interesgarrienak: II. Mundu Gerra osteko Britainia Handi grisarenak, auzoko eta eskolako giroena, gazte kultura berri baten eraketarena, rock’and’rollaren eta skifflearen inpaktuarena, musika-tresnak eta ekipoa lortzeko zailtasunena, lehenengo kontzertuena eta furgoneta-bidaiena, mod kulturaren adopzio oportunistarena –The Who ez baitziren benetako modak: uhin horretara igo baziren taldearen fan-oinarria zabaltzeko izan zen–, etab. Rockaren dinosauro garaiaren kontakizunek ere badaukate interesa, baina onartzen dut gehiago espero nuela parte horretatik: Townshenden kasuan bere gorabehera emozionalek eta alde teknikoari ematen dion garrantzia gehiegizkoak “paisaia” lausotzen du pixka bat, eta, Daltreyrenean, erakutsitako diskrezio orokorragatik. Ondorengo garaiak, nostalgiaren eta revivalaren marka bihurtu ostekoak, charityenak eta ongintzazko kontzertuenak, salbuespenak salbuespen, erakargarritasun oso txikikoak dira oro har.

Esan bezala, Daltreyren hurbilketa eta tonua sinpatikoagoak egin zaizkit Townshendenak baino: esker oneko mutil bat da Daltrey, bizitzan tokatu zaion loteriarekin poz-pozik dagoena, latorri lantegitik ateratzeko –eta sekula ez itzultzeko– bidea izan zelako berarentzat The Who. Nahiz eta, paradoxikoki, eta bere deskribapenean oinarrituta, azkeneko hogeita hamar urteotan The Whok gehiago duen faktoria ibiltaritik, bestelakotik baino, eta, Daltrey, eta baita Townshend ere, enpresa horretako langile fin, hitzeko eta engaiatuak izan diren: bien liburuetako azkeneko orrialdeetan ez dira eskas lan horretarako prest egoteko forma fisikoa eta espirituala mantentzeko egin behar dituzten ariketa eta sakrifizioen inguruko xehetasunak.

Argi dago The Who ez dela Daltreyk gaztetan ezagututako latorri xaflena bezalako lantegia, eta britainiar chavek baino bizitza-maila altuagoa izatea ahalbidetu diela berari eta Townshendi. Baina ez al du, zirkulua bitxiki itxiz, faktoria baten itxura guztia hartu, azken batean?

townshend daltrey

[Bide batez: hau da 2018-19 ikasturte honetako Oharrak & Hondarrak blogeko azken artikulua. Gauzak ondo bidean, irailera arte ez naiz itzuliko. Opor onak pasatu!].

Literatura autosendatzaileaz

Alarmak pizten zaizkit egileak idazketaren ahalmen sendagarriez hitz egiten hasten direnean, esperientziak irakatsi didalako, halakoak aipatzen dituztenean, ez direla ari hurkoa –balizko irakurlea– osatzeaz, beren buruak sendatzeaz baizik; haien liburuek, Frantziako Kapeto etxearen ondorengoen eskuen antzera, ahalmen benetan taumaturgikoak balituzte sikiera, eta errege haiek eskuak soilik ezartzearekin bezala irakurlearen eskrofula gaitza desagerrarazteko boterea balute –tira, gripe soil bat sendatzearekin konformatuko nintzateke–, ez nuke purrustaka egingo. Baina, tamalez, ez dira horretaz ari, beraien buruaz baizik.

Ez dakit Niaren Literaturaren gorakadarekin zer ikusia daukan, baina irudipena daukat azken aldi honetan mota horretako adierazpenak biderkatu direla, baita euskal letretan ere. Alaine Agirrek behin baino gehiagotan egin ditu zentzu horretan: “Niretzat liburu hau idaztea desinfektatze prozesu bat izan da: batetik, barrura begiratzea izan da; bestetik, zauriak ditudala ohartzea, eta, azkenik, horrek sendatzen laguntzea”. Hona, bestalde, Martin Bidaurrek bere estreinako poemen bildumaz esan zuena: “Prozesu terapeutiko baten bitartean sortutako liburua da, eta zentzu horretan niretzako balio terapeutikoa izan du liburuaren idazketak. Bertan ageri diren gauza asko kanporatu behar nituela uste dut, nolabait onartu eta gainditu ahal izateko”. Joera hau, esan gabe doa, ez da gure mundura mugatzen, sorkuntzarekin lotutako alor guztietan aurki baitaitezke halakoak; hauxe, adibidez, Eraul taldeko Asier Beramendiren bat: “Nire helburua ez da abesti onak egitea, baizik eta sentimenduak kudeatzea, terapia moduan”. Alajaina.

(Are Jorge Luis Borges erori zen, elkarrizketa batean, tentaldian, erantzun zuelarik: “Nik barrena arintzeko idazten dut. Pasa den gauean aukera izan nuen esateko ni Robinson Crusoe banintz nire uharte jendegabean idatzi egingo nukeela, irakurria izateko inolako itxaropenik gabe”. Zorionez, koda hau gehitzen zuen, bere ohiko umorearekin: “Eta Alfonso Reyesi galdetu nion: zergatik argitaratzen dugu? Eta berak esan zidan: ‘Nik ere horixe galdetu diot neure buruari askotan. Argitaratzen dugu bizitza ez pasatzeko zirriborroak zuzentzen’”. Elkarrizketak deabruak kargatzen ditu, edonola ere, hori ere gogoan eduki beharra dago. Borgesen kasuan, eta edonorenean).

Bestalde, egia al da idazteak sendatzen duela? Kontuari buruz hausnartu duten guztiak ez datoz horretan bat. Elvira Navarrok, adibidez, hauxe esaten zuen gai horrekin lotuta:

Zertarako arduratzen da literatura gure gaixotasunaz: gu sendatzeko ala gure gaitza kronifikatzeko? Agian bi gauza horietako baterako ere ez, baina demagun alternatiba hori planteatzeak zentzua duela. Topiko bat da esatea fikzioak idazten dituztenen egokitu ezinetik sortzen direla. Gutxiago entzun dudana zera da, aparteko mundu bat sortzera eramaten duen bulkada horrek are inadaptazio handiago batera eramaten duela, hau da, sorkariek, edo behintzat haien arteko batzuek, ez dutela sendatzen, zauria sakontzen baizik.

Ez zait iruditzen iritzi hau gehienena denik, baina gutxienez kontuan hartzeko modukoa iruditzen zait.

Edonola  ere, demagun baietz, idaztea osasungarri suerta daitekeela, maiz: psikiatria eta psikologia eskola askok idazketa erabiltzen dute beren terapien osagai esanguratsu bezala, ez alferrik. Baina ez dudana horren garbi ikusten da idazleen bulkada autosendatzaile horren eta obratutakoa argitara ematearen arteko lotura, zeren eta izkiriatzeko edo sortzeko zio nagusia norberaren osasuna balitz, emaitza tiraderan gordetzearekin nahikoa izango litzateke, imajinatzen dut. Ni, horretan, bat nator Félix Ovejero pentsalariak bere El compromiso del creador. Ética de la estética liburu bestela eztabaidagarrian kontu horretaz esaten duenarekin (Galaxia Gutenberg 2014):

[Arteetan] norberaren burua gauzatzea ez da helburua, baizik eta helburu baten atzetik joatearen –eta lortzearen– ondorio bat. Zoriontasuna bezala. Autoerrealizazioa eta zoriontasuna saiheska konkistatzen dira, konkistatzen direnean, beste gauza batzuen atzetik gabiltzanean, zoriontasunaz edo autoerrealizazioaz beste. Ahalegin bat errematatzen tematzen naiz eta, azpiproduktu gisa, lortzen dudanean, autoerrealizatzen naiz. Nik bilatzen dudana, bilatu dezakedan bakarra, eta beharrik lortu nuena, obra on bat zen (…), ez autoerrealizazioa edo zoriontasuna. Nire helburua (…) ez da zoriontasunerako tresna, iristen dena, iristen bada, loa egunaren amaieran iristen den bezala.

Konpara dezagun “Nik bilatzen dudana, bilatu dezakedan bakarra, eta beharrik lortu nuena, obra on bat zen” hori, goragoko beste “nire helburua ez da abesti onak egitea, baizik eta sentimenduak kudeatzea” harekin. Hortxe dago, nire ustez, koxka, eta literatura mota horren arriskurik handiena. Nik nahiago dut pentsatzea, Ovejerorekin batera, zoriontasuna prozesuaren albo-ondorioa litzatekeela (barka errepikapena), “loa egunaren amaieran iristen den bezala”.

Literatura autosendatzailea, alde horretatik, Orfidala bezalakoa litzateke: aitzakia bat, lo hori lortzeko bidezidor bat, idazketaren benetako helburuarekin zer ikusi oso zeharkakoa izango lukeena.

Beno, agian konparazio farmazeutikoa behartuegia atera zait, baina, aizue, ze gustura geratu naizen artikulua idatzita: osasuntsuago sentitzen naiz orain…

autosendatzailea

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko apirilaren 6an].

Itzulpenak (eta itzulpenak)

Aurrekoan itzulpenez aritu nintzen hemen, Sciasciaren euskararako zahar samar bat aitzaki. Eta duela ez hainbeste –nahiz eta ez dudan uste zutabe harekin lotura izan zuenik– eztabaidatxo bat izan nuen lagun batzuekin euskal itzulpengintza literarioaren inguruan: haietako batek zioen mendekotasun gutxiago aurkeztu beharko lukeela espainiar merkatuan egiten diren gaztelaniazko itzulpenekiko; plus bat litzatekeela irakurle euskaldunak –elebiduna ere badenak– elebakarrak eskuratu ezin dituen lanak irakurtzeko aukera izango balu.

Zuzen zegoela esan nion, noski, baina, edonola ere, zaila dela mendekotasun hori haustea, kontuan hartuta Munduko Letren Errepublikako berritasunak ezagutzeko erabiltzen jarraitzen dugun bide nagusia espainiar merkatuan argitaratzen dena dela –edo frantsesean, Ipar Euskal Herriari buruz ari bagara–. Egia da ingelesez –eta bestelako hizkuntzetan– literatura irakurtzeko gaitasuna duen euskaldun jendea ugaritu dela azkenaldion, gazteen artean batik bat, eta hortik etor daitekeela aldaketa, zentzu horretan –edo mendekotasun berriak ere, merkatu anglosaxoniarrarekiko adibidez–. Baina susmoa daukat gure inguruko bi sistema literario handiek jarraitzen dutela izaten, erosotasunagatik besteak beste, gure informazio-iturri nagusiak, gai horri dagokionean.

Edonola ere, gehitu nuen, uste dut badaudela elementu batzuk kontrapisua egiten diotenak joera orokor horri. Alde batetik, literatura “klasikoaren” ondarearen itzulpenean dauden hutsune handiak: asko dago itzultzeko oraindik, eta, ikuspuntu horretatik, oso eskertzekoa da EIZIEk eta Eusko Jaurlaritzak egiten duten lana, Literatura Unibertsala sailarekin. Eskertzekoa, eta zabaldu beharrekoa, gehituko nuke. Argi dago hor aterako diren liburuak ez direla nobedadeak, preseski, baina liburu horiek euskarara ekartzeak pizten du, euskal irakurle batzuongan behintzat, erdaraz bestela irakurtzeko premia berezirik ez dauzkagun lan batzuei heltzeko interesa –“emantzat” jotzen ditugulako, maiz–, eta sorpresa ederrak ematen dizkigute; aurreko artikuluan komentatzen nuen Tolstoiren Hadji-Muratekin gertatu zitzaidana (Meettok 2018), eta gauza bera esan nezakeen Emily Brönteren Gailur ekaiztsuaki buruz (Erein-Igela 2017), itzulpengintzako azken Euskadi Saria eskurarazi ziona, justizia osoz, Irene Aldasorori.

Hor inguruan kokatu daiteke, solaskideei gogorarazi nien bezala, duela urte batzuk Agota Kristofen Koaderno handiarekin gertatu zena (Alberdania 1997): espainiar merkatuan batere nabarmendu gabe ibilbidea egin ondoren –izan ere, esanguratsuki, trilogiaren hurrengo bi liburuak, gaztelaniaz, bi argitaletxe ezberdinetan eman ziren argitara, liburuaren arrakasta eskasaren seinale–, euskarara itzuli eta irakurle andana topatu zuen; Espainian, bigarren txiribuelta batean, arrakasta izan zuenerako –azkenean, 2006an, trilogia batera argitaratu zuen El Alephek, eta ondoren Libros del Asteroidek–, euskaldunok aski ondo ezagutzen genuen liburua, eta pena bakarra geratu zitzaidan, Alberdaniak jarraitu ez izanarena, momentu hartan, trilogiako beste bi aleen argitarapenarekin.

Alde horretatik, komentatu genuen, oso eskertzekoa da, orobat, literatur Nobel-aren lan bat itzultzeko ematen den Jokin Zaitegi beka –Elkar etxeak argitaratzen ohi duena–, batez ere saritutako idazlea oso ezaguna edo argitaratua ez denean, horrek nahiko itzulpen aldiberekoa posible egiten duen neurrian –Svetlana Aleiksevitxen kasuan gertatu zen bezala, hein batean behintzat–. Eta nabarmen sumatu genuen beka horren falta, krisiaren aitzakian, suspenditu zen zorigaiztoko urte haietan.

Eta asko goraipatu genuen azken urteotako argitaletxe txikien inurri lana, hala genero literatura nola boladan dauden egileak –bitxi ezkutuagoekin batera– euskaraz emateko aurkezten duten grinan: Igela, Edo! zena, Meettok, Pasazaite, Denonartean edo Katakrakez ari naiz, zer esanik ez –Susak poesiaren alorrean egiten duena ahaztu gabe, eta Txalapartak tarteka eta modu etenagoan egiten duena ere, adibidez literatura distopikoaren klasikoen alorrean, edo Alberdania berpiztuarena nazioarteko “nobela literarioarenean”–.

Horrekin lotuta norbaitek atera zuen hizpidera zein oharkabe pasa den Julian Barnesen azken nobela, Istorio bakarra (Meettok 2018), euskarara gaztelaniara baino hilabete dezente lehenago itzuli izana, urte hartako udan liburu dendetan baitzegoen jadanik, eta espainolez 2019ko otsailera arte ez zelako argitaratu –frantsesez 2018ko irailean kaleratu zen–. Halako zirkunstantziak gutxitan gertatzen direla erantzun nuen nik: izan ere, Anagrama argitaletxeak berariaz atzeratu zuen “bere” egile kutunetakoa den Barnesen La única historiaren kaleratzea, berriki ateratako ingelesaren beste liburu bat ez “zapaltzeko”, eta, susmoa dut, argitaletxearen bilduma horixka famatuaren 1000. zenbakiarekin kointzidiarazteko. Eta, bestalde, euskarazko liburuak izan duen oihartzun eskasak zer ikusia izan dezakeela, orobat, itzulpenak nabarmen falta duen azken orrazketa lanarekin –Meettok argitaletxearen izenburu batzuen patu tamalgarria…–.

Eta, ildo horretan, agian albiste hobea dela, adibidez, Pasaizaitek Hassan Blasimen Kristo irakiarra kaleratu izana (2017, Ana Isabel Moralesen itzulpenarekin), edo Katakrakek Leslie Feinbergen Mari-mutil handi baten bluesa (2018, Fermin Zabaltzarenarekin), gaztelaniaz argitaragabe jarraitzen dutelako eta, ondorioz, irakurle elebidunak baino ez baitu, gurean, horiekin gozatzeko aukera.

Baina beti ere gogoan hartuz halakoak, oraingoz, salbuespen direla gurean. Pozgarriak, baina salbuespen. Gureak, batzuetan normaltasunaren zulo beltzaren inguruan orbitan dabilen literatura bat izan daitekeen arren, salbuespenezko literatura bat izaten jarraitzen duelako. Zoritxarrez, eta baita zorionez ere, batzuetan.

Eta, ondoren, topa egin genuen salbuespenengatik, eta salbuespenen murrizketagatik.

zubiya

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko otsailaren 9an].

Hiru disko “argitaragabe”

Rockaren historia nahikoa luzea da jada argitaratzera iritsi ez ziren disko “fantasma” eta “mitiko” batzuk sortzeko: normalean, talde edo bakarlari ezagunen proiektuak dira, musikarien ibilbidea edo are musika popularraren panorama bera iraultzera deituta (omen) zeudenak, baina, dena delakoagatik, gauzatzera iritsi ez zirenak, azkenean. Gauzatze eza hori bihurtzen ditu, ordea, mitiko, eta, bide batez, entzunezin (behin behinean, bederen). Hala bada, nola komentatu disko horiek? Ba arrastoak utzi dituztelako taldearen edo bakarlariaren diskografian, edo, gero eta ohikoagoa dena, artxiboetatik erreskatatu eta argitaratzen direlako (edo haien bertsio berantiarrak birgrabatzen direlako).  Album “fantasmen” zerrenda nabarmen horretatik (The Kinks-en Four More Respected Gentlemen, Neil Youngen Homegrown edo Princeren hainbat proiektu hartuko lituzkeena, besteak beste) hiru adibide hauek aukeratu ditut gaurkoan.

smiley smile bilaketarekin bat datozen irudiak

The Beach Boys, Smile / Smiley Smile, Capitol 1967.

Smile da, ziurrenik, rockaren historiako album “galdurik” famatuena. Istorioa mila aldiz kontatu da. The Beach Boys, eta, batik bat, taldearen liderra, Brian Wilson, beren gailur kreatiboan zeuden 1966an, “Good Vibrations” singlea argitaratu zutenean: The Beatlesekin batera, popari arte “serioaren” statusa eman ziezaioketen bakarrak ziren, une hartan; izan ere, Liverpoolekoekin konpetentzia zuzenean ari ziren, LPrik berritzaile eta konplexuena nork argitaratu. 1967 hasieran lasterketa Hondartzako Mutiko Alaiek irabaziko zutela zirudien… Brianek, ordea, grabatu eta grabatu ari bazen ere, ez zuen albuma amaitutzat ematen, perfekzionismo gaixoti baten eta sustantzia psikotropiko ezberdinen eraginaren artean kateatuta; gainontzeko Beach Boysak, bestalde, ez zeuden bereziki kontent, Brian estudio musikariekin ari zelako lanean, taldea kantatzeko baino ez erabiliz. Urtebete joana zen, The Beatles Sgt. Pepper’s aurreko singleak argitaratu zituzten… eta taldeak zirt-zart erabaki behar izan zuen: Brian lider roletik apartatu, eta albuma ahal bezala amaitu zuten, kanta batzuk erreskatatuz, berri batzuk bizkor grabatuz eta, esanguratsuki, izenburua aldatuz. Emaitza ez zen txarra izan, baina ez espero zen maisulana. Duda gabe, Beatlesek irabazi zuten lehia, eta orduz geroztikoa ezaguna da: The Beach Boys ez ziren sekula iritsi berreskuratzera status goren hura. [Azken urteotan atera dira Smileren bertsio bi: bat Brian Wilsonek berak grabatutakoa Beach Boysen klonak diruditen musikari gazteago batzuekin (Brian Wilson Presents SMiLE, Nonesuch 2004), eta 1967ko grabazio ordu haien guztien berreskurapenetik eta berreraikuntzatik eratorritako bertsio frankensteindarra (The Smile Sessions, Capitol 2011). Biak beranduegi, bistan denez].

the who lifehouse bilaketarekin bat datozen irudiak

The Who, Lifehouse / Who’s Next, Polydor 1971.

Porrotak, batzuetan, garaipen bihur daitezke. The Who (ere) megalomania espiral batean sartuak ziren Tommy rock-operaren arrakastaren ostean, eta are proiektu arranditsuago batera bideratu zituen Pete Townshend gitarra-joleak: Lifehouse izenburuko zientzia-fikziozko album kontzeptual berri bat (beldurtxoa) prestatzen hasi ziren. Lanak 24 kanta izan behar zituen, eta istorioak rockik gabeko etorkizuneko mundu bat irudikatu behar zuen, non dena programatuta egongo baitzen, oihanean bizi ziren basatiak (rockari fidel jarraitzen zutenak, noski) egoeraren aurka matxinatu arte… Taldeak, zorionez, ez zuen desproposito hura grabatu, antzoki batean work in progress moduko bat lantzen hasi bazen ere; izan ere, Townshendez gain, inork ez zuen proiektuan sinesten (ezta ulertzen ere). Horrek guztiak antsietate-krisi batera eraman zuen Townshend, eta disko bikoitzaren ideia (eta atxikitako espektakuluarena) abandonatzera: kantarik indartsuenak berreskuratu (bederatzi) eta album bakar bat grabatuko zuten. Erabakia, Smiley Smilerekin ez bezala, probidentziala izan zen: Who’s Nextek taldearen behin betiko “soinua” ezarri zuen betirako (CSI frankiziako telesailek hainbeste maite zuten hori), “Baba O’Riley”, “Won’t Get Fooled Again”,“Bargain” edo “My Wife” bezalako bonbazoekin (“Behind Blue Eyes” power-baladorroa ahaztu gabe, noski).

style council modernism bilaketarekin bat datozen irudiak

The Style Council, Modernism: A New Decade, Polydor 1998 [1989].

Grabazio batzuk, ordea, ez lirateke diskoetxearen soto sakonenetako apalategietatik atera behar sekula. The Style Council Paul Weller eta Mick Talboten proiektu berria zen, haien aurreneko mod revivaleko taldeen (The Jam eta The Merton Parkas) hausturaren ostean. Sustrai beltzeko (soul, funk, jazz…) pop zuria praktikatzen zuten, gero eta sofistikatukoagoa, 1983 eta 1988 artean kaleratutako bost LPek frogatzen duten bezala. Baina Wellerri (zahartzearen kontua oso gaizki eraman duena betidanik, bere ile-orrazkera txukun-dotoreegien eboluzioak aditzera ematen duen bezala) “eguneratzeko” ordua iritsi zitzaiela otu zitzaion, eta deep house estiloko LP bat grabatzea erabaki zuen 1989an, hots, une horietan Ibizan-eta nagusi zen house dantza musikatik abiarazitako hibridoa. Emaitza ezin desastreago izan zen, horrenbeste ezen diskoetxeak ez kaleratzea erabaki baitzuen, eta taldea bat-batean desegin baitzen. Urteetara emaitza The Complete Adventures of The Style Council kaxan azaleratu zen, eta hura entzunda ederki ulertzen da kontua. Konparatzea besterik ez dago garai hartan musika estilo berarekin New Order edo Happy Mondays egiten ari zirena, Style Councilen ahaleginaren ahulezia eta artifizialtasuna frogatzeko. Zorionez, Wellerrek ikasi zuen “gazte mantentzeko” ez dela derrigorrezkoa azkeneko modari jarraitzea, bere bakarkako karrera oparoak aski ondo erakutsi duen bezala.

[Artikulu honen bertsio primigenioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko otsaileko zenbakian].

Itzulpenak (eta amaierak)

Maiz ez gara ohartzen zein garai pozgarriak diren euskaldun izateko. Ados, ezagutzan aurrera egin arren hizkuntzaren erabileraren joerak penagarriak dira, gaztelaniak eta frantsesak antzinako arnasguneak itotzen dituzte, euskara salbatuko duen estaturik ez daukagu –Odriozola/Aristi apocalyptic mode on-en jartzeagatik–, eta euskalkien aldeko partikularismokeriak zalantzan jartzen ditu batuaren –hizkuntza ustez artifizioso eta zurrun horren– lorpenak. Baina euskarara egindako itzulpen literario bat esku artean hartzen dudan ia bakoitzean ahaztu egiten naiz, pixka bat sikiera, berezkoa bide dugun agonismo linguistikoaz.

Batzuetan kontrastez gertatzen zait. Aurreko batean, adibidez, bigarren eskuko liburu denda batean –Re-Read horietako batean: Gasteizkoak behintzat euskarazko liburuen atal aski txukuna dauka–, beste zerbaiten bila nenbilela, Leonardo Sciasciaren Itsaso ardo kolorea ipuin liburuaren euskararako itzulpenarekin topo egin (Erein, 1991), eta berehala poltsikoratu nuen, egilearen ezer aspaldi irakurri ez nuela gogoan hartuta. Oso zalea izan bainintzen gaztetan, nire liburutegiko apalategiak salatzen duen bezala: El archivo de Egipto, El contexo, Todo modo, Las parroquias de Regalpetra… Bruguerako Libro Amigo sail merkean erositako ale mordoxka bat alegia –garai batean bateragarriak baitziren, o tempora o mores, asmo komertzialarekin argitaratutako edizio merkeak eta goi mailako literatura… Bestalde, antzinako ni hartaz  gogoratu naiz, egile batekin hiper-zaletu eta merkatuan zeuden haren liburu guztiak erosi eta irakurri arte atsedenik hartzen ez zuenaz–.

Liburua atseginez irakurri dut, eta bi gogoeta eragin dizkit. Alde batetik, eta artikulu honen gai nagusiarekin lotuta, akordura ekarri dit zenbat egin duen aurrera, 1991 hartatik, euskal itzulpengintzak. Ez Josu Zabaletaren itzulpena gaizki dagoelako, urrun baitago jasan behar izan ditugun itzulpen ortopediko haietatik: kontua da oraindik nabaritzen zaiola ez doala gaur egungo gehienak bezain koipeztatua, une batzuetan jatorrizkoa ez –italierarik ez dakidalako, noski–, baina gaztelaniazko itzulpenari begiratu bat emateko tentalditxoa sortzen zaizulako, traba egiten dizun –eta berrirakurriz berehala ebazten duzun– esaldi edo paragrafo hori argitzeko. Halako bulkadarik batere ez, ordea eta esaterako, Zabaletak berak errusieratik itzulitako Lev Tolstoiren Hadji-Murat irakurtzean (Meettok, 2017), nobela ezin gozagarriago bat, bide batez esanda, gure artean merezi zuena baino oihartzun gutxiago izan duena, literaturaren historiako lan handi horietako bat izan arren –Harold Bloomen faboritoa zen, harrapa ezazu–.

Eta bigarren kontsiderazioa, hau askoz ere albokoagoa, Sciasciaren literaturarekin atzera topo egin izanak eragin dit, hainbeste urteren ostean. Liburu haiek guztiak bata bestearen ondoan irakurtzean izandako inpresio bera berretsi baitit Itsaso ardo koloreak: badaude idazleak, handiak izan arren, ez dakitenak beren lanak ondo errematatzen, hots, amaiera ahulak ematen dizkietenak beren obrei. Sciascia zorrotza delako, darabilen gaia izugarri ondo planteatzen eta garatzen duelako, Siziliaren eta, azken finean, gizakiaren/gizartearen alderdi ilunenak disekzionatzeko trebezia berezia duelako… baina ez daki amaiera biribilak sortzen, edo hori iruditzen zait niri behintzat: nobelekin gertatu zitzaidan, eta are gehiago orain ipuinekin –Julian Barnesi buruz antzeko pentsatzen dut, salbuespen batekin: ingelesak hobeto azkentzen ditu ipuinak; nire hipotesia da Barnesen berezko sena ipuingilearena zela, eta profesionalizazioak bultzatu zuela, halabeharrez, eleberrigintzara. Baina ez egin kasu askorik, nire obsesioak izango dira–. Edonola ere, Sciasciaren liburuan pieza benetan ederrak daude: bildumari izenburua ematen dion ipuina, “Itsaso ardo kolorea”, bere elkarrizketa txinpartatsu eta ironiaz betekoekin, edo “Azterketa”, edo –aurreikusgarriegia suerta daitekeen arren– baita “Bidaia luzea” ere.

Amaierarena arte bat baita, zailenetako bat akaso. Artikulu honenak erakusten duen bezala, ez dudalako asmatzen nola burutu –adibidez, zirkulua ixteko, hasierarekin bat egingo lukeen bukaera batekin, edo itzulpenen gai nagusiarekin lotutako batekin, eta ez, bistan denez, Sciasciaren edo Barnesen amaierena bezalako off topic batekin–. Tamala benetan.

Sciascia

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko urtarrilaren 12an].