Literatura autosendatzaileaz

Alarmak pizten zaizkit egileak idazketaren ahalmen sendagarriez hitz egiten hasten direnean, esperientziak irakatsi didalako, halakoak aipatzen dituztenean, ez direla ari hurkoa –balizko irakurlea– osatzeaz, beren buruak sendatzeaz baizik; haien liburuek, Frantziako Kapeto etxearen ondorengoen eskuen antzera, ahalmen benetan taumaturgikoak balituzte sikiera, eta errege haiek eskuak soilik ezartzearekin bezala irakurlearen eskrofula gaitza desagerrarazteko boterea balute –tira, gripe soil bat sendatzearekin konformatuko nintzateke–, ez nuke purrustaka egingo. Baina, tamalez, ez dira horretaz ari, beraien buruaz baizik.

Ez dakit Niaren Literaturaren gorakadarekin zer ikusia daukan, baina irudipena daukat azken aldi honetan mota horretako adierazpenak biderkatu direla, baita euskal letretan ere. Alaine Agirrek behin baino gehiagotan egin ditu zentzu horretan: “Niretzat liburu hau idaztea desinfektatze prozesu bat izan da: batetik, barrura begiratzea izan da; bestetik, zauriak ditudala ohartzea, eta, azkenik, horrek sendatzen laguntzea”. Hona, bestalde, Martin Bidaurrek bere estreinako poemen bildumaz esan zuena: “Prozesu terapeutiko baten bitartean sortutako liburua da, eta zentzu horretan niretzako balio terapeutikoa izan du liburuaren idazketak. Bertan ageri diren gauza asko kanporatu behar nituela uste dut, nolabait onartu eta gainditu ahal izateko”. Joera hau, esan gabe doa, ez da gure mundura mugatzen, sorkuntzarekin lotutako alor guztietan aurki baitaitezke halakoak; hauxe, adibidez, Eraul taldeko Asier Beramendiren bat: “Nire helburua ez da abesti onak egitea, baizik eta sentimenduak kudeatzea, terapia moduan”. Alajaina.

(Are Jorge Luis Borges erori zen, elkarrizketa batean, tentaldian, erantzun zuelarik: “Nik barrena arintzeko idazten dut. Pasa den gauean aukera izan nuen esateko ni Robinson Crusoe banintz nire uharte jendegabean idatzi egingo nukeela, irakurria izateko inolako itxaropenik gabe”. Zorionez, koda hau gehitzen zuen, bere ohiko umorearekin: “Eta Alfonso Reyesi galdetu nion: zergatik argitaratzen dugu? Eta berak esan zidan: ‘Nik ere horixe galdetu diot neure buruari askotan. Argitaratzen dugu bizitza ez pasatzeko zirriborroak zuzentzen’”. Elkarrizketak deabruak kargatzen ditu, edonola ere, hori ere gogoan eduki beharra dago. Borgesen kasuan, eta edonorenean).

Bestalde, egia al da idazteak sendatzen duela? Kontuari buruz hausnartu duten guztiak ez datoz horretan bat. Elvira Navarrok, adibidez, hauxe esaten zuen gai horrekin lotuta:

Zertarako arduratzen da literatura gure gaixotasunaz: gu sendatzeko ala gure gaitza kronifikatzeko? Agian bi gauza horietako baterako ere ez, baina demagun alternatiba hori planteatzeak zentzua duela. Topiko bat da esatea fikzioak idazten dituztenen egokitu ezinetik sortzen direla. Gutxiago entzun dudana zera da, aparteko mundu bat sortzera eramaten duen bulkada horrek are inadaptazio handiago batera eramaten duela, hau da, sorkariek, edo behintzat haien arteko batzuek, ez dutela sendatzen, zauria sakontzen baizik.

Ez zait iruditzen iritzi hau gehienena denik, baina gutxienez kontuan hartzeko modukoa iruditzen zait.

Edonola  ere, demagun baietz, idaztea osasungarri suerta daitekeela, maiz: psikiatria eta psikologia eskola askok idazketa erabiltzen dute beren terapien osagai esanguratsu bezala, ez alferrik. Baina ez dudana horren garbi ikusten da idazleen bulkada autosendatzaile horren eta obratutakoa argitara ematearen arteko lotura, zeren eta izkiriatzeko edo sortzeko zio nagusia norberaren osasuna balitz, emaitza tiraderan gordetzearekin nahikoa izango litzateke, imajinatzen dut. Ni, horretan, bat nator Félix Ovejero pentsalariak bere El compromiso del creador. Ética de la estética liburu bestela eztabaidagarrian kontu horretaz esaten duenarekin (Galaxia Gutenberg 2014):

[Arteetan] norberaren burua gauzatzea ez da helburua, baizik eta helburu baten atzetik joatearen –eta lortzearen– ondorio bat. Zoriontasuna bezala. Autoerrealizazioa eta zoriontasuna saiheska konkistatzen dira, konkistatzen direnean, beste gauza batzuen atzetik gabiltzanean, zoriontasunaz edo autoerrealizazioaz beste. Ahalegin bat errematatzen tematzen naiz eta, azpiproduktu gisa, lortzen dudanean, autoerrealizatzen naiz. Nik bilatzen dudana, bilatu dezakedan bakarra, eta beharrik lortu nuena, obra on bat zen (…), ez autoerrealizazioa edo zoriontasuna. Nire helburua (…) ez da zoriontasunerako tresna, iristen dena, iristen bada, loa egunaren amaieran iristen den bezala.

Konpara dezagun “Nik bilatzen dudana, bilatu dezakedan bakarra, eta beharrik lortu nuena, obra on bat zen” hori, goragoko beste “nire helburua ez da abesti onak egitea, baizik eta sentimenduak kudeatzea” harekin. Hortxe dago, nire ustez, koxka, eta literatura mota horren arriskurik handiena. Nik nahiago dut pentsatzea, Ovejerorekin batera, zoriontasuna prozesuaren albo-ondorioa litzatekeela (barka errepikapena), “loa egunaren amaieran iristen den bezala”.

Literatura autosendatzailea, alde horretatik, Orfidala bezalakoa litzateke: aitzakia bat, lo hori lortzeko bidezidor bat, idazketaren benetako helburuarekin zer ikusi oso zeharkakoa izango lukeena.

Beno, agian konparazio farmazeutikoa behartuegia atera zait, baina, aizue, ze gustura geratu naizen artikulua idatzita: osasuntsuago sentitzen naiz orain…

autosendatzailea

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko apirilaren 6an].
Advertisements

Itzulpenak (eta itzulpenak)

Aurrekoan itzulpenez aritu nintzen hemen, Sciasciaren euskararako zahar samar bat aitzaki. Eta duela ez hainbeste –nahiz eta ez dudan uste zutabe harekin lotura izan zuenik– eztabaidatxo bat izan nuen lagun batzuekin euskal itzulpengintza literarioaren inguruan: haietako batek zioen mendekotasun gutxiago aurkeztu beharko lukeela espainiar merkatuan egiten diren gaztelaniazko itzulpenekiko; plus bat litzatekeela irakurle euskaldunak –elebiduna ere badenak– elebakarrak eskuratu ezin dituen lanak irakurtzeko aukera izango balu.

Zuzen zegoela esan nion, noski, baina, edonola ere, zaila dela mendekotasun hori haustea, kontuan hartuta Munduko Letren Errepublikako berritasunak ezagutzeko erabiltzen jarraitzen dugun bide nagusia espainiar merkatuan argitaratzen dena dela –edo frantsesean, Ipar Euskal Herriari buruz ari bagara–. Egia da ingelesez –eta bestelako hizkuntzetan– literatura irakurtzeko gaitasuna duen euskaldun jendea ugaritu dela azkenaldion, gazteen artean batik bat, eta hortik etor daitekeela aldaketa, zentzu horretan –edo mendekotasun berriak ere, merkatu anglosaxoniarrarekiko adibidez–. Baina susmoa daukat gure inguruko bi sistema literario handiek jarraitzen dutela izaten, erosotasunagatik besteak beste, gure informazio-iturri nagusiak, gai horri dagokionean.

Edonola ere, gehitu nuen, uste dut badaudela elementu batzuk kontrapisua egiten diotenak joera orokor horri. Alde batetik, literatura “klasikoaren” ondarearen itzulpenean dauden hutsune handiak: asko dago itzultzeko oraindik, eta, ikuspuntu horretatik, oso eskertzekoa da EIZIEk eta Eusko Jaurlaritzak egiten duten lana, Literatura Unibertsala sailarekin. Eskertzekoa, eta zabaldu beharrekoa, gehituko nuke. Argi dago hor aterako diren liburuak ez direla nobedadeak, preseski, baina liburu horiek euskarara ekartzeak pizten du, euskal irakurle batzuongan behintzat, erdaraz bestela irakurtzeko premia berezirik ez dauzkagun lan batzuei heltzeko interesa –“emantzat” jotzen ditugulako, maiz–, eta sorpresa ederrak ematen dizkigute; aurreko artikuluan komentatzen nuen Tolstoiren Hadji-Muratekin gertatu zitzaidana (Meettok 2018), eta gauza bera esan nezakeen Emily Brönteren Gailur ekaiztsuaki buruz (Erein-Igela 2017), itzulpengintzako azken Euskadi Saria eskurarazi ziona, justizia osoz, Irene Aldasorori.

Hor inguruan kokatu daiteke, solaskideei gogorarazi nien bezala, duela urte batzuk Agota Kristofen Koaderno handiarekin gertatu zena (Alberdania 1997): espainiar merkatuan batere nabarmendu gabe ibilbidea egin ondoren –izan ere, esanguratsuki, trilogiaren hurrengo bi liburuak, gaztelaniaz, bi argitaletxe ezberdinetan eman ziren argitara, liburuaren arrakasta eskasaren seinale–, euskarara itzuli eta irakurle andana topatu zuen; Espainian, bigarren txiribuelta batean, arrakasta izan zuenerako –azkenean, 2006an, trilogia batera argitaratu zuen El Alephek, eta ondoren Libros del Asteroidek–, euskaldunok aski ondo ezagutzen genuen liburua, eta pena bakarra geratu zitzaidan, Alberdaniak jarraitu ez izanarena, momentu hartan, trilogiako beste bi aleen argitarapenarekin.

Alde horretatik, komentatu genuen, oso eskertzekoa da, orobat, literatur Nobel-aren lan bat itzultzeko ematen den Jokin Zaitegi beka –Elkar etxeak argitaratzen ohi duena–, batez ere saritutako idazlea oso ezaguna edo argitaratua ez denean, horrek nahiko itzulpen aldiberekoa posible egiten duen neurrian –Svetlana Aleiksevitxen kasuan gertatu zen bezala, hein batean behintzat–. Eta nabarmen sumatu genuen beka horren falta, krisiaren aitzakian, suspenditu zen zorigaiztoko urte haietan.

Eta asko goraipatu genuen azken urteotako argitaletxe txikien inurri lana, hala genero literatura nola boladan dauden egileak –bitxi ezkutuagoekin batera– euskaraz emateko aurkezten duten grinan: Igela, Edo! zena, Meettok, Pasazaite, Denonartean edo Katakrakez ari naiz, zer esanik ez –Susak poesiaren alorrean egiten duena ahaztu gabe, eta Txalapartak tarteka eta modu etenagoan egiten duena ere, adibidez literatura distopikoaren klasikoen alorrean, edo Alberdania berpiztuarena nazioarteko “nobela literarioarenean”–.

Horrekin lotuta norbaitek atera zuen hizpidera zein oharkabe pasa den Julian Barnesen azken nobela, Istorio bakarra (Meettok 2018), euskarara gaztelaniara baino hilabete dezente lehenago itzuli izana, urte hartako udan liburu dendetan baitzegoen jadanik, eta espainolez 2019ko otsailera arte ez zelako argitaratu –frantsesez 2018ko irailean kaleratu zen–. Halako zirkunstantziak gutxitan gertatzen direla erantzun nuen nik: izan ere, Anagrama argitaletxeak berariaz atzeratu zuen “bere” egile kutunetakoa den Barnesen La única historiaren kaleratzea, berriki ateratako ingelesaren beste liburu bat ez “zapaltzeko”, eta, susmoa dut, argitaletxearen bilduma horixka famatuaren 1000. zenbakiarekin kointzidiarazteko. Eta, bestalde, euskarazko liburuak izan duen oihartzun eskasak zer ikusia izan dezakeela, orobat, itzulpenak nabarmen falta duen azken orrazketa lanarekin –Meettok argitaletxearen izenburu batzuen patu tamalgarria…–.

Eta, ildo horretan, agian albiste hobea dela, adibidez, Pasaizaitek Hassan Blasimen Kristo irakiarra kaleratu izana (2017, Ana Isabel Moralesen itzulpenarekin), edo Katakrakek Leslie Feinbergen Mari-mutil handi baten bluesa (2018, Fermin Zabaltzarenarekin), gaztelaniaz argitaragabe jarraitzen dutelako eta, ondorioz, irakurle elebidunak baino ez baitu, gurean, horiekin gozatzeko aukera.

Baina beti ere gogoan hartuz halakoak, oraingoz, salbuespen direla gurean. Pozgarriak, baina salbuespen. Gureak, batzuetan normaltasunaren zulo beltzaren inguruan orbitan dabilen literatura bat izan daitekeen arren, salbuespenezko literatura bat izaten jarraitzen duelako. Zoritxarrez, eta baita zorionez ere, batzuetan.

Eta, ondoren, topa egin genuen salbuespenengatik, eta salbuespenen murrizketagatik.

zubiya

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko otsailaren 9an].

Hiru disko “argitaragabe”

Rockaren historia nahikoa luzea da jada argitaratzera iritsi ez ziren disko “fantasma” eta “mitiko” batzuk sortzeko: normalean, talde edo bakarlari ezagunen proiektuak dira, musikarien ibilbidea edo are musika popularraren panorama bera iraultzera deituta (omen) zeudenak, baina, dena delakoagatik, gauzatzera iritsi ez zirenak, azkenean. Gauzatze eza hori bihurtzen ditu, ordea, mitiko, eta, bide batez, entzunezin (behin behinean, bederen). Hala bada, nola komentatu disko horiek? Ba arrastoak utzi dituztelako taldearen edo bakarlariaren diskografian, edo, gero eta ohikoagoa dena, artxiboetatik erreskatatu eta argitaratzen direlako (edo haien bertsio berantiarrak birgrabatzen direlako).  Album “fantasmen” zerrenda nabarmen horretatik (The Kinks-en Four More Respected Gentlemen, Neil Youngen Homegrown edo Princeren hainbat proiektu hartuko lituzkeena, besteak beste) hiru adibide hauek aukeratu ditut gaurkoan.

smiley smile bilaketarekin bat datozen irudiak

The Beach Boys, Smile / Smiley Smile, Capitol 1967.

Smile da, ziurrenik, rockaren historiako album “galdurik” famatuena. Istorioa mila aldiz kontatu da. The Beach Boys, eta, batik bat, taldearen liderra, Brian Wilson, beren gailur kreatiboan zeuden 1966an, “Good Vibrations” singlea argitaratu zutenean: The Beatlesekin batera, popari arte “serioaren” statusa eman ziezaioketen bakarrak ziren, une hartan; izan ere, Liverpoolekoekin konpetentzia zuzenean ari ziren, LPrik berritzaile eta konplexuena nork argitaratu. 1967 hasieran lasterketa Hondartzako Mutiko Alaiek irabaziko zutela zirudien… Brianek, ordea, grabatu eta grabatu ari bazen ere, ez zuen albuma amaitutzat ematen, perfekzionismo gaixoti baten eta sustantzia psikotropiko ezberdinen eraginaren artean kateatuta; gainontzeko Beach Boysak, bestalde, ez zeuden bereziki kontent, Brian estudio musikariekin ari zelako lanean, taldea kantatzeko baino ez erabiliz. Urtebete joana zen, The Beatles Sgt. Pepper’s aurreko singleak argitaratu zituzten… eta taldeak zirt-zart erabaki behar izan zuen: Brian lider roletik apartatu, eta albuma ahal bezala amaitu zuten, kanta batzuk erreskatatuz, berri batzuk bizkor grabatuz eta, esanguratsuki, izenburua aldatuz. Emaitza ez zen txarra izan, baina ez espero zen maisulana. Duda gabe, Beatlesek irabazi zuten lehia, eta orduz geroztikoa ezaguna da: The Beach Boys ez ziren sekula iritsi berreskuratzera status goren hura. [Azken urteotan atera dira Smileren bertsio bi: bat Brian Wilsonek berak grabatutakoa Beach Boysen klonak diruditen musikari gazteago batzuekin (Brian Wilson Presents SMiLE, Nonesuch 2004), eta 1967ko grabazio ordu haien guztien berreskurapenetik eta berreraikuntzatik eratorritako bertsio frankensteindarra (The Smile Sessions, Capitol 2011). Biak beranduegi, bistan denez].

the who lifehouse bilaketarekin bat datozen irudiak

The Who, Lifehouse / Who’s Next, Polydor 1971.

Porrotak, batzuetan, garaipen bihur daitezke. The Who (ere) megalomania espiral batean sartuak ziren Tommy rock-operaren arrakastaren ostean, eta are proiektu arranditsuago batera bideratu zituen Pete Townshend gitarra-joleak: Lifehouse izenburuko zientzia-fikziozko album kontzeptual berri bat (beldurtxoa) prestatzen hasi ziren. Lanak 24 kanta izan behar zituen, eta istorioak rockik gabeko etorkizuneko mundu bat irudikatu behar zuen, non dena programatuta egongo baitzen, oihanean bizi ziren basatiak (rockari fidel jarraitzen zutenak, noski) egoeraren aurka matxinatu arte… Taldeak, zorionez, ez zuen desproposito hura grabatu, antzoki batean work in progress moduko bat lantzen hasi bazen ere; izan ere, Townshendez gain, inork ez zuen proiektuan sinesten (ezta ulertzen ere). Horrek guztiak antsietate-krisi batera eraman zuen Townshend, eta disko bikoitzaren ideia (eta atxikitako espektakuluarena) abandonatzera: kantarik indartsuenak berreskuratu (bederatzi) eta album bakar bat grabatuko zuten. Erabakia, Smiley Smilerekin ez bezala, probidentziala izan zen: Who’s Nextek taldearen behin betiko “soinua” ezarri zuen betirako (CSI frankiziako telesailek hainbeste maite zuten hori), “Baba O’Riley”, “Won’t Get Fooled Again”,“Bargain” edo “My Wife” bezalako bonbazoekin (“Behind Blue Eyes” power-baladorroa ahaztu gabe, noski).

style council modernism bilaketarekin bat datozen irudiak

The Style Council, Modernism: A New Decade, Polydor 1998 [1989].

Grabazio batzuk, ordea, ez lirateke diskoetxearen soto sakonenetako apalategietatik atera behar sekula. The Style Council Paul Weller eta Mick Talboten proiektu berria zen, haien aurreneko mod revivaleko taldeen (The Jam eta The Merton Parkas) hausturaren ostean. Sustrai beltzeko (soul, funk, jazz…) pop zuria praktikatzen zuten, gero eta sofistikatukoagoa, 1983 eta 1988 artean kaleratutako bost LPek frogatzen duten bezala. Baina Wellerri (zahartzearen kontua oso gaizki eraman duena betidanik, bere ile-orrazkera txukun-dotoreegien eboluzioak aditzera ematen duen bezala) “eguneratzeko” ordua iritsi zitzaiela otu zitzaion, eta deep house estiloko LP bat grabatzea erabaki zuen 1989an, hots, une horietan Ibizan-eta nagusi zen house dantza musikatik abiarazitako hibridoa. Emaitza ezin desastreago izan zen, horrenbeste ezen diskoetxeak ez kaleratzea erabaki baitzuen, eta taldea bat-batean desegin baitzen. Urteetara emaitza The Complete Adventures of The Style Council kaxan azaleratu zen, eta hura entzunda ederki ulertzen da kontua. Konparatzea besterik ez dago garai hartan musika estilo berarekin New Order edo Happy Mondays egiten ari zirena, Style Councilen ahaleginaren ahulezia eta artifizialtasuna frogatzeko. Zorionez, Wellerrek ikasi zuen “gazte mantentzeko” ez dela derrigorrezkoa azkeneko modari jarraitzea, bere bakarkako karrera oparoak aski ondo erakutsi duen bezala.

[Artikulu honen bertsio primigenioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko otsaileko zenbakian].

Itzulpenak (eta amaierak)

Maiz ez gara ohartzen zein garai pozgarriak diren euskaldun izateko. Ados, ezagutzan aurrera egin arren hizkuntzaren erabileraren joerak penagarriak dira, gaztelaniak eta frantsesak antzinako arnasguneak itotzen dituzte, euskara salbatuko duen estaturik ez daukagu –Odriozola/Aristi apocalyptic mode on-en jartzeagatik–, eta euskalkien aldeko partikularismokeriak zalantzan jartzen ditu batuaren –hizkuntza ustez artifizioso eta zurrun horren– lorpenak. Baina euskarara egindako itzulpen literario bat esku artean hartzen dudan ia bakoitzean ahaztu egiten naiz, pixka bat sikiera, berezkoa bide dugun agonismo linguistikoaz.

Batzuetan kontrastez gertatzen zait. Aurreko batean, adibidez, bigarren eskuko liburu denda batean –Re-Read horietako batean: Gasteizkoak behintzat euskarazko liburuen atal aski txukuna dauka–, beste zerbaiten bila nenbilela, Leonardo Sciasciaren Itsaso ardo kolorea ipuin liburuaren euskararako itzulpenarekin topo egin (Erein, 1991), eta berehala poltsikoratu nuen, egilearen ezer aspaldi irakurri ez nuela gogoan hartuta. Oso zalea izan bainintzen gaztetan, nire liburutegiko apalategiak salatzen duen bezala: El archivo de Egipto, El contexo, Todo modo, Las parroquias de Regalpetra… Bruguerako Libro Amigo sail merkean erositako ale mordoxka bat alegia –garai batean bateragarriak baitziren, o tempora o mores, asmo komertzialarekin argitaratutako edizio merkeak eta goi mailako literatura… Bestalde, antzinako ni hartaz  gogoratu naiz, egile batekin hiper-zaletu eta merkatuan zeuden haren liburu guztiak erosi eta irakurri arte atsedenik hartzen ez zuenaz–.

Liburua atseginez irakurri dut, eta bi gogoeta eragin dizkit. Alde batetik, eta artikulu honen gai nagusiarekin lotuta, akordura ekarri dit zenbat egin duen aurrera, 1991 hartatik, euskal itzulpengintzak. Ez Josu Zabaletaren itzulpena gaizki dagoelako, urrun baitago jasan behar izan ditugun itzulpen ortopediko haietatik: kontua da oraindik nabaritzen zaiola ez doala gaur egungo gehienak bezain koipeztatua, une batzuetan jatorrizkoa ez –italierarik ez dakidalako, noski–, baina gaztelaniazko itzulpenari begiratu bat emateko tentalditxoa sortzen zaizulako, traba egiten dizun –eta berrirakurriz berehala ebazten duzun– esaldi edo paragrafo hori argitzeko. Halako bulkadarik batere ez, ordea eta esaterako, Zabaletak berak errusieratik itzulitako Lev Tolstoiren Hadji-Murat irakurtzean (Meettok, 2017), nobela ezin gozagarriago bat, bide batez esanda, gure artean merezi zuena baino oihartzun gutxiago izan duena, literaturaren historiako lan handi horietako bat izan arren –Harold Bloomen faboritoa zen, harrapa ezazu–.

Eta bigarren kontsiderazioa, hau askoz ere albokoagoa, Sciasciaren literaturarekin atzera topo egin izanak eragin dit, hainbeste urteren ostean. Liburu haiek guztiak bata bestearen ondoan irakurtzean izandako inpresio bera berretsi baitit Itsaso ardo koloreak: badaude idazleak, handiak izan arren, ez dakitenak beren lanak ondo errematatzen, hots, amaiera ahulak ematen dizkietenak beren obrei. Sciascia zorrotza delako, darabilen gaia izugarri ondo planteatzen eta garatzen duelako, Siziliaren eta, azken finean, gizakiaren/gizartearen alderdi ilunenak disekzionatzeko trebezia berezia duelako… baina ez daki amaiera biribilak sortzen, edo hori iruditzen zait niri behintzat: nobelekin gertatu zitzaidan, eta are gehiago orain ipuinekin –Julian Barnesi buruz antzeko pentsatzen dut, salbuespen batekin: ingelesak hobeto azkentzen ditu ipuinak; nire hipotesia da Barnesen berezko sena ipuingilearena zela, eta profesionalizazioak bultzatu zuela, halabeharrez, eleberrigintzara. Baina ez egin kasu askorik, nire obsesioak izango dira–. Edonola ere, Sciasciaren liburuan pieza benetan ederrak daude: bildumari izenburua ematen dion ipuina, “Itsaso ardo kolorea”, bere elkarrizketa txinpartatsu eta ironiaz betekoekin, edo “Azterketa”, edo –aurreikusgarriegia suerta daitekeen arren– baita “Bidaia luzea” ere.

Amaierarena arte bat baita, zailenetako bat akaso. Artikulu honenak erakusten duen bezala, ez dudalako asmatzen nola burutu –adibidez, zirkulua ixteko, hasierarekin bat egingo lukeen bukaera batekin, edo itzulpenen gai nagusiarekin lotutako batekin, eta ez, bistan denez, Sciasciaren edo Barnesen amaierena bezalako off topic batekin–. Tamala benetan.

Sciascia

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko urtarrilaren 12an].

 

“Truño”

Aurreko batean bigarren hezkuntzako irakasle batzuen aurrean suertatu nintzen hitzaldi bat ematen, euskal literaturaz oro har. Nire temetako bat denez ikasleen gaztelaniazko eta euskarazko irakurgaien arteko zanga institutuetan etab. –adibidez, Gasteizko ikastetxe publiko batean, DBHko 4. kurtsoan, Ernesto Sábatoren El túnel klasikoa versus Jon Arretxeren 612 euro torrenteskoa; torrentesko, Santiago Seguraren Torrente sailetik, noski–, gaia hizpidera ekarri nuen, euskarazko literaturarekiko atxikimendu eskasaren faktoreetako bat izan daitekeelakoan. Kontuz: ez dut zalantzan jartzen 612 eurok, bere esparruan, izan dezakeen eraginkortasuna –bueno, hori ere bai: mota horretako kontsumoko euskal literatura, maiz, ahulagoa iruditzen zait gaztelaniaz ekoizten edo itzultzen den gehiena baino, baina hori beste gai bat da–, baizik eta bi liburuen artean dagoen alde kultural niretzat gaindiezina: ikasle horien guztien artean literaturzale bihurtzera deituta dauden gazteek ze ondorio atera dezakete euskal literaturaren interesaz eta mailaz, halako edo antzeko dieta baten mende izan badira heziak? Asaldatuko gara, gero, euskaraz irakurtzen duten gazteen –eta, ondorioz, helduen– kopuruen eta portzentajeen jaitsieraz? Ez dut esaten, jakina, hori faktore bakarra denik. Baina harrituko ninduke horrek ere eragina izango ez balu.

Hitzaldiaren osteko galdera gehienak horren ingurukoak izan ziren, espero izatekoa zen bezala entzuleen profila kontuan hartuta. Halako batean, irakasleetako batek eskua altxatu eta ikasleentzako euskarazko irakurgaien aukeraketaren auziaren inguruan honoko hau esan zuen: “Bueno, baina hori guztia, azken finean, gustu kontua da, ezta? Ze nik, adibidez, Cien años de soledad irakurri nuen, eta iruditu zitzaidan un truño” –transkripzioa ez da hitzez hitzezkoa, baina “truño” hitza sic izan zela ziurta dezaket–.

Ni oso hunkibera naiz, eta ez dakit zenbat segundo tardatu nuen erreakzionatzen. Bitartean, oroitu nintzen adiskide batek kontatutako pasarteaz, bidaian zebilela, kanpin batean literatura irakasle alemaniar batekin topo egin, eta, bera oso zalea denez, hizkuntza horretako literaturaz hitz egiten hasi zitzaiola, zenbat miresten zituen Max Frisch, Siegfried Lenz eta antzekoen idazleen lanak. Eta irakasleak erantzun ziola pixka bat aspertuta zegoela literatura triste eta autokritikoegi horretaz guztiaz, Alemania gutxiesten zuena, eta berari benetan gustatzen zitzaiona Ken Follet zela. Literatura irakaslea. Harrapazank.

Hots, gustu kontuak. Arazoa, gurean ezaugarri berezi batzuk izan ditzakeen arren, orokorragoa da.

Kontua da gustua ez dela ezerezetik sortzen, ez dela gauza natural bat, geneetan inprimatuta daramaguna: gustua hezten da. Eta, ados, badakit garai postmodernoetan bizi garela, Don Inorrez taldeak kantatzen duen gisan, eta kultura garaiaren eta kultura beheraren arteko mugak lausotu direla; berdintsu suerta daitezkeela Operación Triunfo, Mad Men nahiz Lear Erregea; kultura herrikoia, masa-kultura, midculta eta garai batean goi mailakotzat jotzen zena nahaste-borraste batean azaltzen zaizkigula egun –testu honetan bertan pop talde baten erreferentzia sartu izanak frogatzen duen bezala–. Baina nago ez den jada ordua pendulua beste aldera bultzatzen hasteko, pixka bat sikiera.

Kontziente naiz kultura garaiarekiko eta kanonarekiko susmoen indarraz: elitista dela, klasista, burgesiak –eta, aurretik, aristokraziak– herriarengandik bereizteko erabilitako gailu edo giltzarrapo sinbolikoa… Horren kontra bi argudio dauzkat: alde batetik, kanona ez dudala gauza finko eta aldaezin bat bezala ikusten, zerbait historikoa bezala baizik, aldakorra beraz, eta, ondorioz, osatu egin daitekeena, eta, nahi izanez gero, eskrezentzia mendebaldar-zuriez eta patriarkalez garbitu. Eta, bestetik, ikusita zein norabide beherakor eta baldres daraman turbokapitalismoko klase menderatzaileen kultur kontsumoak –egun nahikoa daukate, estatusa adierazteko, aberastasun materialagoen erakustaldi lotsagabearekin: Ferrari 488 GTB bat edo Stefano Bemer-en zapata batzuk eraginkorragoak dira À la recherche du temps perduri buruz eztabaidatzeko gaitasuna erakustea baino–, ez dirudiela jada gehiegi arduratu behar dugunik ustezko elitismoarekin.

Eta, segundo horiek igaro ondoren, truñoaren iruzkinari erantzun bat ematen saiatu nintzen. Ez dut uste asmatu nuenik.

gusturako irudia

[Artikulu honen bertsio laburrago bat, “Gustua” izenburuarekin, Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko abenduaren 15ean].

Euskal jarduera kulturalen antolatzaile jatorra izateko dekalogoa

Jardunaldi bat edo hitzaldi-sorta bat antolatzen ari zara, edo argitarapen kolektibo bat abian jartzen. Euskal idazle bat behar duzu, edo euskal intelektual bat, edo irakasle bat, edo aditu bat –hemendik aurrera, laburbiltzearren, EI bat–. Euskalgintzaren, herrigintzaren, administrazioaren edo agian pixka bat guztiaren parte zara. Hona zenbait aholku praktiko –berez, sei, baina azkenik, xirmi-xarmaz, hamar bihurtzen direnak, izenburuko asmoari izena ez ezik izana ere emanez–:

1.- Garaiz luzatu proposamena, nahikoa denborarekin: 32.000 karaktereko testu bat –tarteak kenduta– edo hitzaldi guztiz berri bat bi aste barrurako/etzirako/atzorako enkargatzea ez da ideia onena izaten, eta epea zehazten duen zure deia/mezu elektronikoa/whatsappa jasotzeak aztoramenduren bat eragin diezaioke EIari.

2.- Saiatu eskaera EIaren profilera egokitzen, ahal den neurrian behintzat: EIak, uste zabalduenaren eta irratiko edo telebistako tertuliek erakusten dutenaren kontra, ez dira beti gai edozein gauzari buruz aritzeko –are gutxiago etzirako bada–. Eta, ez ahaztu: gezurra iruditzen bazaizu ere, hitzaldi bat, artikulu edo ipuin bat idazteak lanak ematen ditu, batez ere ondo burutu nahi badira.

2.1.- Eskaria egiteko e-maila erabili behar baduzu, saihestu itzazu, ahal dela, spam motako mezuak. Aipatu ezazu gutxienez EIaren izena idazpuruan; galdetu egiozu –labur bada ere– zer moduz dagoen; aldez aurretik ezagutzeko aukera izan baduzu –azaletik bada ere–, atera hizpidera zerbait minimoki pertsonala. Hots, pertsonalizatu eskaera. Ez eman aukera EIak pentsa dezan Euskal Idazleen Elkarteko direktorioko helbide guztietara bidalitako eskutitz bera jaso duela: erantzuteko inolako beharrik sentituko ez duen horietako bat, alegia.

3.- Ez haserretu EIak, dena delakoagatik –agian 1. edo 2. puntuan zehaztutako arrazoietako batengatik, edo biengatik– ezezkoa ematen badizu. Edo, ados, sumindu, baina ez erakutsi: beste noizbait haren zerbitzuen beharrean egon zaitezke –eta hala ez balitz ere, ezetza EIaren eskubidea da, ezta?–. Eta, ondoren, erantzun iezaiozu sentitzen duzula, eskerrik asko eta hurrengora arte, hots, adeitasun apur batekin, eta ez ohiko euskal lehortasunarekin. Hitz gakoa hemen –apuntatu– jendetasuna da.

3.1.- Badago antolatzailerik, ezezko horren posibilitatearen beldur akaso, dena delako programan edo ekimenean EIaren izena sartzen duena are EIa bera kontsultatu aurretik, bururatutako ekintzen politika eraginkorra izan daitekeelakoan: EIak bere deiturak moldiztegiko letretan finkatuta ikusteak atzeraezinezko efektuak izango balitu bezala. Ez ezazu bide hori urratu: itsusi samarra da, eta ustekabeko ondorioak izan ditzake; EIak, azken batean, izaki autonomoa eta burujabea izaten jarraitzen duela sinestea atsegin du.

Oso ohikoa da, halaber, EIari bueltan ez idaztea, hark esan ondoren programatutako egunean ezinezkoa duela parte hartu. Kasu honetan ere “eskerrik asko eta hurrengora arte” bat bidaltzea asko eskertzen du EIak.

4.- Ez izan –horren– egiatia: ez duzu zertan EIa informatu aldez aurretik ezezkoa eman duen beste EI baten eskutik iritsi dela zure proposamena, eta are gutxiago beste baten ordezkoaren ordezko izateko jo duzula, azken buruan, harengana –salbu eta, agian, 1. puntuari huts egin eta, halabeharrez, oooso berandu bazabiltza eta SOS oihukatzen ari bazara–. Modu horretan, ziurrenik, pozikago emango dizu baietza: EIek, askotan, fikzioekin lan egiten dute, eta fikziozko mundu batean bizi nahi dute, eta beren merituengatik deituak izan direla sinetsi.

4.1.- Bide batez: EIa emakumezkoa bada, ez aipatu inondik ere horixe dela –”neska izatea”, hain zuzen– eskaera berari helarazteko arrazoia, hots, kuota kontua –besterik ez– dela [Katixa Agirreren addenduma].

4.2- Hari horretatik tiraka, ez esan EIari, ezta ere, deitua izan dela “EI periferikoa” izateagatik (hots, arabarra, lapurtarra, iparraldeko zein hegoaldeko nafarra edo zuberotarra izateagatik, bizkaitarrez eta batez ere gipuzkoarrez gainezka dagoen programa/aurkibide batean). Kuotak daude, eta egon, egon behar dute, baina EIari sinestarazi behar zaio partehartzea bere merezimenduekin dagoela lotuta, eta ez bestelako arrazoiekin.

5.- Aurreko aholkuari jarraiki, emaiozu EIari kariño apur bat, edo are koipe pixka bat, Richard Gerek Pretty Womaneko arropa-dendaren eszenan eskatzen zuen bezala; utzi berriz ere albo batera euskal estilo siku hori. EIa senti dadila, une batez sikiera, estimatua, are ezinbestekoa; horrek ere lagunduko dizu haren baietza eskuratzen. Hitzaldi aretora edo dena delako lekura heldu eta lau katu ikustean –edo eskatu diozun testuaren zabalkuntza benetakoaz jabetzean–, itzuliko da errealitatera, lasai egon.

5.1.- Bide batez, eta horrekin lotuta: estimatzeko moduko detailea da, hitzaldi edo irakurraldi batez ari bagara, zu, antolatzailea, ekitaldian bertan presente egoten saiatzea; oso eskertzekoa da, batez ere, auditorioa bost lagunetakoa izatera heltzen ez bada, adibidez. Horrek, ilusioa ez bada, segurtasun pixka bat ematen dio EIari, aurrera eramango duen jarduera burutzeko orduan. Eta, kasualitate gaizto baten ondorioz, zeregin ezin saihestuzkoek ekitaldia egingo den koordenada geografikoetatik urrun egotera behartzen bazaituzte, saia zaitez aretoko atea irekitzeko ardura duen laguna konbentzitzen berak, behintzat, publikoarekin bat egin dezan, eta are amaierako txaloan parte har dezan –baldin eta EIaren hitzaldia edo dena delakoa gustatu bazaio, noski–. Izan ere, zein EIri ez zaio noizbait gertatu hiru lagunentzat saio bat eman behar izatea eta bertan ez egotea ez antolatzailea ezta atea zabaldu duena ere?

6.- Ez izan beldurrik diruari buruz hitz egiteari, edo diru ezari buruz hitz egiteari; lana eskatzeko deitu badiozu, esaiozu zerbait ordainketari buruz, arren. EIa, oro har, ohituta dago euskalgintzaren/herrigintzaren estutasunetara, eta, gauzak ondo azalduz gero, agian prest egongo da lana diru gutxiren truk edo are debalde egiteko –batez ere 5. puntuan iradokitakori eutsi badiozu–. Baina gutxienez saiatu bidaia ordaintzen: ez egin diruak garrantzirik izango ez balu legez, edo horretaz hitz egitea dotorea izango ez balitz bezala. Badakigu EI gehienek beste nonbaitetik ateratzen dutela irabazpidea, ze erremedio, baina bada horretaz bizitzen saiatzen den jendea, eta haiekiko begirunez, sikiera, diruaz argi eta garbi aritu beharko zenuke.

6.1.- Gomendio bat: ahal dela, ez jo, enkargua ordaintzeko diru gutxi badaukazu, “tokiko produktu tipikoen saskiaren” baliabidea erabiltzera –gero eta gehiago zabaltzen ari dena, bide batez esanda–. Pentsa ezazu gibel-ore latez, hutsean estalitako pernil azpilez, sasoiko fruituen erreximenta-potez edo sormarka susmagarriko txakolin botilez beteriko kaxa eraman dezakeen EIa begetarianoa eta are beganoa izan daitekeela. Edo diabetikoa. Edo zeliakoa. Edo, agian, “oparia” sukaldeko mahaian utzi ondoren, berehala atera behar izango duela etxetik Alkoholzale Anonimoen asteroko bilerara. Emaiozu saskiaren balioaren ordaina, txikia bada ere, eskura, eta eros dezala nahi duena EIak…

Hots, bosgarren eta seigarren puntuak laburbilduz –eta, batez ere, hitzaldiez ari bagara, jomuga lekutan baldin badago–: eskaini egiozu EIari maitasuna –maitasunaren simulakroa, behintzat– edota dirua ­­­–zerbait sinbolikoa bada ere: desplazamendua ordaintzeko dieta txiki bat–. Tuteratik Lekeitiora edo Gasteiztik Santa Grazira –edo alderantziz– bidaiatu ostean –ze Euskal Hiriaz asko hitz egingo da, baina ibilbide batzuk, eneee…–, ez dezazula EIa behartu “Bidaia behintzat ordainduko didazue, ezta…?” dohakabeko galdera formulatzera.

[Oharra: askotan EIok gara antolaketa-lan horietaz arduratzen garenok, eta, ondorioz, aholku hauek, ezer baino lehenago, autoaholkuak dira, egindako hanka-sartzeen eta itsuskerien zeharkako aitortza eta, aurrerantzean, ontzeko asmoaren erakusketa].

antolatzaile2

[Artikulu honen bertsio laburrago bat, “Aholkuak antolatzaileentzat” izenburuarekin –ez dizkidate izenburu luzeak onartzen, paperezko argitarapenetan normala den legez–, Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko martxoaren 9an].

Talde “faltsuek” sinatutako hiru disko

Rock eta pop munduko talde guztiak ez dira, berez, errealak: badira fikziozko pertsonaiak bezala sortutakoak, beren arrakastarekin pop musikaren “autentikotasuna” bera zalantzan jarri eta beti ere produktu komertzial baten aurrean gaudela gogoratzen laguntzen digutenak (gutxienez). The Archies, esaterako, 60. hamarraldi amaierako marrazki bizidunak, telebistan baizik ez ziren existitzen (askotariko konpositorek eta estudio-musikarik sortzen eta jotzen zituzten “haien” kantak), eta, hala ere, hit global bat lortu zuten “Sugar, Sugar” singlearekin; bestalde, Spinal Tap taldea izen bereko filma errodatzeko sortu zuten, propio, heavy metaleko taldeen ibilbidearen parodia bat antzezteko, eta, ondoren, pelikularen arrakasta ikusita, bizitza “errealean” jarraitu behar izan zuten, parodiaren parodia gisa, diskoak grabatuz eta kontzertu-birak eginez. Ez dira, aitzitik, kasu bakarrak. Hona hemen antzeko beste hiru adibide bitxi.

chips from chocolate fireball bilaketarekin bat datozen irudiak

The Dukes of Stratosphear, Chips From The Chocolate Fireball, Virgin, 1987.

1985ean mini-LP misteriotsu bat argitaratu zuen Virgin etxeak, 25 O’Clock izenburupean; egilea talde neopsikodeliko ezezagun bat zen, Estratosferako Dukeak, eta kredituetan, 60ko hamarraldiko frikada bat balitz legez, Sir John Johns (gitarrak, ahotsak), The Red Curtain (baxua, ahotsak), Lord Cornelius Plum (teklatuak) eta E.I.E.I. Owen (bateria) agertzen ziren. Handik gutxira LP oso bat atera zuten, Psonic Psunspot,  eta aldi berean CD bat, hizpide dugun hauxe, bi lanak biltzen zituena (CDen garaiaren hasiera zen hura). Taldea faltsua zen, noski, eta berehala jakin zen XTC ingelesak zeudela fakearen atzean, new waveko talde ezagunenetako bat. Jolas bat, kultuzko banda baten ibilbide jorian, bai, baina a ze jolasa! Beste talde batzuek, “deskantsatzeko”, live bat edo bertsioen disko bat grabatzen duten bitartean, XTCkoek kanta berriak osatu eta disko eta erdi fakturatu zuten, 1967-68 inguruko pop doinu psikodelikoak imitatuz eta pastitxe oso konbentzigarriak sortuz, Beatles, Beach Boys, Move eta abarren arrastoan. Bitxiki, disko honek eragin handia izan zuen haien ibilbidean, hurrengo diskoetan (Oranges & Lemons izugarrian adibidez), pseudonimorik gabe jada, ildo horri eutsi baitzioten, hein batean. Gaur, ohore guztiekin, XTCren katalogo nagusian dago, ezin bestela izan, bilduma gozagarri hau.

on the sunday of life bilaketarekin bat datozen irudiak

Porcupine Tree, On The Sunday Of Life…, Delerium, 1991.

1989an hasi zen zirkulatzen, kasetean, Tarquin’s Seaweed Farm lana, 1970ko hamarraldikotzat aurkezten zen Porcupine Tree talde ilun bezain pinkfloydarrak sinatua; izan ere, kritikari batzuek orrialde promozionaleko biografia iruzurtia sinetsi, eta talde zahar baten berpizkundeaz hitz egin zuten. Kredituetan bederatzi musikari agertzen ziren arren, instrumentu guztiak pertsona bakar batek jo zituen, Steven Wilsonek, rock sinfonikoaren fanatiko gazteak, garai hartan No-Man izeneko pop talde estrainioa abian jarria zuena jada Tim Bowness kantariarekin; Porcupine Tree broma bat besterik ez zen, etxean zeukan estudioan ondua. Entzuleek, ordea, txantxa serio hartu (“Radioactive Toy” kanta sinple bezain eraginkorra dezente entzun zen, garai hartan: historiako kanta onenen nire Top 10 partikularrean dago orduz geroztik), eta Wilsonek beste bi kasete atera behar izan zituen Porcupine Tree bezala; are gehiago, Delerium diskoetxeak, kasete haietako alerik onenak bildu eta disko bikoitz bat argitaratu zion 1991an, On The Sunday Of Life… hau alegia. Handik ez hainbestera proiektura kide berriak inguratu (tartean Japan talde ezaguneko teklista ohia, Richard Barbieri), eta Porcupine Tree benetako taldea bilakatu zen, hamar disko argitaratuz, eta Wilson hiperaktiboaren gainontzeko proiektuak eklipsatuz (taldeak existitzeari utzi zion arte, 2010 amaieran: orduz geroztik bere bakarkako karreran zentratuta dabil Wilson, zirkulua itxiz, nolabait…).

gorillaz first album bilaketarekin bat datozen irudiak

Gorillaz, Gorillaz, Parlophone, 2001.

The Archies popero eta infantiloideen ifrentzua lirateke Gorillaz: haiek bezala, marrazki bizidunak dira, berez, baina Scooby Dooren ezpaleko Archie adeitsu haiek mundu postapokaliptiko batean birsortu izan balira bezala, nahasmendu bipolarrez, konspirazioez, zombiez, deabruzko posesioez eta abarrez beteriko unibertso ilun batean alegia. Eta, egiazki, hala behar du izan: The Archies eta Gorillaz-en artean hogeita hamar urte igaro dira, eta, tartean, (kontra)iraultza neoliberal guztia, besteak beste. Musikak pop izaten jarraitzen du, bai, baina pop mutantea, punkak, dubak, hip-hopak, trip-hopak eta beste hamaika estilok infektatutako popa. Proiektu honen arduradun nagusiak Jamie Hewlett komikilaria eta Damon Albarn musikaria dira, nahiz eta hainbat kolaboratzaile izan dituzten (agian gehiegi, disko batzuetan…). Hasiera batean Blur taldeko kantariaren kapritxo bat besterik ez zirudien, proiektu paralelo soila, baina Blur-en itzaltzearekin eta marrazki bizidunek lortu zuten arrakastarekin, Albarnen nolabaiteko talde nagusia bihurtu da Gorillaz, hainbeste ezen guztira hamar disko luze argitaratu baitituzte (ofizialen, erremixen eta B aldeen bildumen artean), eta are zuzeneko emanaldiak ematen hasi une batetik aurrera, talde “erreala” bihurtuz, paradoxikoki…

[Artikulu honen bertsio primigenioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko urtarrileko zenbakian].