Liburutegien aldeko manifestua

Liburutegien aspaldiko erabiltzailea naiz, baina aitor dut gero eta gustukoagoak ditudala; esango nuke garai batean liburu denden zaleago nintzela, baina adinarekin, eta manifestu honetan zehar agerian jartzen saiatuko naizen bestelako arrazoiengatik, biblioteken bandora pasatu naiz neurri handi batean. Agian izango da liburutegiek (handiek, ertainek eta txikiek) eman duten jauziagatik, urte hauetan guztietan, fitxategi astunen atzean (eta, maiz, funtzionario ez bereziki lagunkoien traba egiteko joera zela eta) gotortzen ziren erakunde erlatiboki hermetikoak izatetik, gizarteari begira geroz eta irekiago aritzera, eta erabilgarritasunaren aldetik askoz ere espazio irisgarriagoak bihurtzera. Nik uste dut merezi duela liburutegia defendatzea, hau bezalako manifestu xume batekin sikiera.

Beraz, galdera izango litzateke: zergatik egon liburutegien alde?

1) Liburuz beterik daudelako. Hauxe da, dudarik gabe, biblioteken alde egoteko arrazoi agerikoena, ni bezalako literaturzale baten aldetik. Baina ez bakarra, laster ikusiko den bezala. Kontua da, gainera, liburu horiez guztiez gain, beste gauza batzuez betetzen hasi direla bibliotekak, azken hamarraldi hauetan: filmez, diskoez, komikiez, artez, erakusketez, hitzaldiez, irakurketa eta idazketa tailerrez, eta abarrez. Hori guztia, debalde, edo, gehien jota, prezio oso eskuragarrietan, gainera.

2) Isiltasunaren gordeleku pribilegiatu direlako. Zarata hiritarra, garrasi mailara goititutako elkarrizketa-tonurako joera euskaldun/espainiarra, latazko musikaren nonahikotasuna (are anbulatorioetara iritsi dena, hatza ahoan duen erizainaren kartelak gora-behera) eta dezibelio-maila oro har altua nagusi diren gizarte testuinguru batean, bibliotekek isiltasuna (erlatiboa, ados, baina isiltasuna oro har) babesten jarraitzen dute, haize kontra bada ere. Isiltasuna oraindik nagusi den gure gizarteko espazio publiko bakarrenetakoak bihurtzen ari dira, eta horregatik bakarrik, besterik ez bada, funtzio inportante bat betetzen dute liburutegiek.

3) Gure gizarteen jite ekonomikoa gero eta baztertzaileagoa denean, guztientzako irekita daudelako, eta kulturarako sarbidea eskaintzen dietelako gutxi daukatenei (ere). Aberastasunaren arrakala (eta baita arrakala digitala ere) gero eta zabalagoak direnean, kapitalismo neoliberalaren fase honetan, bibliotekak babesleku bihurtu dira, eta hori gauza handia da, eta, tamalez, gero eta beharrezkoagoa ere.

4) Aurrekoarekin lotuta, publikotasunaren ikurtzat jo daitezkeelako. Egia da badaudela biblioteka eta artxibategi pribatuak ere, baina, normalean, haietarako sarbidea mugatuagoa da, berez: liburutegiaren irudi nagusia publikoarena da, erakunde publikoren bat (udala, aldundia…) nagusi gisa duen espazioarena alegia. Pribatizazioak, esternalizazioak eta, oro har, publikotasunaren atzerakadako garaiotan, bibliotekek jarraitzen dute ongizate estatua deitu zen horren izpirituari eusten, hein batean behintzat. Eta ez modu pasiboan, gainera, liburutegi askok erakutsi zuten bezala ditxosozko kanonaren gatazka gertatu zenean…

5) Kritika literarioan aritzen direlako, zeharka bada ere. Liburu denda txikiak desagertzen ari diren testuinguru batean (talde handien zerbitzuan aritzen diren kateen mesede, maiz), eta kritika literarioa nabarmen huts egiten ari den une historiko batean (dela propagandaren luzapen bihurtu delako, dela liburu-iruzkinetan adiskidekeria edo etsaikeria gailentzen delako), kontua da biblioteketako langile eta arduradunek egin ohi duten aukeraketa, mahaietan edo erakustokietan erabiltzaileen laguntzarako eskaintzen dutena, kritika fidagarriagoa izan daitekeela gorago aipatutako agenteena baino. Garai batean liburu denda txiki batzuek egiten zuten selekzio-lan hori, eta horregatik bihurtzen ginen haien bezero fidel; gaur biblioteka batzuek betetzen dute, best selleraren tiraniari uko egiten diotenean, bihi eta ahotz banatzailearen rol hori.

6) Iraultza digitalari bizkarra eman gabe, kultura analogikoari eutsi egin dion lekuak direlako. Izan ere, biblioteka asko zaharraren eta berriaren arteko nahasketa bitxia (eta erakargarria) bihurtu dira, kultura digitalaren alderdi ezberdinen sarrera ahalbidetu duten neurrian. Baina betiere ni bezalako zaharrunoek estimatzen dugun euskarri fisikoaren (liburuaren, CDaren, DVDaren…) materialtasunari uko egin gabe, inportantea iruditzen zaidana gero eta ez-materialagoa (hots, likidoa baino, gaseosoa) bihurtzen ari omen den gure kultur munduan.

7) Literaturzale edo irakurzale ez ezik, liburuzale garenontzat espazioa aurrezteko aukera ezin hobea eskaintzen digutelako. Onartu behar da, baldin eta aberaskumea ez bazara (edo atikoak opari jasotzen dituen PP, PSOE, CiU edo EAJko politikari horietako bat; ezabatu zure zirkunskripzio politikoari ez dagokiona), une bat iristen dela, norberaren bizitzan, zeinetan erositako liburu guztiek gainezka egiten baitute, eta, bigarren edo hirugarren etxebizitza baten ezean, ez baitago bat gehiagorako lekurik. Apalategien xahuketaren edo expurgoaren zale ez izatekotan (liburuzale askok pairatzen dute Diogenesen sindrome bibliografiko hori) eta paperezko liburuarekiko loturak mantendu nahiez gero, biblioteketako mailegu-zerbitzua ordezko bikaina suerta daiteke.

8) Irakurketaren alderdi sozializatzailearen bultzagile nagusienetakoak direlako, irakurle tailerren eta antzeko ekimenen antolatzaile gisa. Irakurketa (hitzaldian aipatu dut) ekintza bakartia da, baina, niretzat, badu gizarte alderdi bat, normalean irakurketa amaitu ostean gauzatzen dena, eta ekintza beraren alor alienaezina dena, neurri batean behintzat. Bibliotekak, liburuak gure eskura debalde ipintzeaz gain, liburuaren inguruko talde-ekitaldi horien antolatzaile nagusiak dira (ez bakarrak), eta horregatik ere eskertuta egon beharra daukagula uste dut.

9) Eta irakurketaren alde sozialari buruz ari garela, nola ahaztu liburutegien aldeko beste argudio hura: ligatzeko leku mitikoak direla dioena alegia (ligatzeko, baina, 2. puntuan aldarrikatutakoa gogora ekarriz, beti isiltasunean, begiradatxoen, keinuen eta mezu analogiko zein elektronikoen bitartez, eta abar, betiere kitzikagarriagoa bihurtzen duena dena…). Mitikoak direla diot, niri ez zaidalako sekula gertatu, nahiz eta horren inguruko istorio asko entzuna naizen…

10) Definizioz, leku ordenatuak diren arren, aniztasunaren eta jakintzaren kaosaren ispilu direlako. Onartzen dut hau nahiko argudio pertsonal eta agian transferiezina dela, ni neu irakurle desordenatua naizelako, ez bereziki sistematikoa, gai batetik bestera, genero batetik bestera jauzi egitea gustuko duena. Eta zerk ematen du horretarako aukera handiagorik, biblioteka batek baino? Izan ere, froga moduko gisa esan daiteke ez dagoela bi liburutegi guztiz berdin, ez funtsei ezta (lerro orokor eskergarri batzuk alde batera utzita) liburuen klasifikazioari edo banaketa espazialari dagokionean ere. Bibliotekak zorioneko kaos ordenatu bat dira.

11) Finean, liburutegiak maite ditut ez dutelako ezertarako balio, ez liburuek eta literaturak baino gehiago behintzat. Gastu publikoa justifikatzeko berehalako erabilgarritasunari dei egiten zaion garaiotan (errepideak, abiadura handiko hondorik gabeko putzu burdinbidedunak, osasuna, pentsioak, armada…), kontsolagarria da gure plazera eta jakintza zabaltzea beste helburu ez duten erakundeetan dirua (gutxiegi beti) gastatzen jarraitzea.

Esan dezagun ozen:

Gora liburutegiak!

Index

[Testu hau “Informazio eta Dokumentazio Kudeatzaileen III. Bilkura: Eskola Liburutegiak” izeneko jardunaldietan aurkeztu nuen, Udako Euskal Unibertsitatearen Markeskoa Jauregian, 2017ko ekainaren 29an. Blog honetan ikasturte honetan zintzilikatuko dudan azkeneko oharra edo hondarra izango da. Irailera arte!]

Postpunk-eko hiru (lau) disko

[Badira hilabete batzuk ez dudala berreskuratzen nire “Hiru disko” saileko alerik. Kasu honetan tokatzen zena postpunk delakoaren diskoez idatzitakoa zen, eta irudipena daukat, aurrekoak ez bezala, zaharkituago geratu zaidala hau, hain zuzen ere –orduan– nahiko garaikidea zen joera bati buruz aritu nintzelako. Saiatu naiz igaro diren zazpi urteren zanga gainditzen, besteak beste laugarren disko bat gehituz, baina ez dut uste lortu dudan…].

Revivala da rock musikak mugimendu “berriak” sortzeko erabiltzen duen metodo nagusia, egun; agian ez zaio besterik geratzen, agorpen fasean dagoela erakutsiko lukeen zerbait. Zer esanik ez, badago joera hori mesprezatzen duenik, baina nik maite dut. Besteak beste denboraren igarotzea mantsotzen duelako, nolabait, betiereko itzulera baten sentsazioa eraginez, eta hori, sinets iezadazue, gero eta garrantzitsuagoa da adin batetik aurrera. 2000. hamarkadako bigarren erdialdeko postpunka, alde horretatik, 70ko hamarkadaren amaiera eta 80aren hasierako afterpunkaren eguneraketa da (batzuek izendapen bera erabiltzen dute bi uneetarako, baina nik nahiago dut hala desberdintzea), hots, Joy Division, Siouxsie, Gang of Four, Killing Joke, PIL, The Chameleons eta enparauen soinuena alegia.

bloc party silent alarm bilaketarekin bat datozen irudiak

Bloc Party, Silent Alarm, Wichita 2005.

Punkaren, elektronikaren, krautrockaren eta funkaren gurutzaketa gertagaitz hura fagotizatzen hasi zirenetako batzuk izan ziren Bloc Partyko kideak; badago zaku horretan Franz Ferdinand, Maxïmo Park edo Killers bezalako taldeak sartu nahi izan duenik ere, baina horien guztien izpiritua popero eta argiegia egia da, nire ustez, postpunkarekin lotzeko; 2010ko hamarraldian zehar talde horiek izan zuten bilakaerak nire garai bateko iritzia konfirmatu baino ez zuen egin. Bloc Party britainiarrak beste kontu bat zirela iruditzen zitzaidan orduan, eta haien lehenengo disko honek ederki laburbiltzen zituen genero berreskuratuaren ezaugarriak: gitarra zorrotzak, doinu (batzuetan) dantzagarriak (iluntasun itogarri batekin nahastuak), Kele Okereke kantariaren ahots berezia, eta angustia nerabe-metropolitarra letretan; “Banquet”-en abesten duten bezala, “Why’d you feel so underrated? /Why’d you feel so negated? / Turning away from the light /Becoming adult / Turning into myself / I wanted to bite not destroy”. Debut disko bezala ez dauka parerik (2005 urteetako onenen zerrenden gailurrean agertu zen), eta, izan ere, Bloc Party azken urteetako hypei leporatu zaien irregulartasunaren eredu litzateke: aurreneko disko distirant bat, hurrengoek berdindu ezin izan dutena. Eta hala da: A Weekend In The City (2007) eta Intimacyk (2008), gaizki ez dauden arren, ez dute honen urgentzia zehatza. Hurrengoek, eta Okerekek bakarka atera dituenek, erabateko dekadentzia berretsi dute, eta nolabaiteko one hit wonder bezala utzi du disko hau. Lastima.

radio 4 enemies like this bilaketarekin bat datozen irudiak

Radio 4, Enemies Like This, Astralwerks 2006.

Radio 4 brooklyndarren kasua pixka bat ezberdina da, alde horretatik: haien lehenengo diskoa, The New Song & Dance (2000), nekez lotu daiteke postpunkarekin (goizegi zen), eta new wave doinuen birziklapena zen gehiago; hurrengoarekin (eta DFA faktoriaren laguntzaz) ipini ziren estilo “berriaren” arrastoan (Gotham!, 2002), eta, izan ere, horixe izaten da adituek aukeratu ohi dutena Radio 4-en dance-punk delakoaren bikaintasuna azpimarratzeko. Ni, badakizue, arrarotxoa naiz eta haien azkeneko erreferentzia ekarriko dut hizpidera, Enemies Like This, izarretako bat nire iPodean, erregalatu zidaten zorioneko egunetik kasik. Dantzagarritasuna eta perkusioen zehaztasuna azpimarratuko nituzke nik kanta itsasgarri hauen ezaugarri nagusitzat. Batzuek The Clashekin konparatu dituzte, baina salbuespen bat edo besterekin (“Ascension Street”-eko oihartzun jamaikarrak, adibidez), zer ikusi gutxi dute (musikalki) britainiarrekin; ziurrenik haien letra batzuen kutsu ezkerzaleagatik egin da konparazioa. Bertan ageri ohi den analisi politikorako gaitasuna, zer esanik ez, The Clashena bezain azalekoa da, baina, dena den, gustua ematen du disko bat hastea “I was a prisoner in a factory / I can keep nothing for myself” deiadarrarekin. Dantza bai, borroka ere bai! [2017ko eguneraketarako oharra: disko hau izan zen Radio 4-k grabatu zuen azkena, urte batzuk geroago desagertu baitziren. Ikusten denez, sekulako bista daukat iraungo duten taldeen aldeko publizitatea egiteko…].

"we are standard" 2008 bilaketarekin bat datozen irudiak

We Are Standard, We Are Standard, Mushroom Pillow 2008.

Zalantza batek hartu ninduen, jatorrizko artikulua idaztean, azken(aurr)eko disko honekin: Deloreanen bat, ala We Are Standarden bat? Bi arrazoik bultzatu ninduten, orduan, bilbotarren alde egitera: baga, Deloreanen gero eta deriba poperoagoak (maite dudana, baina postpunketik urruntzen duena), eta, biga, zuzenekoetan talde bakoitzak duen jarrerak: Deloreanen kantariaren hieratismoak mesede gutxi egiten die haien kontzertu teknikoki bikainei; We Are Standard ez dira agian horren perfektuak, baina gehiago transmititzen dute, eta hori inportantea da ikur gisa dantzagarritasuna duen talde batentzat (bueno, agian suerte txarra izan dut Deloreanekin, pentsatu nahi dut, eta egun txar pare batean harrapatu ditut, auskalo). Edozein modutan, iruditzen zitzaidan orduan, bigarren disko honetan jauzia eman zuten We Are Standard-ekoek aurrenekoarekin alderatuta (3000 V-40000 W, 2007; orduan Standard ziren soilik, baina izena aldatu behar izan zuten Portlandeko talde batekiko nahasketak saihesteko). Ez dakit Gang of Four-eko Andy Gillen produkzioagatik izango den, erabiltzen dituzten bi bateriengatik, edo abesti guztiak zeharkatzen dituen erritmo kutsakorrengatik, kontua da disko biribil eta jostaria atera zitzaiela, ingelesezko letra hutsal samarrekin (baina oso korugarriak) eta hutsegite bakar batekin: Laboaren “Gure bazterrak”-en haien bertsioa sartu ez izana bonus track gisa. Edonola ere: harrikoa egiteko nire soinu-banda nagusia, artikulua idatzi nuen garaian [orduz geroztik taldeak hirugarren aldiz aldatu du izena –orain WAS dira, auskalo zergatik– eta, Deloreanen urratsak jarraituz, dance-poperako bidea urratu dute, Madchester inguruan geldialditxo bat egin ondoren; Deloreanekiko nolabaiteko mimetismo hori kontuan hartuta, galdetzea dago ea beste “Simple Minds sindrome”  baten aurrean ote gauden, U2ren pausoen atzetik baitzebiltzan eskoziarrak garai batean, galbiderantz noski…].

belako eurie bilaketarekin bat datozen irudiak

Belako, Eurie, Gaua 2013.

Edonola ere, artikulu hau gaur egun idatzi izan banu, agian ez nukeen We Are Standard-en diskoa sartuko, hirugarren gisa, Belakoren bat baizik. Ze agian 2000ko hamarraldian postpunkaren kontuarekin hasi ziren talde gehienek “nagusi” egin eta abandonatu dute joera hori, honez gero, baina argi dagoena da revival hura gelditzeko etorri zela, etengabe sortzen baitira ildo horretako taldeak, munduko txoko guztietan eta, jakina, baita gurean ere. Azken aldi honetako sorpresarik ederrena, dudarik gabe, Belako bizkaitarrena izan da. Urteetan ikusi dudan zuzeneko indartsuenaren jabe, gurasoen diskotekatik (imajinatzen dut) ondo liseritutako eragin-sortarekin, dantzarako doinuen eta joera punk-agoaren dosifikazio zehatzarekin, arrakasta dezente lortu dute Euskal Herritik kanpo ere, oso bizkor gainera (ingelesez kantatzeak lagunduko zien, Deloreani eta WASi bezala; ematen du, Berri Txarrakek bezala, hori berau euskaraz lortzeko luzeago eta konstanteago aritu behar dela). Hori gutxi balitz, nire eta gure alaba nagusiaren gustu musikalak gurutzatzen diren puntu bakarrenetako bat bihurtu dira, preziorik ez daukana ni bezalako aita zaharruno eta (patetikoki) guayarentzat. Zalantza izan dut lehenengo diskoaren (Eurie maketeroagoaren) edo Hamen leundu, arrakastatsu eta perfektuagoaren (2016) artean, baina azkenean aurrenekoaren gordintasunarekin geratu naiz, oso ondo ezkontzen delako postpunkaren izpirituarekin (halakorik balego), eta, gainera, “Sea of Confusion”, “Southern Sea (Beautiful World)Cureskoa,  eta “Stop Contradictions” bezalako luzokertzarrak dituelako. Tira, aurreko bandekin bezain suerte ona badut, gomendio hau Belakoren dekadentziaren ataria izango litzateke, baina hurrengo diskoa aurrerapenezko kanta bezain ona bada (“Render Me Numb”), ez dago kuidadorik.

[Testu honen lehen bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2010eko otsailean]

Literatura: ispilu ala leiho? Erantzun posible bat

Lehengo igande eguerdian, Zarautzeko Literaturia jaialdian parte hartu nuen, Miren Gorrotxategi nobelagilearekin eta Mikel Ayerbe kritikariarekin batera, “Literatura: ispilu ala leiho?” solasaldian; gure “idazle” eta “irakurle” esperientziez luze hitz eginarazi ondoren, Ayerbek izenburuko galdera bota zigun. Miren Gorrotxategik, gidoia adostu genuenean aipatu genuen bezala, ipuin batekin erantzun zion galderari, Hitzen Uberan plataforman aurki dezakezuena; nik ere ipuin bat neraman prestatuta, “Ispiluarena” izenekoa, eta hura irakurri nuen, nahiz eta, idatzi berria nuenez, oso gordinik egon (buelta pare bat eman behar dizkiot oraindik behin betiko bertsiora iritsi arte); ez dut, beraz, hemen argitaratuko, gaurkoz behintzat.

Dena dela, ekitaldiaren lerroburuari erantzuteko beste kontu bat neraman patrikan, une horretan erabiltzea ez zitzaidana egokia iruditu, eta post labur honetan txertatuko dudana.

Deigarria bezain iradokitzailea iruditu zitzaidan Constantino Bértolo editorearen hausnarketa batetik abiatu nahi nuen. Hauxe da:

XIX. mendeko nobela, ispilu bat bidean zehar; XX. mendekoa, bide bat ispilu batean zehar; XXI.ekoa, ispilu bat ispilu batean zehar”.

Imajinatzen dut aforismo moduko horrek interpretazio bat baino gehiago onartzen duela, baina nik egin nuena hauxe zen: XIX. mendeko nobelak (nobelagintza literaturaren genero goren gisa koroatzen hasi zenean) kanpora, mundura begiratu zuela oro har, eta hura islatu nahi izan zuela, ispilu baino leiho izan nahian (azken hori, jakina, nire uztakoa zen, gure solasaldirako propio eramana); eta XX. mendekoak, oro har ere bai, garrantzi gehiago eman ziola nobelaren beraren eraikuntzaren gailu eta bitarteko guztiei, “bideari” alegia (azken finean, pentsatu nuen, hainbestetan erabili den Claude Simon nouveau romancierraren “abenturaren kontaketa” versus “kontaketaren abentura” alternatibaren nolabaiteko birformulazioa izango litzateke). Bértoloren hausnarketaren azkeneko elementuak, XXI. mendeko nobelari buruzkoa (“ispilu bat ispilu batean zehar”), idazlearen Ni-aren egungo metastasirako joerarekin lotzen dut nik, bestalde, Robert Wyattek aspaldi salatzen zuen “The Age of Self” horretatik abiatuta aurrera egin duena azken hamarraldi hauetan, selfiearen kulturan, sare sozialetako planttakerian, autofikzioaren eztandan edo autolaguntzazko autobiografismoaren gorakadan sumatu daitekeen bezala (baita gure literaturan ere; adibide baterako, bakarra ez den arren, ikus Ibon Egañaren kritika bikain hau). Tira, paradoxikoki (edo ez), Twitterren bota zuen Bértolok bere hausnarketatxoa.

Ni arduratzen nau, alde horretatik, ispiluegi bihurtu ez ote dugun literatura. Dudarik gabe, literaturak, berez, badu hortik zerbait, guztia sortzen delako Ni-tik, modu batean edo bestean. Baina hiperinflazioa, historia ekonomikoak behin eta berriro erakutsi duen bezala, ez da bereziki osasuntsua. Eta egotismoak lirikaren presa gainezka egin zuenetik eta inguruko genero literarioetan eta, batik bat, narratiban barreiatu zenetik, irakurleok ez daukagu atsedenik. Noizean behin joera horren kontrako zantzu pozgarriak aurkitzea posible den arren, Mari Luz Estebanek egiten duena bezala bere Amaren heriotzak libreago egin ninduen lan azpimarragarrian (Pamiela 2013), prosazko pasarteetan lehenengo pertsonari uko egitean eta hirugarrenera pasatzean: ni-ak hor jarraitzen du, zer esanik ez, baina ez da horren inposatzailea, leku gehiago uzten dio irakurleari. Eta, alde horretatik, esango nuke hobeto betetzen duela R. L. Stevensonen manu zahar hura: “Eragin handiena duten liburuak, eta zinezkoenak beren eraginean, fikziozko lanak dira. Ez dute irakurlea dogma batekin lotzen, ondoren okerra dela jabetuko dena; ez diote lezio bat irakasten, ondoren desikasi beharko duena. Errepikatu, berrantolatu, argitzen dituzte bizitzaren lezioak; gugandik askatzen gaituzte, besteen ezagutzara behartzen gaituzte; eta esperientziaren sarea erakusten digute, ez gure kabuz ikusi ahal dugun eran, baizik eta aldaketa berezi batekin –gure izakiaren EGO munstrotsu, xahutzaile hori ezabatuz, une batez” (maiuskulak Stevensonenak dira). Izan ere, hori zaila egiten zait lortzea, maiz, “ego” horretan horrenbeste oinarritzen den autofikziotik edo autobiografismotik. Baldin eta ego horri distantzia ironiko minimo batetik heltzen ez bazaio, behintzat.

Baina, bestalde, literatura “kanpoko” mundurako leiho zabal eta garden bat izan daitekeela, errealitatea bere osotasunean eta zehazki harrapatu dezakeela, XIX. mendeko nobelagile askok pentsatzen zuten bezala, asmo xaloegitzat hartu beharko genuke gaur eguneko ikuspegitik, nobela “bide bat ispilu batean zehar” bilakatu osteko garaiotan hain zuzen ere. Izan ere, hori, gaur egun, best sellerrek eta nobela historiko arruntenek baino mantentzen ez duten haur-sinesmen bat dela esango nuke.

Beraz, planteatutako galderari erantzun bat ematekotan, hauxe aldarrikatuko nuke: literatura leiho bat izan daitekeela, pitzatuta dagoela onartzen dugun neurrian. Eta baita ispilu bat ere, baina deformantea den bitartean (badaezpada).

Eta beste egun batean jarraituko dut, bide batez esanda, metaforaren kontrako nire gurutzada.

Gari Berasaluze erabiltzailearen argazkia.

Argazkia, testuan aipaturiko ekitaldikoa, Gari Berasaluzerena da.

(Euskal) Liburuen aurkezpenerako hamalau aholku

[Paskin honen bertsioak (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) nire liburuaren aurkezpen batzuetan erabili izan ditut azken aldi honetan, bonus track gisa-edo. Paper oso bereziko kaieretan inprimatzen nituen, ekitaldien amaieran banatzeko].

Liburuen aurkezpena ekintza publiko erlatiboki modernoa da: garai batean (euskal munduan 1990eko hamarraldira arte, oro har) liburuak salmentan jartzen ziren, besterik gabe, eta ez zegoen prentsa edo jende aurreko aurkezpen ofizialik; (gaur egungoa baino gogorragoa izan ohi zen) kritikaren edota ahoz ahokoaren bitartez lortzen zuten oihartzuna, eta ia ez zegoen liburuaren inguruko bestelako publizitate-jarduerarik. Aurkezpenen (edota aurkezpenezko prentsaurrekoen) generoaren gaztetasun horrek, dena dela, ez gaitu gutxiestera eraman behar: liburuen aurkezpenak egitea Arte bat da, orobat (gastronomia arte bihurtu badute, edozer izan daiteke, azken batean). Hona hemen zenbait aholku zure liburua modu eraginkorrean eta (literarioki zein komertzialki) arrakastaz aurkez dezazun.

1.- Aukeratu ondo eguna, batez ere liburua udazkenean argitaratzeko ideia malapartatua bururatzen bazaizu (edo beste erremediorik ez baduzu, noski): Durangaurrea mortala izan ohi da (euskal literatur urtea bitan banatzen da, ondo jakina den bezala: Durangaurrea, eta Durangostea). Izan ere, zenbat eta gehiago hurbildu abendura, orduan eta aukera gehiago zure aurkezpenak Kirmen Uriberen edo Toti Martinez de Lezearen azken lanarenarekin bat egiteko, espazioan eta denboran, eta, okerragoa dena, komunikabideetan… zeinetan ondo baino hobeto baitakizu zeini emango zaion lehentasuna…

2.- Ez egin prentsaurrekorik Donostiatik kanpo. Gogora ezazu euskal kulturaren erdigunea Donostia, Zarautz eta Andoain artean kokatuko litzatekeen Bermudetako Hirukian dagoela, eta hortik at zure liburuak apenas lortuko lukeela oihartzunik: Euskal Herrian, Atlantiko Ozeanoan ez bezala, Hirukitik kanpo geratzen dena da desagertu ohi dena…

3.- Ez izan beldurrik astuna gertatzeko. Lagunak abisatu eskura dauzkazun modu guztietan (zuzenean, telefonoz, e-mailez, waxapaz, tam-tamez, txalapartaz). Eman matraka sare sozialetan (horretarako daude). Urdaiazpikoak bidali kazetariei (Gijuelokoak, ahal dela). Zabal daitezkeen irudietan ekitaldian jendetza egon den inpresioa eman behar du, edonola ere (Photoshopa, edota angeluak ondo kudeatzen dakien adiskide argazkilari hori, alternatiba egokiak izan daitezke).

4.- Ez larritu zure editoreak mahaian agertuko duen entusiasmo falta orokorragatik: sakon sakonean, eta islatzen saiatuko ez den arren, pozez zoratzen dago zure maisulanarekin. Euskal editoreak horrelakoak dira, oso euskaldunak; ez dago bueltarik, baldintza hori jartzen omen diete editore bihurtzeko. Kontsola zaitez  pentsatuz bere aurkezpena oso laburra izan ohi dela. Eta gogoratu editoreak baduela paper are inportanteago bat aurkezpen ekitaldietan, zeinaz geroxeago arituko baikara.

5.- Aukeratu ondo zure aurkezlea. Idazlea, kritikaria, kazetaria, aktorea, bertsolaria edo futbolaria dela, ez dadila editorea bezain euskalduna izan, eta, batez ere, zu baino garrantzi handiagoko pertsonaia publikoa izan dadila (tira, badakigu: ez dago zu baino garrantzi handiagoko inor, berez; esan nahi dena zera da, boladan zu baino sartuago dagoen norbaitengana jotzeko…). Ziurtatu, hori bai, ez dizula aurkezpena boikoteatuko: utzi egiozu argi aurkezpena egiteak zure lana defendatzea, laudatzea, goratzea inplikatzen duela. Badaezpada.

6.- Berdin dio aurkezlea zein luze arituko den: berak baino gehiago hitz egin behar duzu zuk. Ez egin kasu aurkezleen lana egilearen soberako interbentzioak arindu eta autolaudorioak mugatzean datzala dioten zurrumurruei: tontakeriak. Ez izan beldurrik errepikapenei: pedagogo modernoek aldarrikatzen dutena aldarrikatzen dutela, ideia bat behin eta berriro matxakatzea da hura burmuinetan ereiteko biderik eraginkorrena.

7.- Inportanteena zure mezua argi geratzea baita, are spoilerrak egin behar badituzu ere: kontuan hartu liburuaren aurkezpen bat ez dela soilik edo nagusiki “hemen dago liburua” esateko modua, baizik eta liburuaren irakurketaren lehenengo urratsa. Idazle (pos)modernoak, idatzi ez ezik, liburua nola irakurri behar den inposatu behar du, hasieratik bertatik, kaleratzen den unetik. Kontuan hartu jende gehienak ez duela irakurtzen, eta aurkezpenean esango dituzunak (eta ondoren emango dituzun elkarrizketak etab.) izango direla zure lanari buruz publikoak jakingo duena, eta, ondorioz, haien eta (liburua agian irakurriko duten) kritikarien iritzia gidatzera behartuta zaudela.

8.- Ez ahaztu “Liburu hau idaztean asko ikasi dut”, “Nire obrarik osoena da”, “Lan izugarria eman dit erredakzio / dokumentazio / inspirazio prozesuak”, “Idazketa prozesuan zehar irakurlea lagun izan dut hasieratik” edo gisako esaldi asertiboak erabiltzeaz: zure buruarengan duzun konfiantza mugagabea irakurleengana iristeko aukerak biderkatzen dira modu horretan. Azken batean, Benito Taibo poetak dioen bezala, liburu guztiak dira autolaguntzazkoak (salbu eta izenburuan “autolaguntza” hitza daramatenak, noski), eta, zentzu horretan, aurkezpenak autolaguntzen autolaguntza besterik ez lirateke….

9.- Ekitaldia hasi aurretik, ezkutuan, kartulinazko txarteletan eta maiuskulaz argi idatzita, banatu galdera batzuk publikoaren artean (errazagoa suertatuko zaizun zerbait, baldin eta 3. puntuan aholkatutakoari jarraituz arrakasta izan duzun adiskideak erakartzen edo/eta urdaiazpikoak banatzen). Zer esanik ez, galderen txanda iristean egin beharko dituzte, ahalik eta naturaltasun handiarekin. Hasteko, erantzun egiezu “Pozten nau galdera hori egin izanak” edo antzeko espresio bat erabiliz.

10.- Ez larritu aurkezpenean zehar zure bizitza pertsonalaren inguruko xehetasunen batek ihes egiten badizu (zure katutxoaren ajeez, idazle profesional izatearen atsekabe kontaezinez, presondegian pasatutako denboraz, zure psikologo lacandarraren etzalekuaren erosotasunaz, Isabel Preyslerrekiko zure harremanaz, euskal publikoak zure liburuak ez erosteko temarekin jarraitzen badu betirako erretiratzeko mehatxuaz…). Are gehiago, presta ezazu aldez aurretik, eta bota ezazu eskapatu izango balitzaizu bezala. Bakarrarekin nahikoa izaten da: bonbatxo informatiboak ondo dosifikatu behar dira.

11.- Ekitaldia amaitzean, kazetariei pasatu zure interbentzioaren testua, egoki fotokopiatuta: ez da ezer utzi behar zoriaren esku. Bizkor ibili, kazetariak herioak hartuta atera ohi dira eta hurrengo aurkezpenera edo kultur ekitaldira edo inauguraziora garaiz iristeko asmoz.

12.- Gonbidatu itzazu gelditzen direnak aurkezpen ondoko lehen potera (nahiz eta edariak eta pintxoak ordaindu, benetan, editoreak egingo duen: horixe izango litzateke bere aurkezpenerako rol nagusia, 4. puntuan aurreratzen genuen bezala) (izan ere, garai batean, zin degizuet, bazkaltzera eta guzti gonbidatu ohi zuten editoreek: o tempora, o mores).

13.- Haserretu zaitez, eta are publikoki protestatu, zure liburuaren aurkezpenaren berria egunkarien azalean argitaratzen ez bada, edo, gutxienez, kultur orrialdeetako baten eskuineko aldean. Salbu eta zure aurkezpena Kirmen Uriberen edo Toti Martinez de Lezearen baten egun berean egiteko zoritxarra izan baduzu, noski.

14.- Inoiz galdetzen badizute, ukatu komunikabideetan zure aurkezpenekoak izango balira bezala agertzen diren adierazpenak zuk egin dituzunik: egotzi egizkiozu aurkezleari (ikus  5. aholkua), edo kazetari kaxkarren lan eskasari, are, 11. itemean gomendatu bezala, zure hitzak fotokopiatuta eman badizkiozu, edo horrexegatik hain zuzen ere.

Izan ere, testu hau, badaezpada, hamar segundo barru autosuntsituko da. Hamar, bederatzi, zortzi, zazpi…

shakespeare microphones bilaketarekin bat datozen irudiak

Iñigo Astiz eta Iban Zalduaren arteko solasaldia (Loraldia jaialdirako prestatu bezala)

[Apirilaren 4ean Iñigo Astizek eta biok, Bilboko Loraldia jaialdiaren baitan, nire (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) liburuaren inguruko performance-elkarrizketa bat gauzatu genuen, Poza Lizentziatuaren kaleko Elkar liburu dendan. Honekin batera egun horretarako landu genuen eskema aurkezten dugu, Astizek idatzitako sarrerarekin batera. Testua luzexeago irten da ekitaldia bera baino, galdera batzuk tintontzian gelditu zitzaizkigulako: hau, beraz, ekitaldi haren extended playa izango litzateke, nolabait esateko. Abisatuta zaudete, ez kexatu gero].

NOR IZAN ZEN IBAN ZALDUA?

Normalean halako aurkezpenetan ohikoena izaten da hasieran liburua eta liburuaren idazlea aurkeztea. Kasu honetan, Iban Zaldua idazlea, eta EUSKAL LITERATURAREN ALDE ETA KONTRA liburua. Ohikoa izaten da gainera, aurkezleak esatea, aurkeztuak ez duela aurkezpenik behar, eta gero, paradoxikoki, idazleari buruzko aurkezpen ezin luzeagoa egitea, nagusiki elkar zeinen ongi ezagutzen duten erakusteko eta beren arteko gertutasunaz inolako zalantzarik ez uzteko, zeren eta argi baitago bere burua aurkeztea izaten dela halako saioetan aurkezlearen sakoneko helburua, nahiz eta publikoki kontrako itxura emateko eginahalak egingo dituen, arrakasta handiagoz edo txikiagoz. Beraz, aurkezlea mintzo denean, ez sinetsi, tranpa bat da.

Hortaz, Iban Zalduak ez du aurkezpenik behar, baina aurkezleak maitatua sentitzeko eskubidea ere baduenez, aurkeztu egingo dugu Iban Zaldua. Kontuari perspektiba historiko pixka bat ematea da interesatzen zaidana, ordea, eta horregatik nire asmoa oraingoan ez da izango Iban Zaldua nor den azaltzea, baizik eta saiatzea aurkezten Iban Zaldua nor izango den erretrospektiban. Alegia, nola gogoratuko den Iban Zaldua etorkizunean, hain justu ere, Garoñako lehen leherketa nuklearraren ondorioz sortutako euskaldun mutante arraza berriak Ikastolen Elkarteko eta are Euskaltzaindiako zuzendaritzaren kontrola hartu, eta horren ondorioz, droga bidezko bizikidetza-bideo-performance-antzerki-multidiziplinarren promozio kanpainaren albo ondorio gisa, euskal literatura guztia desagertu, eta euskal liburugintza ISISek liberatutako Iruñeko Kalifatoko Unibertsitate Islamikoan hautazko ikasgai bat baino bilakatuko ez denean Desagertutako Kulturen Ikerketen Adarrean; zehatz mehatz, hemendik bost urte barru.

Etorkizun hipotetiko baina oso probable horretan, eta atzera begira jarriz gero, azaldu nahi nuke nor izan zen Iban Zaldua, edo, Ibn Zhaldun, sunitek Arantzazuko mezkitatik ezarritako errekonbertsio masiboaz geroztik erabilitako idazkera errespetatuz gero. Ba, Iban Zaldua edo Ibn Zhaldun izan zen euskal idazle bat publikatu zituena hainbat ipuin liburu, nahiko blasfemoak denak, eta izan zen idazle bat argitaratu zituena ere euskal literaturari buruzko saiakera batzuk ere, are blasfemoagoak zirenak ziuraski. Baina, halere, ikertu beharrekoak izango dira liburu horiek, hain zuzen ere, saiakera liburu horietan gordetzen delako euskal literatura izan zenaren erretraturik biziena. Eta ezinbestekoa izango da erretratu hori kontsultatzea, harik eta jakin nahi bada zer nolakoa izan zen euskal literatura itzalaldi analogikoaren aurretik, eta Euskal Herriko bertsolari txapelketa finaleko azken zonbi erasoa gertatu eta Euskal Herriko Liburutegi nazionala bere egoitza definitibora leku aldatu baino lehen, Basque Culinary Centerrean patatak biltzeko erabiltzen den txoko baztertu batera.

Lagun batek esaten zuen, eta ni ados nago berarekin, Iban Zalduari inoiz ezingo zaiola behar bezala eskertu etorkizunean euskal literatura benetan existitu zela frogatzeko egiten duen ahalegina. Zalduaren saiakerengatik ez balitz, maiz irudi dezakeelako euskal literatura ez zela sekula eztabaida gune (neurriz) bizi eta (neurriz) interesgarri bat izan, baizik eta malba haztegi eternoki aspergarri bat. Horregatik, eskerrak eman behar zaizkio ahalguztidunari Iban Zaldua edo Ibn Zhaldun behin gure artera bidali zuelako, eta errezoan jarraituko dugulako haren bigarren haragiztatzearen alde hemendik aurrera ere, zeina Alak ez dezala nahi gehiegi berandutu dadin, alhamdulillah.

Iñigo Astiz, Bilbon, 1428ko radjabean.

ELKARRIZKETA:

Iñigo Astiz.- Azken aldian badirudi mantra moduko bat bihurtu dela euskal kulturan, eta zehazki euskal literaturan, kritika falta dela esatearena, baina bitxia da gero, oso era ez-olinpikoan hartzen dela kritika norbere lanari buruzkoa denean. Zeren sintoma izan daiteke hori?

Iban Zaldua.- Ziurrenik, bururatzen zait, bi faltena edo hutsuneena. Lehenik eta behin, segurtasun faltarena, artisten munduko jendeari beti gertatuko zaion zerbait, hemen eta Hong Kongen; izan ere, hori da literatura zientziatik desberdintzen duen kontu nagusietako bat: zientziaren alorrean hipotesi bat edo teoria bat faltsua dela frogatzen denean, ez dago eztabaidarik, alde batera uzten da eta kito: zientzialariak amorrua sentitu dezake huts egin duelako, baina zalantzarik ez dago. Berdin teoriak irauten duen bitartean, inork ez duelako hoberik proposatu: ziurtasuna osoa da beti. Arte munduko ekoizpena, ordea, ez dakigu sekula ona edo txarra den benetan, ziurtasun eza horrek bizi gaitu, berdin dio idazle kontsakratua zaren ala hasiberria. Hortik erakusten ditugun jarrera eta erreakzio histeriko samar asko…

Bigarrena ohitura faltarena izango litzateke. Ez gaude kritikara ohituta. Kritika argiki negatiboak gutxi dira, eta, daudenean, nahiko adeitsu eta versailleskoak dira. Eta hala ere jendea asko haserretzen da, eta, okerragoa dena, haserre hori publikoki erakusten du: nahikoa da gogoratzearekin Alex Gurrutxagak Zazpigarren heriotza liburuari egin zion kritika dotorea, eta egilearen erreakzioa –kritikatu nagusia argitaletxea zen arren, nire ustez–. Izan ere, euskal literaturan, gaur egun, kritika negatibo nagusia isiltasuna da, ziurrenik. Eta horrek benetako kritika negatibora ohituta egoteko aukerak murrizten dizkigu.

IA.- Badituzu eleberri laburrak, komikiak, eta literaturari buruzko saiakerak ere, baina nagusiki ipuin idazlea zarela esango nuke. Nire inguruan maiz aditu dudan zerbait komentatu nahi nizuke horregatik. Zure ipuinen zale diren lagun batzuek ere esan izan didate, eta ziur nago zuri ere esango zizutela antzeko zerbait behin baino gehiagotan, baina ipuin idazle kontrastatua eta publikoaren onarpen bat lortuta duzula, ze nezesidade duzu halako kritikak idatzi eta “jaleotan” sartzeko? Nik eskertzen ditut, baina jakin nahi nuke zuri zergatik zaizkizun hain erakargarri.

IZ.- Agian nire berezko izaera kritikoarena da, eta fikzioen idazle izatea mozorro bat, kritiko frustratuaren irtenbide koldarra. Edo agian fikzioa etengabe sortzearen ezintasunaren ondorio besterik ez da: ondo datozkidala halako “tarte kritikoak” arnasa hartzeko, eta, bide batez, ez naizela sortzen ari estaltzeko, gero eta ultraproduktibistagoa bihurtzen ari den literatur merkatuaren parametroen arabera behintzat.

Izan ere, zer edo zer banaiz, funtsean, irakurlea naiz: idatzi gabe imajina naiteke, ez ordea irakurri gabe. Eta irakurtzearen lehenengo ondorioa iritzia emateko, iritzia konpartitzeko eta eztabaidatzeko gogoa da, zinema aretoaren edo kontzertuaren irteeran gertatzen zaidan bezalatsu alegia. Agian institutu garaian jasotako literaturako eskolen ondorio kaxkarra besterik ez da, haietan nagusi baitzen beti eztabaidetan eta polemiketan sartutako idazle erromantiko interbentzionistaren irudia, neurri batean arbuiatzen duena gaurko idazle/kritikari gero eta espezializazio handiagoak, baina garai batean guztiz naturala zena…

Bestalde, gutxi eztabaidatzen da, aurreko galderaren erantzunean esan dudan bezala, eta horrek eraman dezake pentsatzera euskal idazleon erkidegoa bertsolariena bezalakoa dela, denok super-ondo eramaten garen lagun koadrila bat. Izan ere, nik lehenengo urratsak eman nituenean mundu horretan, 90eko hamarraldiaren amaieran gogoan dut nola irudi hori zen, neurri batean, Juan Luis Zabalak –ezagutu nuen lehenengoetariko euskal idazleetako bat– “saltzen” zidana, eta eztabaida publikoen eskasiak irudi hori indartzen zuen… nahiz eta gero, jende gehiago ezagutu ondoren, nabarmena  den aiztokadak bizkarra emanda ematen zirela, gurean… Bueno, Txistu eta biok irakurrita ematen du Zabala ere ez dela garai haietako iritzi berekoa, honez gero…

IA.- Moda literarioez. Erasmus literatura aipatzen duzu liburuan, esaterako, autofikziorako joera ere badator liburuan, eta orain badirudi ez-fikziozko liburuak edo behintzat errealitatetik urruntzen ez diren liburuak idaztea dagoela modan. Zure azken ipuin bilduma, INON EZ, INOIZ EZ, fikzioaren aldeko defentsa moduko bat zela esan izan zenuen. Nola bizi duzu moda berri hau? Zein dira haren ezaugarriak zure ustez, eta, zenbat iraungo du?

IZ.- Moda berri honekin, “berri” deitu badakioke, autofikzioarenarekin bezala, mesfidati samar naiz. Alde batetik, iradoki bezala, ez-fikzioaren gauza hau ez delako gauza guztiz berria: 1950eko eta 60ko hamarraldira joaten bagara hor daude Rodolfo Walshen edo Truman Capoteren lan oinarrizkoak, zentzu horretan. Baina nik esango nuke are atzerago jo dezakegula: zer da, bestela, Daniel Defoeren Izurritearen urteko egunerokoa, 1722an argitaratua, 1665eko Londresko izurrite bubonikoaren inguruko ez-fikziozko nobela ez bada?

Eta bestetik, mesfidati naiz orobat ez formagatik, edo ez soilik horregatik, baizik eta modaren edo kalkuluaren ondorio izan daitekeen neurrian: adibidez, Kirmen Uribek aitortu zuen, elkarrizketa batean, bere azkeneko nobelaren defentsan nolabait, Arequipako Hay literatur David Foenkinosek esan ziola hori dela gaur egun Frantzian “egiten dena”… Zalantzarik gabe, hori, nazioarteko joeren barruan kokatzea, inportantea izan daiteke egile batzuentzat, baina bere arriskuak dauzka orobat…

Edonola ere, eta alor horretan lan onak egin daitezkeela onartuta ere –nik oraindik ez dut Elkarrekin esnatzeko ordua irakurri, beraz, ezin dut ezer esan liburuari berari buruz–, ez-fikzioa delakoarekin gertatzen dena, funtsean, autofikzioarekin edo autobiografismoarekin bezala, da susmagarria iruditzen zaidala “benetako gertakarietan” oinarrituarekiko lilura hori, gu hunkitzeko edo lanari balore gehigarri bat emateko erabil daitekeen neurrian, izan dezakeen balore literarioaren gainetik alegia; Fargo bezalako aspaldiko filma egitean ohartu ziren horretaz jada, eta zentzu horretan atariko azalpen faltsua ironikoki erabili zuten Coen anaiek.

Ez dakit zergatik gertatzen ari den hori: liburuan badago horren inguruko hausnarketatxo bat, eta Toni Morrison idazlearen aipu argigarri bat. Gure mundu erreala, “post-egiarena”, maila eskaseko fikzioez bete delako, gezur gisakoak alegia, ez asmazio gisakoak? Jendea nekatuta dagoelako gezur horiez, sinetsi nahi duelako? Errealarekiko nolabaiteko lotura lortzeko ahalegina egiteko? Horretarako, ordea, nik uste badaudela, literaturaz aparte, beste formatu eta trama egokiago batzuk: historia, kazetaritza, dokumentala, kronika, soziologia… Ez hainbeste nobela, zeina, hain zuzen, sormen imajinatiboaren lurralde nagusia bihurtua baitzen… Adierazpena pixka bat erradikala da, baina askotan ados nago Virginia Woolfekin, esaten zuenean egiak ez duela inolako zerikusirik literaturarekin.

Zenbateko iraupena aurreikusten diodan? Ez dakit, ziurrenik ez oso handia, moda literarioak gero eta azkarrago igarotzen diren neurrian, turbokapitalismoan… Baina, auskalo, oso gutxitan asmatu ohi dut nire aurreikuspenetan…

IA.- Lehen pertsona plurala darabilzu testu batzuetan, eta Volgako Batelariei eskaintzen diezu liburua. Zure kasuan, zer garrantzi du taldean biltzeak literaturaz pentsatu ahal izateko? Eta, bestetik, taldetasuna taldekeria bihurtuko den arriskua ere beti hor dago. Nola ebitatu hori?

IZ.- Niretzat garrantzi handia izan du: literaturaren plazera banaka gozatzen da, sexua bezala, baina ikasi, ondo edo gaizki, kolektiboki egiten da. Taldea, eskola, tertulia, konziabuloa, irakurle kluba, idazketa tailerra… lan kolektibo hori aurrera eramateko bide ezberdinak besterik ez dira. Eta konplizeak bilatzea are inportanteagoa iruditzen zait gurea bezalako mikrokosmo txikiegian. Nik asko ikasi dut urteotan zehar, Uxue Apaolaza, Rikardo Arregi, Mikel Ayerbe, Ibon Egaña, Angel Erro eta Juanjo Olasagarre bezalako jendearekin, liburu hau ez zen existituko, edo ez zen berdina izango haiekin topo egin izan ez banu. Eta, ziurrenik, garai horretan idatzi nituen fikziozko batzuei gauza bera gertatzen zaie.

Taldekeria nola saihestu? Ba ez dakit: agian, kariñoaz gain, zorroztasunarekin eta larderiarekin. Norbaiti egia esan behar zaio, mingarria bada ere, adiskideei da; bestela, zertarako nahi dituzu adiskideak? Dena den, ez dakit ze puntutaraino lor daitekeen taldekeria guztiz saihestea; baina ez dut uste, alde horretatik, okerrenak izan garenik ere.

IA.- Euskal Herriko gatazkaren inguruko orri sorta bat ere badago liburuan, eta azken aldian nahiko denbora eskaini diozu Fernando Aranbururen Patria liburuaren arrakasta aztertzeari. “ETAren porrot literarioa” oraindik pendiente dagoela dio Aranburuk. Armagabetzearen atarian, zein dira zure gogoetak literaturaren eta euskal gatazkaren arteko korapilo zahar-berri horretaz?

IZ.- Bueno, Arambururen mega-arrakastarekin gertatu dena, funtsean, da euskarazko literaturan trena galdu dugula Gauzaren gaiaren inguruko azken hitza esateko. Orain arte idatzi dena literaturaren historiaren apalategi hautsez beteetara bidaliko du Patriak, bidali ez badu jada, eta etorkizunean idazten dena, onerako eta txarrerako, Patriaren arabera neurtuko da. Denboraldi batez, behintzat.

Bueno, gaur pesimista samar altxatu naiz, gai horri dagokionean. Nire jarrera argia da, alor horretan, eta leku askotan defendatu dut, nire liburuan eta baita Patriari egin nion kritikan ere: orain arte idatzi dena aldarrikatzen jarraitu behar dugu, edo, hobeto esanda, denetik izan baitugu gure artean, idatzi den literatura ona –ez guztia, duela gutxi Bikila egiten saiatzen zen bezala, are bere nobelak ere aipatuz, bide batez esanda–. Baina nekez izango da gure gai salbaziozkoa, gure sormarka Literaturaren Errepublika Unibertsalean, Jokin Muñozek garai batean aldarrikatzen zuen bezala –aitor dut ni gauza bera pentsatzera heldu nintzela, uneren batean.

Edonola ere, agian ez diogu hainbeste jaramonik egin behar Patriak sartu digun presioari, eta eutsi beharko genioke itxaropenari: ekaitzaren ostean idatziko dela, ziurrenik, gaiari buruzko literaturarik onena. Baina beti ere kontuan hartuz horrek ez duela esan nahi hemendik aurrera idatziko den guztia ona izango denik: gaiaren banalizazioaren arriskua hor dago, Edurne Portelak bere El eco de los disparos liburuan ondo argudiatzen duen bezala, esaterako, Ocho apellidos vascosen kasuan.

Izan ere, erdi brometan nioen euskal nobeloi handia martxan jartzeko azpibatzorde bat eratzearen ideiarena, baina proposamenak badu bere puntu serioa: agian pop kultura propio gehiago egiten saiatu beharko ginateke Euskal Herrian, Ana Malagonek zenbait alditan aldarrikatu duen bezala…

IA.- Zure esaldi bat aipatu nahi nizuke, niri grazia handia egin zidana: “Euskal idazle erretxina –esaldia errendundatena da”. Zu zeu ere erretxina zarela esango zenuke? Eroso zaude liburuan deskribatzen duzun mundu literario horretan duzun paperarekin?

Bai, gero eta gehiago. Imajinatzen dut adina dela, eta gainbehera: fisikoa, mentala eta morala. Dena doakizu eskuetatik, lagunak eta erreferenteak hiltzen zaizkizu, gazteek entzuten duten musika dena berdina iruditzen zaizu… justu zure aitak zure musikari buruz esaten zituen gauza berberak alegia… Gure etorkizuna, orain konturatzen naiz, Javier Marías txiki batzuk bihurtzea da.

Baina aldi berean erretxin kontziente bat izatean uste dut dagoela koska, hots, erretxintasun hori guztiz seriotan ez hartzea. Ze nik beste idazle eta sortzaile asko erretxinduta ikusten dut, baina beldur naiz serioegi hartzen ez ote duten. Eta kontua ez da arrazoia ez dutenik, noski, gehienetan badutela horrela egoteko oinarriren bat, batez ere karrera profesional bati ekin diotenen kasuan. Baina depende zein den zure estatusa, Letren Errepublikan, bitxiago ere iruditzen zait: badaude egile batzuk, goren gorenean daudenak, eta asko kexatzen direnak hala ere…

Beste modu bat erretxin kontzientea izateko da saiatzea, ahal den neurrian, esker oneko erretxindua izaten, eta ez MZZD motako erretxindua (“Munduak Zerbait Zor Dit”), nahiko ugaria, bestalde, gurean. Baina gauza bat da esatea, eta bestea halakoa izaten lortzea…

IA.- Zure liburu guztietan beti dut sentsazio bera: idazlea izaki erabat mixerable, konplexuz betetako, erdi-purdiko, erretxin, bekaitz eta egozentriko da, eta, gainera, enbidiak jota bizi da. Sakonean, zure liburuak ez dira izango jendea idaztera desanimatu eta euskal idazle bakar, eta, beraz, onenaren papera lortu ahal izateko gidaliburu makiabeliko kamuflatu bat, ezta?

IZ.- Jakina, konpetentzia uxatzeko egiten dut. Zenbat eta idazle gutxiago, orduan eta pastel zati handiagoa banatzeko…

Baina orain seriotan, ez dut uste ilustrazio horrek, giza izaeraren parte inportante batena denak, desanimatzen duenik amiñi bat ere. Idazten duenak badakielako hori ere egia dela, bere burua eta giza espeziea ezagutzen duen neurrian.

Izan ere, nahi izatekotan, kontrakoa, euskal literatura salbatzeko idazleen kopurua infiniturantz ugaldu beharko litzateke. Inoiz izan nuen eztabaida hori Hasier Etxeberria zenarekin: berak kritikatzen zuen gehiegi argitaratzen zela euskal literaturan, irakurleak baino gehiago zirela idazleak, eta aldarrikatzen zuen galbahea zorrotzago pasatu behar zutela argitaletxeek; nik erantzuten nion kontrakoa lortu behar genuela, irakurleak ugaltzeko modu bakarra idazleen kopurua esponentzialki haztea zela, irakurle guztiak idazle bihurtzeraino, euskarazko irakurle nagusiak idazleok garen neurrian –ez, bistan denez, euskal literatura gustatzen zaigulako, berez, lehiakidea zertan dabilen informatuta manten gaitezen baizik–. Modu horretan irakurlego zabal bezain fidela lortuko genuke euskal literaturarentzat, nik uste.

IA.- Aipatzen duzu liburuan fenomeno bitxi bat. Diozunez, gaur egun idazteaz apartekoak dira benetan idazle bat idazle egiten dutenak. Gero eta ohikoago da libururik apenas idatzi gabe nork bere burua idazle aurkeztea. Nola azaltzen dituzu halako fenomenoak?

IZ.- Bueno, nik esango nuke kapitalismopeko “industria kulturalen” hazkundearen albo-ondorioetako bat dela. Garai batean, ez horren urruna, idazlea, hots, “profesionala”, horretara dedikatzen zena, gaizki ikusia zegoen, bohemiarekin lotzen zen; sekula inork aholkatuko ez zukeen karrera zen, eta nik esango nuke gure gurasoei edo, ziurrago egoteko, gure aiton-amonen belaunaldikoei seme edo alaba batek idazle izan nahi zuela esan izan balie, gehienek kontra egingo zietela. Hortik garai bateko euskal idazleek bere burua idazletzat aurkezteko izaten zituzten arazoak. Hortik, eta terminoarekiko errespetuagatik ere, nik uste, idazle izatea ez baitzen edozer gauza, garai batean: Saizarbitoriari hori gertatzen zitzaiola pentsatzen dut, adibidez.

Gaur erabat normaldu da, eta ez da harritzekoa, selfiaren eta post-gezurraren garaian, irudiaren eraikuntza aurretiko gauza izatea, idaztearen ekintza beraren aurrekoa alegia.

Gainera, zehatzagoak izan beharko ginateke. Bat idazle da idazten ari den unean bertan, soilik. Elkarrizketa hau ez dizu idazle batek erantzuten, idazle batek egiten ez didan bezala: gehienez idazle izan gara, edo –horren ziurra ez dena– izango gara. Denak gara idazle ohi, azken finean. Ausartuko banintz, terminoa mugatzearen alde egingo nuke nik… Baina, klaro, hain da pollita “idazle” hitza norberaren izenaren ondoan ikustea…

IA.- “Ez goi eta ez doi”. Titulu hori darama euskal literaturari buruz idatzi duzun ataletariko batek. Eta bertan diozuna da euskal literatura, ba, horixe, ez dela ez goi, baina ezta ere doi. Halere, artikulu horretan aipatzen duzun beste puntu bat aipatu nahi nizuke. Hau diozu: “Eskariaren egoerak gehiago kezkatzen nau, eskaintzarenak baino”. Zer esan nahi duzu horrekin? Eta nola lortu eskari horrek gora egitea?

IZ.- Ba goragoko galderaren erantzunean iradoki dudan irakurle guztiak idazle bihurtzeko plan estrategikoaz haratago, aitor dut ez daukadala proposamen argirik. Nekez argudiatu badaiteke ere gure produkzio literarioak urrezko aro bat bizi duenik, ez behintzat gure literatura klasikoaren egoerarekin konparatzen ez badugu, argi dago gauzak okerrago daudela demandaren aldetik. Ez da gure arazoa soilik, baina gurea bezalako tamaina txikiko literaturan egoera hori, zalantzarik gabe, zaurgarriagoa da. Ez dakit nik ba. Irakurle kluben sarea sendotzea? Baina hori, Aingeru Epaltzak behin iradoki zuen bezala, zer da, gure irakurleriaren indarraren seinale, ala gehiago ahuleziarena?

Gakoa, agian, hezkuntzan dago. Baina irudipena daukat, liburuan azaltzen saiatzen naizen bezala, hezkuntza sistemak daukala, neurri batean, erantzukizun ez gutxi fenomeno batean: gazteek euskaraz irakurtzeari uzteko joeran, adin batetik aurrera…

AI.- Literatura maitatzen irakasteko dagoen gogoa aipatzen duzu liburuan, hain justu ere, azaltzeko, literatura maitatzeko asmo horrek frogatzen duela literaturari ez zaiola garrantzirik aitortzen; adibidez, ez delako sekula erakusten matematikak maitatzen: matematikak irakatsi egiten dira. Zer ondorio negatibo ditu zure ustez joera horrek? Esate baterako, aipatzen duzu eskoletan gaztelerazko adarrean literatura maila altuagoko liburuak ikasten direla, eta euskarazko adarrean, berriz, erraz irakurri eta gustuko izango dituzten liburuak jartzen direla.

IZ.- Arazoa da literatura beti egon dela instrumentalizatuta, modu batean edo bestean. Guri irakatsi ziguten Literatura Espainiarra Nazio Espainiarraren Eraikuntzaren zutabeetako bat izateko diseinatuta zegoen, alferrik, ikusi den bezala; hori ere ez zen kontua, ez bidea, ziurrenik. Baina behintzat egiten zen aukeraketa bat, halako eraikuntza loriatsu batean zeinetan parte hartu zezaketen obren multzoa kalitatearen arabera ebazten baitzen. Literaturaren irakaskuntza mota horrek, Izpiritu Nazionalaren Formakuntzak bezala, porrot egin zuen alor politikoan, ziurrenik, baina irudipena daukat alor literarioan behintzat aztarna bat uzten zuela.

Kontua da gaur literaturen irakaskuntza gehiago zuzentzen dela, alde batetik, hizkuntzaren baliabideen garapenera, eta, bestetik, eta horrekin lotuta, entretenimendura: hizkuntza nola egoki erabili ikasteko makulu bat bihurtzen ari da literatura, gramatikaren luzapen light bat alegia. Eta hortik berehalako plazera ematen duten testu errazak bilatzeko eta ezartzeko joera, literatura ona zer izan daitekeen desberdintzeko tresnak eskaini ordez. Mundu guztiak irakurzale izan behar duen mitoa  kendu beharko genuke burutik, agian, mundu guztia injineru nuklear edo geriatra izatera helduko ez den bezala, eta are gutxiago disziplina horiek maitatzera. Literaturarekiko maitasuna, ordea, inposatu nahi zaigu eskolatik –eta inposatzen digutenei, askotan, ez diegu liburu bat eskuetan ikusten, gainera.

Ez dakit ulertzen zaidan.

Agian, eutsi nahi badiogu irakurzaletasuna sustatzearen kimera horri bi asignaturatan zatitu beharko litzateke kontua: irakurketa (non gauza arinak zilegi lirateke, ziurrenik) eta literatura (sakontasun minimo bat izan beharko zukeena).

Beste asunto bat, horrekin lotuta dena den, gaztelaniazko testuen eta euskarazkoen arteko desorekarena da. Zalantzarik ez, badu zer ikusirik gure hizkuntzaren egoera diglosikoarekin. Baina hala ere oso nabarmena da, eta ez du jokatzen euskarazko literaturaren alde, ze batean Jon Arretxe eta bestean Fedor Dostoievski ipintzen badiote ikasleari, ez da harritzekoa benetako literatura espainolez aurkituko duela sinesten amaitzea izan daitekeela emaitza… Tira, neurri batean egia dena, gaztelaniazko edo frantsesezko ugaritasun eta aniztasun konparatibo beti ere handiagoa kontuan hartuta. Baina, hala ere…

IA.- Euskal literatura behar bezalako bat sortzeko neurri sorta bat proposatzen duzu liburuan. Nahikoa gauza erraza. Denboraren makina bat asmatu behar litzateke soilik diozunez, eta horri esker, Shakespeareren poemak lehenik euskaraz publikatu, Iruña-Veleian euskarazko haiku batzuk idatzita utzi, Axular ipuinak idaz ditzan konbentzitu, euskara batuaren sorrera 1780ra aurreratu, industria iraultza 60 urtez aurreratu, bertsolari hilketa selektibo bat egin, eta listo euskal literatura fundamentuzko bat edukiko genuke. Zergatik uste duzu ez duela inork orain arte egin, hain erraza izanik? Hain desastrea al da benetan euskal literaturaren historia? Eta hala bada, kasik milagro bat izan liteke egungo literaturak bizi duen egoera, ez?

IZ.- Ni horretan, Ramon Saizarbitoriaren iritzikoa naiz, esaten zuenean, Bost idazlen, literaturaren ikuspegitik ez ziela ikusten klasikoei inolako interesik, eta non beste laurek, oso serio eta duin, aurpegia ateratzen zieten klasikoei, sikiera euskara literarioaren erabilpenaren ikasketaren ikuspuntutik. Erabilgarritasun bat gero eta eztabaidagarriagoa dena, bide batez esanda, egungo jatorrizko lanen eta itzulpenen eztanda txikiak utzi digun ondarea kontuan hartuta, Ibon Sarasolak bere Bitakora kaieran ondo argudiatzen duen bezala. Euskararako itzulpenek garrantzia berezia dutela esango nuke, gaur egungo panoraman, Bernardo Atxagak azken aldi honetan azpimarratu izan duen bezala, arrazoi osoaz.

Eta bai, niri ere mirari bat iruditzen zait azken berrogeita hamar urtetako ibilbidea, eta batez  ere 1960ko eta 70eko hamarraldietan lan egin zuten idazle pioneroen lana, ondoren etorri den guztiaren oinarri. Ziurrenik ekuazio kasik ezinezko baten ondorio delako: diktadura glotozida batek eragindako urgentziazko egoera + diktadurak berak 1960ko hamarralditik aurrera utzitako espazioak (hilzorian zegoen euskaraz idazten zena ez zen gaztelaniaz egiten zena bezain inportantea, zentsuraren begietara) + euskarak mota guztietako abangoardiarekin bat egitea,  ziurrenik Historian lehenengo aldiz + idazle eta militante belaunaldi estraordinario bat = Euskal Literatura Garaikidea.

IA.- Euskal literaturaren egoera onena, noiz eta literaturak kontsiderazio soziala inoizko baxuena duenean.

IZ.- Bai, ekuazioak, kasu honetan, alderantziz funtzionatu duela ematen du: miraria gauzatu zen literaturaren prestigioa bere gorenenean zegoen unean, eta horregatik ere gertatu ahal izan zela esan dezakegu. Baina orduz geroztik, ikuspegi horretatik, gainbehera izan da nagusi, askotariko kausen ondorioz: entretenimenduaren kulturaren zabalkuntza gero eta handiagoa, ikus-entzunezkoen metastasia, postmodernitateak ekarritako goi eta behe kulturaren arteko konfusioa… Izan ere, ni neu ere PSParen garaian jaio izan banintz ez dakit ze puntutaraino bihurtuko nintzen irakurzale, eta, ondorioz, idazle… Zalantza handiak dauzkat…

IA.- Zuk zeuk aitortzen duzunez, liburuko azken partea da ezkorrena, hain justu ere literaturari buruz eskainitakoa, literaturari orohar. Patrick Ourednik idazle txekiarrak aipatu zuen Donostian eskainitako hitzaldi batean, bere ustez, etorkizunean oso gauza minoritarioa bihurtuko dela literatur zaletasuna. Gero eta gutxiagok irakurriko dutela, baina hori ere ez dela asaldatzekoa, dioenez, salbuespena baita azken mendeetan liburuek izan dute pisu soziala. Zuk ere uste duzu norabide horretan joango dela literatura?

IZ.- Bai. Klub sekretu bat bihurtuko da, garai batean bezala: kontua da orduan alfabetizazioaren mugek zer ikusia zutela horrekin, eta orain hori ez dela inolaz ere faktore bat izango, ez behintzat analfabetismo klasikoa. Baina, tira, nork daki, izan gaitezen optimistak, agian horrela lortuko du berriro erakargarritasuna, epe ertainera edo luzera, eta popularra bihurtzen joango da atzera, ondorioz… Badakigu zerbait entzute handikoa bihurtzeko, lehenengo kultuzko zerbait izatearen fasetik igaro behar dela, pop musikan gertatzen den bezala…

IA.- Ez dago oso modan kanonaren ideia, baina zuk behin eta berriz defenditzen duzu, munduko kakotx ikur guztiak jarrita ere, baina defendatzen duzu. Zer ekarri du kalitatearen ideiaren lausotzeak?

IZ.- Denak balio duenaren ideiaren zabalkuntza. Kanonak, denok dakigu, muga oso jakinak ditu, eta akats asko, baina inoiz Ur Apalategiri ulertu niola uste dudan bezala, badu bere alde onik, haren kontra egiteko euskarri bat eskaintzen duelako sikiera; alde horretatik, ni kanon berrikusi baten alde nago, hots, kanon klasikoen ikuspegi eurozentrista eta androzentrikoen eskrezentziez garbitutakoa. Denak balio duen totum revolutum egoera batean gutxi egin daiteke, ez dagoelako kategorizaziorik, ez onerako, ez txarrerako. Eta, behin berreginda, berriro erasotu ahal izango genuke kanona, zer esanik ez…

IA.- Zure esaldi bat: “Orain helburua da zer egin daitekeen literaturarekin literatura bera baino gehiago”. Niri Donostia 2016 etorri zait burura, Bilboko hirigintza transformatzeko kulturaz egin den erabilpena… Badirudi horrantz doala mundua, eta, inpresioa dut, gainera, sortzaile askok gustuz onartu dutela hori. Zer suposatzen du desplazamendu horrek zure ustez?

IZ.- Lehen hezkuntzan literaturak daukan erabilerari buruz hitz egin dut, testuak sortzeko lagungarri bezala, gramatikaren makulu bezala. Baina desplazamendu hori haratago doa, noski, eta suposatzen duena, funntsean, da kapitalismoa, edo merkatu ekonomia, deitu nahi bezala, horrelakoa dela, eta zaila dela hortik irtetea, sartuta gaudelako, alde guztietatik blaitzen gaituelako; gauzatzen ari garen ekintza hau berau, elkarrizketa hau, liburu baten promoziorako da, liburu hori gehiago ezagutaraztea eta saltzea du helburu, besteak beste. Kapitalismoak dena okupatzeko joera du; merkatu ekonomiak, etengabe zabaltzekoa. Lehenengo urruneko merkataritza eta banka izan ziren, gero nekazaritza, ondoren, kotoigintzatik hasita, manufaktura; gero eta gehiago, oro har erreproduktibotzat hartzen diren jarduerak, jakien prestakuntza edo zaintza bezalakoak… eta hor kokatzen da kultura ere, salgai hutsa bihurtu dena… edo bestelako salgaiak, bestelako ondasun eta zerbitzuak saltzeko bitarteko bat: zenbat poeta ez dago publizitatearen munduan, esaterako? “Bekadunen” bitarteko esplotazio kapitalistaren gune gorenetako baten, hots, gure goi sukaldaritza deitutakoaren enpresa baten gorespena egiteko literatur lanak enkargatu –eta idatzi– diren herri batean bizi gara…

Tira, bere abantailak baditu, ez pentsa, merkatuak libratu baitzuen “artista” erregeen eta jaun feudalen menpekotasunetik, babeslearekiko losintxa desagerrarazi zuen literatur genero gisa, propagandismo aristokratikoa literaturatik ezabatu zen. Baina beste morrontza batzuk sorrarazi ditu, zer esanik ez: publiko zabalarekikoa, esaterako, are sistemarekiko errebeldia kulturala/literarioa negozio bihurtzeraino, kontrakulturaren edo Žižek bezalakoen adibideek adieraziko luketen bezala.

Zorionez, gure literaturaren tamainak berezko joera horiei guztiei mugak ipintzen dizkie, Eider Rodriguezek noiz edo behin azaldu duen bezala, euskal ipuingintzaren egoeraren kasua azaltzean adibidez.

Eta, jakina, horri guztiari aurre egiteko, edo behintzat kolpea amortiguatzeko modu asko daude, orobat; argitaletxe txikien ekimena etortzen zait burura, adibidez, Edo! edo Pasazaite bezalakoena. Baina, tira, agian ni ez naiz egokiena halakoen inguruko aldarrikapena egiteko…

astiz zaldua loraldia bilaketarekin bat datozen irudiak

Korrikaren kontrako manifestu anputatua

[Testu honen bertsio laburtua 2017ko apirilaren 6an plazaratu nuen, Hala Bediko Araba Hizpide saioan irakurtzen dudan iritzi-zutabe gisa]

“Gaur Korrikaren kontrako manifestu bat irakurriko dizuet.  Honekin ez dut, badaezpada abisatzen dut, helduen euskalduntze eta alfabetatze alorrean historikoki egin den lan itzela zalantzan jarri nahi, are gutxiago etorkizunean egin beharko den guztia ere. Ezta, esan gabe doa, Korrikan parte hartzen dutenen asmo ona ere. Baina badaude, ospakizun-aldarrikapen ereduan, konbentzitzen ez nauten alderdi batzuk, gero eta gehiago urrundu nautenak harengandik. Agian, aitor dut, Gasteizen Korrikak dauzkan ezaugarrien ondorioz; beste leku batean biziko banintz/banu, ezberdina izango litzateke testu hau, akaso…

Baina noan gogoetarekin.

Alde batetik, Korrikaren aurka nago jarduera nekagarria delako, fisikoki nekagarria alegia Santi Leoné idazle nafarrak ironikoki esan duen bezala, “Euskara ikastera ez ezik, kirola egitera ere behartzen gaituzte”. Eta ni, sedentariotasunaren aldeko porrokatu  naizen heinean, mugitzera eta izerditzera behartzen nauen ororen kontra nago, printzipioz. Euskaraz aritzea, gurea bezalako gizarte diglosikoan, nahikoa nekagarria izango ez balitz bezala, berez… Hori guztia, inplikazio metaforikoak alde batera utzita: nik korrika egitea, neurri batean, ihes egitearekin lotuta daukat, edo atletismo dema batekin, garaileak eta galtzaileak dituena alegia (bertsolari txapelketek bezala, begira). Ba ez, ez zaizkit euskarari atxikitzeko moduko balore positiboenak iruditzen…

Beste alde batetik, eta horrekin lotuta, Korrikaren kontraesankortasunak harritzen nau pixka bat: Gasteizen, behintzat, festa eta farra egiteko aitzakia ez bereziki ezkutua bihurtu da Korrikaren igarobidea, zeina, ez kasualitatez, ostegun “unibertsitario” arretxetar batean kokatzen baita ia beti. Kirola gehi mozkorraldia, beraz? Bizitza sanoa eta bizioa, batera? Ze mezu burmuin-eztandagarri bidaltzen ari gara horrekin guztiarekin?

Hirugarrenik, euskal erromeria aldarrikatzaileen eredura emanda dago, beraz, Korrika, eta, alde horretatik, ez da harritzekoa halakoekin beste ezaugarri bat konpartitzea: Euskal Sinekdokerako joeraren enegarren erakusgarri izatearena, hain zuzen ere. Partea osotasunaren pareko eta ordezko egitea ohikoegia dugu euskaldunok, kasu honetan AEK erakundeak antolatzen duen jarduera bat Euskararen aldeko ekitaldi Orokor bihurtzearena. Alde batera utziz, AEKz gain, euskalduntze-alfabetatze alorrean badaudela, Gasteizen bertan, IKA bezalako sareak edo Udaberria bezalako euskaltegiak, edo Hizkuntza Eskola Ofiziala bera. AEKrena euskara ulertzeko (eta euskara irakasteko) moduetako bat besterik ez dela ahaztea eraman gaitzakeen zerbait, azken finean. Izan ere, AEKk, urteak igaro arren, beste erakunde horiekin kontatzeko hurbilketa handirik ez du egin, Korrikaren antolakuntzari dagokionean (Gasteizen behintzat). Bide batez, galdera bat: Korrika nagusiki euskararen aldeko mobida bat bada, zergatik ez da pasatu Arabar Errioxatik? (Eskualde bat zeinetan, nire kalkuluen arabera, euskararen aldeko mugimenduak beste batzuetan baino bultzadatxo handiagoa mereziko bailuke…). AEKren euskaltegirik ez dagoelako izango da, apika? (kasualitatez, IKAk badu euskaltegirik han…).

Edonola ere, Korrikaren kontra aritzeko nire argudio nagusiak itxurakeriarekin du zer ikusia: nola, ospakizunean parte hartze hutsarekin, gure barrenak garbitu eta euskararen alde gaudela berresten dugun, izerdi pixka bat (edo asko) botatzearen truke soilik. Ondoren, erdaraz bizitzen jarraitzeko, kontzientzia kargu handiegirik gabe. Berriro diot, ez du zalantzan jartzen parte hartzaileen borondate ona, baina Gasteizen, behintzat, ikustekoa (eta entzutekoa) zen, adin ezberdinetako ikasle jendearen artean, Korrikarako kedada nola antolatzen ari ziren, sistematikoki… gaztelania huts eta ederrean. Ba niri hori, zer nahi duzue esatea, baina…”

Une horretan, aldarrikapen honen lehenengo bertsioaren ozenezko froga moztu dit andreak, ordura arte pazientzia handiaz entzuten aritu dena, eta bota dit segidan: “Arazoa da zu erretxinduta zaudela, Pérez-Reverte edo Marías baten gisa, Korrikak behartu zaituelako zure Gasteizko Irakurle Klub txatxu horren bilera astebete atzeratzera, egun berean tokatzen zirelako biak. Ba izorratu, laztana”.

Eta hor isildu behar izan dut, eta manifestua amaitu gabe utzi. Handik ordu batzuetara, baina, erantzun egoki bat bururatu zitzaidan (niri, erantzunik onenak, galdera jaso eta bizpahiru ordu geroago okurritzen zaizkit beti): zer da euskararentzako eraginkorragoa, euskararen aldarrikapen ekintza sinboliko erraldoi eta guztiz autokontziente bat (baina aldi berean hutsuneez eta kontraesanez betea)? Ala inolako asmo aldarrikatzailerik gabe, baina euskaraz normal-normal egiten den ohiko saio txiki bat…?

Badakit zein den Soziolinguistikaren erantzuna. Eta Soziolinguistikarena beti nagusituko zaiola, bere zama alegoriko guztiarekin, zaharruno erretxinduarenari. Baina, hala ere…

litroak hondakinak 2

La literatura ¿sirve para algo? Una crítica de ‘Patria’, de Fernando Aramburu

[Este artículo se publicó en la revista Viento Sur el 22 de marzo de 2017].

1. Patria, la novela de Fernando Aramburu sobre el llamado “conflicto vasco” (Tusquets, 2016), ha venido para quedarse (por ahora, al menos), y ha logrado algo a lo que la mayoría de los trabajos literarios no puede ni siquiera aspirar, y menos aún conseguir: se ha convertido, con su campaña publicitaria, sus numerosas ventas (catorce ediciones, unos 170.000 ejemplares) y el eco mediático que le ha acompañado, en un acontecimiento. Con un tema, además, incómodo, no muy adecuado (en teoría) para el tipo de lectura, amable y buenista, que suele ofrecernos la sección “novela literaria” de las librerías más populares, esa que surte de emociones en general digeribles a gente que no tiene por qué ser lectora habitual, pero en la que a veces aparecen títulos capaces de convencer a paladares más exigentes.

No puede negarse la ambición de Aramburu: su intención es producir la Gran Novela sobre el Terrorismo Vasco, lograr “la derrota literaria de ETA” y zanjar el tema, al menos en lo que al terreno de la narrativa se refiere. Y su arma es la exhaustividad, pues procura que aparezcan, en una novela cuyo arco cronológico principal se establece entre la segunda mitad de los años ochenta y los meses posteriores al anuncio del cese la violencia armada por parte de ETA (2011), todos y cada uno de los temas relacionados con el asunto principal: los atentados de la banda, la extorsión del llamado “impuesto revolucionario”, la soledad y el bullying social al que fueron sometidas algunas personas y familias que se resistían a la amenaza de ETA, el ambiente de un pueblo dominado por la cultura de la izquierda abertzale, el silencio de gran parte de la sociedad vasca, la kale borroka, las torturas perpetradas por los cuerpos de seguridad del estado, la dispersión de los presos vascos y el sufrimiento que ello causa a sus familias, el dolor que acompaña a la condición de víctima del terrorismo, el difícil camino hacia la asunción de la culpa (personal y colectiva), los atisbos de una cierta reconciliación…

Ese es, creo yo, uno de los puntos fuertes de la novela, quizá el más potente: la voluntad de abarcar todo, de contar, de una tacada, lo que hasta ahora sólo se había hecho fragmentaria o parcialmente (como él mismo había intentado antes en libros como Los peces de la amargura, Tusquets 2006, o Años lentos, Tusquets 2012). Otra cuestión es cómo lo hace, y si la obra resultante puede calificarse o no de alta literatura: eso es lo que me gustaría discutir en esta crítica, aún a sabiendas de que mi opinión resultará minoritaria, y que el libro es un firme candidato para hacerse con todos y cada uno de los premios literarios correspondientes al año 2016, desde el Euskadi de Literatura en castellano hasta el Nacional de Narrativa de España.

2. Como he señalado, no es la primera vez que Aramburu aborda el tema. Lo mismo puede decirse de la literatura vasca en general, tanto en euskera como en castellano: Patria no marca un antes ni un después, sino un “continuará”. En ese sentido hay que rechazar el adanismo que parecen pretender tanto el autor como la editorial, al menos durante la campaña promocional de la novela. Sobre el “conflicto vasco”, el “terrorismo vasco” o como queramos llamarlo, se ha escrito mucho y muy bueno (también muy malo), sobre todo en euskera; de hecho, y pido perdón por la autocita publicitaria, como señalaba en mi ensayo Ese idioma raro y poderoso (Lengua de Trapo, 2012), el tema es uno de los que marcan el ingreso en la contemporaneidad de la literatura en euskera, con la novela 100 metro de Ramon Saizarbitoria (1976). Y a partir de los años noventa del siglo pasado se convierte en un tema recurrente de la narrativa vasca, con obras como Etorriko haiz nirekin? de Mikel Hernandez Abaitua (1991), Agua turbia de Aingeru Epaltza (1991), Un hombre solo de Bernardo Atxaga (1993), Los pasos incontables de Ramon Saizarbitoria (1995), Kontaktua de Luistxo Fernandez (1996), El cuaderno rojo de Arantxa Urretabizkaia (1998), Euri kontuak de Jose Luis Otamendi (1999), Denboraren izerdia de Xabier Montoia (2003), Letargo de Jokin Muñoz (2003), Las maletas imposibles de Juanjo Olasagarre (2004), Twist de Harkaitz Cano (2011) o Martutene, también de Saizarbitoria (2012). Sólo por mencionar las más señeras (en el caso de que estén traducidas al español he obviado el título original, para no recargar innecesariamente el texto; el año es siempre el de la edición original en euskera).

Y eso sin entrar apenas en el campo del cuento, a través del cual también se ha trabajado el tema, pero en el que es más difícil encontrar libros dedicados enteramente al mismo, como el excelente y ya citado Letargo de Jokin Muñoz. Del hecho de que muchas de esas obras apenas hayan tenido la difusión que merecían (al ser traducidas al castellano, en el caso de que lo hayan sido) no se deduce que Patria surja por generación espontánea, o no debería deducirse, al menos. El “conflicto vasco” es, desde hace mucho, una de las tradiciones de la literatura vasca (en euskera). Tanto o más que en la que se escribe en castellano, en el País Vasco.

3. La trama de Patria se teje en torno a la relación entre dos familias, la formada por Bittori y Txato, con sus hijos Xabier y Nerea, y la familia de Miren y Josian, que a su vez tienen tres hijos, Joxe Mari, Arantxa y Gorka. Son dos familias euskaldunes, que viven en un pueblo industrial cercano a San Sebastián, algunos de cuyos rasgos recuerdan a Hernani (el autor no considera que ese dato sea importante, lo mismo que los apellidos de ambas familias quizá para subrayar lo arquetípico de la novela), y cuya amistad se remonta a los años sesenta y setenta; han criado juntos a sus hijos, como nos informan algunos de los flashbacks que de vez en cuando ofrece el autor. El grueso de la novela transcurre entre la segunda mitad de los ochenta y el principio de la presente década. Txato es un pequeño empresario del sector del transporte al que ETA exige el “impuesto revolucionario”, algo que intenta negociar, sin éxito, en segunda instancia (cuando le piden una cantidad más desorbitada; la primera vez paga). A partir de ese momento se inicia una operación de acoso en su contra (pintadas por el pueblo, aislamiento social…) que llevan a la ruptura con la familia de Miren y, finalmente, al asesinato de Txato por parte de ETA. De hecho, Joxe Mari, el hijo de Joxian y Miren, inmerso en los movimientos juveniles de la época, había pasado antes de eso a la clandestinidad, para convertirse en miembro de ETA y terminar formando parte de un comando. Un comando que, después de una sangrienta carrera, es apresado, con lo cual se inicia para Joxe Mari un largo período de encarcelamiento lejos del País Vasco.

Todas estas circunstancias aceleran la ruptura entre ambas familias y, sobre todo, entre Bittori, la viuda de la víctima, y Miren, la madre del terrorista, que eran íntimas amigas desde la infancia. Bittori deja el pueblo durante largos años y lleva una vida marcada total y absolutamente por su condición de víctima del terrorismo, mientras que Miren se volcará en su hijo mayor, primero huido y luego preso durante diecisiete años. La novela, estructurada en breves capítulos casi en forma de estampas, arranca del anuncio del abandono de la vía armada por parte de ETA, algo que lleva a Bittori a volver al pueblo para reencontrarse con los fantasmas del pasado, y que afectará también a Miren y a su familia.

Aunque el orden de los capítulos no es cronológico, el lector no tiene dificultad para seguir los saltos temporales, hacia adelante y hacia atrás, que plantea la novela, quizá porque cada uno de ellos está, hábilmente, centrado en el devenir vital de cada uno de los nueve personajes principales del libro, aunque el mayor protagonismo se lo lleven las dos mater familias. También ayudan en ese sentido los ejes que parten la novela en dos “antes” y dos “después”: el asesinato de Txato, que podemos situar en 1990, y el anuncio del fin de la violencia por parte de ETA, en otoño de 2011.

4. Tengo que confesar, vaya por delante, que no soy un fan de la prosa de Aramburu: nunca me ha convencido el engolamiento del español al que suele tender, consecuencia probable del peso que la tradición barroca ha tenido en la literatura en castellano que tanto admira el autor. Esta novela no es una excepción en ese sentido: en un intento, creo yo, de dotar a su prosa de un nivel “literario”, fuerza demasiado una adjetivación recargada, y lleva a cabo desdoblamientos un tanto pesados (“Joxian reculó triste/atónito, amedrentado/pusilánime, en derrotado desorden el poco y canoso pelo que le quedaba”, pg. 36; “Ya cerca, la desconcertó la naturalidad/sonrisa/pelito rubio de ella”, pg. 82; “Entre las dos mujeres acordaron/decidieron que Joxian fuese a charlar con él”, pg. 325, etc.). Abusa de la utilización de formas verbales como epítetos (“Durante la cena, no paró de monologar ante la rueda de familiares callados, auguradora de disgustos graves”, pg. 31; “Casi se van juntas de monjas, pero apareció Joxian, apareció Txato, pareja de mus en el bar, amigos cenantes, por lo general sabatinos…”, también pg. 31; “Atribuyó, renegante, la fechoría a las dichosas palomas”, pg. 63; “Xabier, explicativo, si bien simplificante y resumidor para mejor hacerse entender”, pg. 75; “bebe lento, paladeador, escudriña la pared”, pg. 96; “Y fue al cuarto de baño a lavárselas, refunfuñante, pero dócil”, pg. 106… sólo por mencionar unos pocos ejemplos) [nota bene: las referencias al número de las páginas de la novela corresponden siempre, aquí y en los siguientes párrafos de este texto, a la edición electrónica de la misma].

El problema del estilo literario de Aramburu es que resulta muy cursi, o, como dirían en mi familia, es “un poco redicho”. En la novela abundan, como ya he señalado, ejemplos de ello, aunque seguramente pocos superan esta descripción de un paseo por San Sebastián: “Lo agarró del brazo. Una madre que luce hijo por Miraconcha. A la izquierda, el tráfico intenso, ciclistas en los dos sentidos, gente que camina y gente con atuendo deportivo que se dedica a correr; a la derecha la bahía, el mar, el consabido festival acuático de tonalidades azules y verdes que alegra la mirada, con cabrileos, olas, barcas y el horizonte marino en lontananza” (pg. 73; hasta a mí, que tengo mis días de donostiarrismo militante, se me hace un poco cuesta arriba…). Algo parecido se podría decir de pasajes más decisivos como este en el que, rozando el kitsch, se nos “cuenta” (pero no se nos “enseña”) el proceso de desencanto de Joxe Mari respecto a la causa de ETA: “Pero un hombre puede ser un barco. Un hombre puede ser un barco con el casco de acero. Luego pasan los años y se forman grietas. Por ellas entra el agua de la nostalgia, contaminada de soledad, y el agua de la conciencia de haberse equivocado y la de no poder poner  remedio al error, y esa agua que corroe tanto, la del arrepentimiento que se siente y no se dice por miedo, por vergüenza, por no quedar mal con los compañeros. Y así el hombre, barco agrietado, se irá a pique en cualquier momento” (pgs. 438-439).

El efecto que logra Aramburu con estos recursos en Patria es curioso, porque al mismo tiempo hace uso de un lenguaje muy coloquial, a veces incluso en exceso, en las conversaciones entre sus personajes (tan “populares”…) y en los insertos que incluye en primera persona a lo largo del texto, cuando el foco del narrador principal, en tercera persona, se centra en los pensamientos del protagonista del capítulo en cuestión, pasándose a la primera. Ese contraste entre lo (supuestamente) alto y lo (tópicamente) bajo también ha obstaculizado mi lectura, y es uno de los rasgos que me ha “sacado”, una y otra vez, de la novela.

5. Aunque yo diría que eso no es lo peor en relación al lenguaje de Patria. Se supone que ambas familias son vascoparlantes y que, por lo tanto, se comunican principalmente en euskera (aunque eso se hace explícito muy pocas veces a lo largo de la novela, algo extraño, porque en una sociedad diglósica como la vasca es una de las cuestiones que el escritor tiene que abordar si quiere dotar de verosimilitud a sus novelas; los escritores en euskera no suelen perder de vista este problema y han encontrado diversas vías para solucionarlo o para soslayarlo, como hace Ramon Saizarbitoria, por poner un ejemplo, en Martutene o La educación de Lili). Sin embargo, en muchas ocasiones, la “supuesta” traducción al español de las palabras de los personajes aparece plagada de vasquismos, sobre todo del uso del condicional en lugar del subjuntivo (“si tendría”…), tan común (por lo visto) en el castellano del norte de España. Un defecto que no debería aparecer si realmente estuvieran hablando en euskera (se entiende que correctamente) en la hipotética Ur-versión de las conversaciones de la novela. Y lo que es peor, aunque, como he señalado, todos los miembros de ambas familias son euskaldunes, resulta que según nos alejamos del epicentro terrorista-abertzale de la novela (formado por Miren y su hijo Joxe Mari, y, por extensión, Joxian) el castellano de los personajes va mejorando notablemente. Es decir, la lengua se utiliza como marcador moral (Aramburu ya lo hacía en algún cuento de Los peces de la amargura, como el titulado “Maritxu”), algo que quizá pase desapercibido para el lector no bilingüe, pero que para mí resta, una vez más, verosimilitud a la novela (Por cierto, ¿cómo se reflejará este rasgo en las traducciones al inglés o al alemán? Reconozco que es una cuestión que me intriga. Bueno, me intriga un poquito, tampoco quiero exagerar).

Son, seguramente, las desventajas de no ser un escritor bilingüe, o, al menos, de no tener un conocimiento básico de la otra lengua oficial de su comunidad: alguien que sepa, además de castellano, euskera, jamás haría concebir a una vascoparlante como Nerea (al intentar aprender alemán) un pensamiento como este: “No le entraba en la cabeza que a estas alturas de la Historia la gente, en la panadería, en el hospital, de ventana a ventana, se expresara con declinaciones, a la usanza de los antiguos romanos”. O de los actuales euskaldunes, añadiría yo…

6. Por otra parte, si la literatura es una lucha contra el cliché, tal y como defendía Martin Amis, en Patria asistimos a una derrota al menos parcial de la misma. Los personajes son, en lo fundamental, estereotipos, reconocibles inmediatamente, y apenas cambian a lo largo de la obra, salvo en su superficie. Están, por supuesto, las dos madres, perfectos modelos del (mítico) matriarcado vasco; lo único que las diferencia son su posición política (a partir del acoso a que es sometido Txato por el entorno abertzale y del paso a la clandestinidad de Joxe Mari) y el hecho que, si bien Miren sigue siendo una beata, Bittori pierde la fe ante la connivencia de la iglesia vasca con la izquierda abertzale (por cierto, habría resultado mucho más plausible que Miren le rezara a San Antonio o a la virgen de Aránzazu para pedir favores: seguro que San Ignacio le resulta de lo más simbólico a Aramburu, pero –por desgracia para la suspensión de la incredulidad en el relato– no es un santo que cuente con ese tipo de devoción en el País Vasco…). Los dos padres están cortados por el mismo patrón (club cicloturista, partida de mus, calzonazos con los que nadie cuenta en casa, porque, ya se sabe, el poder familiar lo detentan las mujeres), salvo por el hecho de que Txato es un emprendedor, y Joxian un hombre sin iniciativa que seguirá siendo obrero en una fundición hasta su retiro.

Joxe Mari, por otra parte, responde al tópico del hombre de acción de ETA, con poco cerebro, mucha testosterona y nula capacidad de análisis sociopolítico, es decir, fácilmente manipulable por los políticos de la izquierda abertzale, primero, y por la dirección de la banda, después. Su proceso de desencanto con la lucha de ETA se resuelve rápido y, a mi entender, con demasiadas elipsis (me remito a lo señalado en el punto cuarto de esta reseña). Arantxa, la hija díscola del epicentro terrorista-abertzale, podría haber resultado un personaje más profundo e interesante si no fuera porque, en beneficio de melodrama, acabe atada, vía ictus, a una silla de ruedas y forzada a comunicarse malamente por medio de frases breves que escribe en un iPad; el desarrollo de los altibajos en su relación con su marido Guillermo (que representa a los hijos de la emigración llegada en los años cincuenta y sesenta) habrían merecido un bisturí más afilado. De Gorka, el hijo escritor y homosexual que se “autoexilia” a Bilbao, hablaré más en el punto 9; baste decir, en relación a la cuestión de los clichés, que el modo en que se nos muestra su relación con Ramuntxo, su pareja, es a través de las sesiones de masaje que se dan mutuamente (a veces “con final feliz”, como el propio autor se encarga de aclararnos).

En cuanto a los hijos de Txato y Bittori, Xabier y Nerea, lo significativo, en relación a su reacción tras el atentado contra su padre (es decir, a su desarrollo como personajes), es la inversión en paralelo de sus respectivos roles de género (tradicionales, por supuesto): Xabier se niega toda felicidad, y eso lo lleva a romper con su amante Aránzazu y a convertirse en un hombre sin deseo ni actividad sexual alguna, mientras que, por el contrario, Nerea empieza a llevar una vida sexual muy agitada (el mismo día en que asesinan a su padre le pide a José Carlos, un chico con el que apenas tiene relación, que pase la noche con ella y hagan el amor: “¿De verdad que te apetece?”. “Lo necesito”, pg. 44), sucumbe al amour fou con un estudiante alemán, y acaba en una relación “abierta” con su marido Quique. Son personajes que quizá habrían funcionado mejor en un libro de cuentos, pero a los que Aramburu no saca, en mi opinión, el partido que le ofrecían 619 páginas. Como decía David Foster Wallace, “tienes que entender que escribir novelas conlleva algo tan raro e infantil como tener un amigo invisible al que después matas, algo que nunca estuvo vivo salvo en tu imaginación (…). Los personajes de los relatos son diferentes. Están vivos en el rabillo del ojo”. Eso es lo que yo he sentido muchas veces con los personajes de Patria: que estuvieron vivos sólo en el rabillo del ojo de su autor…

(6.1. Hablando de clichés… ¿es que los escritores castellanohablantes no conocen nada de música vasca, aparte de Mikel Laboa y Txoria txori? No niego que Joxe Mari pueda tener ese exquisito y típico gusto musical, pero ¿no sería más congruente con los rasgos que el autor nos ha proporcionado sobre su personalidad y su historial militante que fuera fan de Kortatu, La Polla Records, Barricada o Hertzainak? Incluso en el caso de que no fuera así, ¿de verdad pueden obviarse en una novela de seiscientas y pico páginas sobre la vida social del País Vasco a lo largo de los últimos treinta y cinco años? Y eso que Ramuntxo lleva en la radio un programa “sobre la actualidad musical de Euskal Herria”, oportunidad que Aramburu desaprovecha para introducir alguna referencia que vaya más allá del consabido Laboa). (En la pregunta que encabeza este subapartado resuena el eco de una crítica que hizo en una ocasión el escritor navarro Jon Alonso a algunos rasgos de “tipismo” que halló en Galíndez, la novela de Manuel Vázquez Montalbán, cfr. “Ardo ezina (asmazio kaltebako baten kronika)”, in Agur, Darwin, eta beste arkeologia batzuk, Pamiela 2001. Aunque, al menos en su caso, Vázquez Montalbán tenía la disculpa de estar haciendo, en ese pasaje de la novela, “literatura turística”…).

7. La mayor parte de Patria, como he señalado antes, transcurre entre la segunda mitad de los años ochenta (que es cuando empieza el acoso social contra Txato) y los meses siguientes al anuncio del cese definitivo de la violencia por parte de ETA, en otoño de 2011. Aramburu, astutamente, nunca proporciona al lector fechas exactas, pero es posible hacerse una idea de la época en que están produciéndose los acontecimientos gracias a los datos indirectos que proporciona (tortura y muerte de Mikel Zabalza, matanza de Hipercor, negociaciones de Argel, caída de Sokoa, asesinatos de Gregorio Ordóñez y Miguel Angel Blanco…). Sin embargo, algo flota en el ambiente de la novela que no acaba de funcionar en ese sentido: no me atrevo a hablar de anacronismos, pero sí de un cierto décalage temporal. La presencia obsesiva de la religión y el papel dominante del cura don Serapio parecen más cosa de los años sesenta y setenta que de los ochenta o los noventa, por ejemplo, en los que el proceso de secularización del nacionalismo vasco (sobre todo del de izquierdas) estaba ya muy avanzado. Ese detalle le funciona mucho mejor a Aramburu en su novela Años lentos, ambientada precisamente en la época anterior a la que se sitúa esta; se nota que el autor la vivió de primera mano, y por eso pienso que su poder evocador chirría menos en aquella novela; en cambio, en Patria los discursos de Don Serapio a favor de ETA o de la literatura en euskera resultan inverosímiles, por extemporáneos o por burdos (cfr. pgs. 300-301 y 335). Por otra parte, las costumbres y el comportamiento de los estudiantes universitarios de Zaragoza no suenan como de muy a finales de los ochenta o principios de los noventa, sino a tiempos algo anteriores (véase la pg. 305). También me ha llamado la atención el uso del despectivo “maqueto” y la consideración siempre negativa de Miren hacia los inmigrantes llegados de España en los años del franquismo, incluso en el caso de que participen del credo de la izquierda abertzale y sean miembros de los grupos pro-amnistía (cfr. pg. 536, por ejemplo): no parecen propios de esa época, ni de ese entorno. Por otra parte, se me hace raro imaginar a africanos vendiendo bisutería en las fiestas de un pueblo vasco a finales de la década de los setenta (pg. 105); el programa Idazleak ikastetxeetan, que organiza visitas de escritores a la red educativa vasca (pública y concertada, no sólo a las ikastolas), no comenzó, en una versión incipiente y reducida, hasta el curso 1990-91, y el convenio que, para generalizarlo, acordaron el Gobierno Vasco y la Asociación de Escritores en lengua vasca no se firmó hasta 1996: es decir, de ningún modo en la segunda mitad de los ochenta (antes del asesinato de Txato), como sugiere el autor por boca de Gorka (pg. 243). No es la primera vez que me ocurre con Aramburu: tuve la misma sensación general con algunos de los cuentos de Los peces de la amargura, que exhibían características de un ambiente social que no correspondía al de los años noventa o de principios de siglo en que se desarrollaban, sino al de décadas anteriores.

8. Uno de los rasgos que acentúan ese desplazamiento temporal en la novela es el de la relativa ausencia de debate ideológico a lo largo de la misma, sobre todo en lo que al mundo de la izquierda abertzale se refiere. Puede que sea cierto que la ETA posterior a Bidart se convirtiera casi en un fin en sí mismo y que su combustible fuera únicamente el nacionalismo vasco más radical. Pero se supone que Joxe Mari se integra en la izquierda abertzale y, más tarde, cuando pasa a la clandestinidad, en ETA, durante los años ochenta: sin embargo, apenas hay referencias al marxismo o al socialismo revolucionario, muy presentes en las discusiones de la época; vale que el autor haya escogido a un “brutote” sin cerebro como representación (principal) del militante de ETA, pero me da la impresión de que, en una novela tan larga, era un factor del ambiente que se podía reflejar, a la hora de dar verosimilitud a ese aspecto del relato.

Lo mismo puede decirse de la escasa presencia de la vida colectiva y asociativa en la novela, tanto en el caso de la familia de la víctima (aunque Nerea, conforme pasan los años, se acerca, con menos reticencias que Xabier, a las asociaciones de víctimas; pero a Gesto Por La Paz, por ejemplo, no se la menciona ni una sola vez a lo largo del texto), como en la del victimario. En ese caso sí que me parece un poco más raro, porque la lucha a favor de la amnistía, los derechos de los presos de ETA y la gestión de la dispersión por parte de los familiares ha llevado a formas de acción colectiva muy enraizadas, en torno a las Gestoras Pro-Amnistía y otras asociaciones: una vez más, es algo que quizá podría soslayarse en un cuento o en una nouvelle, pero difícilmente en una novela de esta extensión. Ligado a todo esto, llama la atención, por ejemplo, este análisis que sobre la actividad de ETA hace, en un momento dado de la novela, Xabier: “Tienes que hacerte a la idea de que ETA es, ¿cómo te diría yo?, un mecanismo de actuación. (…) ETA debe actuar sin interrupción. No le queda otro remedio. Hace tiempo que ha caído en un automatismo de la actividad ciega. Si no hace daño no es, no existe, no cumple ninguna función. Este modo mafioso de funcionamiento está por encima de la voluntad de sus integrantes. Ni siquiera sus jefes pueden sustraerse a él. Sí, bien, toman decisiones, pero eso es sólo aparente. En ningún caso pueden no tomarlas, porque la máquina del terror, una vez que ha cogido velocidad, no se puede detener. ¿Me entiendes?”. No tengo nada que objetar, a fin de cuentas es una opinión (quizá demasiado analítica, demasiado “redonda” y enfática), expresada en conversación (con poca naturalidad) por uno de los personajes de la novela. El caso es que esto se lo dice Xabier a su padre Txato antes de su asesinato, es decir, a finales de los años ochenta, y yo diría que correspondería a un tiempo posterior, en el que este tipo de explicaciones se hicieron mucho más habituales. Porque, al margen de lo que podamos pensar de ETA y la izquierda abertzale, lo cierto es que la ETA de los años setenta no es la misma que la de los ochenta, ni la misma que la de los noventa; algo que también puede decirse, por cierto, del País Vasco en general, de España y de cualquier otro país. Quizá, no lo niego, sean los daños colaterales resultantes de ser profesor de historia, pero creo que son cuestiones a tener en consideración, dado el ambicioso planteamiento del que parte la novela.

9. Tengo que reconocer, por otra parte, que me ha dolido el “taconazo” que, aprovechando el personaje de Gorka, propina Aramburu al mundo de la literatura en euskera, al que pertenezco, me temo, tanto o más que al de la española. Es cierto que ha sido una constante en sus manifestaciones públicas, pero pensaba que, después de la retractación que se vio obligado a hacer tras sus polémicas declaraciones en la Feria del Libro de Guadalajara del año 2011 (cuando acusó a Bernardo Atxaga y a otros escritores en euskera de no ser libres para escribir en contra de ETA, a causa de las enormes subvenciones que reciben), había moderado sus opiniones sobre el tema.

No parece que sea así, a tenor de la manera en que representa al escritor vasco por medio del hijo menor de Miren. Gorka, como Arantxa, no está de acuerdo con la deriva abertzale de Joxe Mari y de su madre, y procura no participar, o hacerlo de manera discreta, en el ambiente de manifestaciones, asambleas, homenajes y visitas rituales a la herriko taberna que domina la vida social de los jóvenes del pueblo. Uno de sus refugios es la literatura, lo que le llevará con el tiempo a convertirse, además de en divulgador cultural de la cadena radiofónica que dirige Ramuntxo, en escritor… de literatura infantil y juvenil. Decisión que toma, claro está, para evitar los problemas que podría acarrearle tener que posicionarse sobre el tema: “Arantxa (…) lo animó a dedicar en el futuro sus mayores esfuerzos creativos a la literatura infantil. ‘Mientras escribas para niños, te dejarán tranquilo. Pero ay de ti, chaval, como te metas en líos de la tierra. En todo caso, si te da por escribir para mayores, pon tus historias lejos de Euskadi. En África o América, como hacen otros’” (pg. 345).

Dejando a un lado el mito de las subvenciones, sobre el que vuelve a insistir Aramburu, y que no creo necesario rebatir aquí, lo cierto es que esta es la visión simbólica que intenta dar de las letras vascas: la de una literatura infantilizada, escapista, incapaz de abordar temas de calado y, por lo tanto, de menor categoría que la que se escribe en castellano. Lo malo (para la tesis de Aramburu) es que la literatura euskaldún, como he intentado demostrar en el punto 2 de esta crítica, no responde a ese cliché, y se ha ocupado de los “líos de la tierra” desde hace mucho tiempo. Sobre todo, precisamente, desde el momento cronológico en que Gorka da comienzo a su carrera literaria, que estaría situado, según la novela, a finales de los años ochenta. Y eso sin meterme en el agravio comparativo que hace sufrir a la literatura infantil y juvenil, al considerarla incapaz, por naturaleza, de tratar temas “serios” o “comprometidos” (algo que podríamos debatir desde muchos ángulos, aunque, por el tema que nos ocupa, creo que es suficiente con mencionar Pikolo, un libro para niños de Patxi Zubizarreta, publicado en 2008, en el que se habla del conflicto a través de los ojos del hijo de un guardia civil de servicio en el País Vasco, con un grado de crudeza que poco tiene que envidiar el de muchas obras “adultas” y, desde luego, no tiene parangón, que yo sepa, en la literatura infantil escrita en español. Por cierto, hay traducción a este idioma, en Lóguez Ediciones).

10. Pirotecnias verbales y lenguaje “popular”; personajes y situaciones reconocibles con inmediatez y renuncia a explorar la gama de grises que suele ser el humus de la alta literatura; un posicionamiento político claro que impregna toda la obra y pretensión de exhaustividad; recurso al melodrama y acercamiento al “lado humano” de unos personajes sin fisuras; minimización de detalles referidos al contexto histórico y final esperanzador: me pregunto si entre algunos de estos parámetros alrededor de los que (a mi entender) se mueve Patria está la clave de su éxito de ventas y de su conversión en acontecimiento literario. Y la clave de los problemas que (también a mi entender) presenta como obra literaria, al menos para serlo de primer orden; en esto creo que mi reseña coincide con la que escribió hace unos meses Jabo H. Pizarroso para Estado Crítico, poco o nada divulgada. Porque yo situaría a Patria más en el plano de la literatura de consumo, que en el de la calidad que se le supondría a un libro que aspira a ser la Gran Novela de cualquier ámbito. Por poner algunos ejemplos comparativos, referidos a tragedias históricas de gran calado: si habláramos de la literatura acerca de la esclavitud afroamericana, Patria no sería Beloved, de Toni Morrison, sino Raíces, de Alex Haley; si nos refiriéramos al Holocausto, no sería Si esto es un hombre, de Primo Levi, sino El niño con el pijama de rayas, de John Boyne. Desde ese punto de vista, no es de extrañar que se haya anunciado con tanta celeridad el proyecto para convertir la novela en serie televisiva: el guión podría ser prácticamente la novela misma. Y que conste que esto no me parece, en principio, mal: el hecho de que muchos vascos, entre ellos muchos abertzales, hayan leído la novela y hayan rememorado, a través de ella, lo que han sufrido las víctimas en este país, me parece un buen síntoma, al menos desde el punto de vista social. Lo mismo podría decirse (aquí sigo a Alberto Moyano) de que alguien como el presidente Rajoy haya recomendado la lectura de una novela en la que las torturas llevadas a cabo por las fuerzas de seguridad del estado aparezcan como un hecho habitual. En ese sentido, no dudo de que la novela (y la serie posterior: bueno, ya veremos qué conservan y qué dejan de lado de la obra original) tenga alguna capacidad para contribuir al proceso de paz, reconciliación y memoria por el que tiene que pasar este país. Pero el problema es que aquí estamos hablando de otra cosa: de Literatura.

11. Por cierto que el autor, cediendo a la moda de la autoficción y a la inclinación, tan actual, de insertar en la obra misma el sentido preciso en que le gustaría que fuera leída (tendencias que, por desgracia, también están en boga en la literatura contemporánea en euskera), incluye un capítulo, el 109, en el cual, durante el coloquio de una asociación de víctimas del terrorismo al que asisten Xabier y Nerea, en el que el autor mismo es ponente, nos ofrece las claves de la novela que estamos leyendo, y en el que incluye su deseo, expresado en tantas entrevistas, de que el libro contribuya a la derrota literaria de ETA (pg. 529). Afirma además el alter ego de Aramburu: “Escribí sin odio contra el lenguaje del odio y contra la desmemoria y el olvido tramado por quienes tratan de inventarse una historia al servicio de su proyecto y sus convicciones totalitarias” (pg. 528), algo que me parece loable, pero, en todo caso, evidente para cualquiera que haya llegado a ese punto de la novela. Y añade a continuación, modesto, en la misma página: “Pero también escribí, desde el estímulo de ofrecer algo positivo a mis semejantes, a favor de la literatura y el arte, por tanto a favor de lo bueno y noble que alberga el ser humano. (…) Procuré evitar los dos peligros que considero más graves en este tipo de literatura: los tonos patéticos, sentimentales, por un lado; por otro, la tentación de detener el relato para tomar de forma explícita postura política. Para eso están, a mi juicio, las entrevistas, los artículos de periódico y los foros [de víctimas del terrorismo] como éste”. Y los capítulos autojustificativos como éste, añadiría yo. Un capítulo que, contradiciendo lo que el mismo autor parece defender, detiene el relato para reafirmar la postura militante de la que parte la intentio auctoris.

12. Y ahí reside, para mí, el quid de la cuestión, o uno de ellos, al menos. Discrepo con César Aira cuando defiende que “la literatura no sirve para nada que no sea ofrecer el placer que produce”. No, la literatura sirve para algo más; si para mucho o para poco, es otra discusión. Pero la mejor literatura, la que (creo yo) más acaba sirviendo para algo más, es la que se escribe como si no fuera a servir para nada. O, al menos, la que no se escribe bajo la losa de su utilidad inmediata, sea ésta política, moral o económica. El hecho de que Patria no me haya convencido como obra literaria, tiene que ver, entre otras cosas, con eso.

portada patria