‘Pakean utzi arte’-tik ‘ETA, deja alguna discoteca’-ra: euskal gatazkaren mikrohistoria musikalerako ahalegin raté-a (Euskadi Irratirako nire tartearen transkripzioa)

Gaur Euskadi Irratiko Faktoria saioan eskatu didate, aurretik joan den Jesus Egiguren eta Arnaldo Otegiren Txillarreko elkarrizketen inguruko elkarrizketarekin lotutako bi kantu aukeratzea eta komentatzea, asteko albisteetan oinarritutako ohikoen ordez. Euskal gatazkaren mikrohistoria musikal bat zirriborratzea izan da eduki dudan ideia ziurrenik ergela. Programan oso ondo atera ez zaidanez (denbora gaizki kalkulatu dut), hona hemen esan nahi nuenaren transkripzioa.

Hertzainak, “Bakean utzi arte” (Hertzainak albuma, 1984).

Hasteko klasikoetatik tiratzea bururatu zait, ezinbestean. Hertzainak-en lehenengo diskotik, zer gutxiago. Disko hori fundazionala delako euskal musikaren historian, Zaramarenaren eta beste gutxiago batzuekin batera, euskal rock musikaren eguneratzearen ikurra, eta musikalki oso maila onekoa gainera: punk-rock-ska testuinguruan argitaratu zen lehenengo diskorik onena niretzat; euskaraz zegoen osorik gainera. Eta gainearen gainera, euskal periferiatik zetorren, ni bezalako giputxizentristentzat  lezioa izan zena: laster ohartu ahal izan nintzen bezala, Gasteiz, garai horretan, ikuspuntu kulturaletik, Donostia baino dezente interesgarriagoa, biziagoa zen (urte horren udazkenean joan nintzen bertara ikasketa unibertsitarioak hastera).

Diskoko kanta bat baino gehiago aukera nezakeen gaia ilustratzeko, eta badakit honen abiapuntua edo leit motiva Komando Autonomo Antikapitalisten bi kideen heriotza izan zena, bonba bat manipulatzen ari zirenean. Baina, kanta on guztiek bezala, abiapuntua traszenditzeko asmoa zuen, hortik haratago zihoana. Izan ere,  iruditzen zait garaiko giroa ondo islatzen duela: euskal gizartearen sektore batzuen, batez ere gazte askoren ezinegona, askatasun grina, gauzak alda zitekeen ez soilik itxaropena, bazik eta ziurtasuna, eta sakrifizioaren balio gorena, gupidagabe agertzen zen estatuaren aurrean. Estatua, frankismotik heredatutako makina hura zeinetan aldaketak gertatzen ari baitziren, bai (PSOEk hauteskundeak irabazi berri zituen), baina ikusten zen kosmetikoak, azalekoak zirela. Nonbaiten argi ikusten bazen Trantsizioa erdibidean geratu zela, ez zela erabateko Hausturarik egon aurreko erregimenarekin, Euskal Herrian zen:  GALaren afera pil-pilean zegoen une horietan (Lasa eta Zabalaren desagerpena hurbil zegoen denboran), eta urte hura, 1984, ere izan zen industria-birmoldaketaren abioarena, eta, laster, NATOren inguruko jarrera-aldaketa berehala etorriko zen… PSOEk ekar zezakeen aldaketan sinesten uzteko arrazoi dezente, alegia.

Dena dela, niretzat 1984 ere urte esanguratsua da, orobat, Enrique Casas senataria urte horretan hil zutelako, Komando Autonomoek hain zuzen ere. Eta horrek nahiko gertutik jo gintuen, Casasen semea gure kurtsoan zegoelako, institutuan, eta, oso hurbilekoak ez ginen arren, asko inpresionatu ninduelako. Estudianteen artean ohikoak ziren orduan Estatuaren kontrako, errepresioaren kontrako manifestazioak eta ekintzak, horixe baitzen giroa, esan bezala. Baina atentatu hark gauzak aldatu zituen, eta “beste aldetik” zetorren biolentziaren kontra gogoan dudan ikasleen lehenengo manifestazioa antolatu genuen institutuan. Egia da garai horretan Jarraik ere parte hartu zuela mobilizazio horretan, orduan ezker abertzale “ofizialari” gaizki iruditzen zitzaizkiolako, itxuraz behintzat, politikarien kontrako atentatuak, are PSOEkoen aurkakoak ere, nahiz eta gero, 90eko hamarkadan, “minaren sozializazioa” delakoa heldu zenean, halakoen justifikazioa ohikoa bihurtu inguru horretatik ere. Baina, hala eta guztiz ere, gertakari hura mugarri izan zen niretzat, urte batzuk geroago Yoyesen hilketa izan zen bezala.

Uste dut kantak gako batzuk ematen dituela ulertzeko zergatik ez zuen ETA militarrak utzi une hartan borroka armatua: frankismoostearen eta ez atzera ez aurrera geratutako Trantsizioaren esperantza faltsuen kontra gizartean nahiko zabalduta zegoen jarrera hori zuen oinarri, neurri batean eta besteak  beste. Batzuek, jadanik, eta geroz eta argiago, borroka armatu hori terrorismo bezala ikusten ari ginen arren.

Lendakaris Muertos, “ETA, deja alguna discoteca” (Se habla español albuma, 2006).

Eta, kutsu tragikoa duen kanta baten ostean, justu espektroaren kontrako aldera lerratzen den ganberrada bat, Lendakaris Muertos iruindarren punkaren revival eternoa. Eternoa diot, ze batzuetan ematen du, musikalki, 80ko hamarraldian bizitzen jarraitzen dugula, garaiko Rock Radikaletik ez garela mugitu (ez behintzat festetan, txoznetan eta zenbait tabernatan ibiltzen garenean…). Eta musika “berri” askok “urrezko” garai hartakoaren kutsua dutela, bestela: Lendakaris Muertosen punk-rock nahikoa ortodoxoak bezala alegia. Hori bai, gaztelaniaz, ildo horretako hemengo banda askok egiten duten bezala, ze gaur egun, D ereduaren zabalkuntzari esker, akaso, euskara, guk ikasten genuenean ez bezala, latin berria bihurtu da, hots, autoritatearen hizkuntza. Euskal Herrian punka gaztelaniaz egitea subertsiboa bihurtu duen zerbait, neurri batean behintzat.

Kantak baditu niretzat detaile oso interesgarriak, hasieran Chimo Bayoren “Así me gusta a mí (Esta si, esta no)” ereserki “bakaladero” nobenteroari egiten zaion erreferentzia bezalakoa. Eta beste bat edo bat zalantzagarriagoa iruditzen zaidana, “follar sin pagar” horrek islatzen duen matxirulismo kutsua bezalakoa (gizonek dirudite kantaren subjektu eta hartzaile, nagusiki behintzat…).

Kantaren testuingurua argia da: 2000ko hamarkadaren hasieran ETAk Euskal Herriko diskoteka batzuen kontra egin zituen bonba-atentatuak, hala nola Debako Txitxarro, Lakuntzako Universal edo Doneztebeko Bordatxoren kontra.

Baina, edonola ere, kanta hau aukeratu badut da iruditzen zaidalako, neurri batean (eta ahaztu gabe Lendakaris Muertosen kritika umoretsuen espektroa askoz ere zabalagoa dela, gure gizarteko alderdi asko jipoitzen saiatzen direlako beren kantekin), 2000ko hamarkadarako jadanik gure gizartean oso hedatuta zegoen ETArekiko nekearen adibide on bat dela. Ildo horretan bereziki aritu ez zen musika estilo batetik egindakoa, gainera, kontuaren karga ironikoa handitzen duen zerbait. Ze gauza bat da ETA kritikatzea, nik zer dakit, pop konbentzionalenetik, Mecanok “Otro muerto” kantan (neurri batean, eta pixka bat eliptikoki) egin zuen bezala (kanta oso txarra iruditzen zait, edozein modutan ere), eta beste bat, Lendakaris Muertosek bezala, eskuliburuzko punk doinu bat erabiliz.

Abestiak ere gizartearen (eta gaztediaren) eboluzioaz hitz egiten digu: Hertzainak-en kantan goraipatzen den militantismotik, hedonismora eta gozamenaren nagusigora (hori ere bazegoen 80ko hamarkadan, gaur egungoan militantismoa ere badagoen bezala; baina orduan ez zen “lehenengo lerroan” agertzen zen ezaugarri bat, ezta gutxiago ere). Alde horretatik oso bitxia da nola ildo musikal bertsuan kokatutako bi kantek horren “garaien izpiritu” ezberdinak isla ditzaketen.

Eta, azkenik, aukeratu dut, aipatu bezala, bere umorearen erabileragatik, garai horretan beste arlo batzuetan (literaturarenean, komikiarenean, telebistarenean…) zabaltzen ari zen trama bat, Gauza, Euskal Gatazka tratatzeko modu bat (ordura arte ez horren ohikoa) ekartzen didalako gogora. Eta halakoetan iruditzen zaidalako umorea, ironia erabiltzen hastea seinale delako (nolabait esateko) kontua gainbeheran dagoela. Umorearen agerpenak, halako kontu funtsean tragiko bati buruz ari garenean, adierazi dezakeelako beste trama guztiak (epikoa, dramatikoa, patetikoa, sentimentala…) agortuta daudela jada, edo agortze bidean. Eta, ziurrenik, amaierara zuzentzen ari zela, gatazkaren fase bortitzena eta krudelena bederen. Nik, behintzat, hala ikusten dut, atzera begira…

Advertisements

Soufflé de fromage à la Durangaise

[Artikulu honen jatorrizko bertsioa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko urtarrilaren 6an].

OSAGAIAK: 20 Kg abertzaletasun-gurin; 200 Kg bete berritasun irin; 3500 kana mendiko arropa; 2000 Hl alkohol; 40 Kg euskal gazta, birrindua; 300 arrautza ziklotimiko + 100 gorringo; Bertsolari gatza; El Correo Taldeko piperbeltz zuri eho berria; Toti muskat intxaur ehoa.

Sufle guztietan da gomendiozkoa edukia baino itxura gehiago erabiltzea. Idiazabalekoa da errezeta honetan bideratuko dugun gazta, baina berdin balio izango du beste antzeko batek, bertakoa eta koipearen eta handikeriaren aldetik maila bertsukoa bada. Ossau-Irati aukera ere izan daiteke, edo Erronkarikoa, nahiz eta azken hauek sobera periferiko gerta daitezkeen gure helburu hegemonikoetarako.

Abertzaletasun-gurina urtuko dugu eltze giderdun batean; gurin horrek ahalik eta homologagarriena izan beharko luke, hala EAJren nola ezker abertzalearen dastarekin bat etor dadin, eta are soilik euskaltzale sentitzen den norbait ere zailtasun berezirik gabe irensteko moduan egon dadin. Bortizki erantsiko dugu ondoren liburu eta disko berritasunen irina –gainontzeko urtaroetarako ahalik eta gutxiena gordeta–, eta bizkor nahasiko ditugu bi gaiak koilara profesional batez –militantziazkoa ere erabil daiteke, baina ez da garai batean bezain usatua–. Nahastura apartzen hasi orduko –ez diogu aniztasun itxura gehiegi hartzen utzi behar–, pixkana-pixkana erantsiko ditugu mendiko arroparen azken denboraldietako moda-joerak –North Faceren eta Ternuaren nagusigoari eutsiz betiere– eta euskal erromeria alkoholdunaren osagaia –Kilometroak eta Korrika asmatu zirenetik ezinbestekoa–. Su gorrian edukiko dugu egosten. Sutatik atera eta bertsolari gatz pixka bat emango dugu, saltsa guztiekin ondo ezkontzen da eta.

Bereizi egingo ditugu SuperPotentzia Emozional Bat Gara gorringoak eta Gure Kultura Arrisku Larrian Dago zuringoak –400 gorringo eta 300 zuringo: kasu honetan mezu positiboa gailendu behar da–. Elur-puntua uzteraino joko ditugu, gupidarik gabe, zuringoak, “I Want To Believe” xuxurlatu bitartean, eta inguruan barra-barra eta natural-natural entzungo dugun gaztelania guztiari muzin eginez. Gorringoak erantsiko dizkiogu aurrez maneatu dugun bexamelari, eta arretaz nahasiko dugu, euskal gazta hegemonikoarekin batera; El Correo taldearen La Azoka markako piperbeltz zuri ehoa gehituko diogu –euskarazko kulturari gaztelaniazko komunikabideek urtean zehar eskaintzen dioten goren une ia bakarra–, eta baita Totiren Sinadura-Errenkada Amaiezinak motako muskat intxaur pittin bat ere. Kontu handiz, Transmisio espatula batez baliatuz, nahasiko ditugu zuringo harrotuak gazta-nahasturarekin, mugimendu erakargarri leunak eginez –erakargarriak, “euskal” osagarria daukan orori dagokion bezala–.

Ehun mila eta koska lagunentzako sufle-molde baten barruan isuriko dugu nahastura. Erresonantzia-labean sartuko dugu ondoren, 451ºF-ko tenperaturan.

Lauzpabost egunetan edukiko dugu suflea labean, tartean Konstituzioaren Eguna –gehienontzat ez dena festa izango, baizik eta lan- edo militantzia-eguna– eta Sortzez Garbiaren Eguna –sekula ez duguna zalantzan jarriko–. Haien ostean, berehala zerbitzatuko dugu, –ohi bezala– arrakastatsua izan dela aldarrikatuz, eta salmenta-datu konkretuei inolako aipurik egin gabe, eztarrirako trabagarririk ager ez dadin.

le souffle2

[Tradizioa ez den guztia plagioa denez, aitor dezadan sarrera honen inspirazio iturrietako bat, Durangoko Azoka denboran zuhurki  urrunaz gain, Sukaldean blogeko errezeta hau izan dela].

Nobelaren krisiaz

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko abenduaren 7an].

Noizean behin ber-azaleratzen den gai horietakoa da “nobelagintzaren krisiarena”, letrazaurituok denbora alferrik galtzen jarraitzeko asmatu dugun errekurrentzia gatzdun horietako bat. Nobela, azken finean, beti egon baita krisian, bere garai fundazional ez hain urrunetatik: On Kixote Mantxakoan bertan planteatzen da generoari buruzko eztabaida, eta, bide batez, garaiko “kontsumoko” literaturaren kritika, zalduneriazko eleberriena hain zuzen ere.

Nik, ipuingile bezala –hots, interes guztiz gremiozko eta sasikoengatik–, nahiago nuke benetan krisian egongo balitz, modu horretan nobelaren inperialismoa eta nagusigo absolutua mugatuxeagoa geratuko litzatekeelako, akaso. Baina ez dut horrelakorik ikusten: edozein liburu denda edo liburutegi bisitatzea besterik ez dago horretaz jabetzeko.

Krisian egon daitekeena, agian, nobela mota bat da: Eduardo Mendozak –nik hari irakurri nion, behintzat– “besaulkiko nobela” deitzen duena, “etzaulkiko” edo are “(hondartzako) toajako nobela” delakoarekin alderatuta, hots, kontsumo azkarrekoarekin, zeinaren osasuna, alde kuantitatibotik begiratuta behintzat, inbidiagarria baita guztiz.

Iruditzen zait, egun, hiru arrisku nagusi dituela goi mailako nobela horrek. Bata, “ni-aren inflazioarena” izango litzateke, hots, autofikzioaren eta autobiografismoa bezalako joeren zabalkuntza geldiezina, nobelak tradizionalki betetzen zuen funtzioetako bat –ingurumen sozialaren isla izatearena, fikziozko unibertsoen eraikuntzaren bitartez– debaluatzen duena. Literatura guztiak bezala, nobelak –nobela onek, bederen– gure esperientzia hedarazteko balio dezake, baina nobelak zerbait eskaintzen badu –bere luzeragatik, besteak beste– horixe modu zabalagoan eskuratzeko aukera da, solipsismorako bidea hartutako nobelagintzak nekezago emango digun zerbait; Jorge Carrión-ek dioen bezala, “are ni-aren poetiketan lehenengo pertsonak abiapuntu izan beharko luke, ez helmuga”: bistan da hori ez dela askotan betetzen. Honetaz aritu naiz gehiagotan, beraz, ez naiz luzatuko.

Bigarren arriskua goi mailako eta kontsumoko literaturaren arteko nahasmenarena da, mugen lausotzearena, midcult edo erdi mailako literaturaren nagusitzearena; honetaz ere idatzi dut inoiz. Patria fenomenoa, neurri batean, parametro horietan neurtu daitekeela iruditzen zait. Edo, eremu hispanikotik ez urruntzearren, esanguratsua da Cervantes Saria Sergio Ramírez bezalako idazle bati ematea, edo Letren Sari Nazionala Rosa Montero bezalako bati, midcultaren ordezkari bipilak biak ala biak: garai batean, izan ere, halako “karrera osorako” sariak maila jakin bateko idazleentzat erreserbaturik zeuden –maiz ez zirelako idazle bereziki “saltzaileak” izaten, eta sariak bazuen, alde horretatik, justizia poetiko instituzionalaren kutsurik; gustuak gustu, aurreko urteetako saridunen zerrenda errepasatzea baino ez dago horretaz jabetzeko–. Bide batez, Eduardo Mendoza, gorago erabili dugun kategorizazioaren balizko egilea, paradoxikoki, “erdiko” esparru horretan mugitzen dela esango nuke, eta bera izan zen pasa den urteko Cervantesaren irabazlea, hain zuzen ere…

(Alde horretatik, esanguratsua iruditzen zait Laurence Cossé idazle frantsesaren Au bon roman nobelaren kasua, nik gaztelaniaz irakurri dudana [La buena novela, Impedimenta 2012]: haren tramaren erdigunean planteatzen da, hain zuzen ere, nobelaren krisia, “liburu denda ideal” bat fundatuz garaitu nahiko luketena protagonistek. Haien artean ezagun ez diren zortzi idazlez osatutako komite sekretu baten laguntzaz osatzen da dendaren katalogo-funtsa, zeinetan, zer esanik ez, “nobela onak” baino ez baitira egongo, eta berariaz arituko dena egungo nobelaren arrunkeriaren eta berritasunen uholdearen aurka. Liburu dendak arrakasta erdiesten du berehala, eta horrek argitaletxe-negozioaren areriotasuna eta best seller egileen inbidia ekarriko du, eta haren lan goraipagarriaren kontrako konspirazio bat… Eta horretan datza paradoxa, liburua bera, horren planteamendu interesgarria eta polemikoa garatzeko, nobela konbentzionalenaren tresnez baliatzen delako, hau da, alde batetik, argumentu poliziako ezin arruntago eta artifizialago batez –batzordeko partaideen kontrako atentatuak gertatzen hasten dira bat-batean…–, eta, bestetik, nobela sentimental guayenaren trikimailuez, erromantizismoaren eta erantzunik gabeko maitasun-sakrifizioaren topiko guztiez –Amèlie edo L’Élégance du hérisson bezalako lanen ildo arbuiagarrienean alegia…–).

Aipatuko dudan hirugarren arriskua, gaurkoz azkenekoa, telesailen goraldiarena da. Zinema sortu zenean, eta are gehiago telebista, nobelaren krisiaren inguruko iragarpenak ugaltzen hasi ziren –beste behin–, baina, urte luzeetan zehar, ez zen ezer gertatu; izan ere, nobelarentzat, nobela batzuentzat behintzat, akuilu eta garapenerako bultzada izan zen zinema –gure letretan Pello Lizarralderen obra da horren isla bikain, besteak beste–. Eta, edonola ere, pantailarako egokitzapen literarioak egiten zirenean, beti zegoen botatzea, ekibokatzeko arrisku handirik gabe, “liburua hobea da…”. Ez dakit hori esatea gero eta zailago gertatuko ez den hemendik aurrera, telesailen kalitatearekin igoera orokorra, eta –iraultza digitaletik aurrera– erabiltzen diren bitarteko teknikoen hobekuntza kontutan harturik, besteak beste. Film bat, gainera, beti izaten zen nobelaren kimaketa bat, ez gutxitan kriminala, nobelaren aberastasuna birproduzitzea ezinezko egiten zuena; orain, atalen eta are denboraldien biderkatzearen bitartez, errazago lor daiteke hurbilketa hori.

Horrek, bururatzen zait, ondorioak izan ditzake ez soilik goi mailako nobeletan, baizik eta baita “etzaulkikoetan” ere. Izan ere, agian horietan eragingo ditu kalte handienak, goi mailako nobelek eskaintzen duten plazer nagusia –hots, plazera lortzeko lan eginarazten dizutela, neurri batean pixka bat sufritu egin behar dela atsegin literariora iristeko– nekez berregin ahal izango dutelako, sekula, ikus-entzunezko produktuek. Ez al dute film-sailek, agian ez hil, baina bai murriztu, gazteen artean, Eraztunen Jauna edo Harry Potter liburu-sailen irakurketa, adibidez?

Agian ez dira horren albiste txarrak, nobelaren krisia desio dugunontzat…

titanic bilaketarekin bat datozen irudiak

Mugaldeko literaturarako aukerez

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko azaroaren 4an].

Azken hilabeteotan Najat El Hachmi idazlearen bi nobela irakurri ditut, La filla estrangera (2015) eta L’últim patriarca (2008); lehenengoa, gaztelaniaz, Planeta argitaletxearen eskutik, eta bigarrena, euskaraz, Azken patriarka izenburupean, Txalapartak kaleratutako joan den urteko edizioan. Ordena hori ez zen ziurrenik egokiena izan –La hija extranjera liburu sendoxeagoa eta helduagoa da, ikuspuntu literariotik, Azken patriarka baino–, baina kasualitateak –eta euskal itzulpengintza literarioarekiko atxikimenduak– gauza horiek dauzka.

El Hachmi idazle kataluniarra da, eta bere literaturak erro sendoak dauzka hango tradizio literarioan, baina idazle berezi bat da, orobat, batzuek “mugaldeko literatura” deitzen duten esparrukoa: Marokoko Nador-en jaioa, bere ama-hizkuntza amazigera da, eta katalanera bere adopzioko hizkuntza –zortzi urte zituela, bere familiarekin batera, Vic-era emigratu zuen–; baina, horretaz gain, gaztelania bereganatu zuen –horixe da, adibidez, betidanik bere anaiekin erabili duen komunikazio-hizkuntza nagusia–, eta Filologia Arabiarra ikasi zuen unibertsitatean –agian, bururatzen zait, bidegurutze horretan kokatutakoa da “literatura unibertsala” izendapena benetan merezi duen bakarra…–. Bere obraren gehiengoa –2011ko La caçadora de cossos nobela erotikoa salbuetsita– immigrazioaren, identitate anitzen eta patriarkatu bien artean harrapatutako emakumeen egoeraren inguruan dago ardaztuta, eta gaurkotasun handiko gai horien gaineko leiho eraginkorra eskaintzen du, “hemengo” gure idazleek ohikoagoa duten paternalismotik edota eztikeriatik urrun, eta, 2004ko Jo també sóc catalana saiakeran ezik, fikzioaren tresnen erabilerari uko egin gabe gainera –El Hachmiren kontakizunek oinarri aubiografikoa duten arren–. Fikzioa baita, maiz, ezezagunak egiten zaizkigun errealitateetara hurbiltzeko biderik zuzenena.

Ez da kasu guztiz isolatua: literatura kataluniarrean bere ibilbidetxoa egin du, horren sona handia lortu ez duen arren, Laila Karrouch-ek ere, jatorri amazigeko victarra bera ere. El Hachmiren lehenengo nobelak, edonola ere, Ramon Llull saria jaso zuen, hots, Planeta sariaren baliokidea katalanaren esparruan, zein literatura motaz ari garen –bestsellerismotik oso hurbilekoaz– argi adierazten duen zerbait; izan ere, salmentetan izugarri arrakastatsua izan zen liburu hori: kaleratu berritan, Sant Jordiko masa ekitaldi literario-komertzialean, Ruiz Zafónen orduko berritasunaren gainetik saldu bide zuen. Esanguratsuki, egileak berak aitortu du inoiz, genero literarioari buruz, nobelen idazleek ez luketela zertan urrats bakoitzean “berritzen” aritzeko premia sentitu.

Ba al dago aukerarik horrelako fenomeno bat gertatzeko, euskal literaturan? Ezin da baztertu, baina zail ikusten dut, arrazoi askorengatik. Alde batetik, gure hezkuntza ereduak, hizkuntza bidezko integrazioa baino, klase-bazterketa sustatu duelako, eredu linguistikoak eta publiko/kontzertatu dikotomia direla medio: historikoki, salbuespenak salbuespen, immigrazio magrebtarraren seme-alabak ez dira –ez ditugu– D ereduan eskolatu, murgiltze-politika katalanarekin –Azken patriarkan ederki iradokitzen den bezala– kontrastea egiten duen zerbait.

Bestetik, zailagoa iruditzen zaidalako euskarazko literaturarekiko atxikimendua sustatzea gazte batengan, are gehiago bi edo hiru kulturen artean mugitzen den batengan, eskura jartzen dizkiogun eredu literarioekin, hots, esaterako, Jon Arretxe batekin edo Alberto Ladron Arana batekin, edo –okerrago dena– gure idazle klasikoekin; El Hachmik nobelan bertan gogora ekartzen duen hezkuntza literarioarekin konparatuta –Salvador Espriu edo Mercé Rodoreda bezalakoek osatua, besteak beste–, ibilbide makurragoa du aurretik euskal letretara zaletu nahiko lukeen idazlegaiak, autoktonoa izan ala etorkinen ondorengoa izan.

[Bide batez, badago anekdota bat, Azken patriarkaren euskararako itzulpenari dagokiona, argi uzten duena zein lotuta sentitzen den egilea literatura katalanaren tradizioarekin: nobelaren une batean, protagonistaren amaren bakardadea islatzeko, Caterina Albert alias Víctor Catalá idazle noucentistaren Solitud (1909) nobelaren Mila protagonistari eta mendialdean duen konpainia bakarra Ànima-ri egiten die erreferentzia El Hachmik, irakurle katalanek, are gehiago eskolatuek, ondo ezagutzen dutena. Ba honela itzultzen da pasarte hori euskarazko bertsioan: “Milak arimarik ere ez zeukan alboan edukitzeko”. Kontu guztia ulergaitza bihurtuz, zer esanik ez; itzulpen argiagoa “Milak ez zeukan Ànima ere alboan laguntzeko” edo antzeko zerbait litzateke… zeinari erreferentzia literarioa argituz oin-ohar bat gehitu beharko bailitzaioke, agian… Eta ez da erreferentzia literario bakarra, protagonistak behin baino gehiagotan aipatzen baitu Colometa, hots, La plaça del Diamant kanonikoaren protagonista…].

Bestetik, eta aurrekoarekin lotuta, euskal kultura beti estutzen duen arazo estatistikoa dago: gutxi gara, eta, ondorioz, gutxi ere gure artean txertatu diren etorkin magrebtarrak; are gutxiago Vic hirixkaren baliokide izan daitezkeen arnasguneetan –ez da seguruenik kasualitatea aipatu egileak, El Hachmi eta Karrouch, Osona bezalako eskualde batean sortzea, eta ez Bartzelonan edo Tarragonan…–; kantitateak baino ez dakar, finean, aldaketa koalitatiboa, eta horretan motz gabiltza beti, Kataluniarekin konparatuta adibidez. Oztopoak oztopo, belaunaldi bakoitzean sortuko dira euskal idazle berriak, baina kasualitatea izango da justu “mugaldekoren” bat suertatzea tartean, are Urola Erdia edo Lea-Artibaikoa bezalako eskualdeez arituko bagina ere…

Azkenik, aukerak testuinguru horretan Azken patriarka bezalako bestsellerismo alorreko liburu bat ernatzeko are eskasagoak dira, kontuan hartuta gurean ez dagoela bene-benetako kontsumoko literaturarik, ez behintzat inguruko literatura handiagoetan agertzen den era homologatuan, hots, hasteko, liburukote moduan –El Hachmiren nobela sarituak laurehun eta koska orrialde ditu–, Elkarreko Ateko Banda saileko liburu oro har anorexikoago gehienei –kontsumoko literaturaren eremura, agerian behintzat, gehien hurbilduko litzatekeen euskal bilduma aipatzearren– urrun geratzen zaien marka bat.

Ez dut esan nahi halako fenomeno bat ezinezkoa denik euskal letretan; bai zaila dela, ordea. Zorionez, historia irakaslea naizen aldetik –eta, ondorioz, pesimista konpultsiboa–, etorkizunaren igarle txarra suertatzen naiz, gehienetan…

Erlazionatutako irudia

Hiru disko madarikatu

Disko batzuk madarikatuta daude, ez izan dudarik. Ez haien kontrako vudurik egin delako, ezta (batzuetan) bereziki txarrak direlako ere, baizik eta denborak albo batera utzi dituelako, eta zaleek, taldeek edo diskoetxeek ukatu dituztelako, hainbesteraino ezen batzuetan ez baitira berrargitaratu (Interneti eskerrak eskura dauzkagu gehienak, egun). Taldeen aldaketa-garaietako ondorio izan ohi dira, edo desintegrazio prozesuena; adibide klasikoa Velvet Undergrounden azkenekoa da, Squeeze (1973), Doug Yuleren lidergopean burutua Lou Reed eta taldeko jatorrizko partaide guztiak abiatu ostean: legendak dio ez dela benetan Velvet Undergrounden lan bat, Yulerena baizik, baina niri beti iruditu zait nahikoa velvetianoa dela, opus oso minor bat bada ere.  Artikulu honetarako beste hiru aukeratu ditut: ea zer iruditzen zaizkizuen.

other voices doors bilaketarekin bat datozen irudiak

The Doors, Other Voices, Elektra 1971.

Inoiz fisikoki eskuetan izan ditudan disko madarikatuen artean The Doorsen azken aurrekoa aukeratuko dut lehenik eta behin, nahiz eta berdin har nezakeen azkenekoa, Full Circle (1972), bere azal dalinianoarekin. Baina Other Voices, ziurrenik, hobexeagoa da, eta musikaren ikuspuntutik ez nuke esango urte bereko L.A. Woman famatuaren bereziki azpitik dagoenik. Ados, bertan ez dago “Riders On The Storm” bat, baina “In The Eye Of The Sun”, “Ships w/Sails” edo “Hang On To Your Life”-k taldearen edozein bildumatan agertzeko merituak dauzkate, nik uste; L.A. Woman, bere osotasunean hartuta, ez da taldearen lanik onena ere (beti pentsatu izan dut haien lehenengoa, 1967ko homonimoa, izan zela gailurra, eta handik aurrerakoek, onak izan zitezkeen arren, maila bat beherago jotzen zutela beti). Baina, ai ene, disko honetan ez du kantatzen, ezinbesteko arrazoiengatik, Jim Morrisonek, eta horrek kondenatu du ostrazismora. Ados, Robby Krieger, John Densmore eta Ray Manzareken ahotsak ez dira beste munduko ezer, baina noiztik behar izan da ahots on bat rocka abesteko? Aurrera egiten saiatu ziren Morrison gabe, hona hemen froga, baina laster konturatu ziren legenda mimatzea etekingarriagoa zela. Eta, ondorioz, Other Voices molestia bat izan zitekeela haien kanonaren erreprodukziorako…

clash cut the crap bilaketarekin bat datozen irudiak

The Clash, Cut The Crap, CBS 1985.

Gaurkoan hautatu ditudan diskoen artean hau da, zalantzarik gabe, niretzat txarrena; bera dugu, ordea, dendetan edo Spotifyn erraz lortu dezakegun bakarra. Baina horrek ez dio madarikakotasunik kentzen batere: clashzaleek apenas aipatzen dute, eta nahiago izaten dute Combat Rock (1982) jotzea taldearen benetako azkeneko diskotzat. Ez zaie arrazoirik falta: Topper Headon bateria-jolea ez zegoen jada haiekin (aurretik bota zuten, heroina kontuak zirela medio), eta Joe Strummer eta Mick Jonesen arteko tentsioa handitzen joan zen denborarekin, azkenekoa taldetik irten zen arte (Big Audio Dynamite eratzeko, zeinen lehenengo diskoak dezente interesgarriagoak suertatu baitziren Cut The Crap hau baino). Gauzak horrela, geratu zirenak, hiru mertzenario ahazgarri kontratatu ondoren, eta London Calling, Sandinista! eta Combat Rock LPetan zehar egindako garapenari bizkarra emanez, “lehenengo garaietako” punk izpiritua “berreskuratzen” saiatu ziren disko berrian (operazio mota hori beti izaten da susmagarria, musikaren bisnesan). Alferrik: kantek ez zuten arimarik, soinuaren “gogortasuna” ez zen sinesgarria, ezta azalak zeukan pastitxe usaina ere. Produkzioa, guztiz ochenteroa (kanten atzean entzuten diren makinatxo eta bateria elektroniko horiek guztiak), errematea izan zen. Bale, “This Is England” haien aurreko singleren bateko B alde onargarria izan zitekeen, baina ez dago askoz ere gehiago. Berehala separatu ziren. Eta eskerrak.

bunnymen reverberation wikipedia bilaketarekin bat datozen irudiak

Echo & The Bunnymen, Reverberation, Korova 1990.

Aprezio berezia diet, oro har, psikodelia ukituak dituzten diskoei, eta horregatik maite dut Untxitxogizonen hau. Egiazki, Liverpoolekoen disko gehienek daukate psikodeliatik zer edo zer, baina honetan bereziki azpimarratu zuten, agian Madchester mugida pil-pilean zegoelako urte haietan, eta unean uneko modaren arrastoan jartzea aukera ona izaten delako. Baina disko honen ezaugarri nagusia Ian McCulloch jatorrizko kantariaren absentzia da: edozein Amaia Montero bezala, bakarkako karrera egitera joana zen pare bat urte lehenago. Gainontzekoek Noel Burke ezezaguna ipini zuten haren lekuan, eta disko hau grabatu; ez zuen arrakasta handirik izan (McCullochek atera zituen bi diskoekin gertatu zen antzera, egia esan), eta taldea desegin zen. Kontua da McCullochek eta besteek taldea berregitea erabaki zutela 1997an, eta, afterpunkaren nostalgikoon pozerako, taldearen “bigarren bizitza” sendo bati ekin diotela geroztik (estudioko sei disko berri eta guzti: garai “klasikokoak” baino gehiago, jada). Baina McCullochek ezin zuen bere kideen irristada hura barkatu, eta, Stalinek Trotsky bezala, Reverberation taldearen historia ofizialetik desagerrarazi du, nahiz eta diskoa, sinets egidazue, ez den batere txarra. Ni Burke gaixo ahaztuaz oroitzen naiz, eta whisky basokada bat opatzen diot, biniloa ipintzen dudan bakoitzean.

[Testu honen lehen bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2010eko martxoan]

Gvernica

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko urriaren 7an].

Ia egunero pasatzen naiz aurretik, gure etxeko kalean bertan baitago. Garagardotegia luzea eta estua da, Gasteizko alde zaharreko taberna gehienak bezala. Baina bere bereizgarri nagusia izena, dekorazioa eta dekorazioaren gaia da: Gernikako bonbardaketa hain zuzen. Izan ere, euskal grafia tradizionalean –baina erdaraz– idatzitako izenaren azpian helizezko hegazkin trimotor baten silueta ageri da, Junkers Ju 52 batena izan daitekeena, edo, agian ziurrago –konkortxoagatik, eta lurreratze-trenaren faltagatik– Savoia-Marchetti SM.79 batena, Condor Legioaren erasoaldietan erabilitako gerra-abioiak biak ala biak. Itxita dagoenean, metalezko ateek, tabernarenak eta ondoan daukan biltegiarenak, Pablo Picassoren Guernica koadroaren irudietako batzuk aurkezten dituzte, edo, hobeto esanda, horien gaineko pastixeak, zuri-beltzeko –eta gorriko– Picassoren pseudopertsonaiek, eskuan argiontziari edo ezpata apurtuari beharrean, garagardo pitxer apartsu bati eusten diotelako, kolore hori biziz pintatuta dagoena, noski.

Ez naiz ausartu bertara sartzen duela gutxira arte. Aitor dut norbaiten iruzkinaren zain egon naizela denbora honetan guztian zehar; prentsa-zutabe edo artikulu eskandalizatuaren bat irakurtzeko itxaropena neukala taberna ireki zutenetik. Baina ez da hala gertatu, edo, behintzat, ez da nigana heldu halakorik, esanguratsua iruditzen zaidana.

Azkenean, adiskide batek adoretuta –eta berak lagunduta–, sartu egin naiz. Barruko dekorazioak nire uste ustelenak gainditu ditu: bonbardaketaren ondorio suntsitzaileen argazki handiak, hormetako bat osoki hartzen dutenak, zorutik sabairaino; parean, nazioarteko eta bertako garagardoez ondo hornitutako barra bat, zeinetan, zer esanik ez, alemaniar jatorrikoak ez baitira eskas. Komunetan, gizonezkoen atea –suposatzen dut– Picassoren margoko zezenak seinalatzen du; emakumezkoena, hildako umea besoetan daraman amaren buruaren irudiak.

Memoriaren banalizatzea hain iruditzen zait nabarmena ezen ez baitakit zer egin, zer esan. Taberna batean gaudenez, eta komuna erabili dugunez, garagardo bi eskatzen ditugu: ergelak gara, kontsumitzaile/bezero sena larruan daramagu itsatsita. Ni prest nago nire eragozpen guztien zerrenda ateratzeko, baina tabernari gazteak euskaraz zerbitzatu gaitu, eta horrek guztiz desarmatu nau: aurreiritziak zer diren, gaztelaniadun bat espero nuen.

(Andolin Eguzkitza zenaz gogoratu naiz une batez: nola defendatzen zuen, serio defendatu ere, euskaldun guztiak, euskaldun izate hutsagatik, hots, euskaradun, jatorrak zirela, ginela; ezin zirela, ginela, benetan eta funtsean, gaiztoak izan. Nik aurre egiten nion, sekula konbentzitzera iritsi ez nintzen arren. Eta arrazoi nuela pentsatzen jarraitzen dut, euskalduntasunak ez duela zer ikusirik norberaren jite moralarekin. Baina, hala ere, ez diot ezer esan tabernariari, azkenean).

Zertarako hasi azaltzen, Xabier Montoiaren Gasteizko hondartzak liburuko “Ikatza bezain beltz” ipuina gogoan, bonbaketariei lagundu zieten ehiza-hegazkinek hemendik atera zirela, Salburuako airedromotik, gauden lekutik horren hurbil? Ziur nago tabernan eratutako eszenatoki hau omenaldi bat dela barmanarentzat, negozio bat bezainbeste.

Eta pentsatu dut zer izango litzatekeen, nik zer dakit, Leipzigen Dresden izeneko garagardotegi bat egongo balitz, hango bonbardaketa terrorista izango lukeena gai gisa, edo Osakan Hiroshima deituriko bat. Ez zait sinesgarria iruditzen, baina ezin da guztiz baztertu: turbokapitalismoan edozer bilaka daiteke mozkin-iturburu.

Denbora kontua besterik ote? Gure hirian bertan badago Trafalgar izeneko taberna ere. Ez dakit itsas bataila odoltsu hartako hildakoek edo elbarrituek zer pentsatuko zuketen horko egungo verdejo kopen eta urdaiazpikozko kroketen atzera-aurrera alaiaren berri izango balute. Ziurrenik ez du jada axola handirik, garai hartako fantasmak aspaldi daudelako iraungita, gure baitan behintzat.

Agian, David Rieffek Ahanzturaren gorazarrea bezalako lanetan defendatzen duen bezala, ez genuke oroimena hainbeste sagaratu behar. Baina Gernikako bonbardaketa biergartenaren eta parke tematikoaren arteko nahasketatxo bihurtzea ere, ez dakit. Niretzat, behintzat, goizegi da.

Garagardoa, onartu beharra dago, gozoa dagoen arren. Baita garestia ere, kontua ekartzen digutenean konturatu garen bezala. Artesanala omen, bertokoa…

gvernica1

gvernica 2

Hibridazioaren aurka

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko irailaren 9an].

Azken urte eta, esango nuke, hamarraldi hauetan, behin eta berriro aldarrikatu izan da hibridazioa, hots, generoen arteko nahasketa, literaturaren garapenerako eta are, batzuetan, salbamenerako bideetako bat bezala. Ziurrenik nik neuk ere hala defendatu dut inoiz, gure garaiko postmodernitate atzeraezinari zegokion moduan.

Baina adinak maiz dakarren erretxinamendu eta javiermariasizazio nire prozesu partikularraren eraginpean, beldur naiz iritziz aldatzen ari ez ote naizen. Hori ematen didate aditzera, behintzat, uda honetan irakurritako bi libururen aurreko nire erreakzioek, hibridazioaren arriskuez hausnartzera eraman nautenak.

Bata Kirmen Uriberen azkeneko nobela izan da, Elkarrekin esnatzeko ordua (Susa, 2016). Onartu behar da, eta txalotu, autoreak egindako izugarrizko ahalegina argumentuaren erdigunean kokatzen den Txomin Letamendi eta Karmele Urrestiren familiaren historia berreraikitzeko ikerketan, mota guztietako iturriak –artxibistikoak, bibliografikoak, ahozkoak…– erabiliz. “Ez-fikziozko nobela” bat eraiki nahi izan du horrela, boladan omen dagoen genero hibridoa, gertakari errealetara oso pegatuta, eta fikzioaren esku hartze oso mugatuekin. Eta hor ikusi dut nik liburuaren ahuleziarik handiena: egileak bere buruari ezartzen dion autodiziplina horren ondorioz, “nerbio nobeleskoa” falta zaio nabarmen, nire ustez, Elkarrekin esnatzeko orduari –alde horretatik inoiz ekarri dit gogora Andolin Eguzkitza zenaren Herioaren itzalpeetan nobela nire ustez huts egindakoa–. Aitor dut izan daitekeela nire irakasle izaeraren tara bat, baina, horretarako, agian nahiago nukeen historia liburu konbentzional(ago) bat, bere oin oharrekin eta erreferentzia bibliografikoekin. Hori guztia, alde batera utzita liburuan nagusitzen dela begitantzen zaidan euskal historia garaikidearen interpretazio jeltzalefiloaren kutsua. Baina hori beste gai bat izango litzateke, noski.

Beste bat Arantxa Urretabizkaiaren Bidean ikasia (Pamiela, 2016) izan da, Hondarribiko alardearen auziari buruzko saiakera-kronika, gogotsu hartu nuena, iruditzen zaidalako Bidasoaldeko jaien inguruan emakumeen kontra gauzatutakoa gure historia sozial hurbilaren mugarrietako bat dela –mugarri lotsagarrienetako bat, esan gabe doa–. Kontua da liburuaren saiakera izaera osatzeko eta egilearengandik harago lihoazkeen ikuspegiak sartzeko –Ni-ak, literatura garaikideenaren joerei jarraiki, presentzia handia du liburuan–, idazleak gaiaren inguruko fikzio laburrak tartekatzen dituela. Eta hori arazo bihurtu zait batzuetan, ez baitago argi ze puntutaraino dauden “benetako gertakarietan oinarrituta”, ala fikzioaren aldera lerratzen diren gehiago. Eta arazo bat dela diot, liburuaren testuinguru hibridoagatik: Urretabizkaiak Alardearen inguruko ipuin liburu bat idatzi izan balu ez legoke arazorik, jolasa zein den badakigulako denok, baina –nagusiki– saiakera-kronika gisa aurkeztu den neurrian, inportantea izan daiteke istorioen egia maila neurtzeko modua izatea –adibidez, eskoletako ume batzuek pairatu dituzten erasoen kontabilitatea daraman dendariaren pasarteetan–; ez dezagun ahaztu, ikuspegi praktiko batetik besterik ez bada, kontuak daukan karga polemikoa, oraindik ere –ipuinok, gainera, ez zaizkit bereziki biribilak iruditu, kontakizun gisa…–. Bestalde, deigarria egin zait, Urretabizkaiaren liburuan, gaiaren inguruan idatzi den piloari egiten zaion erreferentzien urritasuna, niretzat generoaren ikurretako bat dena gutxienez Montaigneren garaietatik –onartzen dut, saio autobiografikoaren genealogiari dagokionean, ni gehiago naizela Montaigneren aldekoa, Rousseauren zaleen bandakoa baino…–. Baina hori ere beste gai bat izango litzateke, zer esanik ez.

Ez dakit: agian iritsi da hibridazio literarioaren aurka hitz egiten hasteko ordua. Pixkatxo bat, bederen.

hibridazioa irudia