Euskal jarduera kulturalen antolatzaile jatorra izateko dekalogoa

Jardunaldi bat edo hitzaldi-sorta bat antolatzen ari zara, edo argitarapen kolektibo bat abian jartzen. Euskal idazle bat behar duzu, edo euskal intelektual bat, edo irakasle bat, edo aditu bat –hemendik aurrera, laburbiltzearren, EI bat–. Euskalgintzaren, herrigintzaren, administrazioaren edo agian pixka bat guztiaren parte zara. Hona zenbait aholku praktiko –berez, sei, baina azkenik, xirmi-xarmaz, hamar bihurtzen direnak, izenburuko asmoari izena ez ezik izana ere emanez–:

1.- Garaiz luzatu proposamena, nahikoa denborarekin: 32.000 karaktereko testu bat –tarteak kenduta– edo hitzaldi guztiz berri bat bi aste barrurako/etzirako/atzorako enkargatzea ez da ideia onena izaten, eta epea zehazten duen zure deia/mezu elektronikoa/whatsappa jasotzeak aztoramenduren bat eragin diezaioke EIari.

2.- Saiatu eskaera EIaren profilera egokitzen, ahal den neurrian behintzat: EIak, uste zabalduenaren eta irratiko edo telebistako tertuliek erakusten dutenaren kontra, ez dira beti gai edozein gauzari buruz aritzeko –are gutxiago etzirako bada–. Eta, ez ahaztu: gezurra iruditzen bazaizu ere, hitzaldi bat, artikulu edo ipuin bat idazteak lanak ematen ditu, batez ere ondo burutu nahi badira.

2.1.- Eskaria egiteko e-maila erabili behar baduzu, saihestu itzazu, ahal dela, spam motako mezuak. Aipatu ezazu gutxienez EIaren izena idazpuruan; galdetu egiozu –labur bada ere– zer moduz dagoen; aldez aurretik ezagutzeko aukera izan baduzu –azaletik bada ere–, atera hizpidera zerbait minimoki pertsonala. Hots, pertsonalizatu eskaera. Ez eman aukera EIak pentsa dezan Euskal Idazleen Elkarteko direktorioko helbide guztietara bidalitako eskutitz bera jaso duela: erantzuteko inolako beharrik sentituko ez duen horietako bat, alegia.

3.- Ez haserretu EIak, dena delakoagatik –agian 1. edo 2. puntuan zehaztutako arrazoietako batengatik, edo biengatik– ezezkoa ematen badizu. Edo, ados, sumindu, baina ez erakutsi: beste noizbait haren zerbitzuen beharrean egon zaitezke –eta hala ez balitz ere, ezetza EIaren eskubidea da, ezta?–. Eta, ondoren, erantzun iezaiozu sentitzen duzula, eskerrik asko eta hurrengora arte, hots, adeitasun apur batekin, eta ez ohiko euskal lehortasunarekin. Hitz gakoa hemen –apuntatu– jendetasuna da.

3.1.- Badago antolatzailerik, ezezko horren posibilitatearen beldur akaso, dena delako programan edo ekimenean EIaren izena sartzen duena are EIa bera kontsultatu aurretik, bururatutako ekintzen politika eraginkorra izan daitekeelakoan: EIak bere deiturak moldiztegiko letretan finkatuta ikusteak atzeraezinezko efektuak izango balitu bezala. Ez ezazu bide hori urratu: itsusi samarra da, eta ustekabeko ondorioak izan ditzake; EIak, azken batean, izaki autonomoa eta burujabea izaten jarraitzen duela sinestea atsegin du.

Oso ohikoa da, halaber, EIari bueltan ez idaztea, hark esan ondoren programatutako egunean ezinezkoa duela parte hartu. Kasu honetan ere “eskerrik asko eta hurrengora arte” bat bidaltzea asko eskertzen du EIak.

4.- Ez izan –horren– egiatia: ez duzu zertan EIa informatu aldez aurretik ezezkoa eman duen beste EI baten eskutik iritsi dela zure proposamena, eta are gutxiago beste baten ordezkoaren ordezko izateko jo duzula, azken buruan, harengana –salbu eta, agian, 1. puntuari huts egin eta, halabeharrez, oooso berandu bazabiltza eta SOS oihukatzen ari bazara–. Modu horretan, ziurrenik, pozikago emango dizu baietza: EIek, askotan, fikzioekin lan egiten dute, eta fikziozko mundu batean bizi nahi dute, eta beren merituengatik deituak izan direla sinetsi.

4.1.- Bide batez: EIa emakumezkoa bada, ez aipatu inondik ere horixe dela –”neska izatea”, hain zuzen– eskaera berari helarazteko arrazoia, hots, kuota kontua –besterik ez– dela [Katixa Agirreren addenduma].

4.2- Hari horretatik tiraka, ez esan EIari, ezta ere, deitua izan dela “EI periferikoa” izateagatik (hots, arabarra, lapurtarra, iparraldeko zein hegoaldeko nafarra edo zuberotarra izateagatik, bizkaitarrez eta batez ere gipuzkoarrez gainezka dagoen programa/aurkibide batean). Kuotak daude, eta egon, egon behar dute, baina EIari sinestarazi behar zaio partehartzea bere merezimenduekin dagoela lotuta, eta ez bestelako arrazoiekin.

5.- Aurreko aholkuari jarraiki, emaiozu EIari kariño apur bat, edo are koipe pixka bat, Richard Gerek Pretty Womaneko arropa-dendaren eszenan eskatzen zuen bezala; utzi berriz ere albo batera euskal estilo siku hori. EIa senti dadila, une batez sikiera, estimatua, are ezinbestekoa; horrek ere lagunduko dizu haren baietza eskuratzen. Hitzaldi aretora edo dena delako lekura heldu eta lau katu ikustean –edo eskatu diozun testuaren zabalkuntza benetakoaz jabetzean–, itzuliko da errealitatera, lasai egon.

5.1.- Bide batez, eta horrekin lotuta: estimatzeko moduko detailea da, hitzaldi edo irakurraldi batez ari bagara, zu, antolatzailea, ekitaldian bertan presente egoten saiatzea; oso eskertzekoa da, batez ere, auditorioa bost lagunetakoa izatera heltzen ez bada, adibidez. Horrek, ilusioa ez bada, segurtasun pixka bat ematen dio EIari, aurrera eramango duen jarduera burutzeko orduan. Eta, kasualitate gaizto baten ondorioz, zeregin ezin saihestuzkoek ekitaldia egingo den koordenada geografikoetatik urrun egotera behartzen bazaituzte, saia zaitez aretoko atea irekitzeko ardura duen laguna konbentzitzen berak, behintzat, publikoarekin bat egin dezan, eta are amaierako txaloan parte har dezan –baldin eta EIaren hitzaldia edo dena delakoa gustatu bazaio, noski–. Izan ere, zein EIri ez zaio noizbait gertatu hiru lagunentzat saio bat eman behar izatea eta bertan ez egotea ez antolatzailea ezta atea zabaldu duena ere?

6.- Ez izan beldurrik diruari buruz hitz egiteari, edo diru ezari buruz hitz egiteari; lana eskatzeko deitu badiozu, esaiozu zerbait ordainketari buruz, arren. EIa, oro har, ohituta dago euskalgintzaren/herrigintzaren estutasunetara, eta, gauzak ondo azalduz gero, agian prest egongo da lana diru gutxiren truk edo are debalde egiteko –batez ere 5. puntuan iradokitakori eutsi badiozu–. Baina gutxienez saiatu bidaia ordaintzen: ez egin diruak garrantzirik izango ez balu legez, edo horretaz hitz egitea dotorea izango ez balitz bezala. Badakigu EI gehienek beste nonbaitetik ateratzen dutela irabazpidea, ze erremedio, baina bada horretaz bizitzen saiatzen den jendea, eta haiekiko begirunez, sikiera, diruaz argi eta garbi aritu beharko zenuke.

6.1.- Gomendio bat: ahal dela, ez jo, enkargua ordaintzeko diru gutxi badaukazu, “tokiko produktu tipikoen saskiaren” baliabidea erabiltzera –gero eta gehiago zabaltzen ari dena, bide batez esanda–. Pentsa ezazu gibel-ore latez, hutsean estalitako pernil azpilez, sasoiko fruituen erreximenta-potez edo sormarka susmagarriko txakolin botilez beteriko kaxa eraman dezakeen EIa begetarianoa eta are beganoa izan daitekeela. Edo diabetikoa. Edo zeliakoa. Edo, agian, “oparia” sukaldeko mahaian utzi ondoren, berehala atera behar izango duela etxetik Alkoholzale Anonimoen asteroko bilerara. Emaiozu saskiaren balioaren ordaina, txikia bada ere, eskura, eta eros dezala nahi duena EIak…

Hots, bosgarren eta seigarren puntuak laburbilduz –eta, batez ere, hitzaldiez ari bagara, jomuga lekutan baldin badago–: eskaini egiozu EIari maitasuna –maitasunaren simulakroa, behintzat– edota dirua ­­­–zerbait sinbolikoa bada ere: desplazamendua ordaintzeko dieta txiki bat–. Tuteratik Lekeitiora edo Gasteiztik Santa Grazira –edo alderantziz– bidaiatu ostean –ze Euskal Hiriaz asko hitz egingo da, baina ibilbide batzuk, eneee…–, ez dezazula EIa behartu “Bidaia behintzat ordainduko didazue, ezta…?” dohakabeko galdera formulatzera.

[Oharra: askotan EIok gara antolaketa-lan horietaz arduratzen garenok, eta, ondorioz, aholku hauek, ezer baino lehenago, autoaholkuak dira, egindako hanka-sartzeen eta itsuskerien zeharkako aitortza eta, aurrerantzean, ontzeko asmoaren erakusketa].

antolatzaile2

[Artikulu honen bertsio laburrago bat, “Aholkuak antolatzaileentzat” izenburuarekin –ez dizkidate izenburu luzeak onartzen, paperezko argitarapenetan normala den legez–, Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko martxoaren 9an].
Advertisements

Talde “faltsuek” sinatutako hiru disko

Rock eta pop munduko talde guztiak ez dira, berez, errealak: badira fikziozko pertsonaiak bezala sortutakoak, beren arrakastarekin pop musikaren “autentikotasuna” bera zalantzan jarri eta beti ere produktu komertzial baten aurrean gaudela gogoratzen laguntzen digutenak (gutxienez). The Archies, esaterako, 60. hamarraldi amaierako marrazki bizidunak, telebistan baizik ez ziren existitzen (askotariko konpositorek eta estudio-musikarik sortzen eta jotzen zituzten “haien” kantak), eta, hala ere, hit global bat lortu zuten “Sugar, Sugar” singlearekin; bestalde, Spinal Tap taldea izen bereko filma errodatzeko sortu zuten, propio, heavy metaleko taldeen ibilbidearen parodia bat antzezteko, eta, ondoren, pelikularen arrakasta ikusita, bizitza “errealean” jarraitu behar izan zuten, parodiaren parodia gisa, diskoak grabatuz eta kontzertu-birak eginez. Ez dira, aitzitik, kasu bakarrak. Hona hemen antzeko beste hiru adibide bitxi.

chips from chocolate fireball bilaketarekin bat datozen irudiak

The Dukes of Stratosphear, Chips From The Chocolate Fireball, Virgin, 1987.

1985ean mini-LP misteriotsu bat argitaratu zuen Virgin etxeak, 25 O’Clock izenburupean; egilea talde neopsikodeliko ezezagun bat zen, Estratosferako Dukeak, eta kredituetan, 60ko hamarraldiko frikada bat balitz legez, Sir John Johns (gitarrak, ahotsak), The Red Curtain (baxua, ahotsak), Lord Cornelius Plum (teklatuak) eta E.I.E.I. Owen (bateria) agertzen ziren. Handik gutxira LP oso bat atera zuten, Psonic Psunspot,  eta aldi berean CD bat, hizpide dugun hauxe, bi lanak biltzen zituena (CDen garaiaren hasiera zen hura). Taldea faltsua zen, noski, eta berehala jakin zen XTC ingelesak zeudela fakearen atzean, new waveko talde ezagunenetako bat. Jolas bat, kultuzko banda baten ibilbide jorian, bai, baina a ze jolasa! Beste talde batzuek, “deskantsatzeko”, live bat edo bertsioen disko bat grabatzen duten bitartean, XTCkoek kanta berriak osatu eta disko eta erdi fakturatu zuten, 1967-68 inguruko pop doinu psikodelikoak imitatuz eta pastitxe oso konbentzigarriak sortuz, Beatles, Beach Boys, Move eta abarren arrastoan. Bitxiki, disko honek eragin handia izan zuen haien ibilbidean, hurrengo diskoetan (Oranges & Lemons izugarrian adibidez), pseudonimorik gabe jada, ildo horri eutsi baitzioten, hein batean. Gaur, ohore guztiekin, XTCren katalogo nagusian dago, ezin bestela izan, bilduma gozagarri hau.

on the sunday of life bilaketarekin bat datozen irudiak

Porcupine Tree, On The Sunday Of Life…, Delerium, 1991.

1989an hasi zen zirkulatzen, kasetean, Tarquin’s Seaweed Farm lana, 1970ko hamarraldikotzat aurkezten zen Porcupine Tree talde ilun bezain pinkfloydarrak sinatua; izan ere, kritikari batzuek orrialde promozionaleko biografia iruzurtia sinetsi, eta talde zahar baten berpizkundeaz hitz egin zuten. Kredituetan bederatzi musikari agertzen ziren arren, instrumentu guztiak pertsona bakar batek jo zituen, Steven Wilsonek, rock sinfonikoaren fanatiko gazteak, garai hartan No-Man izeneko pop talde estrainioa abian jarria zuena jada Tim Bowness kantariarekin; Porcupine Tree broma bat besterik ez zen, etxean zeukan estudioan ondua. Entzuleek, ordea, txantxa serio hartu (“Radioactive Toy” kanta sinple bezain eraginkorra dezente entzun zen, garai hartan: historiako kanta onenen nire Top 10 partikularrean dago orduz geroztik), eta Wilsonek beste bi kasete atera behar izan zituen Porcupine Tree bezala; are gehiago, Delerium diskoetxeak, kasete haietako alerik onenak bildu eta disko bikoitz bat argitaratu zion 1991an, On The Sunday Of Life… hau alegia. Handik ez hainbestera proiektura kide berriak inguratu (tartean Japan talde ezaguneko teklista ohia, Richard Barbieri), eta Porcupine Tree benetako taldea bilakatu zen, hamar disko argitaratuz, eta Wilson hiperaktiboaren gainontzeko proiektuak eklipsatuz (taldeak existitzeari utzi zion arte, 2010 amaieran: orduz geroztik bere bakarkako karreran zentratuta dabil Wilson, zirkulua itxiz, nolabait…).

gorillaz first album bilaketarekin bat datozen irudiak

Gorillaz, Gorillaz, Parlophone, 2001.

The Archies popero eta infantiloideen ifrentzua lirateke Gorillaz: haiek bezala, marrazki bizidunak dira, berez, baina Scooby Dooren ezpaleko Archie adeitsu haiek mundu postapokaliptiko batean birsortu izan balira bezala, nahasmendu bipolarrez, konspirazioez, zombiez, deabruzko posesioez eta abarrez beteriko unibertso ilun batean alegia. Eta, egiazki, hala behar du izan: The Archies eta Gorillaz-en artean hogeita hamar urte igaro dira, eta, tartean, (kontra)iraultza neoliberal guztia, besteak beste. Musikak pop izaten jarraitzen du, bai, baina pop mutantea, punkak, dubak, hip-hopak, trip-hopak eta beste hamaika estilok infektatutako popa. Proiektu honen arduradun nagusiak Jamie Hewlett komikilaria eta Damon Albarn musikaria dira, nahiz eta hainbat kolaboratzaile izan dituzten (agian gehiegi, disko batzuetan…). Hasiera batean Blur taldeko kantariaren kapritxo bat besterik ez zirudien, proiektu paralelo soila, baina Blur-en itzaltzearekin eta marrazki bizidunek lortu zuten arrakastarekin, Albarnen nolabaiteko talde nagusia bihurtu da Gorillaz, hainbeste ezen guztira hamar disko luze argitaratu baitituzte (ofizialen, erremixen eta B aldeen bildumen artean), eta are zuzeneko emanaldiak ematen hasi une batetik aurrera, talde “erreala” bihurtuz, paradoxikoki…

[Artikulu honen bertsio primigenioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko urtarrileko zenbakian].

Autoitzulpenaren aldeko panfletoa (…pero también un poco en contra)

1.a.- Autoitzulpenaren aldeko lehen argudioak Artearen mugen zabalkuntzarekin du zerikusia –eta zer sublimeagorik hori baino?–: autoitzulpenak bere sormen lanarekin jarraitzeko aukera ematen dio idazleari, egile sentitzen jarraitzeko, sekula ez itzulpen soil baizik eta bertsio den lan berriaren bitartez alegia. Autoitzultzaileak ez baitu itzultzen, zer esanik ez, egokitzapenak egiten baizik, are errotik aldatzen, noizean behin. Hots, birsortzen.

1.b.- Ese cuento de la creación es una tontería supina: por mucho que se adorne, la autotraducción, como la traducción, siempre será una labor dependiente, subalterna. Versionar un texto no deja de ser la variante literaria de marear la perdiz, y fomenta la pereza del autor. Escribe algo verdaderamente nuevo, gandul.

2.a.- Autoitzulpenak aukera eder bat eskaintzen dio idazleari: bere obra osatzeko, sakontzeko, are zuzentzeko ere, idazle ez-autoitzultzaile gaixoek, jatorrizkoaren esklabo horiek –eta beren itzultzaile zinezkoek– egin ezin dezaketen zerbait, oro har. Bertsioen arteko joan-etorri horretan, gainera, hala hizkuntza baten nola bestearen ezagutzan sakondu ahal du idazleak, maiz.

2.b.- ¿Y qué podría importarle eso al mundo? Lo que cuenta es la obra, no el dominio de los idiomas que vaya a adquirir el autor, o la satisfacción que pueda proporcionarle a éste completar o corregir sus escritos. Algo, por lo demás, sospechoso, ya que si había tanto para corregir, ¿acaso merecían ser traducidos a otra lengua?

3.a.- Idazleari bere aberkide erdaldunekin daukan zorra kitatzen laguntzen dio, obrarekiko irismena zabalduz. Ez dezagun ahaztu, euskal kasuan behintzat, biztanleriaren gehiengoa ez dela euskaraduna, eta are euskararen ezaguera aitortzen duten asko ez direla gai hizkuntza horretan argitaratutako literatur lan bat irakurtzeko.

3.b.- Pues que aprendan vascuence. La autotraducción, más fácil e inmediata que la traducción, desincentiva la euskaldunización y la alfabetización –de acuerdo, en porcentajes mínimos: ya sabemos que estamos hablando de literatura…–. Pero ¿qué ocurriría si todos los bertsolaris empezaran a traducir simultáneamente sus recitales? Estaríamos restando motivos para que toda esa gente se incorporara al seno de la Gran Cultura Vasca por la vía más auténtica, que es sin duda la del aprendizaje de la lengua vernácula…

4.a.- Autoitzulpenak euskal literaturaren jalgihadimunduratzean laguntzen du, behintzat espainiar eta frantziar esparruetan, gure literatura txikiaren hedapen-eremu naturalak direnak, eta Munduko Letren Errepublikara jauzia emateko geraleku –kasik– saihestezinak, beste herrialde eta hizkuntzetako argitaletxeak, ageriko arrazoiengatik, nekez jabetuko baitira euskal idazle baten obraren interesaz soilik euskaraz badago…

4.b.- Puede ser. Pero el euskera queda, no pocas veces, oculto durante el proceso, porque las obras autotraducidas pasan por ser parte de la literatura hispánica o francófona, y no de la vasca precisamente…

5.a.- Kontuan hartu behar da oraindik zaila dela aurkitzea euskaratik zenbait hizkuntzatarako itzultzailerik: gaztelaniak eta frantsesak, zubi-hizkuntza gisa, rol bat jokatzen jarraituko dute euskaratik zuzenean itzuli ezin daitezkeen hizkuntzen kasuan. Eta zer berme hoberik, halako kasuetan, idazleak berak ondutako bertsioa baino?

5.b.- Pero, ¿cómo podrá estar seguro el –muy– hipotético lector exótico de esa obra aún más exótica de la autenticidad del/de la novela/libro de cuentos/poemario/ensayo/pieza teatral que tiene en sus manos –táchese lo que no proceda–? Y, en todo caso, ¿no estaremos desanimando por esa vía a los posibles candidatos a convertirse, en un futuro más o menos lejano, en traductores del euskera a esas lenguas?

6.a.- Autoitzulpena oin-oharrak aurrezteko modu eraginkor bat da. Berezitasun kultural-politiko-sozial-geografiko-pintoresko-gastronomikoek –etab.– beti planteatzen dute erronka itzultzeko orduan, eta irakurle indigenak jasan dezakeen elipsien dosia ez da agian osasungarri irakurle atzerritarraren digestio literariorako. Autoitzultzaileak, itzultzaile arruntak ez bezala, arazo hori literarioki saihestu dezake perifrasi egokien erabileraren bitartez, edo are esaldi eta paragrafo osoak txertatuz testuan, obraren eraberritzeari –birsortzeari– ekarpen ederra egin diezaioketenak.

6.b.- Nada, una vez más, que no pueda solucionar una estrecha colaboración entre escritor y traductor. Además, ¿alguien tiene algo contra las notas a pie de página? ¿No fue David Foster Wallace quien dijo que “son casi como tener una segunda voz en tu cabeza”? ¿Eh? Existe un arte de las notas a pie de página, tanto en el campo de la traducción como fuera de él, y sería una lástima que la autotraducción contribuyera a su retroceso.

6.c.- De hecho, y tirando de la idea del subpunto anterior, ¿tan distinto es lo que hace el escritor que se autotraduce, y aquel que, aun dejando en manos ajenas la traducción a una lengua que domina, interviene continuamente, mediante las correcciones, en la obra vertida al castellano –o al francés–? Desde ese punto de vista autotraducción está muy, pero que muy sobrevalorada

6.d.- Item más: ¿cómo deberíamos calificar las traducciones firmadas por un cónyuge o un familiar cercano del escritor o la escritora –una subvariedad también presente en el universo literario vasco–? ¿Están más cerca de la autotraducción, o de la traducción a secas? ¿Eh?

7.a.- Autoitzulpena, azkenik, eta ez garrantzi gutxiagoz, merkeagoa da argitaletxeentzat, egiletasun eskubideak ordaintzera mugatzen baitira, gehienetan… itzulpen gastuak, xirmi-xarma, desagerraraziz bidean. Horrek erraztu du, ez gutxitan, mundu hispanikoaren kasuan behintzat, euskal liburuak Madrileko edo Bartzelonako etxeetan argitaratu ahal izatea, hots, benetako zabalkuntza edukitzeko aukera minimoa daukaten bakarretan, ondo baitakigu –lanik eta borondaterik onena ipinita ere– euskal argitaletxeetako erdarazko adarretan kaleraturikoen irismena dezente txikiagoa dela, oro har.

7.b.- Y ya que hablamos de dineros… ¿no habría que tener más en cuenta el perjuicio económico que ello causa al posible traductor de esa obra, y que no sería tal si no se autotradujera? En un oficio con tantos altibajos y tan precarizado como el de la traducción, toda ampliación de la demanda agregada, por pequeña que sea, es bienvenida…

7.c.- Ba aritu daitezela beste zerbait baliagarriagoan, itzultzaileak! Azken finean, hain inportantea al da euskal literaturaren nazioarteko zabalkuntza? Idazleentzat, egoaren munstro horientzat, akaso, ez dugu ukatuko. Baina Euskal Herriarentzat agian erabilgarriagoa litzateke mota guztietako literatura unibertsala euskaratzen jarraitzea. Ez dezagun ahaztu, normalean, euskaratik gaztelaniara edo frantsesera itzultzen dutenak euskaldunak izan ohi direla, hau da, ez euskara ikasi duten Ebro azpiko espainolak edo Aturritik gorako frantsesak –beste hizkuntzen kasuan ohikoagoa izaten den bezala–: idazle autoitzultzailearen egoera berdintsuan dagoen jendea, azken batean. Eta jatorrizko lanak gaztelaniara edo frantsesera itzultzen xahutzen duten energia, neurri batean, euskararako balizko itzulpenen kaltean dela. Ala ez du gure kulturak gehiago behar atzerriko liburuen inportazioa, munduak euskal liburuen esportazioa baino…?

[Nota bene: panfleto honetako gaztelaniazko pasarteak, jatorrian, euskaraz idatzi ziren, eta euskarazkoak gaztelaniaz. Ondoren, egileak berak autoitzuli zituen, zer esanik ez].

ispiluak

 

[Testu honen lehen bertsioa Autoitzulpena eremu diglosikoetan jardunaldian aurkeztu zen, Itxaro Bordak, Miren Agur Meabek eta hirurok izan genuen mahainguruan, Gasteizko Letren Fakultatean, 2017ko abenduaren 14an]

Hiru hirukote (sei hirukote bihurtuta)

[Gaztezulo aldizkariak, bere 200. zenbaki berezirako, nire literatur erreferenteen inguruko testu labur bat eskatu zidan: “zuretzat ezinbestekoa edo ezinbestekoak izan diren erreferenteak aipatzea nahiko genuke. Adibidez, irakurri duzun edo dituzu liburu onenak edo inspiratu zaituenak gaur egun egiten duzuna egiteko… nahi duzuna. GAZTEZULOko irakurleentzat gomendio modukoak lirateke finean baina modu pertsonalago batean, zuretzat suposatu dutena aipatuz”. Halaxe egin nuen, eta –ipuinlariaren diziplina zorrotza alde batera uzten dudan bakoitzean gertatzen zaidan bezala– testua luzeegi atera zitzaidan. Erdibitu behar izan nuen, beraz, erdibitu baino pixka bat gehiago, eta bederatzi egiletara murriztu iruzkina. Orain testu osoa berreskuratu eta berregin dut blogerako].

Nerabezaroan hiru egilek bihurtu ninduten irakurle porrokatu: Robert L. Stevensonek (bere Altxor uharteak, batik bat: agian nire bizitzan gehien berrirakurri dudan liburua), Edgar Allan Poek (ipuingintzaren godfathera, berdin dio zein mendetan irakurtzen duzun hau), H.P. Lovecraftek (horrorearen zaindaria: izendaezina literatura bihur zitekeela ikasi nuen berarekin).

Ondoren zientzia-fikzioaren sukarrak harrapatu ninduen: egile komertzialenen orrialdeetatik igaro ondoren,  Philip K. Dickenak (ezer ez da dirudiena, dena izan daiteke konspirazio bat), Ursula K. Le Guinenak (besteak gu gara, eta gu ez gara uste duguna bezain azkarrak eta onak), Stanislaw Lemenak (ironia bisturi literario zorrotzena da, eta umorea idazlearen tresnen kutxan prest egon behar den gailua).

Institutuko irakasleei eskasa iruditu nire irakurzaletasun hura, eta kontu serioagoetara bideratu ninduten: Julio Cortázarrengana (egunerokotasuna fantastikoa da, eta fantasia errealitatea agerian jartzeko beste modu bat), Jorge Luis Borgesengana (literatura da literaturaren oinarria, eta hizkuntzak kristalinoa izan behar du), Italo Calvinorengana (fantasia politikoa izan daiteke, eta arintasunak ez du zertan zerikusirik izan sakontasun faltarekin).

Horrek guztiak bihurtu ninduen irakurle eta, ziurrenik, idazle. Azken hori bereziki inportantea ez bada ere.

Lekurik banu, nioen Gaztezulorako laburtu behar izan nuen testuan, beste hiru hirukote sartuko nituzke, gutxienez, irakurle izaten laguntzen jarraitu nautenak aipatzeko. Irakurzaletasuna (eta idazletza) etengabe elikatu behar baitira.

Eta hemen badaukat lekua, beraz, noan gainontzeko horiekin.

Institutuan, beraz, irakurle oso bihurtu nintzen. Baina gaztelaniazko irakurle nintzen ia esklusiboki, ikastolan edo institutuan euskaraz derrigortutako liburuak kenduta, ordura arte gehiegi interesatu ez zitzaizkidanak. Elebiduna nintzenez, beraz, ez nintzen agian horren irakurle oso.

Euskarazko irakurle bihurtu ninduten hiru egile aukeratu beharko banitu, hauek izango lirateke: Bernardo Atxaga (Obabakoak: gurean posible zen irakasle haiek gomendatu zidatena bezalako literatura), Juan Garzia (Itzalen itzal ipuin liburuak, euskal literatura fantastikoaren gailur horrek, horixe berretsi zidan), Ramon Saizarbitoria (Hamaika pauso, Bihotz bi eta Gorde nazazu lurpeanek euskal gizartearen disekzio kritiko eraginkor bat egin ahal zela erakutsi zidaten, literaturatik hain zuzen ere).

Argi dago gaztaroan, eta salbuespenak salbuespen, literatura fantastikoaren zalea izan nintzela. Horrek ez du esan nahi errealismo bezala ezagutzen dugun hori interesatzen ez zitzaidanik. Baina egia da ez zela gehien pasionatzen ninduena. Agian heldutasun minimo bat behar delako, Richard Fordek iradoki bezala, literatura errealistaren klasiko nagusiekin gozatzeko, batez ere ipuingintza alorrekoekin; heldutasuna, edo urteak betetzea, ez bainaiz ausartzen heldutasunera iritsi naizen defendatzera.

Eta horrekin lotuta hiru egile aipatu beharko nituzke: Anton Txekhov (gaztetan egile geza iruditu zitzaidana pasio berri bihurtu zitzaidan, narrazioetako xehetasunen erabilera doiagatik batez ere), Tobias Wolff (estatubatuar errealismo zikin horren ordezkari nagusia niretzat, are Carverren gainetik: ikus, adibidez, The Night in Question), Jhumpa Lahiri (tradizio horretako idazle bikaina, azken urteotan gehien liluratu nauena, eta literaturaren unibertsalizazio berriaren adibide ere, gero eta zailago baita egile batzuk literatura “nazional” batean kokatzea).

Eta itzultzen naiz Gaztezulorako idatzi nuen laburpenaren amaierara, irakurzaletasuna elikatzen jarraitu beharra dagoen gosearen kontura. Nire kasuan, behintzat, fikzioekin egiten dudan zerbait, ipuinekin batez ere (nekez ulertzen dut adin batetik aurrera soilik “saiakerak”, “biografiak” edo “historia liburuak” irakurtzen dituztela aldarrikatzen duten idazleen jarrera). Eta azken urteotan hirukote bat nabarmendu beharko banu, hauxe da: Uxue Apaolaza (literaturak, proklama erretorikorik gabe, erradikala eta kritikoa izaten jarraitu dezakeela erakusten duen egilea), Ana Malagon (Euskal Herri urbanita eta postmodernoaren, hots, mundu urbanita eta postmodernoaren barrunbe emozionalen esploratzaile ausarta), Tina Vallès (zeinaren El parèntesi més llarg ipuin liburua azken aldi honetan irakurri dudan onena iruditzen baitzait, eta gehien oparitu dudana, bere gaztelaniazko itzulpenean).

Horixe ba. Hiru hirukote, sei hirukote bihurtuta.

Gehiago bururatzen zaizkit, noski.  Baina utz dezadan kontua zenbaki horietan biribilduta.

HyperFocal: 0

 

Iragana historia bihurtzen denean

Euskal literaturan, orain dela gutxira arte behintzat, ez dut uste Gerra Zibilaren “nobela historikoei” buruz hitz egin zitekeenik: iragana, iragan hori, ez zen historia bihurtu idazleentzat –ezta, susmatzen dut, euskal herritar askorentzat ere–, oraina zen oraindik; beste era batean esanda, ez zen nahikoa fosildu asmo komertzialak edo apaindurazkoak nagusi diren azpigenero literario baten bazka izaten hasteko. Hori nabarmena da gaiaz arduratu diren egile anitzen lanetan, hala nola Ramon Saizarbitoriarenean –Bihotz bitik hasita Lili eta biok arte, gutxienez–, Bernardo Atxagarenean –gogoratu Soinujolearen semearekin–, Jokin Muñozenean –Antzararen bidea– edo Garbiñe Ubedarenean –Hobe isilik–, gutxi batzuk aipatzearren; ildo horretan kokatuko nuke, bestalde, Mikel Ayerbek apailatutako Our Wars: Short Fiction on Basque Conflicts ipuin antologiaren arku kronologikoaren justifikazioa, Gauzaren ipuinak –euskal gatazka garaikideenetakoak– Gerra Zibilarenekin lotzen zituenean (Reno, Center for Basque Studies, 2012; gaztelaniazko edizio bat dago, Nuestras guerras izenburukoa, Lengua de Trapo argitaletxearen eskutik kaleratu zena).

Milan Kunderak zioen bezala, “bi gauza ezin direnak nahastu: badago, alde batetik, giza existentziaren dimentsio historikoa aztertzen duen nobela, eta, bestetik, egoera historikoa ilustratzen duen nobela, gizartea une jakin batean deskribatzen duena, historiografia nobelatu bat alegia”. Azken hori izango litzateke, hain zuzen ere, eta nire ustez, nobela historikoa.

Espainian, duela ez hainbestera arte, esango nuke berdintsu jazotzen zela: Gerra Zibilaren gaia literatura “garaikideari” zegokiola, egungoari. Baina nobela historikoren infiltrazioa, alor horretan, gero eta nabarmenagoa egin zen, nik esango nuke, Javier Cercasen Soldados de Salaminaren lanaren argitarapenetik (2001); horren adibide izango lirateke, orobat, Almudena Grandesen Episodios de una guerra interminable sail ageriki galdostarreko nobelak ere. Eta, hori, gama literario gutxienez “ertaineko” produktuez ari naizelarik: “arruntagoen” zerrenda luzeagoa izango litzateke –cfr. Pérez Reverteren azken aldiko Falcó saila bezalako zaborra, esaterako–.

Nago, dena den, euskal literaturan ere muga hori zeharkatzen ari ote garen, Gerra Zibilaren “nobelahistorikotzearena” alegia. Berriki irakurri dudan lan batek eman dit hori aditzera, Maixa Zugastiren Ahotsak eta itzalak (Erein 2018). Nobela horretan, nire ustez, iragantzat hartzen da Gerra Zibila, episodio itxitzat alegia, eta, ondorioz, egileak errazago har dezake aitzakiatzat funtsean sentimentalismoan ardaztutako lan bat eraikitzeko, eta espainiar nobela gerrazibilista azalekoenen ildoan kokatzeko.

Ildoan diot, egia delako nobela guztiz historikotzat jotzeko –hots, historiako liburuak ordezkatuko lituzkeen literatura mota izateko, irakurle batzuek sinesten duten bezala, oker– anakronismo gehiegitxo aurkezten dituela Ahotsak eta itzalakek  –dokumentazio lana bide da nobela historikoaren egileek gehien azpimarratzen duten azpigeneroaren tasunetako bat, beren lanaren autogorazarrea egitean–. Nik, egia esan, urrats hori Aitziber Etxeberria bezalako idazleren batek emango zuela espero nuen, 31 baioneta edo Nomada lanak gogoan hartuta; oraindik ez dut, bestalde, Joanes Urkixoren Ekaitza urrun esku artean hartu (hau ere Erein, 2018), baina, irakurri ahal izan ditudan iruzkinengatik, sailkapen honetan sartzeko aukerak dituela esango nuke. Hala balitz aldarrikatu ahal izango litzateke Ahotsak eta itzalak horrek ate moduko bat ireki duela, eta horren ostean mota bertsuko gehiago etorriko direla.

Eta, ondorioz, euskal literaturak urrats bat gehiago eman duela bere normalizazio-estandarizazioan. Gaudeamus.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko urriaren 20an].

n nobela historikoarena

Piedad Frías Nogales (1958-2018)

El pasado 24 de diciembre falleció Piedad Frías, Piti, una gran amiga y compañera de trabajo en la facultad. Se acababa de jubilar, y su muerte, inesperada, ha sido un mazazo para mucha gente. Por eso, aunque en este blog no suelo incluir notas necrológicas, me he animado a escribir algo sobre ella: porque no sé qué hacer con mi cuerpo en estos momentos. Y porque me he puesto a buscar fotos y recuerdos suyos en Google y apenas he encontrado nada sobre ella en la red.

Conocí a Piedad en 1984, cuando vine a Vitoria a cursar primero de Geografía e Historia en la que luego se convertiría en la Facultad de Letras de la Universidad del País Vasco. En el plan de estudios vigente entonces los alumnos de historia teníamos que elegir, como asignatura optativa de primero, una lengua. Yo escogí inglés, y así es como conocí a Piedad, una profesora joven, entusiasta y exigente. Pronto nos dimos cuenta de que aquello no iba ser, como suponíamos, una maría: los primeros días del curso nos juntábamos más de ochenta alumnos en clase, pero para la segunda o tercera semana ya no quedamos más de quince, que fue el número de los que seguimos hasta el final. No he aprendido más inglés en la vida, ni siquiera en los intensivos de la academia que había frecuentado en mi ciudad natal, en San Sebastián. Siendo tan pocos, no había escapatoria: tenías que traerte la lección repasada a clase sí o sí. Y hablar, claro: hablamos mucho, todos, en aquel curso, que fue un lujazo para mí. Mucho del inglés que todavía sé se lo debo a Piedad.

Piedad había nacido en Ávila, pero era un poco de todas partes: su padre era militar, y su familia se movió por casi toda la geografía española a golpe de destinos. Y era también, por sus estudios, y por el tiempo que pasó viviendo allí, un poco de Inglaterra y de Estados Unidos. Y también, después de todos estos años, muy vasca y muy vitoriana: llegó a aprender bastante bien euskera, algo que muchos monolingües de aquí no se plantean hacer jamás.

Después de ser profesora mía, con los años, nos hicimos amigos, gracias al trato que tuvimos en las juntas de facultad –a las que yo acudía como representante del alumnado– y, sobre todo, a que entabló amistad con un grupo de estudiantes de Filología Inglesa con los que, a su vez, yo tenía mucha relación: después de darnos clases a los de Historia, que es lo que, entre otras cosas, le tocó hacer en sus primeros años como profesora en la UPV, empezó a impartir las materias de su especialidad, que era la literatura contemporánea en lengua inglesa. Al principio, sobre todo los angry young men y toda la literatura británica de los años cincuenta, y la literatura africana en inglés, aunque llegó a impartir otras muchas asignaturas, más generales, casi siempre centradas en la literatura de estos últimos tres o cuatro siglos. Piedad fue la persona que me descubrió a Jane Austen y a Virginia Woolf y a Ngũgĩ wa Thiong’o, y nunca le estaré lo suficientemente agradecido por ello. Por cierto, gracias a su esfuerzo tuvimos el privilegio de asistir en la facultad a una conferencia de este escritor keniano, algo que no era muy usual en los años noventa. Antes de que hubiéramos oído hablar en absoluto de estudios culturales y poscolonialismo, Piedad ya nos estaba contando cosas sobre Edward Said, que era uno de sus ídolos y al que yo conocí, una vez más, gracias a ella. Era, por otra parte, una incansable lectora y una excelente traductora a la que acudí en busca de ayuda más de una vez.

(Ahora que lo pienso, este texto sí que tiene cabida aquí, porque este es un blog literario, y yo aprendí mucho de literatura hablando –y discutiendo– con Piedad. Aunque nunca me dio clases sobre literatura, sé, por los comentarios de muchos de sus alumnos, que fue una gran profesora: dura y exigente, como yo mismo pude comprobar, pero entregada y generosa con sus conocimientos).

De hecho, esa fue una de las lecciones que aprendí con Piedad, a lo largo de estos años de amistad: que las Humanidades no están reñidas con el rigor. Frente a la especie de que –en comparación con los de “ciencias”– los de letras nos dedicamos a cuestiones sin mucha importancia ni base y elucubramos sobre el vacío, Piedad sostenía que, para analizar un texto, había que profundizar en él y en su contexto, y currárselo bien; que cualquier opinión no era válida por ser tuya, y que había que leer mucho; que la pasión no solo era compatible con el trabajo duro, sino que lo exigía; que la literatura, la cultura, son importantes y merecen nuestra atención. En ese sentido para mí fue un modelo como profesora.

Pero sobre todo fue una gran amiga. Generosa con su tiempo –mucho más que yo–, siempre atenta y siempre dispuesta a echar una mano en buenos y malos momentos –nos hemos cuidado muchos exámenes mutuamente, durante todos estos años–. Les prestaba mucha atención a los niños, a nuestras hijas y a los hijos y las hijas de otros amigos suyos, a los que siempre trataba como si fueran adultos, con simpatía pero sin ñoñerías: fue una tía extraordinaria. Se había construido, en esta ciudad, donde no tenía parientes de sangre, una familia elegida, con amigas y amigos con quienes se reunía, viajaba, iba al cine, intercambiaba libros, se tomaba un vino, hacía planes, charlaba… Era una gran conversadora, apasionada –de las que no daba el brazo a torcer en las discusiones: son las mejores– y una persona muy alegre, cuando la tristeza no la alcanzaba, pues también tuvo sus momentos oscuros, de esos en los que los amigos apenas podíamos prestarle más apoyo que el de estar ahí.

Justo en estos últimos meses estaba mejor que nunca, y por eso me da rabia y pena, muchísima, que se haya muerto así, tan pronto, tan de repente.

Adiós, Piedad. Un abrazo.

Piti 2

Mari Jose Olaziregiren hitzak “Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak” liburuaren aurkezpenean

[Bloga erdi abandonatuta eduki dut azken hilabete honetan, Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak bildumaren (Elkar, 2018) eta, batez ere, Como si todo hubiera pasado liburuaren (Galaxia Gutenberg, 2018) promozio-kanpainiak direla eta. Bihar Durangoko Azokan izango naizenez lehenengoa sinatzen eta aurkezten, egokia iruditu zait Mari Jose Olaziregik Gasteizen egin genuen aurkezpenerako prestatutako hitzak hona ekartzea, aurreko batean Aitor Arregi eta Ana Malagonenekin egin nuen bezala].

IBAN ZALDUA, SEKULA KONTATU BEHAR EZ NIZKIZUN GAUZAK. ELKAR CAMPUS LIBURU DENDA, 2018-09-17

Arratsaldeon denoi eta esker mila guztioi aurkezpen honetara etortzeagatik. Egia aitortuko badizuet, ilusioa egin zidan Ibanek aurkezpenera gonbidatu ninduenean eta, gainera, nire ondoan Rikardo Arregi egongo zela esan zidanean, ez zuen gonbidapena errepikatu beharrik, barka, bitan esan beharrik, izan. Poesia gustatzen ez zaion ipuingile honek, berak kontrakoa esan arren, poetak, onak badira, maite baititu eta ni bezalako kritikari akademikoak ere bai. Esan dezadan, gainera, liburudenda honetan egin zidala bere lehenengo maitasun aitortza Ibanek, 2002 urtean, La isla de los antropólogos y otros relatos liburuaren aurkezpenera etorri nintzenean. Liburua nirekin ekarri dut eta irakurri egingo dizuet bere eskaintza: “Marijorentzat: ez nuen uste hirugarren dibisiyoko idazleez arduratzen zinenik (broma da). Besarkada bat. Iban”. Argi izan nuen gurea amodio istorio luzea izango zela.

Urteak pasa dira eta esan dezaket, dibisiyuak dibisiyu, Zalduaren ipuingintza euskal literaturako MUST bat dela, eta ikusten duzuenez, hasi naiz jada pontifikatzen.

Gaur aurkezten dugun ipuin liburua bikaina da. Kritikari adituek diote ipuin edo poema liburu batean ipuin edo metafora gogoangarri bat soilik egotea askotan aski dela liburuaren balioa justifikatzeko. Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak ipuin liburuan, berriz, ipuin asko topatuko dituzue benetan gogoangarriak. Beste modu batera esateko, betelan gutxi dago. Ibanek etxekolanak jarri zizkigunez eta gehien gustatu zaizkigun ipuinez galdetu zigunez, neuk bat hautatu beharko banu “Ihes egindakoak” hautatuko nuke. Benetan magistrala iruditu zait, tonua, sortzen duen atmosfera, narratzaile-protagonista erabat sinesgarri hori, eta Zalduaren liburu honetan eta bere literaturan oro har kausituko dituzuen hainbat motibo edo gai dituzue bertan: gertakariek, egoerek, erabakiek….badute ezkutuan dagoen ifrentzua eta ipuinak azaleratuko diguna, amaieran, gehienetan;  familia gune gatazkatsu eta afekto guduzelai gisara ulertua, ironia eta umorea, pertsonaien ahots/ideologiak perfilatzeko maisutasuna….ez dut spoiler bat izan nahi, beraz, oraindik ez baduzue irakurri, hor uzten dut kontua.

Esan behar dut, PDF batean irakurri nuela obra eta liburu formatoan jaso nuenean, izugarri gustatu zitzaidala azala eta kontra-azalean datorrena. Paratestua, alegia. Barkatu, maite dut jerga kritikoa eta testuak disekzionatzea. Azalak, egurrezko ontzi horretan sartuta dauden labanen irudiarekin, ipuinon indarra adierazten du, eta liburuak tratatzen dituen gai ausart eta serioei, bereziki, GAUZA edo LA COSAri, Zalduaren terminologian, egiten zaizkion erreferentzia probokagarriak. Baina kontua ez da hor geratzen: atzeko azalean, aurreko liburuetan bezala, narrazio labur bat datorkigu, kontatu behar ez liratekeen gauzen ingurukoa. Literaturaren funtzio eta izaeraren metafora ederra dela esango nuke, literaturak egia gordetzen baitu, baina izaera fantasmala baitu, bere erreinua ez baita ustezko EGIA handiak nagusi diren ERREALITATEARENA. Funtzio bera dute, ipuin antologiaren hasieran eta amaiaeran datozen idazle ezagunen aipuak: lehenengo taldekoek literatura oro GEZURRA dela dioskute eta idazlea, gezurti hutsa. Bigarren taldekoek, literatura askatasun esparru gisara aurkezten dute, dogma eta doxak apurtu edo auzitan jar ditzakeen neurrian, eta literatura egiatiagoa dela dioskute, benetako errealitatea fikzioak sortzen duen errealitate konplexu eta heterologiko horretan dagoela. Bistan da, Zaldua bigarren taldekoa dugula batez ere, eta literaturak, gatazka egoeretan ere gaitasun homeopatikoa duela sinetsirik ere, hau da, ez duela mundua irauliko, fikzioak badu bere leku eta funtzioa. Hau idazten ari naizela harritu egin naiz, Montaigne-tik hasi, Proustekin jarraitu eta Todorov bezalako kritikariengana iritsi eta nola behin eta berriro azpimarrtu den literaturaren gaitasun eta bondadeen kontua. Ironikoa ere lirudike, liburudendan gaudelarik, horrelakorik esatea, irakurleak ia ia sekuestratu egin behar diren garaiotan.

Irakurle gazteak ikusten ditut, nire ikasleak bezalakoak, liburuak eskuetatik erortzen zaizkiela sentituz. Ez zaie hori gertatuko Ibanen liburaurekin, I promise.

Bukatzeko, liburuan topatu ditudan hainbat elementu deigarri azpimarartu nahiko nituzke, honezkero ez bazaudete gogaituta eta Ibanek baimena ematen badit. Batetik, hilen erreinuak duen presentzia erabatekoa, liburuaren tonu espektrala. Ipuin askotan protagonistak hilda daudela jakiten dugu amaieran, edo berpiztuta itzuli egingo direla, mendeku hartzera askotan. Deigarria egin zait hau gatazka tratatzen duten ipuinetan, eta ipuin dexentek jorratzen dute gatazkaren gaia. Hortxe dugu berpiztutako biktimez betetako “Pareko tabernan” ipuina, edo Lekukotasuna ipuin bikaina, Pertur eta Naparraren desagerpenari buruzko hipotesia ematen duena, edo Ibilbidea ipuin gogoangarria, memoria historikoarekin lotutako turismoaz mintzo dena, eta “alde” desberdinen ibilbideak, ikuspuntuak, kontraesanak azaleratzen dituena, edo Aldi bereko iluminazioa, “denok gara hiltzaile” lema laburbil lezakeena, edo interpretazio serioagoa emanez, Hannah Arendt´-en errenpontsabilitate kolektiboaren inguruko hausnarketa, izan ere, egin ditugun eta ez ditugun sarraskien errespontsabilitate kolektiboa baitugu. Ikusten duzuenez, gatazkaz asko hitz egiten du Ibanek, eta hipotesi oso interesgarriak eskaini, “Denbora-lerroa bezalako kontakizunetan: umore eta ironiaz, behatza zaurian jarriaz, erritmo eta ahotsak maisuki dosifikatuz.

Buka dezadan lehenbailehen, bestela, Omenaldia izeneko ipuinaren hiru aldakietan bezala, idazlea desagertzeko edo akabatzeko arriskuan bainago. Zorionak Iban eta eskerrik asko opari honengatik.

azala skbeng