Literatura: ispilu ala leiho? Erantzun posible bat

Lehengo igande eguerdian, Zarautzeko Literaturia jaialdian parte hartu nuen, Miren Gorrotxategi nobelagilearekin eta Mikel Ayerbe kritikariarekin batera, “Literatura: ispilu ala leiho?” solasaldian; gure “idazle” eta “irakurle” esperientziez luze hitz eginarazi ondoren, Ayerbek izenburuko galdera bota zigun. Miren Gorrotxategik, gidoia adostu genuenean aipatu genuen bezala, ipuin batekin erantzun zion galderari, Hitzen Uberan plataforman aurki dezakezuena; nik ere ipuin bat neraman prestatuta, “Ispiluarena” izenekoa, eta hura irakurri nuen, nahiz eta, idatzi berria nuenez, oso gordinik egon (buelta pare bat eman behar dizkiot oraindik behin betiko bertsiora iritsi arte); ez dut, beraz, hemen argitaratuko, gaurkoz behintzat.

Dena dela, ekitaldiaren lerroburuari erantzuteko beste kontu bat neraman patrikan, une horretan erabiltzea ez zitzaidana egokia iruditu, eta post labur honetan txertatuko dudana.

Deigarria bezain iradokitzailea iruditu zitzaidan Constantino Bértolo editorearen hausnarketa batetik abiatu nahi nuen. Hauxe da:

XIX. mendeko nobela, ispilu bat bidean zehar; XX. mendekoa, bide bat ispilu batean zehar; XXI.ekoa, ispilu bat ispilu batean zehar”.

Imajinatzen dut aforismo moduko horrek interpretazio bat baino gehiago onartzen duela, baina nik egin nuena hauxe zen: XIX. mendeko nobelak (nobelagintza literaturaren genero goren gisa koroatzen hasi zenean) kanpora, mundura begiratu zuela oro har, eta hura islatu nahi izan zuela, ispilu baino leiho izan nahian (azken hori, jakina, nire uztakoa zen, gure solasaldirako propio eramana); eta XX. mendekoak, oro har ere bai, garrantzi gehiago eman ziola nobelaren beraren eraikuntzaren gailu eta bitarteko guztiei, “bideari” alegia (azken finean, pentsatu nuen, hainbestetan erabili den Claude Simon nouveau romancierraren “abenturaren kontaketa” versus “kontaketaren abentura” alternatibaren nolabaiteko birformulazioa izango litzateke). Bértoloren hausnarketaren azkeneko elementuak, XXI. mendeko nobelari buruzkoa (“ispilu bat ispilu batean zehar”), idazlearen Ni-aren egungo metastasirako joerarekin lotzen dut nik, bestalde, Robert Wyattek aspaldi salatzen zuen “The Age of Self” horretatik abiatuta aurrera egin duena azken hamarraldi hauetan, selfiearen kulturan, sare sozialetako planttakerian, autofikzioaren eztandan edo autolaguntzazko autobiografismoaren gorakadan sumatu daitekeen bezala (baita gure literaturan ere; adibide baterako, bakarra ez den arren, ikus Ibon Egañaren kritika bikain hau). Tira, paradoxikoki (edo ez), Twitterren bota zuen Bértolok bere hausnarketatxoa.

Ni arduratzen nau, alde horretatik, ispiluegi bihurtu ez ote dugun literatura. Dudarik gabe, literaturak, berez, badu hortik zerbait, guztia sortzen delako Ni-tik, modu batean edo bestean. Baina hiperinflazioa, historia ekonomikoak behin eta berriro erakutsi duen bezala, ez da bereziki osasuntsua. Eta egotismoak lirikaren presa gainezka egin zuenetik eta inguruko genero literarioetan eta, batik bat, narratiban barreiatu zenetik, irakurleok ez daukagu atsedenik. Noizean behin joera horren kontrako zantzu pozgarriak aurkitzea posible den arren, Mari Luz Estebanek egiten duena bezala bere Amaren heriotzak libreago egin ninduen lan azpimarragarrian (Pamiela 2013), prosazko pasarteetan lehenengo pertsonari uko egitean eta hirugarrenera pasatzean: ni-ak hor jarraitzen du, zer esanik ez, baina ez da horren inposatzailea, leku gehiago uzten dio irakurleari. Eta, alde horretatik, esango nuke hobeto betetzen duela R. L. Stevensonen manu zahar hura: “Eragin handiena duten liburuak, eta zinezkoenak beren eraginean, fikziozko lanak dira. Ez dute irakurlea dogma batekin lotzen, ondoren okerra dela jabetuko dena; ez diote lezio bat irakasten, ondoren desikasi beharko duena. Errepikatu, berrantolatu, argitzen dituzte bizitzaren lezioak; gugandik askatzen gaituzte, besteen ezagutzara behartzen gaituzte; eta esperientziaren sarea erakusten digute, ez gure kabuz ikusi ahal dugun eran, baizik eta aldaketa berezi batekin –gure izakiaren EGO munstrotsu, xahutzaile hori ezabatuz, une batez” (maiuskulak Stevensonenak dira). Izan ere, hori zaila egiten zait lortzea, maiz, “ego” horretan horrenbeste oinarritzen den autofikziotik edo autobiografismotik. Baldin eta ego horri distantzia ironiko minimo batetik heltzen ez bazaio, behintzat.

Baina, bestalde, literatura “kanpoko” mundurako leiho zabal eta garden bat izan daitekeela, errealitatea bere osotasunean eta zehazki harrapatu dezakeela, XIX. mendeko nobelagile askok pentsatzen zuten bezala, asmo xaloegitzat hartu beharko genuke gaur eguneko ikuspegitik, nobela “bide bat ispilu batean zehar” bilakatu osteko garaiotan hain zuzen ere. Izan ere, hori, gaur egun, best sellerrek eta nobela historiko arruntenek baino mantentzen ez duten haur-sinesmen bat dela esango nuke.

Beraz, planteatutako galderari erantzun bat ematekotan, hauxe aldarrikatuko nuke: literatura leiho bat izan daitekeela, pitzatuta dagoela onartzen dugun neurrian. Eta baita ispilu bat ere, baina deformantea den bitartean (badaezpada).

Eta beste egun batean jarraituko dut, bide batez esanda, metaforaren kontrako nire gurutzada.

Gari Berasaluze erabiltzailearen argazkia.

Argazkia, testuan aipaturiko ekitaldikoa, Gari Berasaluzerena da.
Advertisements

Ni, ni eta ni (“Ni-a, gero eta presenteago” erreportajerako erantzunak)

[Joan den igandean, 2015eko urtarrilaren 11an, Berria egunkariak artikulu zabal bat argitaratu zuen, “Ni-a, gero eta presenteago” izenburupean, autofikzioaren eta, oro har, idazketa autobiografikoaren ustezko oraingo gorakadaren inguruan. Bertan nire adierazpen batzuk tartekatzen ziren. Juan Luis Zabalak igorri zidan galdetegiari nik emandako erantzunak argitaratzen ditut, osorik, sarrera honetan].

Lehenik eta behin, eta badaezpada, abisatu nahi dut agian ez naizela joango askoz haratago jadanik esanda eta idatzita ditudanetatik, hots, duela gutxi argitaratu nuen “Autofikzioaren aurkako manifestua” delakotik, edo Bilbao-New York-Bilbao, Atzerri, Kristalezko begi bat edo Nevadako egunak liburuei egin nizkien kritiketatik urrunago (guztiak nireak, salbu eta Bilbao-New York-Bilbaorena, Angel Errorekin batera idatzi nuena). Baina saiatuko naiz galderei erantzuten.

Zergatik ari da sartzen euskal narratiban, azken urteetan, lehen baino indar handiagoz idazlea, dela autofikzioaren bidez, dela alter ego disimulu gutxikoen bidez, dela —fikziotik kanpo— kronika autobiografikoen bidez? (Ez bazaude ados egin dudan baieztapenarekin, esadazu, ahal baduzu, zerk eraman nauen ni eta beste hainbat irudipen zure ustez oker horretara.)

Imajinatzen dut nazioarteko literaturan, eta batez ere inguruko sistemetan –hispanikoan eta frankofonoan, alegia, eta horien bitartez iristen zaizkigun berritasun anglosaxoietatik– zabaltzen ari diren joerei erantzuten diela nolabaiteko boom txiki horrek, baldin eta halakotzat hartzea zilegi bada. Beti ere ohiko atzerakuntzatxo historikoarekin, noski, nahiz eta gap hori, edonola ere, gero eta estuagoa bihurtzen ari den, nazioarteko joeren eta euskal literaturaren arteko egokitzeari dagokionean. Gizarte-joeren pisua ere hor egongo da, ziurrenik: azken finean, euskal gizarteak industriaosteko kapitalismo neoliberalaren eskemetan bete-betean hartzen du parte, eta niaren sublimazio edo goititze orokor eta neurrigabearekin izan dezake zerikusia, halaber. Zirkunstantzia partikularragoek, euskal gatazka delakoaren baretzea bezalakoek, bestalde, agian badute zer ikusia literatura (auto)testimonialago bat egiteko luma batzuen bulkadan (nahiz eta hori ere ez den beti euskaraz egiten, Mariasun Landa, Joseba Zulaika edo Idoia Estornesen adibideek erakusten duten bezala…).

Bada uste duenik euskal literaturaren heldutasunaren sintoma edo ondorio izan daitekeela autofikziorako, alter ego dismulurik gabeen erabilerarako eta autobiografiarako joera hori. Zer uste duzu zuk?

Posible da: gaparen gainean gorago aipatutakoaren bidetik, inguruko sistema literarioetatik datozkigun joera edo modei jarraitzea heldutasuna deitzen badiogu, ba agian bai, ez dut ukatuko. Dena den, hau heldutasuna baldin bada, ez dut pentsatu nahi zahartzaroa zer izan litekeen… Aldeak alde, esan daiteke autofikzioa dela, literaturarekiko, realityak telebistarekiko direna…

Fikzioari dagokionez, moda hutsa da autofikzioa —eta disimulu gutxiko alter egoen erabilera fikzioan—, ala literatura garaikidearen benetako premia batzuei erantzuten dio? Moda bat baldin bada, zerk bultzatu du moda hori? Premia batzuei erantzuten badie, zeintzuk dira premia horiek?

Neurri batean erantzun diot honi aurreneko galderan. Seguru asko badu premiatik, eta badu modatik ere. Ez gaude prezeski Munduko Letren Errepublikaren zentroan, eta horrek esan nahi du, herrialde periferikoek puntako teknologiarekin eta antolaera metodoekin bezala, gu inportatzaileak garela, esportatzaileak baino. Euskal egile batek Sebald aldarrikatzen duenean, edo beste batek Ernaux, horretaz ari dira, noski, beren proposamenentzako babeslekua edo alibia bilatzeaz gain. Bestalde, premia hor dago ere, gurea ere gizarte turbokapitalista den neurrian eta, beraz, egotismoaren sustatzaile, beste alde  batzuetatik sare sozialen zabalkuntzan ikus daitekeen bezala alegia. “Egiaren sentsazioa” hobeto transmititzea ere izan daiteke premia horietako bat, fikzioaz neurri batean nekatuta dirudien irakurleria baten aurrean, batzuek dioten bezala (nahiz eta ni ez nagoen ikuspegi horrekin bereziki ados, printzipioz: idazle batzuen keria iruditzen zait gehiago, irakurleena baino). Edonola ere, zaila da bata (moda) eta bestea (premia, beti induzitua izan daitekeena) bereiztea; pack berean datoz, ziurrenik.

Zer arrisku nagusi du zure ustez autofikzioak, eta nola egin diezaieke aurre fikzioa egiten duen idazleak horiei? Idazlearengandik oso gertuko alter ego disimulurik gabeek ere antzeko arriskuak dituzte, edo desbedrinak dira, zure ustez? Zer arrisku nagusi dute, zure ustez, fikziorik gabeko lan autobiografikoek?

Arrisku nagusiak hiru direla esango nuke: “kanpoko mundua” islatzeko literaturak (ere) duen funtzioari uko egitearena, neurri batean bederen; bestetik, fikziozko ituna eta itun biografikoaren artean sortzen den nahasmendu interesatua; eta, azkenik, aipatu “egiaren sentsazio” horren izenean, paradoxikoki, egiatik (egia literariotik) urruntzearena. Garai batean ildo autobiografikoari ekitea izan zen, akaso, esklusiboki gizartea islatzera zuzendutako narratiba baten mekanizismoaren aurkako antidoto bat, baina ez dakit pendulua beste alderantz gehiegi makurtu den. Bestetik, autofikziogileak tranpa egiten du, hein batean, etengabe jauzi egiten duenean autobiografikotik duen horren (irakurle liluratuek zintzotasuna deitzen duten horren) eta fikzioaren artean, kode ezberdinak dituzten baliabideak eta, hortaz, irakurketa ezberdinak eskatzen dutenak, berez: “egia”, lehenengoaren kasuan, eta “egiantzekotasuna”, bigarrenean. Azkenik, giza arimaren alde ilunenak islatzeko autofikzioa ez da, ziurrenik, tresnarik onena, salbuespenak egon daitezkeen arren; konparatu, bestela, Martuteneko Martin idazlearen pertsonaiaren eraikuntza konplexu eta sinesgarria, Kristalezko begi batek edo Bilbao-New York-Bilbaok eskaintzen dituztenekin… Horren inguruan egiarik gordinenak esateko ziurrenik hobe da fikziozko pertsonaia batean zentratzea, geure buruetan baino, zeinei buruz, ziurrenik, sinesgarriak izateko direnak baino irudi xaloagoak, positiboagoak edo interesgarriagoak eskainiko baititugu. Rutu Modan komikigile israeldarrak esan zuen moduan, “Fikzioarekin batzuetan gauza zintzoagoak kontatu ditzakezu errealitatea kontatzen duzunean baino. [Errealitatea kontatzen duzunean] zure iritzia adierazi behar duzu. Eta ez dut uste nire iritzia horren inportantea denik”. Fikzioa, hainbeste auto-rik gabe, apaltasun ariketa bat izan daiteke, hain zuzen ere.

Euskal Herriko nahiz kanpoko zein idazleren lanak joko zenitzute eredugarritzat autofikzioaren, disimilurik gabeko alter egoen erabileraren eta autobiografiaren alorrean? Eta zein idazle iruditzen zaizkizu jarraitu behar ez diren ereduak?

Kanpokoen artean, eta nik irakurri ditudanen artean, ziurrenik Enrique Vila-Matas iruditu izan zait trebeena, agian bere autofikzioen narratzailea literaturaren inguruko gogoeta batzuk plazaratzeko tresna soila delako, gehienetan; hala ere, irudipena daukat formularen errepikapenak ez diola onik egin bere ekoizpenari, Doctor Pasaventotik aurrera batez ere. Hemengoei buruz, esango nuke Karlos Linazasoro dela baliabidearen erabilera abilena egin duena, antzeko arrazoiengatik. Baina hau guztia, jakina, gustu kontua da… Generoak berezko arrisku handiak dauzka, nire ustez, nobela historikoa delakoak bezala, bere(n) naturagatik alegia, baina horrek ez du esan nahi nobela historiko onak idatzi ezin daitezkeenik: idazlearen trebetasunaren araberakoa da hori, azken batean. Ziurrenik gauza berbera esan daiteke autofikzioaz ere.

Uste duzu etorkizunean horrelako lan asko argitaratuko dela? Zerk pentsarazten dizu hori? Nolakoak izango dira lan horiek?

Historia irakaslea naiz eta, zorionez edo zoritxarrez, etorkizunaren igarle oso txarrak izan ohi gara gremiokook. Lehen aipaturiko literatura testimonialaren hazkundea, gure zirkunstantzia historikoengatik, espero izatekoa da, noski. Baina hor interes mailak ezberdinak izango dira, orobat: ez dira gauza bera Trotskiren memoriak edo Neguko Jauregia hartu zen egunean bere samovarraren ondoan geratu zen morroiarenak (salbu eta honek estilo literario izugarri garai eta original bat garatu badu, idazle gehienen esku ez dagoen zerbait). Baina nik espero dut (agian desio dut) fikzioa, zinezko fizkioaren tradizio beneragarria, indarrez itzuli (sekula joan bada) eta gailenduko dela. Horretan bat egiten dut Toni Morrison idazle estatubatuarrarekin, zioenean: “Estimuan dut literatura biografikoa, baina ez dut uste fikzioak autoritatea galdu duenik, nahiz eta egia den jendeak errespetu bitxi bat erakusten duela bizipen gisa aurkeztutakoarekiko. Nobela onek irauten dutela sinesten dut, ordea, eta irudimena askoz ere adierazgarriagoa izan daitekeela reality show bat baino”. “Nobela onek” horren lekuan “Fikzio onek” ipini, eta guztiz neure egin nezakeen aipua.