Hirugarren zalduna

[Hau da Euskadi Irratiko Faktoria saioko Hiruhortza atalean irakurri dudan ikasturte honetako azkeneko kolaborazioa, ekainaren 13koa. Eskerrik asko ibilaldi honetako nire kideei, Uxue Apaolaza eta Alaine Agirreri, bota dizkidaten amuengatik, eta Iñaki Guridi, Jone Larrañaga eta irratsaioko ekipo guztiari, aukera hau emateagatik]

Azken garaiotan protagonismo berezia hartu dute Apokalipsiaren zaldunetako bik, gaixotasunak eta gerrak. Gaixotasuna, badakigu, covid-19 izurritearen eskutik izan dugu oso presente, eta berriki badaukagu hura ordezkatzeko, edo laguntzeko kide bat, tximuaren baztanga, zeina, bide batez, berehala probestu baitute batzuek homosexualen komunitatea estigmatizatzeko, HIESaren egun loriatsuen antzera: argi dago, esan dut hemen lehenago, Historiak ez digula askorik irakasten. Gerra, bestalde, hor egon da beti, baina badirudi ez diogula garrantzi gehiegirik ematen gure ateetara joka datorren arte, edo gure azal-kolore bera dutenak ditximatzen hasten ez den arte.

Orain ate joka datorren hurrengo gonbidatua gosea bide da. Gerraren ondorio dirudi, printzipioz: munduko zereal eta olio ekoizlerik handienen artean daude Ukraina eta Errusia, eta azken horrek hasitako gerrak esportazio asko bertan behera utzi ditu. Energiaren prezioen igoerak eta, ondorioz, baita ongarrienenak eta garraioarenak ere, zailtasun gehitu bat dira alor honetan. Elikagaien prezioetan otsailetik bertatik nabaritu ditugu ondorioak: merkatuak itsuak izan daitezke, beren jardunean, baina bizkorrak direnik ezin da ukatu. Herrialde batzuk hasi dira, elikadura-segurtasuna dela zio, janari-esportazioak debekatzen. Eta beste batzuk alor horretako murrizketak iragartzen. Herrialde pobre askotan goseteak arrisku erreal bat izan daitezke hurrengo hilabete eta urteetan. Herrialde pobreetan, zelako kasualitatea. Guretzat, aberatsontzat, estuasunak eta prezio-igoerak izango direnak, beste batzuentzat hondamendia izango da zuzenean.

Optimistenek espero dute arazo horiek behin behinekoak izatea. Merkatuak, behar duen denborarekin, eta gerra gehiegi luzatzen ez bada, orekatuko dituela berriro gauzak. Baina nago ez den zerbait iraunkorragoaren seinale. Izan ere, elikagaien produkzioa, eta lurren produktibitatea, oso mantso ari zen hazten aspaldi. Nekazaritza intentsiboa, gutxienez XVIII. mendetik aurrera garatu den moduan, sabai bat jotzen ari zela ematen zuen, are krisi honek eztanda egin baino lehenago. Erregai fosiletan oinarritutako teknikak muga batera iritsiak direla dirudi, eta berotze globalak berak, sortzen ari den lehorte, higadura eta basamortutze efektuekin, mugak ezarri dizkio nekazaritza-hazkunde globalari. Nonbaiten irakurri dudan bezala, nekazaritza garaikidearen hiru aurrebaldintzak -erregai merkeak,ur eskuragarria eta eguraldi aurreikusgarria- pikutara joaten ari dira, ez badira jadanik joan

Ikasleei Malthus-en teoriak irakasten dizkiedanean, esaten diet deskribatzen zuen mundu krudela, bat zeinetan biztanleria beti baliabideak baino azkarrago hazten baitzen eta, ondorioz, katastrofe demografiko batekin baino ez zen berrorekatzen, nahiko zehazki deskriba zezakeela Malthusen garaira arteko egoera, zeinetan urritasun krisiak ohikoak eta errepikakorrak baitziren. Baina, funtsean, huts egin zuela, beste garai bateko atarian egin zuelako bere “aurkikuntza”: Nekazaritza Iraultza eta Industria Iraultzaren hastapenarenean hain zuzen, aro bat zeinetan populazioaren gehikuntza bizkor bat gizakiek eskura zeuzkaten baliabideen hazkunde batekin batera gertatu ahal zen. Naturak “debalde” eskaintzen zituen energia-kopuru izugarrien erabilerari esker, zer esanik ez. Justu beroketa globala eragin duten erregai fosilak. Justu orain amaitzen hasi zaizkigunak.

Hots, agian Malthusek erretrospektiboki asmatu zuen: egin zuena ez zen bere orainaldiaren deskribapen bat, profezia bat baizik. Agian berriro tokatuko zaigu garai malthustarretan bizitzea, hemendik aurrera. Hazkundea, etengabeko hazkunde ekonomiko eta demografikoa zerbait normala izango ez den mundu bat, alegia.

Tira, ez da egia osoa ere, eta gaurkoan, nire ohituraren aurka, hemen, amaiera aldera egingo dut bat Uxue Apaolazaren pasa den astekoarekin, lan denboraren murrizketa aldarrikatuz zioenean egon badagoela “aberastasuna eta dirua denontzat, eta horrela esanda sinplekeria bat dirudi, baina egon, badago”. Malthusek, merkatu ekonomiaren sinestun on bezala, ez baitzuen kontenplatzen baliabideak modu berdinzale edo igualitario batean bana zitezkeenik. Argi zeukan jatekoaren murrizketaren aurrean, populazioaren parte batek, ahulenak, hots, pobreenak jasoko zuela katastrofe demografikoaren kolperik latzena.

Gure esku dago akats hori ez errepikatzea. Agian agur esan behar diogu hazkundearen kontzeptuari, ados, baina horrek ez du esan nahi birbanaketaren kontzeptuari agur esan behar diogunik. Kontrakoa baizik, hain justu.

Ahaztu nahiago ditugun gauzak

[Pasa den astelehenean Euskadi Irratiko Faktoria saioko Hiruhortza atalean irakurri nuen iritzi zutabea]

Uxue Apaolaza gainditzen ez diren kontuez aritu zitzaigun aurreko Hiruhortzan. Gerrak aipatu zituen, adibidez, eta gogorarazten zuen Ukrainakoaren aurreko asaldura mendebaldarra agian ez dela oso bidezkoa, kontuan hartuta gerrak ez diola utzi errealitate gordin izateari Europatik at, azken hamarkada hauetan zehar.

Baina ezin ukatu Ukrainakoak ekarri duela nobedaderik, Eurasiako txoko pribilegiatu honetan. Herrialde orain arte neutraletan, Suedia edo Finlandia bezalakoetan, NATOren aldeko iritzi-aldaketa, adibidez. Alemaniak, II. Mundu Gerraz geroztik ahalmen militarra murriztua ikusi zuenak (denoi agerikoak zaizkigun arrazoiengatik), Alemaniak, diot, berrarmatze programa gogor bati ekin dio, eta laster Britainia Handiak, hots, NATOren bigarren herrialde armatuenak baino gastu militar handiagoa egingo du.

Joera lehenagotik zetorren, ez gaitezen engaina, baita Espainian ere: “Defentsa” ministerioko aurrekontuak 2017tik ari dira hazten etengabe (covidaren krisiak berak ez zuen jite hori apaldu, pentsa). Baina Ukrainako gerra aitzakia perfektua da, berrarmatzearen bitartez, militarismoaren bidean sakontzen jarraitzeko.

Horren ondorioz, eta alde guztietatik krisi ekonomikoaren zantzuak iristen zaizkigula, badago sektore bat zeinetan perspektibak ezin zoriontsuagoak baitira: armagintza enpresenean hain justu. Aipatzen ez den industriaren azpiadar hori. Adibidez, Eusko Jaurlaritzak argitaratzen dituen koiuntura industrialaren txostenetan berriki abisatu du, adarrez adar, enpresek ze doikuntza egin beharko dituzten, fakturazioan eta eskaeretan, hurrengo hilabeteetan, gerra dela eta. Perspektibak, kostuen igoeragatik eta hornikuntza-kateen hausturagatik, ez dira oso onak, imajina daitekeen bezala. Baina zerrenda errepasatu, eta elikadura, galdaketa eta forja, papera edo trenbide ekipamenduak bezalako adarren ondoan… sekula ez da aipatzen euskal armamentu industria, zeina badakigu pozarren dagoela egoerarekin.

Izan ere, EAEn bakarrik 100 enpresek baino gehiago egiten dute lan sektore honetarako;  Euskal Herrian, ipar eta hego, mendebalde eta ekialde, gehiago dira, noski. Siderurgiarekin eta metalurgiarekin lotutako gure historia ekonomikoaren parte inportante dira, eta, ondorioz, gure egungo ongizatearen oinarrietako bat (Jaurlaritzak “kode etiko” bat eta guzti dauka industria horretarako –orduan bai aipatu zuela, noski–, makillaje hutsa dena). Eta, perspektibak zeintzuk diren ikusita, baita etorkizuneko gure ongizatearena ere. Baina guk nahiago dugu gehiegi ez aipatu. Itsusi geratzen da, itsusi geratzen gara.

Ahazten zaigun bezala, hainbestetan, gure futbol klub nagusienetako baten presidentea, Errealeko Jokin Aperribai, SAPA Placencia de las Armas SAko buruetako bat dela, transmisioetan eta ibilgailu militarren mugikortasunean espezializatutako tradizio handiko enpresa bat, arma-sektoreko beste sozietate inportante askotan parte hartzeak dituena. Ugazaba hori da, arma-enpresa batek eskaintzen dion berme finantzarioarekin, hainbeste zale sutsu dituen gure futbol talde maitatuenetako bat kudeatzen duena. Eta apenas ikusi dut Errealaren jarraitzailerik horregatik bereziki kezkatuta…

Data hauetan, erakundeei eta ordezkari politikoei Durangoko eta Gernikako bonbardaketekin betetzen zaie ahoa, hunkidura handiz. Ba agian iraganeko gauza horietaz gutxiago gogoratu beharko ginateke, eta kasu gehiago egin ahaztu nahiago ditugun egungo kontuei. Armen ekoizpenak eta salmentak gurean duten lekuari, adibidez.

[Zutabearen soinu-banda eskatzen digute Faktoriakoek, eta azken astelehenekoan, denbora arazoengatik, sartzerik posible izan ez bazen, The Sound talde after-punk britainiar handi eta, tamalez, erdi-ahaztuaren “Missiles” kanta aukeratu nuen, 1980ko Jeopardy album klasikotik, zeinaren leloak hala baitio: “Who the hell makes those missiles? / Who the hell makes those missiles? Missiles / Who the hell makes those missiles? / When they know what they can do]

[Argazkia, ordea, Varsoviako Praga auzoko etxe batena da, Vistula ondoan –barkatu kalitateagatik–. Bertan agerikoak dira, oraindik, urrunekoa baina aldi berean oso gertukoa dugun II. Mundu Gerrako tiroketen arrastoak, ziurrenik 1944ko borrokenak, gudaroste sobietarrak hiriaren ateetan gelditu egin zirenean alemaniarrek Varsoviako herritarren matxinada zanpatzen zuten bitartean, hiriaren gainontzekoaren gehiengoa –%90a inguru– guztiz suntsituta utzi zuena].

Borondatea

[Atzo, 2022ko martxoaren 28an, Euskadi Irratiko Faktoriako Hiruhortza sailean testu honen bertsio pixka bat laburragoa irakurri nuen].

Uxue Apaolaza gazteez eta hezkuntzaz aritu zen aurrekoan, haientzat hezkuntza izan daitekeen kartzelaz. Eta beste zerbait esaten zuen, osasun sistemaz, niri oso esanguratsua iruditu zitzaidana: “‘Zer behar dugu?’ galdetuta ‘sistema publikoa indartzea’ erantzuteko arriskua zegoen”.

Eta horrek eraman nau pentsatzera egunotan (eta hilabeteotan) eztabaidatzen ari den euskal Hezkuntza Lege berriaren aurreproiektuaz. Horrenbesteko kontsentsu politikoa lortu duen horren inguruan, EAJk eta PSEk ez ezik, EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek ere sostengua eman baitiote.

Euskal Eskola Publikoaren Aldeko Plataforma, (besteak beste) segregazioarekin arduratuta dauden beste elkarte batzuk bezala, kezkatuta agertu da eskola itunduaren (edo kontzertatuaren) nagusigoa berresten duen lege honekin. Eskola kristauetako eta ikastoletako arduradunak pozez zoratzen dituen akordio batez mesfidatzeko motibo aski dituztela uste dut.

Ezkerreko partidu politikoak kontsentsura bildu dira eskola publikoa “ardatz” izango den promesarekin. Baina hitzak ez dira ezer borondaterik ez badago. Eta, orain arte, eta azkeneko hamarkadatan, ez da borondaterik egon. Izan ere, orain arteko marko legalarekin praktika batzuk, kuotak kobratzea adibidez (segregazioaren bektore inportanteenetako bat izan dena), debekatuta zeuden, berez. Baina administrazioak toleratu ditu. Borondatea.

Arazoa ez baita soilik eskola kontzertatua, ze hezkuntza mota nahi dugun baizik. Administrazioak ere sare publikoa erabili duelako, komeni izan zaionean, sozialki segregatzeko. Borondatea, diot berriz ere.

Ez zait nire anekdota bildumatik tiratzen ibiltzea gustatzen, baina uste dut gaurkoan pertinentea izan daitekeela. Segregazioaren gaia ematen du berria dela, baina aditu batzuk ari ziren horretaz abisatzen duela hamabost urte baino lehenagotik. Eta guk gure alaben eskolan ikusten genuen: A ereduko Gasteizko zentro bat, oso segregatua zegoena, D eredura aldatu genuen, bertako gurasoon eta langileen ahaleginaz. Baina denborak aurrera egin ahala, segregazioa murrizten joan bazen ere, eskolak ez zuen islatzen auzoaren osaera soziala: ijitoek eta etorkin berrien seme-alabek jarraitzen zuten proportzio handienak izaten, auzoan zuri klase ertainekook edo klase ertain gurakoak nagusi izan arren.

Probintziako hezkuntza ordezkaritzakoei deitzea erabaki genuen halako batean, ikusteko zer gomendatzen zieten gurasoei. Gipuzkoatik heldu berria nintzen aita euskaldun moduan aurkeztu nintzen, zuri klase ertainekoa nintzela ulertzen zen, eta gure auzoan etxea hartu berri, umeak ze eskola publikora eraman zalantza neukala. Hots, Borgesen “Emma Zunz” ipuinean bezala, funts-funtsean egia zen dena, “zertzeladak, ordua [kasu honetan urtea] eta izen propio bat edo beste ziren soilik faltsuak”.

Delegazioko langileak auzotik kanpo dagoen eskola bat aipatu zidan. Nire aldetik auzoko gure eskolaz galdetu nion eta berak, argi eta garbi, esan zidan eskola hori (gurea) ez zidala “gomendatzen” (nire bikotekideak ere proba egin zuen, beste egun batean, eta berari erantzun zion ez zegoela tokirik eskola hartan, guk tokia soberan bazegoela genekien arren). Berehala konturatu nintzen, nirekin jatorri eta klase “konplizitateak” bultzatuta, “aukera hobea” eskainia zidala. Eta horrela ulertu genuen, partean, nola eraikitzen zen segregazioa. Inon idatzita ez dauden prozedura informalak etengabe gertatzen dira.

Langileak borondate onarekin eman zidan aholkua, ziur nago. Horregatik iruditu zitzaigun are kezkagarriago.

Hezkuntza Legeak hainbeste kontsentsu badauka, susmatzen dut, da segregazioarekiko tolerantziak kontsentsu handia daukalako euskal gizartean. Euskal gizarte zuri klase ertainekoan, edo klase ertain gurakoan. Ez zaigu arazo inportantea iruditzen. Ez dugu nahi gure umeentzako segun eta norekin elkartzea, geletan eta patioetan.

Eta kito.

[Amaierarako kanta bezala Supertramp taldearen “School” aukeratu nuen, 1974ko Crime of the Century albumetik]

Europa, Europa

[Aste honetan kolaboratzen hasi naiz, iritzi-zutabe batekin edo, Euskadi Irratiko Faktoria saioan, hiruki bat osatuz Uxue Apaolaza eta Alaine Agirrerekin Hiruhortza atalean, hiru asterik behin beraz. Hauxe da irakurri nuen lehenengo testua, hemen entzun dezakezuena].

Uxue Apaolazak, lehengo asteleheneko bere hiruhortzan, hauxe zioen: “Elkartasun beharra errazago ikusten dugu jokoan gure senideak daudenean. Ez direnean, tira, elkartasun deiak malgutzen zaizkigu”. Europari buruz ari zen, besteak beste: gure Europa hiperzibilizatu honetan etorkinak, etorkin pobreak noski, tratatzeko dugun eraz.

Eta horrek eraman nau Europaren gaira. Modu saihestezinean, azken astean Europaren ekialdean metatzen ari den guztia gogoan.

Kontua da nik beti nahi izan dudala europazalea izan. Mitoak behar ditugu, bizi nahi badugu, eta beti desio izan dut Europarenean sinestea. Badakizue: tolerantziaren ideiaren sorlekua. Ilustrazioaren baloreen itsasargia. Giza eskubideen sehaska. Ongizate estatuaren diseinatzaileen aberrien gaineko aberria. Kontzeptu horiek.

Baina oso zaila jarri didate beti. Historiak oso zaila jartzen dit, oroimenera etortzen zaidalako zein izan zen Europar Batasunaren jatorria: merkatu komun bat besterik ez, gainbeheran sartutako inperio batzuk ekonomikoki salbatzeko helburua zeukana. Politikak oso zaila jartzen dit, Europar Batasunaren eraikuntza herritarrei bizkarra emanez eraman delako aurrera, modu burokratiko aski ilun batean. Eta, batez ere, muga-politikak oso zaila jartzen dit Europan sinestea, Uxuek lehengoan aipatzen zituen migratzaile hilen kopuruak gogoan.

Baina tira, pentsatzen nuen, behintzat azkeneko hirurogeita hamar eta koxka urteetan elkarren artean erailtzeaz babestu gaitu Europar Batasunak: europarren arteko etengabeko sarraskiez libratu gaitu. Zeren eta Europa zerbaitek definitu izan badu, historikoki, horiexek dira, gerra etengabeak: gutxienez XIV. mendetik, Ehun Urteko Gerratik (ez bada lehenagotik) gure azpikontinentetxoa behin eta berriro sakailatu dutenak.

Hori ere gezurra da, ordea: Europak, aukera izan bazuen ere, ez zituen Jugoslaviako gerrak geldiarazi, 1990eko hamarkadan. Eta oso litekeena da Ukrainan pizten ari dena gelditzeko ahalmenik ez izatea. Zuzenean sustatzen ez badu, behintzat. Eta badakit nork ordainduko dituen ondorioak: bertako populazio zibilak, ohi bezala. Eta errefuxiatuak sortuko dituela egoera horrek, migrante berriak, Batasunaren hormen kontra joko dutenak atzera.

Horretarako ere ez du balio gure Europa honek.

POSTDATA: Ez dut uste hau “euroeszeptiko” baten artikulua denik, Iñaki Guridi kazetariak galdetzen zidan bezala; izan ere, esan bezala, Europan biziki sinetsi nahi nuke. “Euroetsi” batena da, akaso. Europa gero eta museizatuago hau, berriz ere, Estatu Batuen morroi gisa ari da Ukrainaren kontuan, demokraziatik baino autokraziatik hurbilago dagoen Errusiaren aurrean (baina Europar Batasunak berak halako ezaugarriak dituzten antzeko erregimenak onartzen ditu bere mugen baitan, Hungarian eta Polonian…). Edonola ere, argi daukat gehiago komeni zaigula Europar Batasunaren barruan egotea, kanpoan baino (Brexita froga argia izan da alde horretatik). Beste kontu bat da ea Munduari komeni zaion Europa hau bezalako zerbait…

[Zutabea girotzeko musika bat aukeratzeko eskatu zidaten Faktoria irrati saioko lagunek, batez ere amaiera aldera entzun zedin: nire irakurketaren fondo bezala dago, baina berandu amaitu nuen irakurketa, eta ezin izan zen nahikoa entzun. Kraftwerk talde alemaniarraren “Europe Endless” kanta zen, 1977koa, Europaren utopiaz ironia pixka batez ari dena, bere edertasun hotzean: “Real life / and postcard views / Europe endless…”. Hemen entzun dezakezue].

Bederatzigarrenean

(Joan berri den abuztuan, urtean zeharreko artikulugile titularren ordez, Berria egunkariko Iritzi sailak astero zutabe bat idazteko eskaera egin zidan atzera, igandeetako Ele/Mele azpisekzioan argitaratuko zena, Goiatz Labandibarrenarekin batera. Tokatzen zitzaidan bigarren saiorako testu hau idatzi nuen, hasiera batean, baina literarioegia iritzi nion -iritzi sail baterako, alegia-, eta, azkenean, El Prat-eko aireportuaren hedapenaren auziaren inguruko beste bat egin nuen -hura ere literarioegia, agian, baina ez hainbeste-, eta hori izan zen argitaratu zena, azkenean; “Bederatzigarrenean” tiraderan geratu zen. Oharrak & Hondarrak blogaren ikasturte hasiera honetarako berreskuratzea otu zait. Kurtso berri on!).

Bederatzigarrenean

Hemen agertu nintzenean, noski, kostatu zitzaidan jabetzea… Bizilagunen deiadarrak ozenegiak ziren, inor ez zen besteon saminaz arduratzen. Hi behintzat, Lina, ondoren iritsi hintzen eta berehala kontatu ahal izan ninan gertatzen zitzaiguna… Ados, agian ez horren berehala… Baina ulertu behar dun, egoera estresagarria zunan guztiz. Zuek biok zortea izan duzue, ze atseden uneak, hau bezalakoak, urriak dira hemen…

Bai, berehala hasi ziren aurretik pasatzen, eta gutaz trufatzen. Ez, ez zuen moduan; guk ez ditugu ikusten, zuek ikusten zaituztegun bezala, baina badakigu hor daudela. Non? Beste aldean. Pantailaren beste aldean, noski… Ez dakit nola azaldu hobeto: kristal likido baten atzean… Ispilu bat balitz bezala…? Bada, haiek hantxe daude, ziur. Eta daukagun piura negargarriarekin ikusten gaituzte, eta gutaz barre egin behar dute, derrigor. Egunero aldatzen digute mozorroa, eta zein baino zein irri-egingarriagoa da. Ezinezkoa da pose duinik osatzea hemen: izan ere, okerragoa da posatzen saiatzen garenean. Egunero, tira, bai, Lina, arrazoi dun, agian ez dun egunero, hemen denbora ez zagon horrela neurtzerik. Bazakinat… Baina haiek ulertzeko zionat.

Horixe baietz, gure seme-alabak dira beste aldekoak, ziur gaude. Zigor bezala, ufa, gogorregia da. Bai, badakigu haien haurtzaro osoa Instagramen zintzilikatu genuela, haiei baimenik eskatu gabe. Ez dut esango ondo egin genuenik… Baina hau… O, ez gezurrik esan, Lina, nik bezain pozik sareratzen hituen-eta gure neska-mutikoen argazkiak… Hori dun azala…

Bederatzigarren zirkulua, bosgarren ingurabidea, horixe, zuzen zaudete. Zuen izenak…? Dante Alighieri, Virgilio, ados. Ezta arrastorik ere. Edonola ere, eskerrik asko bisitagatik.

Bi kanta ETAren amaierarako

Lehengo ostiralean, Euskadi Irratiko Faktoria saioan daukadan tartetxoan, asteko albiste nagusiarentzako (ETAren desegitea), bi kanta aukeratzeko eskatu zidaten. Hauek izan ziren ipiniarazi nituenak, eta haiekin batera esan nituen hitzak.

New Order, “Elegia” (Low-Life LPtik, 1985)

Hitzik gabeko zerbaitekin hasi nahi nuen, zerbait pixka bat tristearekin, eta zer hobeto, beti pop munduaren alorretik mugitu gabe, musika gotikoaren edo siniestroaren oihartzuna dakarren New Orderren instrumental hau baino. Izenburuak dena esaten du: “Elegia”, hildakoengatik lantua.

ETAren desagerpenaren testuinguruan gogoratzeko une bat izatea beharrezkoa iruditzen zaidalako: biktimez, hildakoez noski, baina baita zaurituez, torturatuez, jazarriez, mehatxupean bizi izan direnez, arrazoi batengatik edo bestearengatik Euskal Herritik alde egitera behartuta ikusi izan direnez, eta haien inguruko guztiez ere.

New Order taldearen musika, oro har, alaiagoa da, behintzat ezagunena dena. Baina galera batetik zetorren taldea, ze aurretik Joy Division ziren, baina, ondo jakina den bezala, etapa berri bati ekin behar izan zioten partaideek haien kantariak, Ian Curtisek, bere buruaz beste egin zuelako. Ondoren egin zutena oso ezberdina izan zen, baina beti eduki zuten garbi nondik zetozen, minetik, eta horregatik, beren technopop dantzagarriko kanten ondoan hau bezalako pieza tristeak txertatzen zituzten, Curtisen memorian beti.

Nik uste dut euskal gizarteak halako zerbait egin beharko lukeela, gatazka luze honek eragin duen alferrikako min hori guztia gogoratzeko. Guztia, bando guztietakoa. Alde batetik, maiz, min batzuen aurrean, beste alde batera begiratu dugulako, edo ezikusiarena egin dugulako. Nik neuk lehenengoa: uste dut denok daukagula zertaz damutu, horren inguruan.

Bestetik, aurreko euskal gatazkaren amaieran, Gerra Zibilarenean alegia, ez zelako egon hori egiteko aukerarik. Eta gerra horrek utzi zituen zauriak ez dira oraindik sendatu. Ea oraingoan hobeto egiteko gai garen.

Nik uste dut baietz, optimista izan nahi dut alor honetan. Bizitzari balio gehiago ematen ikasi dugu prozesu honetan zehar, eta hor, adibidez, uste dut oso gogoratzekoa dela Gesto Por La Paz/Euskal Herriko Bakearen Aldeko Koordinakundea edo Elkarri bezalako ekimenen ekarpena, gatazka humanizatzeko bidean.

Baina tira, nahikoa hitz egin dut jada, entzun dezagun musika pixka bat…

R.E.M., “It’s The End Of The World As We Know It (And I Feel Fine)” (Document albumetik, 1987).

Baina pentsatzen dut egun hauetakoak batez ere alaitasunerako uneak direla, eta horregatik hau ixteko erritmo biziko baina eduki paradoxikoko kanta bat aukeratu dut. Ze, azken finean, R.E.M.en kanta honek munduaren akaberaz hitz egiten du, eta horretarako gertakarien eta egoeren jario etengabe bat jaurtitzen du entzulearen gainean, anabasa bat, baina mezu argi bat: “Munduaren amaiera da, ezagutzen genuen bezala alegia (eta ederki sentitzen naiz)”.

Izan ere, batzuek, betikoek, gutxietsi nahi izan dute albistea. Bada, ez dut uste. Nik pentsatzen dut oso albiste ona dela autodisoluzioarena. ETA izan delako Euskal Herriari azken berrogeita hamar edo berrogei urte hauetan zehar gertatu zaion gauzarik okerrena, eta, ondorioz, desagertzera doala ospatzeko moduko zerbait delako.

Batzuek hori baino ez dugu ezagutu: nire bizitza osoan zehar egon da presente ETA. Eta hasieran, kontutan hartuta nondik gentozen (diktadura frankistatik) eta zein testuingurutan hazi gintuzten (nire kasuan, gehiago edo gutxiago abertzaletasunarekin zer ikusia izan zuen batean), zerbait positibo bezala ikusi genuen ETA: nire kasua, behintzat, hori da.

Horregatik, niri behintzat, oso neketsua eta mingarria egin zitzaidan ikuspegi-aldaketa. ETAren irudiaren eta ETA beraren degenerazio hori. Nire kasuan zenbait gertaera gakorekin lotzen dudana: Ryan ingeniariaren hilketa, Casas senatariarena, Yoyesena, narkotrafikoarekin erlazionatuta omen zeuden gizagaixo haiena, Hipercorreko sarraskia… Eta horrek guztiak, zer esanik ez, aurreko ikuspegi positibo hura ezbaian jartzera eraman ninduen: ez bakarrik eragindako bortxa eta min guztia, baizik erakundearen militarismoa, bertikalismoa, abangoardiakeria, paternalismoa ere, une batetik aurrera jasanezinak egin zitzaizkidanak. Nire kasuan behintzat hala izan zen: horrelako bitartekoak erabiltzen zituen erakunde batekin ezin ados egon, helburua nobleena edo loriatsuena izanda ere. Helburua bera zalantzan jartzen baitzuten bitartekoek.

Nire belaunaldikooi bitxia, berria, ineditoa egingo zaigu ETArik gabeko mundu horretan bizitzea, esan bezala, besterik ez dugulako ezagutu. Mundu baten akabera da, bai, ezaguna, ezagunegia egiten zitzaigun mundu batena. Munduak konplikatua izaten jarraitzen du, beste erronka batzuk daude, ugari. Baina zama horretaz, behintzat, libratu gara. And I feel fine.

‘Pakean utzi arte’-tik ‘ETA, deja alguna discoteca’-ra: euskal gatazkaren mikrohistoria musikalerako ahalegin raté-a (Euskadi Irratirako nire tartearen transkripzioa)

Gaur Euskadi Irratiko Faktoria saioan eskatu didate, aurretik joan den Jesus Egiguren eta Arnaldo Otegiren Txillarreko elkarrizketen inguruko elkarrizketarekin lotutako bi kantu aukeratzea eta komentatzea, asteko albisteetan oinarritutako ohikoen ordez. Euskal gatazkaren mikrohistoria musikal bat zirriborratzea izan da eduki dudan ideia ziurrenik ergela. Programan oso ondo atera ez zaidanez (denbora gaizki kalkulatu dut), hona hemen esan nahi nuenaren transkripzioa.

Hertzainak, “Bakean utzi arte” (Hertzainak albuma, 1984).

Hasteko klasikoetatik tiratzea bururatu zait, ezinbestean. Hertzainak-en lehenengo diskotik, zer gutxiago. Disko hori fundazionala delako euskal musikaren historian, Zaramarenaren eta beste gutxiago batzuekin batera, euskal rock musikaren eguneratzearen ikurra, eta musikalki oso maila onekoa gainera: punk-rock-ska testuinguruan argitaratu zen lehenengo diskorik onena niretzat; euskaraz zegoen osorik gainera. Eta gainearen gainera, euskal periferiatik zetorren, ni bezalako giputxizentristentzat  lezioa izan zena: laster ohartu ahal izan nintzen bezala, Gasteiz, garai horretan, ikuspuntu kulturaletik, Donostia baino dezente interesgarriagoa, biziagoa zen (urte horren udazkenean joan nintzen bertara ikasketa unibertsitarioak hastera).

Diskoko kanta bat baino gehiago aukera nezakeen gaia ilustratzeko, eta badakit honen abiapuntua edo leit motiva Komando Autonomo Antikapitalisten bi kideen heriotza izan zena, bonba bat manipulatzen ari zirenean. Baina, kanta on guztiek bezala, abiapuntua traszenditzeko asmoa zuen, hortik haratago zihoana. Izan ere,  iruditzen zait garaiko giroa ondo islatzen duela: euskal gizartearen sektore batzuen, batez ere gazte askoren ezinegona, askatasun grina, gauzak alda zitekeen ez soilik itxaropena, bazik eta ziurtasuna, eta sakrifizioaren balio gorena, gupidagabe agertzen zen estatuaren aurrean. Estatua, frankismotik heredatutako makina hura zeinetan aldaketak gertatzen ari baitziren, bai (PSOEk hauteskundeak irabazi berri zituen), baina ikusten zen kosmetikoak, azalekoak zirela. Nonbaiten argi ikusten bazen Trantsizioa erdibidean geratu zela, ez zela erabateko Hausturarik egon aurreko erregimenarekin, Euskal Herrian zen:  GALaren afera pil-pilean zegoen une horietan (Lasa eta Zabalaren desagerpena hurbil zegoen denboran), eta urte hura, 1984, ere izan zen industria-birmoldaketaren abioarena, eta, laster, NATOren inguruko jarrera-aldaketa berehala etorriko zen… PSOEk ekar zezakeen aldaketan sinesten uzteko arrazoi dezente, alegia.

Dena dela, niretzat 1984 ere urte esanguratsua da, orobat, Enrique Casas senataria urte horretan hil zutelako, Komando Autonomoek hain zuzen ere. Eta horrek nahiko gertutik jo gintuen, Casasen semea gure kurtsoan zegoelako, institutuan, eta, oso hurbilekoak ez ginen arren, asko inpresionatu ninduelako. Estudianteen artean ohikoak ziren orduan Estatuaren kontrako, errepresioaren kontrako manifestazioak eta ekintzak, horixe baitzen giroa, esan bezala. Baina atentatu hark gauzak aldatu zituen, eta “beste aldetik” zetorren biolentziaren kontra gogoan dudan ikasleen lehenengo manifestazioa antolatu genuen institutuan. Egia da garai horretan Jarraik ere parte hartu zuela mobilizazio horretan, orduan ezker abertzale “ofizialari” gaizki iruditzen zitzaizkiolako, itxuraz behintzat, politikarien kontrako atentatuak, are PSOEkoen aurkakoak ere, nahiz eta gero, 90eko hamarkadan, “minaren sozializazioa” delakoa heldu zenean, halakoen justifikazioa ohikoa bihurtu inguru horretatik ere. Baina, hala eta guztiz ere, gertakari hura mugarri izan zen niretzat, urte batzuk geroago Yoyesen hilketa izan zen bezala.

Uste dut kantak gako batzuk ematen dituela ulertzeko zergatik ez zuen ETA militarrak utzi une hartan borroka armatua: frankismoostearen eta ez atzera ez aurrera geratutako Trantsizioaren esperantza faltsuen kontra gizartean nahiko zabalduta zegoen jarrera hori zuen oinarri, neurri batean eta besteak  beste. Batzuek, jadanik, eta geroz eta argiago, borroka armatu hori terrorismo bezala ikusten ari ginen arren.

Lendakaris Muertos, “ETA, deja alguna discoteca” (Se habla español albuma, 2006).

Eta, kutsu tragikoa duen kanta baten ostean, justu espektroaren kontrako aldera lerratzen den ganberrada bat, Lendakaris Muertos iruindarren punkaren revival eternoa. Eternoa diot, ze batzuetan ematen du, musikalki, 80ko hamarraldian bizitzen jarraitzen dugula, garaiko Rock Radikaletik ez garela mugitu (ez behintzat festetan, txoznetan eta zenbait tabernatan ibiltzen garenean…). Eta musika “berri” askok “urrezko” garai hartakoaren kutsua dutela, bestela: Lendakaris Muertosen punk-rock nahikoa ortodoxoak bezala alegia. Hori bai, gaztelaniaz, ildo horretako hemengo banda askok egiten duten bezala, ze gaur egun, D ereduaren zabalkuntzari esker, akaso, euskara, guk ikasten genuenean ez bezala, latin berria bihurtu da, hots, autoritatearen hizkuntza. Euskal Herrian punka gaztelaniaz egitea subertsiboa bihurtu duen zerbait, neurri batean behintzat.

Kantak baditu niretzat detaile oso interesgarriak, hasieran Chimo Bayoren “Así me gusta a mí (Esta si, esta no)” ereserki “bakaladero” nobenteroari egiten zaion erreferentzia bezalakoa. Eta beste bat edo bat zalantzagarriagoa iruditzen zaidana, “follar sin pagar” horrek islatzen duen matxirulismo kutsua bezalakoa (gizonek dirudite kantaren subjektu eta hartzaile, nagusiki behintzat…).

Kantaren testuingurua argia da: 2000ko hamarkadaren hasieran ETAk Euskal Herriko diskoteka batzuen kontra egin zituen bonba-atentatuak, hala nola Debako Txitxarro, Lakuntzako Universal edo Doneztebeko Bordatxoren kontra.

Baina, edonola ere, kanta hau aukeratu badut da iruditzen zaidalako, neurri batean (eta ahaztu gabe Lendakaris Muertosen kritika umoretsuen espektroa askoz ere zabalagoa dela, gure gizarteko alderdi asko jipoitzen saiatzen direlako beren kantekin), 2000ko hamarkadarako jadanik gure gizartean oso hedatuta zegoen ETArekiko nekearen adibide on bat dela. Ildo horretan bereziki aritu ez zen musika estilo batetik egindakoa, gainera, kontuaren karga ironikoa handitzen duen zerbait. Ze gauza bat da ETA kritikatzea, nik zer dakit, pop konbentzionalenetik, Mecanok “Otro muerto” kantan (neurri batean, eta pixka bat eliptikoki) egin zuen bezala (kanta oso txarra iruditzen zait, edozein modutan ere), eta beste bat, Lendakaris Muertosek bezala, eskuliburuzko punk doinu bat erabiliz.

Abestiak ere gizartearen (eta gaztediaren) eboluzioaz hitz egiten digu: Hertzainak-en kantan goraipatzen den militantismotik, hedonismora eta gozamenaren nagusigora (hori ere bazegoen 80ko hamarkadan, gaur egungoan militantismoa ere badagoen bezala; baina orduan ez zen “lehenengo lerroan” agertzen zen ezaugarri bat, ezta gutxiago ere). Alde horretatik oso bitxia da nola ildo musikal bertsuan kokatutako bi kantek horren “garaien izpiritu” ezberdinak isla ditzaketen.

Eta, azkenik, aukeratu dut, aipatu bezala, bere umorearen erabileragatik, garai horretan beste arlo batzuetan (literaturarenean, komikiarenean, telebistarenean…) zabaltzen ari zen trama bat, Gauza, Euskal Gatazka tratatzeko modu bat (ordura arte ez horren ohikoa) ekartzen didalako gogora. Eta halakoetan iruditzen zaidalako umorea, ironia erabiltzen hastea seinale delako (nolabait esateko) kontua gainbeheran dagoela. Umorearen agerpenak, halako kontu funtsean tragiko bati buruz ari garenean, adierazi dezakeelako beste trama guztiak (epikoa, dramatikoa, patetikoa, sentimentala…) agortuta daudela jada, edo agortze bidean. Eta, ziurrenik, amaierara zuzentzen ari zela, gatazkaren fase bortitzena eta krudelena bederen. Nik, behintzat, hala ikusten dut, atzera begira…

Uxue Apaolaza: “(Euskal) Literaturaren alde (eta kontra)” liburuaren aurkezpenerako hitzak

[Testu hau Uxue Apaolaza idazleak irakurri zuen (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) nire saiakeraren aurkezpenean, Donostiako Elkar liburu dendan, 2016ko azaroaren 23an; bihotzez eskertzen diot blogean zintzilikatzeko baimena eman izana. Nota bene kritikak.armiarma.eus webguneko arduradunentzat: hau ez da kritika bat, aurkezpen testu bat baizik, beste genero batekoa beraz. Diot, ustekabean idatzia pikatu eta hemendik hilabete –edo urte– batzuetara bertatik ezabatu behar izan ez dezaten…].

Lehenengo eta behin, hemen egotea niretzat ohore bat dela esango dut, bertigo pixka bat ematen duen arren Ibanen mailako norbaiten liburu bat aurkezteak. Nola gertatu da hau? Kantu hura parafraseatuz, zer ari da ni bezalako neska bat, honelako leku batean?

Ibanek Volgako Batelariei eskaini die liburua. Hori bada pista bat. Ni berandu sartu nintzen taldean; ziur asko, blogaren gainbehera hasi zen garaian (zuek atera ondorioak). Eta hala ere, kazetari batek niri eman zidan gure artean hain preziatua zen titulua: taldeko floreroarena. Hainbeste lehiatu gara titulu hori lortzeko, ea idazletasunari nola eutsi ahalik eta gutxien idatzita, ezen batzuk ia agrafotasun publikora iritsi garen. Baina ni naiz taldeko floreroa, eta agian horregatik nago hemen, florero lanak egiten (euskal letretako bi idazle emankorrenen artean), eta horregatik beharbada ez da Volgalari gehiago etorri, oso konpetitiboak baikara gure artean. Eta beharbada, arrazoi beragatik idatzi du liburuko hitzaurrea ez volgalari beteranoetako batek, baizik eta bere burua Volgako batelarien fan klubeko zuzendari autoizendatu duen Mikel Ayerbek (bera bai, etorri da).

Txantxak alde batera utzita, liburua Volgako Batelariei eskaini izanak zentzua duela iruditzen zait, liburuaren tonua kontuan hartuta. Talde hark utzi duen lagun taldearen email kateetan euskal literaturaz (eta abarrez) hitz egiten den girotik baduelako liburu honek (inoiz ezagutzera emango ez diren email segidak, espero dut, gu guztion segurtasun fisikoa arriskuan bailegoke bestela). Irakurlea zirikatzen duen arren, lagun baten konplizitatez egiten du: kode batzuk konpartitzen dituen irakurle bati hitz egiten dio, beraz, ez da familia osoarentzat liburu bat. Irakurria den irakurleari ari zaio Zaldua, irakurle, ez dakit hitza elitista den, kontentagaitza hobe, irakurtzeak kontentagaitz egin duen irakurleari.

Eta, noski, horrekin oso lotuta dago egiten duen umorearen aldeko apustu garbia, umore mota baten aldekoa. Ez algararena. Aipatutako konplizitate hori oinarri, irribarre egiteko umorea da, baina ez da umore alaia, edo ez beti. Maite dituen gauzen komikotasuna agerian uzteko trebetasuna du Ibanek, dogmari ihes eginez bezala; ziurtasunak, normaltasun sentsazioa apurtzekoa. Ibanek zerbait egiten baldin badaki, bere buruaz barre egiten da, eta euskal literatura bere parte da dudarik gabe. Barre egiten dakiela esatea baino egokiagoa da beharbada, bere adimenak eta sentikortasunak hartara kondenatzen dutela esatea. Bada liburu bat, Flaubertek bere maitaleari idatzitako gutunak biltzen dituena eta pasarte batean hau dio: “… nere ustez, bizitzan ironia da nagusi. Zergatik negar egin dudanetan, maiz, joan naiz ispiluaren aurrera, nire burua ikustera? Norberaren inguruan hegan egite hori izan daiteke bertute ororen iturria. Nortasunetik erauzten zaitu, hartan atxiki beharrean. Mugara eramandako komikotasuna, barre eginarazten ez duen komikotasuna…”. Ildo horretan doa hein batean Ibanena ere. Bere burutik, euskal literaturatik irteten da, eta umorez jantzita itzultzen digu.

Iban errealitatearen izendatzaile eta ordenatzaile bat da. Gehienetan fikzioaren bidez. Ikustea kostatzen zaiguna, batzuetan deserosoa zaigulako, ikusarazten digulako, izendatzen duelako. Juan Antonio Gonzalez Iglesiasek Un ángulo me basta liburuko poema batean, “Arte poética” izenekoan, dioena egiten du. Si no quieres quedarte a mirar la tormenta yo la miro por ti. Baina lehen aipatutako umorez, maite duen norbaiti hizketan ari balitz bezala, oso berea den zerbaiti buruz.

Begiratzaile hain argia izatea ez da zenbaitetan doan ateratzen. Idazle kamikaze xamarra dela esatera nindoan, baina ez da hori: Zaldua ez doa hiltzera. Zuzenagoa da beharbada errealitatea a porta gayola hartzen duela esatea. Bestalde, historialaria delako ere bai agian, gauzak ordenatzeko beharra dauka. Elkarrizketetan entzun/irakurri izan diot beretzat garrantzitsua irakurtzea dela, dena idatzita dagoela eta, beretzat, idaztea ez dela irakurtzea bezain garrantzitsua (nahiz liburutegitik etxeratu eta tekleatzen jartzen den, berak dioenez, inbidiaz ziur asko). Normalean Ibanek gezurrak idazten dituenean ere egia esaten badu ere, baieztapen hori ez diot sinesten. Ibanek bizitzaren/munduaren desordena, logika falta, koherentzia falta, bidegabekeriak… izugarrizko inpotentziaz bizi dituela esango nuke, eta gure zorionerako, inpotentzia horri ihes egin beharrean, aldarrikatu egiten du, denok ikusteko/ulertzeko moduan ordenatu ondoren. Normalean fikzioaren bidez. Oraingo honetan saiakeratxoen bidez.

Gaur egunari idazten dio Ibanek, historialari on gisa, gaur egunak segituan kolpatzen baitu bera, eta berehala ematen digu inguratzen gaituenaren kronika: horren adibide dira euskal literaturari buruzko saiakeratxo hauek, ez baitira libururako idatziak, unean unean argitaratuak baizik, une horretan kolpatu duenari erantzuteko. Baina gauzen funtsa ikusteko azkartasun hori mantso eratutako jakituria baten ondorioa da, bat ere bat batekoa ez den aurretiko eskema interpretatibo batena. Bestela anekdota gisa pasa daitezkeen kontuei testuingurua eta zentzua ematen die Ibanek, eta horrela ematen die dagokien garrantzia. Beraz, egia izango da berak dioen eran dena idatzita dagoela, baina gaur eguna gaur bakarrik gertatuko da gaurko moduan, eta norbaitek izendatu behar du gaur egun hori dagokion ñabardura jarrita, kontraesanari dagozkion izen-abizenak emanda: horretarako behar ditugu Iban Zaldua bezalakoak.

Liburu honetan errepikatzen den Ibanen beste konstante bat laburtasunaren aldeko apustua da. Horretan bere ipuinen oso antzekoak dira liburu honetan bildutako saiakeratxoak, erritmoaren aldetik, ekonomiaren aldetik, bizitasunaren aldetik. Laburtasun horrek irakurle gisa akats bat egitera eraman gaitzake: dena kolpetik irakurtzearena. Egia esan, liburua nahigabe irentsi baitezakegu. Erritmoak harrapatu egiten zaitu eta, Ibanen ironiarekin bat egiten baduzu, liburuan geratzeko gogoak harrapatzen zaitu eta nahi gabe pasatzen dituzu orrialdeak. Baina irakurketa pausatuago bat egokiagoa dela iruditzen zait, Ibanen laburtasuna orriak alperrik ez betetzearekin lotuta baitago, eta ñabardura asko gal daitezke denak kolpetik irakurrita.

Bukatzeko, liburuez aritzeko gehiegi erabiltzen dela iruditzen zaidan hitz bat erabiltzeko tentazioa dut. Ausarta. Unibertsitatean ikasle nintzela izan nuen nik Iban Zalduaren berri bai irakasletzat, nire irakaslea zelako, bai idazletzat: taula gainean ikusi nuen lehen aldian, Gerardo Markuletarekin ari zen “Poesiaren alde, poesiaren kontra” emanaldian. Polemizatzen ezagutu nuen, beraz, bere klaseak ere eztabaida konstante bat zirenez. Aierbek hitzaurrean Rafael Reig aipatzen du liburuaren harira, eta niri, gogora etortzen zaidana Chestertonen (liburuan aipatzen da idazle hori) eta Bernard Shawren arteko eztabaida bat da, liburu batean jaso zena. Nik gazteleraz irakurri nuen: ¿Estamos de acuerdo? izena du eta oso dibertigarria da. Bi idazleek kontzesiorik gabe eztabaidatzen dute, elkar zirikatuz, gauzei dagozkien izenak jarrita. Eta Ibanek izen-abizenak jartzen ditu bere liburuetan. Horregatik izan dut “ausarta” adjektiboa erabiltzeko tentazioa, gurean zaila delako aipatu dudan Ibanen eta Markuletaren emanaldian edo Chestertonen eta Shawren liburuan sumatzen zen giroa aurkitzea: eztabaida umoretsua, baina zorrotza… Niri gustatuko litzaidake Ibanen saiakeren erantzunak irakurtzea, bertan aipatutakoek (aurkezpenera gonbidatuta egon behar lukete) edo beste edonork maila bereko erantzun ironiko, zorrotz eta burutsuak ematea. Horretarako gai bagina, ez nuke “ausarta” adjektiboa erabili beharko, estimulatzailea, gogo-pizgarria, dibertigarria… erabiliko nituzke. Eta liburua hala dela iruditzen zait: argigarria, zirikatzailea, gogo-pizgarria, adimentsua eta dibertigarria.

Ni desiatzen nago volgalari ohien email-katean gaurkoaren kronika nola egiten digun irakurtzeko. Beharbada, zuek ere irakurriko duzue hurrengo libururen batean.

Inline image 1

Zer itxaropen egon daiteke?

[Iritzi-testu honen ahozko bertsioa Hala Bedi irratiko Araba Hizpide saioan irakurri nuen 2017ko urtarrilaren 10ean].

Joan den igandean Berria egunkariak Bernardo Atxaga idazleari egindako elkarrizketa luze eta mamitsu bat eskaintzen zigun, Gorka Erostarbe kazetariaren eskutik. Euskal kulturaren egungo bidegurutzeari buruzko ideia zorrotzak botatzen ditu (adibidez, itzulpengintzaren zentraltasunari dagokionean), eta eztabaidarako perla ederrak hezkuntzaren paperaren inguruan (subjektu politikoa sortzeko eduki beharko lukeen gaitasunaz, esate baterako); argi dago gogo pizgarria suertatu dela, eragin dituen tuit-kopurua kontuan hartzen badugu, edota  Lander Garroren iritzi-artikulu orobat interesgarria, Erlea auziari buruzkoa. Baina badago puntu bat zeinetan Atxagak esandakoek bereziki egiten didate kirrinka, kritikaren inguruan ari denean. Gurean behin baino gehiagotan errepikatu den ideiaz mintzatzen da, kritikaren ezintasunarenaz: “halako tamaina txikiarekin, halako perimetro urriarekin, ezinezkoa da kritika. Ezinezkoa da ideien kontrastea, ezinezkoa da egiaren esatea ere. Hori da gure arazo nagusia”. Eta zehazten du ez dela ari bereziki literatur kritikaz (“ez naiz batere ari literaturari buruzko bigarren mailako diskurtsoez. Batere ez zait inporta hori. Hori gure gizartean oso fenomeno marjinala da”), baizik eta hizkuntza eta kultur politika mailakoaz, zeinari buruz adibide lauso batzuk ematen baititu.

Kontua da, elkarrizketak aurrera egin ahala, haren ibilbide literarioak jasotako kritiken inguruan galdetzen diola Berriako kazetariak: nola, alor akademikoaren eremu batzuetatik, kanpora begira aritu izana leporatu zaion. Eta hor Atxagak, agian nahi gabe, baieztatzen du aurretik esandakoa, gure txikitasunak ezinezkoa egiten duela kritika. Eta, aldi berean, ukatzen du ez zaionik batere axola, gorago aipatu bezala, zeren eta egiten duen operazioa da kritika horiei balio guztia kentzea: “Egin dizkidaten kritika horiek kalumniaren kategorian kokatzen ditut”. Kalumniarenean, alajaina. Ba niri hitz hori, zer nahi duzue esatea, potoloegia iruditzen zait. Euskal munduan ohikoa den bezala, izen-abizenak ez dira esplizitatzen, baina ez da zaila ondorioztatzea Ur Apalategi edo Joseba Gabilondoren ikerketez ari zirela, edo hori uste dut nik behintzat; oinarri bibliografiko eta teoriko ugari izan ohi duten lanak, bide batez esanda. Kritika batzuk zeinekin ados egon zaitezkeen ala ez (ni, adibidez, Gabilondorenek ez naute sobera konbentzitzen), baina “kalumniatzat” jotzea gogorregi iruditzen baitzaizkit, oro har…

Hots, euskal idazlerik ezagunenak, saltzaileenak eta nazioartekoenak berak, literatur hierarkian goi-goian dagoenak eta, beraz, ikuspuntu guztietatik egoera sendoena duenak ez badu kritikarik onartzen batere, eztabaidarako edozein bide mozten badu horren gogor, zer itxaropen egon daiteke, gurea bezalako mundu estuan, benetako kritika izan dezagun?

Ba ez asko, ziurrenik. Ez literaturaren alor marjinalean (horretan, izaera marjinalaren kontuan, bat nator Atxagarekin), ezta, imajinatzen dut, bestelakoetan ere.

maori

Pobrearen poza, laburra beti

[Hala Bedi irratian 2016-XI-8an irakurritako iritzi-zutabearen bertsio luzea].

Joan den astean, Donostia 2016 kultur hiriburutzaren ekitaldien baitan, eztabaida bat izan zuten Ramon Saizarbitoria euskal idazle euskaldunak eta Fernando Aramburu euskal idazle gaztelaniadunak.

Eszenatokiak bazuen bere sinbolismoa, Lagun liburu denda baitzen, garai bateko ezker abertzalearen erasoek behin eta berriro kaltetutako hura, azkenean Donostiako Alde Zaharra utzi eta egun duen erdiguneko egoitzara aldatu zen arte. Tira, eztabaida horretan Aramburuk berretsi zituen euskarazko idazleek gozatzen omen dituzten pribilegioei buruzko bere betiko leloak; Saizarbitoriak irmo eta egoki erantzun zion, euskal literaturari buruz daukan ikuspegi kritikoari uko egin gabe, baina Arambururen aurreiritziak eta erdizkako egiak zulatuz.

Pribilegioei buruz hitz egitea gurea bezalako hizkuntza gutxitu bateko literaturari buruz gehiegikeria galanta baita. Santi Leonék egoki azpimarratu zuen bezala, Saizarbitoriaren zenbat nobelek izan dute, argitaratu aurretik, –adibidez– Arambururen Patriarenaren tamainako publizitate-kanpaina? Bestalde, eztabaidaren egun berean jakin zen lehenengo aldia zela Espainiako Itzulpengintza Sari Nazionala euskarazko lan bati ematen zitzaiola, Luis Baraiazarra karmeldarrak itzulitako Santa Teresaren lan guztien bildumari hain zuzen ere. Eta egun berean, baina ordu batzuk geroago, enteratu ginen Hezkuntza, Kultura eta Kirol ministerioak saria kendu ziola Baraiazarrari, bere itzulpenak lehiaketaren oinarriak betetzen ez zituelako, hots, Espainiako edozein hizkuntzatara –gaztelania, galegoa, katalana eta euskarara– itzulitako jatorrizkoak “atzerriko hizkuntza” batean egon behar zuelako idatzita: gaztelania eta euskara ez direnez Espainian hizkuntza atzerritarrak –barre egin dezakezue, bai–, erabakia bertan behera utzi behar izan zen. Inor ez zen ohartu, ez liburua aurkeztu zuenak, ezta epaimahaiko kideek ere, ez zituela, alde horretatik, oinarriak betetzen. Oinarri horiek tontakeria bat direlako, ziurrenik.

Eta horra hor, garbi adierazita, adibide ezin argiago batekin, zein pribilegiatuak diren –garen– euskarazko literaturaren alorrean ari diren –garen– sortzaileak: goizean saria lortu, eta arratsaldean ostendu. Hori da euskaraz idaztearen –kasu honetan, itzultzearen– mauka.

Badakizue, esaerak dioen bezala: “pobrearen poza, laburra beti”.

******************

Posteskriptuma: beste kontu bat da ea Santa Teresaren lan osoak ote ziren, Euskaltzaindiaren aldetik, euskararako itzulpen bat irabazle suertatzeko apusturik sendoena, erakundeak obra bakar bat aurkeztu ohi duelako Sarien epaimahaian. Argi dago oso itzulpen ona dela, eta merituzko lana egin duela Baraiazarrak: injustizia bat da gertatu zaiona. Baina gogora dezagun 2015ean itzuli dela euskarara lehenengoz James Joyceren Ulysses erraldoia ere, literatura garaikideko monumentuetako bat, liburu bat zeinak, gainera, Espainiako Sari horren oinarriak beteko baitzituen guztiz –jatorrizkoa ingelesez idatzita dagoen neurrian–. Eta gehi dezagun, gainera, Euskaltzaindiaren ordezkaria Itzulpengintza Sari Nazionalean, ohikoa izaten denaren kontra, Euskaltzaindiako lehendakaria bera –ez gutxiago– izan zela , Andres Urrutia alegia. Kurioski edo kasualki, Santa Teresaren lan guztien itzulpen horren hitzaurregilea bera…

Argi dago Ministerioak txapuza bat burutu zuela, eta Baraiazarraren lanari egindako itsuskeria lotsagarria izan dela. Baina, bide batez, agian hausnarketatxoren bat egin beharko da Sari hauetan euskal ordezkaritzak jokatzen duen paperaren inguruan –Joxerra Gartziak, beste ildo bati jarraiki, gaur bertan Berriaaipatu duen bezala…–.

*****************

Bigarren posteskriptuma: asko poztu ninduen Saizarbitoria-Aramburu eztabaidaren amaieran, publikotik bota ziren galdera eta iruzkinen tenorean, entzun ahal izan zen Jokin Muñozen obraren aldarrikapenak. Halakoak ez baitziren horren ohikoak, garai batean, euskal kulturaren establishmentaren partaideen aldetik. Denak okerrera egin duela dioten ahots apokaliptikoek ez dute, kasu honetan, aireratzeko aitzakiarik.

*****************

Hirugarren posteskriptuma: Arambururen Patriari (Tusquets, 2016) egin dioten tamainako kanpainarik, esan dugu? Saizarbitoriaren eleberriei sekula ez, ziurrenik –ez dut halakorik gogoratzen ezta itzulpenak Espasarekin edo Alfaguararekin argitaratu zituenean ere–, baina Kirmen Uriberenei agian bai. Baldintza, hori bai, lehenengo gaztelaniaz argitaratzea dela dirudi, La hora de despertarnos juntosen kasuak aditzera ematen duen bezala (Seix Barral, 2016; bide batez esanda, Tusquets eta  Seix Barral enpresa berekoak dira egun, Planeta erraldoiarena hain zuzen ere). Nobela hori hasiera batean aldi berean euskaraz, galegoz, gaztelaniaz eta katalanez argitara emango zela iragarri zen, baina azkenean, antza denez, pixka bat aurreratu da gaztelaniazko itzulpena…