“Patria” gelditzeko etorri da (+ Berehalako plan estrategiko baterako proposamena)

[Testu honen bertsio labur(xe)ago 2017ko martxoaren 7an plazaratu nuen, Hala Bediko Araba Hizpide saioan irakurtzen dudan iritzi-zutabe gisa]

Garai batean ingenuo batzuek, Jokin Muñoz idazleak edo –aitor dut– nik neuk bezala, pentsatzen genuen euskal literatura garaikidearen nazioarteko sormarka, Munduko Letren Errepublikan ezagun egin ahal izango gintuen gai izarra, Euskal Gatazka dontsua izango zela, euskal terrorismoen inguruko fikzioa, edo, norberak bere aldetik deitzen zion bezala, Gauza (“La Cosa”).

Denborak erakutsi zigun zein oker geunden. Alde batetik, ematen zuen nazioarteko arrakastan, euskarazko literaturari tokatzen zitzaion portzentaje ñimiñoan, Amèlie ildoko nobela adeitsuek izango zutela lehentasuna (SPrako tranbia), edo euskal kostunbrismoa postmodernoki berritzen zuten produktuek (Bilbao-New York-Bilbao). Bestetik, gure terrorismoa oso txiki geratu zen XXI. mende honetako terrorismo globalaren bektore nagusien ondoan, are gehiago ETAk bide armatua utzi eta gure bake prozesu eternalari hasiera eman zion momentutik.

Baina paradoxikoki –Historiak txiribuelta horiek izaten ditu– agian Gauza bai izango dela erdarazko euskal literaturaren salbazioa, Fernando Aramburu idazle donostiarraren Patria eleberriaren arrakastak aditzera emango lukeen bezala. Oraingoz mundu hispanikoan eduki duena, Tusquets bere ohiko argitaletxearen eskutik, baina agian biderkatuko dena hemendik gutxira –ingelesezko itzulpenak, antza, Motherland izenburu freudiano-edipikoa eramango du–.

Ezin da ukatu Arambururen irrika: Gauzaren Inguruko Nobela Handia eraiki nahi izan du, jazarpenak eta hilketak etsaitutako bi familien istorioak txirikordatuz, 1980ko hamarraldiko berunezko urteetatik gaur egungo –ustezko– berrasdiskidetze uneetara arte, seiehun orrialde pasatxo erabiliz horretarako. Den-dena agertzen da: atentatuak, tortura, ETAren biktimek jasandako bullying soziala, euskal gizartearen indiferentzia, kartzela eta presoen sakabanaketa, komando baten jardunaren gorabeherak… Baina hori guztia prosa hanpatu batez aurkezten zaigu, estereotipotik apenas urruntzen diren pertsonaien bitartez, melodramaren baliabide ohikoak direla medio… Ez da harritzekoa liburua argitaratu eta horren gutxira telesail bihurtzeko akordio bat lotu izana: nobela hain da eskematikoa ezen apenas egin beharko baita gidoi sinpleenerako egokitzapen-lanik…

Obra, zer esanik ez, “ETAren garaipen literarioa” lortzeko tresna gisa sortu zen, egileak berak aldarrikatu bezala, eta baita Gauzaren inguruko “behin betiko nobela” bihurtzeko ere, argitaletxearen propagandak apalki defendatzen zuen bezala: euskal literaturak alor horretan egindako lan guztia alboratzen zen horrela, Ramon Saizarbitoriak, Jokin Muñozek, Xabier Montoiak, Bernardo Atxagak, Harkaitz Canok, Anjel Lertxundik, Mikel Hernandez Abaituak, Arantxa Urretabizkaiak, Jose Luis Otamendik, Eider Rodriguezek, Aingeru Epaltzak eta beste batzuek idatzitako guztia alegia… Baina zer axola: euskaraz argitaratu zuten horiek guztiek, hizkuntza gutxitu batean alegia; ia ikusezinak dira, beraz. Arambururentzat eta Tusquets argitaletxearentzat, bederen.

Agian arazoa da, gainera, aipatutako guztiak Literatura egiten saiatu zirela gaiarekin, Literatura maiuskulekin, eta ez foilletoia, Aramburu bezala. Eta agian horregatik, orobat, ez zuten haien lanek Patriaren oihartzuna lortu.

Akaso heldu zaigu ordua, Gauzaren Inguruko Euskarazko Nobeloi Handia lortzeko bide estrategikoan, literatur anbizioak bezalako tontakeriak abandonatzeko, eta adituengana propio jotzeko, konkurtso-oposaketaren bitartez, edo, zuzenean, izendapen aulikoaren aldaeraren bat erabiliz; nik zer dakit, Jon Arretxe, Jasone Osoro, Alberto Ladron Arana edo Karmele Jaiorengana… Eta Eusko Jaurlaritzako edo Nafarroako Gobernuko Kultura sailek ez badute horretarako berehalako kreditu-lerro bat irekitzen, crowdfunding baterako deia zabal genezake, presazkoa baita kontua, eta best-sellerrak ez baitira gaurtik biharrera manufakturatzen…

patria camelias 2

Advertisements

Gerran eta maitasunean

Aurreko batean liburu-gomendio itxura zeukan artikulu bat irakurri nuen. Egia esan, arretaz leituz gero, ez zen horren argi geratzen narratzaileari liburua (La gente feliz lee y toma café) gustatu zitzaion ala ez, eta ez ote zen gehiago aitzakia (artikulua ipuin moduan idatzita zetorren) liburu hura irakurtzen ari omen zen ezezagun erakargarriarekin ligatzen saiatzeko, horregatik erabakitzen baitu irakurtzea artikulugileak, hizketarako gaia izateko…. Edonola ere, liburuaren ibilbidearen istorioa, polita bezain epikoa, erakarri egin ninduen: idazle hasiberri eta argitaragabearena (Agnès Martin-Lugand frantsesa), hamaika editorialen ezetza jaso ondoren bere eskuizkribua (Les Gens hereux lisent et boivent du café) Amazonen autoargitaratu eta arrakasta globala iristen duena. Azkenean nobela argitaletxe konbentzional batean kaleratzen da, hainbat hizkuntzatara itzultzen da (gaztelaniaz, esaterako, Alfaguarak atera du), eta aukera uzten pasatzen utzi zuten argitaletxeak ahoa bete haginekin geratzen dira. Davidek Goliat garaitu du berriz ere. Leonidasek eta bere hoplitek Jerjesen gudaroste ugariak (bale, une batez). Euskaldun zorritsu bezain bipilek Karlomagnoren armada.

Zalantzak banituen ere (izenburu hori…), epika literarioak garaitu nau eta bibliotekara joan naiz liburuaren bila.

Huts egite galanta.

Kontua da (Amazon preseski karitatearen ahizpatxoa ez dela ahaztu gabe, eta Alfaguarak aspaldi utzi ziola argitaletxe bermedun eta erreferentziazkoa izateari –kontrakoa baizik, esango nuke–), kontua da, diot, La gente feliz lee y toma café hori oso eleberri txarra iruditu zitzaidala, literatura erromantikoidearen topiko guztiak bildu eta estalki ez bereziki modernizatu batekin eskaintzen dituena. Dianek, protagonista eta narratzaileak, senarra eta alaba txikia galdu ditu auto istripu ikaragarri batean, eta, depresio latzean sartuta, mundutik urruntzen da urtebetez, adiskide bakarra duen Felixi (gayen inguruko topiko guztien laburbildura) utziz elkarrekin zeramaten Parisko kafetegi/liburu-dendaren ardura. Halako batean Irlandako herri galdu batera erbesteratzea erabakitzen du (zergatik Irlandara? Senarrak hara bidaiatzeko ametsa zeukalako, nahiz eta narratzaileak eguzkia eta hondartza gehiago maite) (bide batez, ezin diot nire alde materialista historikoari eutsi, zein dirurekin baina? Urtebeteko baja batez eta atzerriko sine dieko egonaldi batez ari gara, eta liburu-denda ez da, antza, oso negozio ona, ez Diane ezta –jakina–  Felix promiskuo eta buruarina –eta gaya– ere ez direlako enpresa kudeatzaile bereziki iaioak…). Diane tristea, beraz, hatza Hibernia zaharraren mapa gainean ipiniz “aukeratu” duen Mulrannyko herrixkara iritsi, bikote hipersinpatiko eta hiperirlandar bati cottage bat alokatu eta bertan bizitzen jartzen da, jabeen iloba bizilagun bakar duelarik, pareko etxean. Edward izeneko iloba horren lehen deskribapena irakurri bezain laster badakigu zer gertatuko den:

El sobrino en cuestión bajó del todoterreno. Su rostro duro y su expresión de desdén no me causaron simpatía alguna. Jack y Abby caminaron a su encuentro. Él se apoyó en la puerta de su coche cruzando los brazos. Cuanto más lo miraba, menos confianza me inspiraba. No sonreía. Rezumaba arrogancia. El tipo de persona que se pasa horas en el cuarto de baño cuidando su aspecto de aventurero descuidado. Se las daba de intocable.

Erromantzea, ezin saihestuzko gorabehera, haserrealdi eta desenkontru sortaren ostean, zerbitzatuta dago, eta, bide batez, baita depresioaren gainditzea ere (ezin faltatu tartean literatura turistikoaren erasoa, kasu honetan Aran irletarako bidaia batekin –Edward argazkilaria da, oso ona, zer gutxiago–).

Acababa de salir de la ducha. Había sido larga, caliente y relajante. Estaba desnuda ante el espejo, observando mi cuerpo. No le había prestado atención en mucho tiempo. Se había apagado con la muerte de Colin. Edward lo había despertado suavemente el día anterior. Presentía lo que iba a pasar entre nosotros esa noche. Hasta entonces, pensaba que ningún hombre iba a volver a tocarme. ¿Dejaría que las manos y el cuerpo de Edward reemplazaran a los de Colin? No debía de darle más vueltas. Recuperaba los gestos de mujer: cubrir mi piel de leche hidratante, poner una gota de perfume entre los senos, alisarme el pelo, elegir lencería, vestirme para seducir.

Baina bidea ezin erraza izan, noski, eta oztopo nagusia Megan izango da, emakume profesional independente eta (Diane ez bezala) asertibo bat. Hona hemen Edwarden arrebak Dianeri egiten dion deskribapena, haren ezorduko agerpenaz “¡Joder! Esa zorra tiene un radar. Y a Edward le faltan cojones” bota ondoren.

–¿Pero quién es esa tipa?
–Una arribista. Una killer. Una zorra. Siempre ha querido triunfar en la vida y tener una posición social. Por todos los medios y utilizando a todo el mundo. Empezó de la nada y se hizo a sí misma, trabajó como una loca para llegar donde está. Trabaja de cazatalentos en la agencia de colocación más importante de Dublín. Vendería a sus padres sin dudarlo para conseguir sus fines. No tiene piedad, es inteligente, astuta, y sobre todo manipuladora (…) Una verdadera mantis religiosa.

Azpigenero literario horren arau (ia) gehienak betetzen dira beraz, baina, inportanteena (SPOILER ALERT) Dianek bere goibelaldi luzea gaindituko duela eta Parisera itzuliko dela, bere negozioa (Les Gens kafe literarioa) berrabiaraztera (enprendedore burutsu bihurtuta gainera, De Guindos ekonomia ministroari inbiriya emateko modukoa) eta bere iragan lazgarriarekin bakeak egitera.

Acababa de llegar al café literario. Félix no estaba aún allí, lógico. Pero el cielo azul seguía estando allí arriba, sonreí cerrando los ojos. Era simplemente capaz de disfrutar de los pequeños placeres sencillos. Ya era algo, algo mejor. Toqué mi alianza. Un día me la quitaría. Quizás por Edward. Oí sonar el teléfono. Había llegado la hora de trabajar.

Bale: Amazoneko “autoedizioaren” 10.000 ale saldu zituen Martin-Lugandek, lehenengo aldia omen zen Frantziako argitaletxe konbentzional batek (Éditions Michel Lafonek) modu horretan plazaratutako liburu bat erosten zuela, bere itzulpen eskubideak hemezortzi herrialdeetan saldu dira… Baina kalitatea eta kantitatea ondo bereiztea komenigarria da. Baita literaturan ere. Edo literaturan batez ere.

Esango didazue ez dela artikulugilearen errua, nirea baizik (eta nire gain hartzen dut guztiz, beraz, liburutegira joateagatik); hark ez zuela espreski gomendatu liburua (gorago esan bezala), sexu hurbilketa baterako aitzakia zela batik bat, gerran eta maitasunean denak balio duela, are liburu txar bat hizpide gisa erabiltzeak… Bai? Denak? Ez dut uste. Genevako Konbentzioak zerbaitetarako sinatu ziren (gero herrialde gehienetako armadek errespetatzen ez dituzten arren, baina deus ez baino hobe da…). Liburuak eta maitasuna nahasten diren kasuetan antzera jokatu beharko litzateke, agian, irakurle zibilei eragindako kalteak minimizatzeko, bederen (eta Veronako, edo Terueleko, edo maitasunarekin lotutako beste edozein hiritako Konbentzioa sinatu; agian Errumaniako Konstantzan egin beharko litzateke ituna, antzinateko Tomisen, Ovidiok erbestea jasan behar izan zuen hiria, Ars amandi izkiriatzeagatik…).

Baina enroilatzen ari naiz. Laburbilduz: maitasunak ezin du justifikatu edozein hautu literario. Are gutxiago maitasunezko liburu batez ari bagara.

Eta bi soluziobide bururatzen zaizkit, liburu horretara eraman ninduen artikuluari dagokionean. Lehenengoa, erradikalagoa agian: liburua irakurri ondoren, osasun literarioa dela kausa, narratzaileak uko egin beharko ziokeen ligatzeko ahaleginari (edo, 1.B alternatiba, desioaren objektuarekin liburuaz gogor eztabaidatzeko prestatu, hurbilketa sexualaren emaitza oso badaezpadakoa bihurtuz). Bigarrena, egingarriagoa akaso: guztion eskura ipinitako artikuluan aipatutako liburua (eta egilea) aldatzea, kalitate oneko (eta ez halabeharrez maitasunezko) batengatik ordezkatuz. Osasun literarioaren alde hori ere.

lugand

Literaturaren irakaskuntza eta “Zeitgeist”-a

[Artikulu hau Galde aldizkariaren 6. alean argitaratu zen].

Literaturaren irakaskuntzaren auzia behin baino gehiagotan izaten da hizpide idazleen artean, normala den bezala: horren kexatia den gure erkidegotxo intelektualean, salmenta txikien eta irakurketa indize baxuen errua bilatzeko orduan hezkuntza-sistema biktima jabalgarri egokia izan ohi da.

Nik, esan dut behin baino gehiagotan, ez dakit eskolak (eta institutuak) literaturarekiko maitasuna eta irakurketaren lilura irakatsi behar dituen, matematikarekiko edo fisika kuantikoarekiko maitasuna sustatzen ez dituen neurri berean: literatura irakasgai inportantea iruditzen bazaigu (eta hori da ebatzi beharko genukeen lehenengo kontua), literatura zer den eta nola analizatzen den irakatsi beharko luke hezkuntza sistemak, hots, ikasleei (etorkizuneko balizko irakurleei) irakurketa kritiko baterako tresna erabilgarriak eskaini. Maitasuna etorriko da ondoren, edo ez, ikasle guztiei geometriarako edo historia naturalerako grina pizten ez zaien bezala. Irakurketa maitasunaren eta magiaren eta liluraren eremura eramanez ez dakit zein puntutaraino ari garen seinale erratua bidaltzen, literatura garrantzi gutxiko asuntoa dela adierazten alegia. Agian hori delako sinesten duguna, azken finean.

Euskal literaturaren berezitasunek, bestalde, ondorio eta ezaugarri bitxiak eransten dizkiote gai honi. Duela gutxi, adiskide batzuen hamabost urteko semearen ikas materiala gainbegiratuz, harridura pixka batez jabetu nintzen literatura gure garaiko irakasle batzuek (zorionez, ez guztiek) egiten zuten gisara erakusten jarraitzen dela: idazleen datu biobibliografikoen segida idor baten bitartez, memoriaz irentsi beharrekoa, noski. Desberdintasuna da Garcilaso de la Vega, Calderón de la Barca edo Pardo Bazánen data eta obra nagusiak ikasi beharrean, Jon Arretxe eta Toti Martínez de Lezearenak zituztela hizpide liburu eta apunte haiek (baita Bernardo Atxaga eta Gabriel Arestirenak ere: gaitzerdi). Eta pentsatu nuen ea nola justifikatuko zuketen, nire institutu garaiko irakasleek, Felipe Trigo, José Luis Martín Vigil, Ángel Palomino edo (gauzak muturrera eramanez) Corín Telladoren biobibliografien sarrera literatura nazionalaren corpus eraikitzailean: zirkuitulaburra eragingo ziekeen, ziurrenik, halako heresia batek. Izan ere, garai hartan, zuhurki, literaturaren (literatura espainiarraren) programak garaikidetasunaren ateetan gelditzen ziren, 1950eko eta 1960ko hamarraldietan, Sánchez Ferlosio edo Martín-Santosekin; institutua amaitu eta berehala, hurrengo belaunaldikoei, adibidez, La verdad sobre el caso Savolta irakurrarazi zieten, eta gogoan dut pentsatu nuela ez ote zen pixka bat arriskutsua horren obra berria (1975) hain goiz sartzea eskola-kanonean. Baina onartu behar da hori tanta bat baino ez zela literatura hispanikoaren ibilbide luze eta (akademikoki) sendo egituratuan. Eta Eduardo Mendoza, edonola ere, beste plano batean dagoela aipatu ditudan euskal idazleekin alderatuta. Behintzat inori ez zitzaion bururatu, garai hartan, Vázquez-Figueroa edo Vizcaíno Casasen nobelak ipintzea irakurgai…

Zeren eta, ados, euskal literaturaren irakaskuntzan, euskarazkoaren alorrean behintzat, gure corpusaren estutasun historikoaren arazoa hor dago. Baina, hala ere, iruditzen zait zuhurra litzatekeela azterketa gaur eguneko literaturara arte iritsi aurretik gelditzea. Eta, zaila denez bizirik dauden zenbait idazleren obraz preszinditzea (euskal literaturaren suizidioa nahi ez badugu behintzat, irakurketaren liluraren ikuspuntutik besterik ez bada), azterketa ez eramatea 1990 edo 1995etik aurrera, adibidez. Edo, eramango balitz, eta azken errekurtso gisa, merkatu arrakastaz harago doan irizpide batekin egitea, gutxienez. Hots, Vázquez-Figueroa eta Vizcaíno Casas kanonean sartu gabe, ahal dela. Nahiz eta onartu behar den agian hori dela irizpiderik errealistena, Zeitgeistarekin hobekien datorrena bat, garai turbokapitalista hauetan…

Zeren eta, gainera, diglosiaren gaiak bestelako desbideratzeak ekartzen ditu. Gure hamahiru urteko ilobari, esaterako, bi liburu agindu dizkiote irakurtzeko aurten. Bata, gaztelaniaz, Las lágrimas de Shiva, gazte literaturan espezializatutako César Mallorquí bartzelonatarrarena: nobela fantastiko eraginkor bat, hiztegi eta sintaxi aldetik nahiko joria, eta iradokizun literarioz betea (bertan aipu ugari egiten zaizkie Bradbury, Orwell, Kafka, edo Trotskiren lanei, besteak beste); izan ere, gure iloba, nobela horretatik tiraka, J.D. Salingerren El guardián entre el centeno irakurtzera iritsi da, ia ustekabean (euskarazko ediziorik zegoela jakin gabe, hori bai). Eta asko gustatu zaio.

Bestea, euskaraz, Jara, Jasone Osoro elgoibartarrarena: nobela errealista eraginkor bat, hiztegi eta sintaxi alorrean sinpleagoa Mallorquírena baino (baita meheagoa ere), eta askoz ere lurtarragoa gaiari dagokionean, literaturarekin eta goi kulturarekin matraka dezente gutxiago ematen duena (nolabait esateko). Bertatik abiatuta, zer eta piercing bat egiteko deliberora heldu da gure iloba: horrekin dena esanda dago. Nahiz eta onartu behar den hau ere “garaiko izpirituarekin” areago bat datorrela, ziurrenik, Salinger zaharra baino…

Edonola ere: gero harritzen gara, gaztarotik edo helduarotik aurrera, gure irakurleek euskaraz irakurtzeari uzten diotelako…

Ez dut uste halakoak direnik azalpen bakarra, noski. Baina bai azalpenaren zati bat.

Amusements - Games and Rides - De-Bunk-Her - Girl reading in bed

Euskal literatura “komertzialaren” lurruztea

[Artikulu hau Galde aldizkariaren lehenengo zenbakian argitaratu zen, apirilaren hasieran].

Zein izango litzateke azken urteotako gertakaririk nabarmenena, euskal literaturaren munduan? Twist eta Martutene bezalako nobela luze-zabalen eta (neurri batean) totalen argitalpena? Saiakeraren generoak izan duen bultzada (oso) erlatiboa? “Erasmus” literaturaren/belaunaldiaren puztutze (eta, ondoren, hustutze) prozesua? Emakumeen literaturaren hazkunde post-sugetarra (numerikoki, behintzat, gizonezko idazle askok beldur direna baino txikiagoa suertatu dena)? Gure literaturaren globalizazioaren jarraipena, indigenismo gutxi-asko adeitsua dela bide? Euskal Gatazkaren inguruko kontakizunen (“errelatoen”) indarberritzea (eta, agian, historifikazioa) “armak isildu diren garai itxaropentsu” hauetatik aurrera?

Nago, aipatutako guztiek garrantzia izan arren (bakoitzak bere neurrian), fenomeno inportanteenetako bat euskal literatura komertzial baten finkapenaren hastapenak izan daitezkeela. Ez dut esan nahi hori errealitate irmo eta egonkor bat denik (gurea bezalako literatura txikietan ez da finko eta egonkorra ia ezer, eta orrialde hauetan hiru hilean behin burutuko ditudan orokortze-ahaleginak beti izango dira, ezinbestean, behin behinekoak). Eta, bestalde, literatura gutxi gorabehera komertzial baten existentzia ez da berria gure artean; Xabier Gereñoren mikronobelak gogora ekartzea besterik ez dago, zeinei buruz Ibon Sarasolak, maltzurkeria pittin batez, hauxe esaten baitzuen bere Euskal literaturaren historian (1971): “irakurlegoaren zenbait sektoretan harrera on bat izan duten nobela single eta ardura haundirik gabe eratuak”.

Beti egon da, beraz. Baina katakonbetan ibili da, nonbait, gustu onaren inperioak alboratuta eta gutxietsia, noizean behineko agerpen estelarrak eginez euskaltegietako eta bigarren hezkuntzako zirkuitoetan, eta horietan ere disimuluz, irakasle iaio eta kontziente askok benetako literaturaren aldeko zakur-zaindari lanak egin baitituzte haietan ere.

Baina postmoderniak eragindako likidotze garai hauek, merkatu-harremanen garrantziaren sakontzeak (baita literaturaren mundu ustez irazgaitzean ere), euskaldungoak jasan dituen aldaketa historikoek (zeinen ondorioz irakurle militantearen figurak behera egin baitu portzentajean, seinale guztien arabera) eta abarrek mota honetako ekoizpena gorantz bultzatu dute pausoz pauso. Hainbeste ezen Jon Arretxe bezalako idazle batek karrera profesional sendo bat eraiki ahal izan duen liburugintzaren esparru berezi horretan; gainera, profesionala ez bada ere, Alberto Ladron Aranaren ibilbidea koordenada horietan kokatu beharko litzateke, edo ildo berean hasi berria den Joseba Lozanorena. Argitaletxeek, bestalde (eta ez kasualitatez), literatura mota arinago hau kokatzeko sail bereziak sortu dituzte, hala nola Ereineko Uzta Gorria (polizia/thriller generoan espezializatua), Erein berak Alberdaniarekin batera eratutako Batera saila, edo Elkarren Ateko Banda (zeinaren inguruan beti ibiliko den gazte literaturara lerratuta ote dagoen zalantza, noski)(baina horrek, nire ikuspuntutik, ez du kontraesanik sortzen halabeharrez: inpresioa dut haur eta gazte literatura izan direla, luzaroan, euskal literatura komertzialaren nolabaiteko suzedaneoa, edo gordailua, eta hortxe daukagu Fernando Morilloren adibidea kotoiaren froga gisa kasik). Iruzkingileen aldetik literatura mota honekiko dagoen gero eta mesfidantza txikiagoa nabaria da, azkenik: Kritiken Hemerotekako azken sarreretatik buelta bat ematea besterik ez dago Sarasolaren garai bateko etorkotasuna, oro har, iraganeko kontu bat dela egiaztatzeko.

Esango nuke, gainera, literatura komertzialerako joera hori leku askotatik datorkigula bultzaka, ez soilik gure idazleen barne-produkziotik. Agian nagusitze-prozesu horren erakusle argienetako bat itzulpenen merkatua izango litzateke, zeinetatik elikatzen baitira, neurri handi batean, lehenago aipatutako sail horietako zenbait (edo Bidelagun eta Mintaka sailak, Igelan, nobela beltzari dedikatutako “betikoaz” gain). Ororen buru, dena dela, Ereinek edo Ttarttalok gure hala-holako Ken Follet-aren, hots, Toti Martinez de Lezearen pastixe pseudohistorikoen edizio elebidunen alde egindako apustua legoke.

Esanguratsua: Berriak 2012ko Durangoko Azoka zela eta banatu zuen aldizkari koloretsuan, zein idazleri egiten zitzaizkion elkarrizketak? Lertxundiri, Urretabizkaiari, Izagirreri? Atxagari, Rodriguezi, Lizarralderi? Ez, jaun-andreak: Morillori, Martinez de Lezeari eta Ladron Aranari. Horrekin dena esanda dago.

Eta literatura honen ugaltzearen aurrean batek beti dauka zalantza: ea soziolinguista jarri behar duen, eta euskararengandik poztu (nolabait), ala literaturzale, eta apocalyptic mode on-a martxan ipini, begirunerik gabe.

Eta gero dago, zer esanik ez, literatura komertzialaren eta midcult dei dezakegunaren arteko eremu lauso eta zalantzagarri hori; agian ugariena, uneotan, euskal letretan. Hots, Damian Tabarovskyk, bere Literatura de izquierda liburuan, honela definitzen zuen literatura mota hori:

“Badago ederraren eta atseginaren literatura oso bat, klabe mediatikoan eraikitako nobela populista anti-intelektualak. Ez dira jada Harold Robbinsen eta abarren erara best-seller izateko eratutako nobela horiek. Ez, gauza bera dira, baina altuago. Literaturaren historiaren barne-ikuspegi batetik, horietako batzuek barneratzen dituzte –era aseptikoan– nobela modernoaren iraultzari forma eman zioten tekniketako batzuk. Beste batzuek joan den mendeko errealismoa umekeriaz berrirakurtzen dute (…) Orain, klase ertain tentelek, komunikabideek, unibertsitateek, argitaletxeek eskura daukate ‘ondo idatzitako’, ‘adimenez beteriko’ hainbat nobela, esperimentazio tantatxo batzuekin, horrekin ‘zirraragarri’, ‘erakargarri’ eta ‘sakonak’ izateari uzten ez dioten arren”.

Baina horretaz hurrengo batean mintzatuko gara, akaso.

Irudia

Esnetsu eta zopatsu

“Herri honetan ez zaizu barkatzen liburuak saltzen badituzu. Horrek esan nahi du ez zarela idazlea, ez zaudela literaturan (…). Nik ez dut literatoen klub esklusibo batean egon nahi (…), publikoarengana iritsi (…) eta jendeak irakur dezan baizik”.

Hitzak Isabel Allende supersaltzailearenak dira; ez da lehenengo aldia antzekoak botatzen dituela (ezta, ziurrenik, azkenekoa ere). Oraingoan, gainera, gehitu zuen “Nor da nor goi literatura zer den esateko? Beren bizitza osoan idatzi ez duten kritikari batzuk?”.

Tira, zertan geratzen gara: publikoarengana iritsi beste helbururik ez duzu, edo norbaitek (arren) zure obra goi literaturan sartzea nahi al duzu?

Edonola ere, eta jakina denez, ohiko kexa da liburu asko saldu baina kritikaren (batez ere kritika akademikoaren) onespen horren beroa jasotzen ez duten idazleen aldetik. Halako deklarazioen aurrean, dena den, nik ezin izan diot tentazioari eutsi eta Roberto Bolañok Allenderi buruz (eta, orobat, Txileko beste idazle midcult batzuei buruz) esandakoa bilatu dut atzera: “Zartaginaren eta suaren artean aukeratu beharra badago, Isabel Allende aukeratzen dut. Bere Kaliforniako hegoamerikarraren glamourra, bere García Márquezen imitazioak, kitsch-etik patetikora doan bere literaturaren ariketa, parekatzen duena nolabait, bertsio kriollo eta politikoki zuzen batean, Panpinen haranako egilearekin, hori guztia, zaila dirudien arren, Skármerta eta Teitelboim bezalakoen berezko funtzionario-literaturaren gainetik dago.

Hau da: Allenderen literatura txarra da, baina bizirik dago; anemikoa da, latinoamerikar asko diren bezala, baina bizirik dago. Ez da luzaro biziko, gaixo asko bezala, baina oraingoz bizirik dago. Eta beti geratzen da mirari baten posibilitatea” (Roberto Bolaño, Entre paréntesis. Ensayos, artículos y discursos (1998-2003), Bartzelona 2004).

Zein ona zen Bolaño, eta zein gaiztoa.

Horretaz guztiaz gogoratu naiz Argia aldizkarian Karmele Jaiori egin dioten elkarrizketa irakurrita, non (elkarrizketatzaileak akuilatuta, hori ere egia da) kritikaren inguruko antzeko lantua aireratzen baitu Jaiok (berak ere, Allendek bezala, ez kontraesanik gabe, ze hasieran esaten du kritika “kritikarien lana d[el]a. Gurea, idaztea, ez haien lana baloratzea”, baina gero ondo luzatzen da bere azkeneko liburuak ordura arte izandako kritika bakarraren harira: kontra egiteko, noski) [bide batez, aitortza egin nahi nioke Ibon Egañaren lanari, ez adiskide dudalako –hori gutxienekoa da, kasu hauetan–, “oinezko” euskal kritikagintzaren egiturazko ahuleziaren erdian salbuespen pozgarri bat izan ohi dela pentsatzen dudalako baizik].

Kontua da, beste nonbait esan dudan bezala, posible bada ere, oso zaila dela bat etortzea, aldi berean, salmenta handiak eta goi mailako kalitate literarioa. Posible da, diot, baina arraroa, hots, maiz gertatzen ez den zerbait. Eta asko saltzen dutenek akademiaren ospea bereganatu nahi lukete; irudipena daukat, gainera, joera hori areagotu dela azkeneko urteotan, sistema literario guztietan, merkatuak eta salmenta-zerrendek nabarmengarritasun gehiago lortu duten neurrian, letren errepublikaren baitan.

Maila ezberdinetako supersaltzaile horietako gutxik, tamalez, konpartitzen du John Grisham-en apaltasuna: “Nik badakit egiten dudana ez dela literatura. Niretzat, fikzioaren funtsezko elementua argumentua da. Nire helburua da irakurlea bultzatzea orrialdeak abiada bizian pasatzera. Hori lortu nahi badut, ezin ahal dut hura distraitu. Airean eutsi behar diot, eta lortzeko modu bakarra suspentsearen armak erabiltzea da. Ez dago gehiago. Giza arimaren konplexutasunetan, jendearen izaeraren akatsetan eta halako gauzetan sakontzen hasten banaiz, irakurleari arreta galaraziko nioke, eta hori da nire buruari eskaini ez diezaiokedan zerbait”.

Edo Georges Simenonena (zeina, edonola ere, Grisham eta hemen aipatutako idazle gehienen gainetik bailegoke): “azken hogei urtetako kritikari guztiek gauza bera diote: ‘Bada ordua Simenonek nobela handi bat eman diezagun (…)’. Ez dute ulertzen. Ez dut sekula idatziko nobela handi bat. Nire nobela txiki guztien mosaikoa da nire nobela handia” (The Paris Review aldizkariak 1955ean egin zion elkarrizketatik hartua).

Asko saltzen dutenek, beraz, ospea nahi lukete. Eta, zer esanik ez, gutxi saltzen dutenek, ospea izan ala ez, onak izan ala ez, asko saldu nahi lukete, eta supersaltzaileak bezainbeste nahigabetzen dira kontu honengatik.

Bergara aldean esaten den bezala, esnetsu eta zopatsu, aldi berean, ezinezkoa da.

Edo ia ezinezkoa, behintzat.