Plana

[Pasa den urriaren 22an, Liburutegien Eguna zela eta, Donostiako biblioteken udal sareak, Koldo Mitxelena Kulturuneak eta Medialabek hitzaldi bat ematera gonbidatu ninduten Tabakaleran, eta, ondoren, mahai inguru batean parte hartzera, bibliotekak eta pandemia gaiaren inguruan, Cristina Novoa, Juanjo Arranz eta Estela Gonzalorekin batera. Nire hitzaldiari amaiera emateko ipuin berri bat irakurri nuen, “Plana” izenburukoa, hementxe uzten dizuedana gaur].

Best seller hark hilabeteak zeramatzan liburu salduenen zerrendan. Peterri ez zitzaion gustatzen –gorroto zuen egile haren prosa hanpatua, eta perpetratzen zituen nobelen hutsaltasuna–, baina onartu besterik ezin zuen egin: merkatuaren kapritxoak beti izan dira ezin ulertuzkoak. Peterrek jasaten ez zuena, ordea, zen jakitea nobela txar hura zela, orobat, bere hiriko biblioteka-sareko libururik mailegatuena: ohiko erabiltzailea izanik, ondo zekien hori, maileguen erakusmahaiaren inguruan entzuten zuenagatik, eta, horroreen horrorea, pare bat alditan liburuzainek –gutxienez bi liburuzainek!– bezeroei nobela hura nola aholkatzen zieten bere begiekin ikusi zuelako. Biblioteka sareko webguneak konfirmatu zion kontua: liburua mailegatuenen artean egon zen hilabeteetan zehar, sukurtsal ia guztietan.

Orduan pandemia iritsi zen, eta liburutegiak itxi zituzten.

Peterrek asko sumatu zuen hutsune hura: ikaragarri atsegin zuen apalategien artean noraezean ibiltzea, ustekabeko enkontru bibliografikoak egitea, are liburuzainek prestatzen zituzten berritasunen mahaia aztertzea –liburu hura aholkatzen ikusi zituenetik haiengan fedea pixka bat galduta zuen arren–. Berrogeialdiak, edonola ere, nahigabe txiki hura pixka bat ahazteko balio izan zion, bederen. Bazeuden arazo handiagoak munduan.

Halako batean, ordea, nahi baino beranduago, bibliotekek berriro zabaldu zituzten beren ateak. Eta lehenengo egunetik auzoko liburutegian agertu zen Peter, pandemiak ezarritako mugak muga, bere ohiko erronda egiteko, eta liburu batzuk, DVD batzuk edota CD batzuk ateratzeko prest, etxean hilabete batzuk lehenagotik zeuzkanak itzuli ondoren, noski.

Bi gauzez ohartu zen orduan. Baga, errenkadan bere aurretik zihoan bezeroak egin zuen gauza bakarra nobela hura maileguan hartzea izan zela, zelako herra zion gogorarazi zion zerbait. Eta, biga, erakusmahaiko bibliotekarioak adeitsuki ohartarazi bezala, itzuli beharreko maileguak kartoizko kaxa batean utzi behar zirela, hamalau eguneko berrogeialdi bat igarotzeko, berriro maileguan ipini ahal izango ziren arte.

Plana une horrretan bururatu zitzaion.

Internet bitartez nobela haren eskuragarritasuna konprobatu ondoren, egunero joango zen udal liburutegi sareko sukurtsal ezberdin batera. Egunero hartuko zuen liburu madarikatu haietako ale bat, eta hurrengo egunean itzuliko zuen, ondoren beste sukurtsal batera joz, operazio bera burutzera. Eta horrela hurrenez hurren, erreserba elektronikoak eginez, beharrezkoa bazen, liburu haiek guztiak zirkulaziotik at utzi arte, hamalau egunez bederen. Eta hasieratik ekitea berriro, sareko liburutegi guztiak korritu ondoren.

Modu horretan, pentsatzen zuen, erabiltzaileek, liburu hura hartu ezinik eta besteren bat hartzeko behartuta, aukera urrunen bat izango zuten, azkenik, kasualitatez bazen ere, benetako literatura irakurtzeko. Tira, behintzat ez zuten zarama hura irakurriko.

Peterrek katalogo elektronikoan konprobatu ahal izan zuen, pozez, bere planaren martxa: sareko ale guztiak “ez mailegagarri” bezala sailkatuta ageri ziren kontuarekin hasi eta aste bitara. Ondo baino hobeto funtzionatzen ari zen dena.

Edo hori pentsatu zuen, bibliotekako web orriak iragarri zion arte  izenburu haren eskaera handia zela-eta, erakundeak erabaki zuela, egilearen dohaintza eskuzabal bat probestuz –pandemia garaiko elkartasun-uhin kultural berrituaren ikur txalogarri–, sareko egoitza bakoitza nobela haren hamar alez hornitzea. Eta, esker onez, nobela udal liburutegi guztietako irakurle klubetan ipiniko zutela eztabaidagai, eta are nobelaren inguruko irakurketa maratoi bat antolatuko zutela, zeinaren amaiera gisa egileak hitzaldi bat eskainiko baitzuen streamingez bere kostaldeko jauregitik, bibliotekek haren bizitzan bete izan zuten rol ordezkaezina laudatzeko, hain zuzen ere.

Iragana historia bihurtzen denean

Euskal literaturan, orain dela gutxira arte behintzat, ez dut uste Gerra Zibilaren “nobela historikoei” buruz hitz egin zitekeenik: iragana, iragan hori, ez zen historia bihurtu idazleentzat –ezta, susmatzen dut, euskal herritar askorentzat ere–, oraina zen oraindik; beste era batean esanda, ez zen nahikoa fosildu asmo komertzialak edo apaindurazkoak nagusi diren azpigenero literario baten bazka izaten hasteko. Hori nabarmena da gaiaz arduratu diren egile anitzen lanetan, hala nola Ramon Saizarbitoriarenean –Bihotz bitik hasita Lili eta biok arte, gutxienez–, Bernardo Atxagarenean –gogoratu Soinujolearen semearekin–, Jokin Muñozenean –Antzararen bidea– edo Garbiñe Ubedarenean –Hobe isilik–, gutxi batzuk aipatzearren; ildo horretan kokatuko nuke, bestalde, Mikel Ayerbek apailatutako Our Wars: Short Fiction on Basque Conflicts ipuin antologiaren arku kronologikoaren justifikazioa, Gauzaren ipuinak –euskal gatazka garaikideenetakoak– Gerra Zibilarenekin lotzen zituenean (Reno, Center for Basque Studies, 2012; gaztelaniazko edizio bat dago, Nuestras guerras izenburukoa, Lengua de Trapo argitaletxearen eskutik kaleratu zena).

Milan Kunderak zioen bezala, “bi gauza ezin direnak nahastu: badago, alde batetik, giza existentziaren dimentsio historikoa aztertzen duen nobela, eta, bestetik, egoera historikoa ilustratzen duen nobela, gizartea une jakin batean deskribatzen duena, historiografia nobelatu bat alegia”. Azken hori izango litzateke, hain zuzen ere, eta nire ustez, nobela historikoa.

Espainian, duela ez hainbestera arte, esango nuke berdintsu jazotzen zela: Gerra Zibilaren gaia literatura “garaikideari” zegokiola, egungoari. Baina nobela historikoren infiltrazioa, alor horretan, gero eta nabarmenagoa egin zen, nik esango nuke, Javier Cercasen Soldados de Salaminaren lanaren argitarapenetik (2001); horren adibide izango lirateke, orobat, Almudena Grandesen Episodios de una guerra interminable sail ageriki galdostarreko nobelak ere. Eta, hori, gama literario gutxienez “ertaineko” produktuez ari naizelarik: “arruntagoen” zerrenda luzeagoa izango litzateke –cfr. Pérez Reverteren azken aldiko Falcó saila bezalako zaborra, esaterako–.

Nago, dena den, euskal literaturan ere muga hori zeharkatzen ari ote garen, Gerra Zibilaren “nobelahistorikotzearena” alegia. Berriki irakurri dudan lan batek eman dit hori aditzera, Maixa Zugastiren Ahotsak eta itzalak (Erein 2018). Nobela horretan, nire ustez, iragantzat hartzen da Gerra Zibila, episodio itxitzat alegia, eta, ondorioz, egileak errazago har dezake aitzakiatzat funtsean sentimentalismoan ardaztutako lan bat eraikitzeko, eta espainiar nobela gerrazibilista azalekoenen ildoan kokatzeko.

Ildoan diot, egia delako nobela guztiz historikotzat jotzeko –hots, historiako liburuak ordezkatuko lituzkeen literatura mota izateko, irakurle batzuek sinesten duten bezala, oker– anakronismo gehiegitxo aurkezten dituela Ahotsak eta itzalakek  –dokumentazio lana bide da nobela historikoaren egileek gehien azpimarratzen duten azpigeneroaren tasunetako bat, beren lanaren autogorazarrea egitean–. Nik, egia esan, urrats hori Aitziber Etxeberria bezalako idazleren batek emango zuela espero nuen, 31 baioneta edo Nomada lanak gogoan hartuta; oraindik ez dut, bestalde, Joanes Urkixoren Ekaitza urrun esku artean hartu (hau ere Erein, 2018), baina, irakurri ahal izan ditudan iruzkinengatik, sailkapen honetan sartzeko aukerak dituela esango nuke. Hala balitz aldarrikatu ahal izango litzateke Ahotsak eta itzalak horrek ate moduko bat ireki duela, eta horren ostean mota bertsuko gehiago etorriko direla.

Eta, ondorioz, euskal literaturak urrats bat gehiago eman duela bere normalizazio-estandarizazioan. Gaudeamus.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko urriaren 20an].

n nobela historikoarena

Gerran eta maitasunean

Aurreko batean liburu-gomendio itxura zeukan artikulu bat irakurri nuen. Egia esan, arretaz leituz gero, ez zen horren argi geratzen narratzaileari liburua (La gente feliz lee y toma café) gustatu zitzaion ala ez, eta ez ote zen gehiago aitzakia (artikulua ipuin moduan idatzita zetorren) liburu hura irakurtzen ari omen zen ezezagun erakargarriarekin ligatzen saiatzeko, horregatik erabakitzen baitu irakurtzea artikulugileak, hizketarako gaia izateko…. Edonola ere, liburuaren ibilbidearen istorioa, polita bezain epikoa, erakarri egin ninduen: idazle hasiberri eta argitaragabearena (Agnès Martin-Lugand frantsesa), hamaika editorialen ezetza jaso ondoren bere eskuizkribua (Les Gens hereux lisent et boivent du café) Amazonen autoargitaratu eta arrakasta globala iristen duena. Azkenean nobela argitaletxe konbentzional batean kaleratzen da, hainbat hizkuntzatara itzultzen da (gaztelaniaz, esaterako, Alfaguarak atera du), eta aukera uzten pasatzen utzi zuten argitaletxeak ahoa bete haginekin geratzen dira. Davidek Goliat garaitu du berriz ere. Leonidasek eta bere hoplitek Jerjesen gudaroste ugariak (bale, une batez). Euskaldun zorritsu bezain bipilek Karlomagnoren armada.

Zalantzak banituen ere (izenburu hori…), epika literarioak garaitu nau eta bibliotekara joan naiz liburuaren bila.

Huts egite galanta.

Kontua da (Amazon preseski karitatearen ahizpatxoa ez dela ahaztu gabe, eta Alfaguarak aspaldi utzi ziola argitaletxe bermedun eta erreferentziazkoa izateari –kontrakoa baizik, esango nuke–), kontua da, diot, La gente feliz lee y toma café hori oso eleberri txarra iruditu zitzaidala, literatura erromantikoidearen topiko guztiak bildu eta estalki ez bereziki modernizatu batekin eskaintzen dituena. Dianek, protagonista eta narratzaileak, senarra eta alaba txikia galdu ditu auto istripu ikaragarri batean, eta, depresio latzean sartuta, mundutik urruntzen da urtebetez, adiskide bakarra duen Felixi (gayen inguruko topiko guztien laburbildura) utziz elkarrekin zeramaten Parisko kafetegi/liburu-dendaren ardura. Halako batean Irlandako herri galdu batera erbesteratzea erabakitzen du (zergatik Irlandara? Senarrak hara bidaiatzeko ametsa zeukalako, nahiz eta narratzaileak eguzkia eta hondartza gehiago maite) (bide batez, ezin diot nire alde materialista historikoari eutsi, zein dirurekin baina? Urtebeteko baja batez eta atzerriko sine dieko egonaldi batez ari gara, eta liburu-denda ez da, antza, oso negozio ona, ez Diane ezta –jakina–  Felix promiskuo eta buruarina –eta gaya– ere ez direlako enpresa kudeatzaile bereziki iaioak…). Diane tristea, beraz, hatza Hibernia zaharraren mapa gainean ipiniz “aukeratu” duen Mulrannyko herrixkara iritsi, bikote hipersinpatiko eta hiperirlandar bati cottage bat alokatu eta bertan bizitzen jartzen da, jabeen iloba bizilagun bakar duelarik, pareko etxean. Edward izeneko iloba horren lehen deskribapena irakurri bezain laster badakigu zer gertatuko den:

El sobrino en cuestión bajó del todoterreno. Su rostro duro y su expresión de desdén no me causaron simpatía alguna. Jack y Abby caminaron a su encuentro. Él se apoyó en la puerta de su coche cruzando los brazos. Cuanto más lo miraba, menos confianza me inspiraba. No sonreía. Rezumaba arrogancia. El tipo de persona que se pasa horas en el cuarto de baño cuidando su aspecto de aventurero descuidado. Se las daba de intocable.

Erromantzea, ezin saihestuzko gorabehera, haserrealdi eta desenkontru sortaren ostean, zerbitzatuta dago, eta, bide batez, baita depresioaren gainditzea ere (ezin faltatu tartean literatura turistikoaren erasoa, kasu honetan Aran irletarako bidaia batekin –Edward argazkilaria da, oso ona, zer gutxiago–).

Acababa de salir de la ducha. Había sido larga, caliente y relajante. Estaba desnuda ante el espejo, observando mi cuerpo. No le había prestado atención en mucho tiempo. Se había apagado con la muerte de Colin. Edward lo había despertado suavemente el día anterior. Presentía lo que iba a pasar entre nosotros esa noche. Hasta entonces, pensaba que ningún hombre iba a volver a tocarme. ¿Dejaría que las manos y el cuerpo de Edward reemplazaran a los de Colin? No debía de darle más vueltas. Recuperaba los gestos de mujer: cubrir mi piel de leche hidratante, poner una gota de perfume entre los senos, alisarme el pelo, elegir lencería, vestirme para seducir.

Baina bidea ezin erraza izan, noski, eta oztopo nagusia Megan izango da, emakume profesional independente eta (Diane ez bezala) asertibo bat. Hona hemen Edwarden arrebak Dianeri egiten dion deskribapena, haren ezorduko agerpenaz “¡Joder! Esa zorra tiene un radar. Y a Edward le faltan cojones” bota ondoren.

–¿Pero quién es esa tipa?
–Una arribista. Una killer. Una zorra. Siempre ha querido triunfar en la vida y tener una posición social. Por todos los medios y utilizando a todo el mundo. Empezó de la nada y se hizo a sí misma, trabajó como una loca para llegar donde está. Trabaja de cazatalentos en la agencia de colocación más importante de Dublín. Vendería a sus padres sin dudarlo para conseguir sus fines. No tiene piedad, es inteligente, astuta, y sobre todo manipuladora (…) Una verdadera mantis religiosa.

Azpigenero literario horren arau (ia) gehienak betetzen dira beraz, baina, inportanteena (SPOILER ALERT) Dianek bere goibelaldi luzea gaindituko duela eta Parisera itzuliko dela, bere negozioa (Les Gens kafe literarioa) berrabiaraztera (enprendedore burutsu bihurtuta gainera, De Guindos ekonomia ministroari inbiriya emateko modukoa) eta bere iragan lazgarriarekin bakeak egitera.

Acababa de llegar al café literario. Félix no estaba aún allí, lógico. Pero el cielo azul seguía estando allí arriba, sonreí cerrando los ojos. Era simplemente capaz de disfrutar de los pequeños placeres sencillos. Ya era algo, algo mejor. Toqué mi alianza. Un día me la quitaría. Quizás por Edward. Oí sonar el teléfono. Había llegado la hora de trabajar.

Bale: Amazoneko “autoedizioaren” 10.000 ale saldu zituen Martin-Lugandek, lehenengo aldia omen zen Frantziako argitaletxe konbentzional batek (Éditions Michel Lafonek) modu horretan plazaratutako liburu bat erosten zuela, bere itzulpen eskubideak hemezortzi herrialdeetan saldu dira… Baina kalitatea eta kantitatea ondo bereiztea komenigarria da. Baita literaturan ere. Edo literaturan batez ere.

Esango didazue ez dela artikulugilearen errua, nirea baizik (eta nire gain hartzen dut guztiz, beraz, liburutegira joateagatik); hark ez zuela espreski gomendatu liburua (gorago esan bezala), sexu hurbilketa baterako aitzakia zela batik bat, gerran eta maitasunean denak balio duela, are liburu txar bat hizpide gisa erabiltzeak… Bai? Denak? Ez dut uste. Genevako Konbentzioak zerbaitetarako sinatu ziren (gero herrialde gehienetako armadek errespetatzen ez dituzten arren, baina deus ez baino hobe da…). Liburuak eta maitasuna nahasten diren kasuetan antzera jokatu beharko litzateke, agian, irakurle zibilei eragindako kalteak minimizatzeko, bederen (eta Veronako, edo Terueleko, edo maitasunarekin lotutako beste edozein hiritako Konbentzioa sinatu; agian Errumaniako Konstantzan egin beharko litzateke ituna, antzinateko Tomisen, Ovidiok erbestea jasan behar izan zuen hiria, Ars amandi izkiriatzeagatik…).

Baina enroilatzen ari naiz. Laburbilduz: maitasunak ezin du justifikatu edozein hautu literario. Are gutxiago maitasunezko liburu batez ari bagara.

Eta bi soluziobide bururatzen zaizkit, liburu horretara eraman ninduen artikuluari dagokionean. Lehenengoa, erradikalagoa agian: liburua irakurri ondoren, osasun literarioa dela kausa, narratzaileak uko egin beharko ziokeen ligatzeko ahaleginari (edo, 1.B alternatiba, desioaren objektuarekin liburuaz gogor eztabaidatzeko prestatu, hurbilketa sexualaren emaitza oso badaezpadakoa bihurtuz). Bigarrena, egingarriagoa akaso: guztion eskura ipinitako artikuluan aipatutako liburua (eta egilea) aldatzea, kalitate oneko (eta ez halabeharrez maitasunezko) batengatik ordezkatuz. Osasun literarioaren alde hori ere.

lugand

Durangoko azokara (ez) joateko motiboak (iragarpen bat baino, iragarki bat)

Aitor dut: Durangoko Azokarekin harreman anbibalentea daukat. Onartzen dut, alde batetik, gurea bezalako kultura txiki batentzat dakarren ahalegin titaniko eta sinesgaitza. Miresten dut ehunka bolondres eta militanteen lana, eta azken urteotan gune berri eta dinamikoak martxan jartzeko izan duen ekimena. Ulertzen ditut argitaletxeentzat, txikientzat eta ez horren txikientzat, dakartzan behin behineko onura ekonomikoak, are gehiago krisia eta beheraldia gure artean instalatu direnetik. Eskertzen dut aspaldiko adiskideekin berrelkartzeko aukera izatea, miresten ditudan idazle eta musikariekin hitz batzuk trukatzeko parada eskaintzea, eta baita irakurle batzuk ezagutzekoa ere.

Baina, bestetik, gogaitu egiten nau gune nagusiaren erritmo taylorista-fordistak –tamaina ertaineko liburu denda patxadaz esploratzearen plazer burges txikiaz horren urrun–. Literatura eta musikarako –ezta, batzuetan, euskararako ere– interes berezirik erakusten ez duen jendetzaren joan-etorri aldi berean urduri eta axolagabeek. Argitaletxe txikiei ezarri zaizkien standen prezio aldetiko traba gaindiezinek. Estetikaren eta Zeitgeist-aren uniformetasun orokorrak. Gauza handirik ospatzeko ez dagoen une horietako ospakizun giro nolabait eskizofrenikoak. Euskal erromeria postmodernoen egutegian koska bat gehiago marraztu izanaren sentsazio deprimenteak.

Ironia txikien lekuko izatearen plazera alde batera utzi gabe, noski. Gaztelaniaz idatzitako liburu monastiko-gastronomiko baten –edo, denboraldiaren arabera, antzekoren baten– gailentzea zerrenda estraofizialetan. Salmenta datu erreal beti isilduen oihartzun sorra. Literaturarekin apenas zer ikusirik duen idazlearen eta bere edizio elebidunen meten aurrean eratzen diren harategi-errenkada sobietikoak. Aurkezten duten liburua irakurri ez duten –eta nabaritzen zaien– aurkezleak. Konpromiso eta purutasun literarioaz arrandia egin ohi duten argitaletxeek komertzialtasun gordinenaren aurrean alegereki onartzen dituzten amore-emate taktikoak –edo, auskalo, agian estrategikoak, ez zait sekula argi geratu–.

Eta abar.

Horregatik guztiagatik, eta horren guztiaren despit, han izango naiz, euskarazko lan berria argitaratu dudan denboraldi (ia) guztietan bezala. Oraingoan abenduaren 6ko goiz eta eguerdian izango naiz bertan, larunbatean, 12:00ak arte Xabiroi aldizkariaren standean (IkasElkar-enean, Goienkale 86-91), Julen Ribasekin batera gure Azken garaipena albumaren aleak sinatzen (eta ekartzen dizkidazuen nire edozein libururenak, noski), eta orduz geroztik Elkarreko standean (Artekale 69-80), Inon ez, inoiz ez ipuin liburuarenez (edo nahi dituzuenenez) arduratzen, ziurrenik Ana Malagonen konpainia noblean (bere Lasai, ez da ezer gertatzen ezinbestekoa dedikatuko dizuena). Bide batez, Inon ez, inoiz ez erosten dutenei okasiorako propio apailatu dudan kaieratxo bat oparituko diet, “Genealogia” narrazio berri argitaragabeak eta udaberriko aurkezpenetan irakurri nituen ipuin eta sasimanifestu guztiek osatua. Komertzialtasun gordinenaren izenean beti, zer esanik ez.

DSCN2608[1]

Literaturaren irakaskuntza eta “Zeitgeist”-a

[Artikulu hau Galde aldizkariaren 6. alean argitaratu zen].

Literaturaren irakaskuntzaren auzia behin baino gehiagotan izaten da hizpide idazleen artean, normala den bezala: horren kexatia den gure erkidegotxo intelektualean, salmenta txikien eta irakurketa indize baxuen errua bilatzeko orduan hezkuntza-sistema biktima jabalgarri egokia izan ohi da.

Nik, esan dut behin baino gehiagotan, ez dakit eskolak (eta institutuak) literaturarekiko maitasuna eta irakurketaren lilura irakatsi behar dituen, matematikarekiko edo fisika kuantikoarekiko maitasuna sustatzen ez dituen neurri berean: literatura irakasgai inportantea iruditzen bazaigu (eta hori da ebatzi beharko genukeen lehenengo kontua), literatura zer den eta nola analizatzen den irakatsi beharko luke hezkuntza sistemak, hots, ikasleei (etorkizuneko balizko irakurleei) irakurketa kritiko baterako tresna erabilgarriak eskaini. Maitasuna etorriko da ondoren, edo ez, ikasle guztiei geometriarako edo historia naturalerako grina pizten ez zaien bezala. Irakurketa maitasunaren eta magiaren eta liluraren eremura eramanez ez dakit zein puntutaraino ari garen seinale erratua bidaltzen, literatura garrantzi gutxiko asuntoa dela adierazten alegia. Agian hori delako sinesten duguna, azken finean.

Euskal literaturaren berezitasunek, bestalde, ondorio eta ezaugarri bitxiak eransten dizkiote gai honi. Duela gutxi, adiskide batzuen hamabost urteko semearen ikas materiala gainbegiratuz, harridura pixka batez jabetu nintzen literatura gure garaiko irakasle batzuek (zorionez, ez guztiek) egiten zuten gisara erakusten jarraitzen dela: idazleen datu biobibliografikoen segida idor baten bitartez, memoriaz irentsi beharrekoa, noski. Desberdintasuna da Garcilaso de la Vega, Calderón de la Barca edo Pardo Bazánen data eta obra nagusiak ikasi beharrean, Jon Arretxe eta Toti Martínez de Lezearenak zituztela hizpide liburu eta apunte haiek (baita Bernardo Atxaga eta Gabriel Arestirenak ere: gaitzerdi). Eta pentsatu nuen ea nola justifikatuko zuketen, nire institutu garaiko irakasleek, Felipe Trigo, José Luis Martín Vigil, Ángel Palomino edo (gauzak muturrera eramanez) Corín Telladoren biobibliografien sarrera literatura nazionalaren corpus eraikitzailean: zirkuitulaburra eragingo ziekeen, ziurrenik, halako heresia batek. Izan ere, garai hartan, zuhurki, literaturaren (literatura espainiarraren) programak garaikidetasunaren ateetan gelditzen ziren, 1950eko eta 1960ko hamarraldietan, Sánchez Ferlosio edo Martín-Santosekin; institutua amaitu eta berehala, hurrengo belaunaldikoei, adibidez, La verdad sobre el caso Savolta irakurrarazi zieten, eta gogoan dut pentsatu nuela ez ote zen pixka bat arriskutsua horren obra berria (1975) hain goiz sartzea eskola-kanonean. Baina onartu behar da hori tanta bat baino ez zela literatura hispanikoaren ibilbide luze eta (akademikoki) sendo egituratuan. Eta Eduardo Mendoza, edonola ere, beste plano batean dagoela aipatu ditudan euskal idazleekin alderatuta. Behintzat inori ez zitzaion bururatu, garai hartan, Vázquez-Figueroa edo Vizcaíno Casasen nobelak ipintzea irakurgai…

Zeren eta, ados, euskal literaturaren irakaskuntzan, euskarazkoaren alorrean behintzat, gure corpusaren estutasun historikoaren arazoa hor dago. Baina, hala ere, iruditzen zait zuhurra litzatekeela azterketa gaur eguneko literaturara arte iritsi aurretik gelditzea. Eta, zaila denez bizirik dauden zenbait idazleren obraz preszinditzea (euskal literaturaren suizidioa nahi ez badugu behintzat, irakurketaren liluraren ikuspuntutik besterik ez bada), azterketa ez eramatea 1990 edo 1995etik aurrera, adibidez. Edo, eramango balitz, eta azken errekurtso gisa, merkatu arrakastaz harago doan irizpide batekin egitea, gutxienez. Hots, Vázquez-Figueroa eta Vizcaíno Casas kanonean sartu gabe, ahal dela. Nahiz eta onartu behar den agian hori dela irizpiderik errealistena, Zeitgeistarekin hobekien datorrena bat, garai turbokapitalista hauetan…

Zeren eta, gainera, diglosiaren gaiak bestelako desbideratzeak ekartzen ditu. Gure hamahiru urteko ilobari, esaterako, bi liburu agindu dizkiote irakurtzeko aurten. Bata, gaztelaniaz, Las lágrimas de Shiva, gazte literaturan espezializatutako César Mallorquí bartzelonatarrarena: nobela fantastiko eraginkor bat, hiztegi eta sintaxi aldetik nahiko joria, eta iradokizun literarioz betea (bertan aipu ugari egiten zaizkie Bradbury, Orwell, Kafka, edo Trotskiren lanei, besteak beste); izan ere, gure iloba, nobela horretatik tiraka, J.D. Salingerren El guardián entre el centeno irakurtzera iritsi da, ia ustekabean (euskarazko ediziorik zegoela jakin gabe, hori bai). Eta asko gustatu zaio.

Bestea, euskaraz, Jara, Jasone Osoro elgoibartarrarena: nobela errealista eraginkor bat, hiztegi eta sintaxi alorrean sinpleagoa Mallorquírena baino (baita meheagoa ere), eta askoz ere lurtarragoa gaiari dagokionean, literaturarekin eta goi kulturarekin matraka dezente gutxiago ematen duena (nolabait esateko). Bertatik abiatuta, zer eta piercing bat egiteko deliberora heldu da gure iloba: horrekin dena esanda dago. Nahiz eta onartu behar den hau ere “garaiko izpirituarekin” areago bat datorrela, ziurrenik, Salinger zaharra baino…

Edonola ere: gero harritzen gara, gaztarotik edo helduarotik aurrera, gure irakurleek euskaraz irakurtzeari uzten diotelako…

Ez dut uste halakoak direnik azalpen bakarra, noski. Baina bai azalpenaren zati bat.

Amusements - Games and Rides - De-Bunk-Her - Girl reading in bed

Euskal literatura “komertzialaren” lurruztea

[Artikulu hau Galde aldizkariaren lehenengo zenbakian argitaratu zen, apirilaren hasieran].

Zein izango litzateke azken urteotako gertakaririk nabarmenena, euskal literaturaren munduan? Twist eta Martutene bezalako nobela luze-zabalen eta (neurri batean) totalen argitalpena? Saiakeraren generoak izan duen bultzada (oso) erlatiboa? “Erasmus” literaturaren/belaunaldiaren puztutze (eta, ondoren, hustutze) prozesua? Emakumeen literaturaren hazkunde post-sugetarra (numerikoki, behintzat, gizonezko idazle askok beldur direna baino txikiagoa suertatu dena)? Gure literaturaren globalizazioaren jarraipena, indigenismo gutxi-asko adeitsua dela bide? Euskal Gatazkaren inguruko kontakizunen (“errelatoen”) indarberritzea (eta, agian, historifikazioa) “armak isildu diren garai itxaropentsu” hauetatik aurrera?

Nago, aipatutako guztiek garrantzia izan arren (bakoitzak bere neurrian), fenomeno inportanteenetako bat euskal literatura komertzial baten finkapenaren hastapenak izan daitezkeela. Ez dut esan nahi hori errealitate irmo eta egonkor bat denik (gurea bezalako literatura txikietan ez da finko eta egonkorra ia ezer, eta orrialde hauetan hiru hilean behin burutuko ditudan orokortze-ahaleginak beti izango dira, ezinbestean, behin behinekoak). Eta, bestalde, literatura gutxi gorabehera komertzial baten existentzia ez da berria gure artean; Xabier Gereñoren mikronobelak gogora ekartzea besterik ez dago, zeinei buruz Ibon Sarasolak, maltzurkeria pittin batez, hauxe esaten baitzuen bere Euskal literaturaren historian (1971): “irakurlegoaren zenbait sektoretan harrera on bat izan duten nobela single eta ardura haundirik gabe eratuak”.

Beti egon da, beraz. Baina katakonbetan ibili da, nonbait, gustu onaren inperioak alboratuta eta gutxietsia, noizean behineko agerpen estelarrak eginez euskaltegietako eta bigarren hezkuntzako zirkuitoetan, eta horietan ere disimuluz, irakasle iaio eta kontziente askok benetako literaturaren aldeko zakur-zaindari lanak egin baitituzte haietan ere.

Baina postmoderniak eragindako likidotze garai hauek, merkatu-harremanen garrantziaren sakontzeak (baita literaturaren mundu ustez irazgaitzean ere), euskaldungoak jasan dituen aldaketa historikoek (zeinen ondorioz irakurle militantearen figurak behera egin baitu portzentajean, seinale guztien arabera) eta abarrek mota honetako ekoizpena gorantz bultzatu dute pausoz pauso. Hainbeste ezen Jon Arretxe bezalako idazle batek karrera profesional sendo bat eraiki ahal izan duen liburugintzaren esparru berezi horretan; gainera, profesionala ez bada ere, Alberto Ladron Aranaren ibilbidea koordenada horietan kokatu beharko litzateke, edo ildo berean hasi berria den Joseba Lozanorena. Argitaletxeek, bestalde (eta ez kasualitatez), literatura mota arinago hau kokatzeko sail bereziak sortu dituzte, hala nola Ereineko Uzta Gorria (polizia/thriller generoan espezializatua), Erein berak Alberdaniarekin batera eratutako Batera saila, edo Elkarren Ateko Banda (zeinaren inguruan beti ibiliko den gazte literaturara lerratuta ote dagoen zalantza, noski)(baina horrek, nire ikuspuntutik, ez du kontraesanik sortzen halabeharrez: inpresioa dut haur eta gazte literatura izan direla, luzaroan, euskal literatura komertzialaren nolabaiteko suzedaneoa, edo gordailua, eta hortxe daukagu Fernando Morilloren adibidea kotoiaren froga gisa kasik). Iruzkingileen aldetik literatura mota honekiko dagoen gero eta mesfidantza txikiagoa nabaria da, azkenik: Kritiken Hemerotekako azken sarreretatik buelta bat ematea besterik ez dago Sarasolaren garai bateko etorkotasuna, oro har, iraganeko kontu bat dela egiaztatzeko.

Esango nuke, gainera, literatura komertzialerako joera hori leku askotatik datorkigula bultzaka, ez soilik gure idazleen barne-produkziotik. Agian nagusitze-prozesu horren erakusle argienetako bat itzulpenen merkatua izango litzateke, zeinetatik elikatzen baitira, neurri handi batean, lehenago aipatutako sail horietako zenbait (edo Bidelagun eta Mintaka sailak, Igelan, nobela beltzari dedikatutako “betikoaz” gain). Ororen buru, dena dela, Ereinek edo Ttarttalok gure hala-holako Ken Follet-aren, hots, Toti Martinez de Lezearen pastixe pseudohistorikoen edizio elebidunen alde egindako apustua legoke.

Esanguratsua: Berriak 2012ko Durangoko Azoka zela eta banatu zuen aldizkari koloretsuan, zein idazleri egiten zitzaizkion elkarrizketak? Lertxundiri, Urretabizkaiari, Izagirreri? Atxagari, Rodriguezi, Lizarralderi? Ez, jaun-andreak: Morillori, Martinez de Lezeari eta Ladron Aranari. Horrekin dena esanda dago.

Eta literatura honen ugaltzearen aurrean batek beti dauka zalantza: ea soziolinguista jarri behar duen, eta euskararengandik poztu (nolabait), ala literaturzale, eta apocalyptic mode on-a martxan ipini, begirunerik gabe.

Eta gero dago, zer esanik ez, literatura komertzialaren eta midcult dei dezakegunaren arteko eremu lauso eta zalantzagarri hori; agian ugariena, uneotan, euskal letretan. Hots, Damian Tabarovskyk, bere Literatura de izquierda liburuan, honela definitzen zuen literatura mota hori:

“Badago ederraren eta atseginaren literatura oso bat, klabe mediatikoan eraikitako nobela populista anti-intelektualak. Ez dira jada Harold Robbinsen eta abarren erara best-seller izateko eratutako nobela horiek. Ez, gauza bera dira, baina altuago. Literaturaren historiaren barne-ikuspegi batetik, horietako batzuek barneratzen dituzte –era aseptikoan– nobela modernoaren iraultzari forma eman zioten tekniketako batzuk. Beste batzuek joan den mendeko errealismoa umekeriaz berrirakurtzen dute (…) Orain, klase ertain tentelek, komunikabideek, unibertsitateek, argitaletxeek eskura daukate ‘ondo idatzitako’, ‘adimenez beteriko’ hainbat nobela, esperimentazio tantatxo batzuekin, horrekin ‘zirraragarri’, ‘erakargarri’ eta ‘sakonak’ izateari uzten ez dioten arren”.

Baina horretaz hurrengo batean mintzatuko gara, akaso.

Irudia