Watchmen, revisited

Bakarrak ez badira ere, badaude bi kontu kezkatuta naukatenak azken aldi honetan: alde batetik, kultur produkzioen balioespen politikoari ematen zaion gehiegizko garrantzia –eta, zeinaren arabera, artelan bat, berdin zait literarioa, zinematografikoa, plastikoa etab. den, erabilgarritasun politikoa, hots, morala izateagatik soilik, bikaintzat eta esanguratsutzat hartzen baita–, eta, bestetik, jarraipenen, sekuelen, prekuelen eta rebooten ugaltze kontrolaezina, zeinak, badakit, ikus-entzunezko munduari eragiten baitio nagusiki, baina baita, noizean behin, literarioari ere –ez al ditu ba José Ángel Mañasek berriki berreskuratu Historias del Kroneneko gazte izandako pertsonaia haiek bere La última juerga azken eleberrian?–.

Lehenengo arazoak arduratzen nau, zuzentasun politiko edo moralean bat etortzeak aurkezten dituen oztopo gaindiezinengatik ez ezik –argi dago nazi bati politikoki ona iruditzen zaion lan bati buruz nekez izango dudala nik iritzi bera…–, horrek ez digulako askorik esaten lanaren berezko kalitateari buruz: Jessa Crispin kritikariak artikulu zorrotz batean adierazi zuen bezala, azken aldiko “arrakasta” zinematografiko batzuei buruz, “tematzen bazara film bat inportantea dela aldarrikatzen, ez diozu zertan aurre egin ona edo txarra den ebazteko auziari”. Artelanak, azken finean, zerbait gehiago izan gura duelako beti: iruzkin hutsetik edo panfletotik haragoko zerbait alegia –eta zerbait hori da funtsezkoena, nire ustez, artelan baten inguruko eztabaida publikoan–. Bigarren arazoak, jarraipenen eta enparauen izurritearenak, imajinazio garaikidearen kemenari buruz seinale txarrak bidaltzen dituelako larritzen nau, eta arau honetan sinesten dudalako: afari birberotu batek goi mailako sukaldaritza bihurtzeko aukera gutxi izaten dituela, oro har.

Bi izurrite horiek ez daude halabeharrez konektatuta. Baina ikusi nuenean Alan Moore eta Dave Gibbonsen Watchmen komiki klasikoaren (DC, 1986-87) telesail bertsioa atera zutela, eta hari egindako gorazarre politikosozialak biderkatzen hasten zirela sare sozialetan eta komunikabideetan, gogogabetasun handi batek hartu ninduen. Alde batetik, Watchmenek izan zuelako jadanik bertsio zinematografiko alferrikako samar bat (Zack Snyder, 2009): alferrikakoa, ez ziolako ezer gehitzen –bai kentzen, normala den bezala– obra grafikoari. Eta, bestetik, ondo frogatuta zegoelako, jatorrizkoan, lanaren karga politiko zirikatzaile eta paradoxikoa –superheroien generoaren tropoen iraulketaren bitartez, hain zuzen ere–, nahiz eta horrek ez zuen ziurtatzen produktu berriaren (Damon Lindelofek 2019an HBOrentzat egindako telesail adaptazioaren) bikaintasun artistikoa bermatuko zuenik, halabeharrez. Ikusten saiatuko ez nintzela erabaki nuen, prebentiboki.

Baina, azkenean, guardia baxua neukan gau batez –gure literaturaren popeetako baten elkarrizketaren bat irakurri berria izango nuen, ziurrenik, eta horrek askotan eragiten dit halako abaildura moral bat…–, ikusten hasi eta sorpresa galanta hartu nuen. Arrapaladan irentsi nituen bederatzi atalak. Telesailak egiten duelako operazio bat ez dena ohikoa sekuelen mundu oro har autokopiatzaile eta errepikakorrean: istorio guztiz berri bat sortu, unibertso eta oinarri berdinetatik abiatuta bada ere. Kasu honetan, jatorrizko istorioa gertatzen den unetik hogeita hamabost urtera, beste leku batean –New York eta Antartika ordez, Oklahoma eta Jupiter planetako ilargietako bat dira, oraingoan, eszenatoki nagusiak–, beste giro batean gerta zitekeena asmatuz. Pertsonai zaharretako –zahartuetako– batzuk berrerabiliz, baina, batez ere, berriak sortuz.

Eta, gainera, jatorrizkoak zeukan karga politikoa atzera irauliz: justiziazale maskaratuen arazoak, eta, ondorioz, gizarte garaikideetako hiperzaintza eta hipersegurtasunarenak hor jarraitzen du, zer esanik ez, baina koska bat estuago, eta, gainera, laurogeiko hamarraldiko komikiko superpotentzien arteko elkarrekiko suntsipenaren inguruko arriskuaren beldurraren ordez, Estatu Batuetako egiturazko arrazakeriarena kokatzen da telesaileko istorioaren lehen planoan –Tulsako 1921eko masakre arrazialaren berreraikuntza, telesailaren abiapuntua dena aldi berean, eredugarria da, alde horretatik–, eta baita, modu diskretuagoan akaso, feminismoarena ere.

Baina ez da karga politiko biziberritu –eguneratu– hori telesaila ohiko kate fordistako telebistarako produktuen mailatik gora igotzen duen elementu nagusia: kopia mimetikoa erradikalki saihesteaz gain, Lindelofen telesailak egitura apurtu eta adimentsu bat eransten dio istorioari, flashback abilak, jolas metafikzional zukutsuak eta geruza anizkuneko irakurketa-aukerak eskainiz –gidoiak itsuski solte uzten dituen hari pareak ez du emaitza larriki kaltetzen, alde horretatik–. Hots, jatorrizko lanaren oinarritik abiatuz, lan original eta artistikoki esanguratsu bat lortuz.

Hura ikusi ondoren komikira itzultzeko beharra sentitu nuen, eta aurreko irakurketetan bezainbeste –edo, ikusi berria nuen telesailaren iradokizunek akuilatuta, are gehiago– disfrutatu nuen harekin. Eta hori da, agian, edozein produkturen “jarraipen” batez kontatu daitekeen gauzarik onena.

watchmen

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko otsailaren 8an].

Ursula K. Le Guinen hamahiru irakaspen

[Pasa den urteko irailaren 6an, artean beste distopia batean bizi ginela, Bilbon antolatu zen zientzia fikzio feministaren AnsibleFest jaialdiaren II. edizioan, Ursula K. Le Guin idazlearen inguruko mahai inguru batean parte hartu nuen Arrate Hidalgo eta Ana Moralesekin batera. Horretarako prestatu nituen materialen artean manifestutxo moduko bat inprimarazi nuen, entzuleen artean banatzeko, hausnartuta neramana laburbiltzeko-edo. Oharrak & Hondarrak blogean ipintzen dut oraingoan].

Konbentzituta nago Ursula K. Le Guin idazlearen karrerak eta lanak kontuan hartzeko zenbait lezio utzi dizkigutela, probetxuzkoak izan daitezkeenak hala bere jarraitzaileentzat nola, besterik gabe, uneren batean berarekin gurutzatu daitezkeen irakurle zein idazleentzat.

Hona niri, mahai ingurua prestatzen ari nintzela, eta Ana Morales eta Arrate Hidalgorekin edukitako ideia-trukeen ondorioz, bururatu zaizkidan batzuk.

1.- Berandu argitaratzen hastea abantaila bat izan daiteke. Egia da Le Guinen kasuan hori ez zela hautu kontziente bat izan, temati saiatu zelako, txikitatik abiatutako idazle bokazioari jarraiki, bere “literatura orokorreko” lanak plazaratzen, argitaletxeen ezezkoekin topo egiteko behin eta berriro. Baina lortu zuenean, zientzia fikzioaren alor ezkutuago eta (berarentzat) adeitsuagoan (37 urte betetzear zegoen lehenengo nobela argitaratu zuenean, Rocannonen mundua, 1966), hobeto hornituta plazaratu zen, eta berehala egin zuen gora, klasiko moderno bat bihurtzeko.

2.- Ez dago (azpi)genero literario txikirik: kontua da zer egiten duzun marko horrekin. Le Guin zientzia fikzioa argitaratzen hasi zenean genero hura azpiliteraturatzat jotzen zen, oro har; hil zelarik, eta ñabardurak egin daitezkeen arren, zientzia fikzioaren onarpena, Literaturaren familia barruan, askoz ere ezarriagoa zegoen. Le Guin ez zen horren erantzule bakarra izan, zer esanik ez, baina bai nagusienetako bat, nagusia izan ez bazen.

3.- Ipuina nobela bezain bide duina da sorkuntzarako. Zientzia fikzio alorreko egile estatubatuar askok bezala, ipuinak idatziz (eta aldizkari espezializatuei salduz) hasi zuen bere ibilbidea Le Guinek. Eta kontsagrazioa / profesionalizazioa nobelaren bitartez iritsi bazitzaion ere (ohikoa eta betebeharrezkoa den legez, horrek inolako justizia literarioarekin zer ikustekorik ez duen arren), ez zion sekula ipuinak idazteari utzi, eta bere lan nagusien artean kokatu beharko lirateke Haizearen hamabi aldeak (1975) eta Munduaren urtebetetzea eta beste istorio batzuk (2002) ipuin bildumak.. Izan ere, askotan bere nobelek jendarteratu zituzten kontzeptuak eta ideiak, ipuinetan izan zuten beren lehen hazia, edo ondorengo garapen zehatzagoa.

4.- Le Guinek fikzioaren, irudimenaren garrantzia azpimarratu zuen beti, literaturaren motor nagusi bezala, eta besteengana hurbiltzeko bide gisa. Garaiko estatubatuar literaturan nagusi zen errealismo arrunt eta maskulinoegiaren aurka “altxatu” zen, eta, nagusitan, behin baino gehiagotan kritikatu zituen ildo horretako itxurakeriak, adibidez fikzioa eta ez-fikzioa (biografia eta autobiografia barne) nahasteko joera ustez “berritzaileak”, idazlearen eta irakurlearen arteko ituna apurtzen zuten neurrian.

5.- Alde horretatik, idazle bereziki oparoa izan zen, bere ideien (ideia berrien) emankortasuna dela eta. Munduaren ikuspegia zabaldu zigun, irudimenaren tresnen bitartez, Le Guinek. Batzuek berak baino etekin (ekonomiko) handiagoa atera bazioten ere: George R. Martinen Tronu dema nobela (eta telesail) zikloa nekez existituko zen, Le Guinen Erbeste planeta nobela gabe (1966); ezta Avatar filma (J. Cameron), Munduaren izena Basoa da gabe (1972); ezta, ziurrenik, J.K. Rowlingen Harry Potter saila, Lurritsaso ildoko fantasiazko nobelak eta ipuinak gabe (1968-2001).

6.- Kritika eta autokritika beharrezkoak dira norberaren obra garatuko bada. Le Guinen lanetako asko polemikoak izan ziren, eztabaida eragin zuten (batzuetan gogorra), bera ere ez zen isilik geratzen zen horietakoa, eta jaso zituen kritikek eragina izan zuten bere hurrengo lanetan. Denborarekin pentsamendu feminista kontzientea bere obran irabazten joan zen protagonismoa horren isla argia da. Beti ere ahaztu gabe eragin hori elkarrekikoa izan zela, ezin delako ukatu feminismo(ar)en beraren bilakaeran Iluntasunaren ezkerreko eskua bezalako lanek izan zuten inpaktua (1969: bertan generorik gabeko gizarte bat irudikatzen du, Gethen planetakoa, gizaki anbisexualek osatutakoa).

7.- Idazlea irakurlea da oroz gainetik. Irakurle porrokatua izan zen gaztetarik, eta baita hurrengo urteetan ere: ez zen entzerratu, egile askok egin ohi duten bezala une batetik aurrera, bere obraren solipsismoan; hala, liburuak gomendatzen eta kritikatzen aritu zen idazle ezaguna bihurtu zenean ere (bere saiakera hautatuen bildumak halako bat baino gehiago jasotzen du, bere jardueraren alor horri ematen zion garrantziaren lekuko…).

8.- Ideiekin, eta, batzuetan, are ideia arriskutsuekin jolastu arren, idazlea ez da ideologia sortzen eta bere irakurleei inposatzen dien pertsona bat, Le Guinentzat, askatasunez aritu eta, batik bat, galderak planteatzen dituen norbait baizik. Esploratzaile bat, eta ez esplikatzaile bat.

9.- Alde horretatik, dogmatismo(eta)tik ihes egin beharko luke fikziozko idazleak: horrela soilik izango da aske eta, ondorioz, eraginkor/oparo. Le Guinek berak zioen bezala, “Istorio bat sortzea edo manipulatzea istorioaren beraren kanpoko xede baten baitan (…) obran konfiantzarik ez izatea da, hari begirunerik ez izatea (…). Idazleek injustiziak zuzentzeko asmoa izan dezakete, edo izugarrikerien testigantza eman, edo besteak konbentzitu beren ustez egia den horretaz. Baina helburu kontziente horiei haien lanaren kontrola hartzen uzten badiete, azken horren irekitasuna eta ahalmena mugatzen dute. (…) Arteek sekulako gaitasuna daukate giza erkidegoak eratzeko eta kohesionatzeko. Kontatutako eta idatzitako istorioek, zalantzarik gabe, besteak ulertzeko balio digute, eta baita munduan dugun lekua ulertzeko ere. Erabilera horiek berezkoak dira artelanean, haren parte intrintsekoak dira. Baina, ziurtasun osoz, edozein helburu definitu, kontziente edo objektibok esentzia hori ilundu edo deformatuko du”.

10.- Hala ere, horrek ez du esan nahi idazleak kritikoa izateari utzi behar dionik, inguruarekin, edo sistema  politiko eta ekonomikoarekin. Le Guinen lana, hasieratik, oso konprometitua da, eta baita bere eguneroko bizitzako jarduna ere (Stanislaw Lem idazlearekiko elkartasunez sari bati uko egin zionean bezala, edo Sari Nazionala jasotzean bota zuen diskurtso antikorporatiboak frogatzen duen bezala).

Baina, esan bezala, ez zion konpromiso horri utzi bere obraren kontrola hartzen.

11.- Aniztasuna problematikoa izan daiteke (bere lan askoren muinean dago, eta korapilorik sortuko ez balu istorioak ez luke funtzionatuko, maiz), baina balore positibo bat da: gai batean laburbildu beharko bagenu Le Guinen obra, aniztasunaren gorazarrea izango litzateke hori. Berak idatzi bezala, “gure diferentzia gure edertasuna da”.

12.- Umorea ez dago inoiz soberan. Batzuetan oso agerikoa ez bada ere (tragiko eta poetiko jartzeko bere joera ezaguna baita), badago lurrazpiko soka bat bere obra osoa zeharkatzen duena, eta horixe burlaizezko umore arin bat dela esango nuke, gauzei buelta emateko, azpiak ateratzeko ahalmena duena, eta (agian) ipuinetan ageriago badago ere, nobeletan ere, batez ere “antropologikoenetan” filtratzen dena. Eta, gehienetan, gure gizarteetan horren ohikoak diren portaerak eta eskemak zalantzan jartzea helburu duena.

13.- Idaztea gauza handia da (sortzea itxarotea eta lan egitea zen batik bat Le Guinentzat), baina ez da neurrigabe goretsi behar: sortzailearen mito tragikoaren aurka zegoen, oso osasuntsua iruditzen zaidan zerbait. Horren harira, Virginia Woolf aipatzen zuen Le Guinek: “Zalantza egiten dut ea idazleak heroi izan behar duen. Zalantza egiten dut ea heroia idazle izan daitekeen”. Amatasuna eta idazketa uztartzeko bere ahalegina, ikuspegi kritikoa alde batera utzi gabe, baina dramatismorik eta feminismoren batetik egindako arbuio batzuei jaramon handirik egin gabe, testuinguru horretan ulertu beharko litzateke, adibidez.

uklg

Zientzia-fikzioaz (II)

Aurreko kurtsoaren amaiera aldera, blog honetan bertan, zientzia-fikzioak azpigenero literario bezala bizitzen ari den egoerari buruzko zertzelada batzuk ematen saiatu nintzen. Zenbait kontu azpimarratzen nituen: nola, alde batetik, beste euskarriek (komikiek, zinemak, telesailek, bideojokoek…) gero eta leku gehiago irabazi duten zientzia-fikzioaren kontsumoan eta egituraketan, garai batean nagusi zen paper-letrazkoaren kontura. Nola, bestetik, kapitalismoaren azelerazioaren ondorioz, zientzia-fikzioak gero eta gehiago etorkizun hurbilean kokatutako techno-thrillererako edota narrazio distopikoetarako joera hartu duen. Eta nola, azkenik, literatura mainstreamak, “orokorrak”, neurri batean, bere gain hartu duen zientzia-fikzioa tresna literario duin gisa, garai batean zeukan azpiliteratura estigmatik urrunduz. Mugimendu agian kontraesankorrak, baina ziurrenik elkarren artean lotuak, fandom literario “gogorraren” nolabaiteko zokoratzea iraunarazi dutenak.

Uda honetan 2017-18 ikasturteko euskal liburugintza ekoizpenarekin pixka bat egunera jartzeko aukera izan dut eta, hara non, zientzia-fikziozko nobela birekin egin dudan topo, aurreko joerak, neurri batean, baieztatzen dituztenak: Asel Luzarragaren Bioklik (Elkar argitaletxean) eta Maite Darcelesen Bihotzean daramagun mundua (Alberdania berriki birjaioan). Biak daude etorkizun hurbil samarreko Euskal Herri batean kokatuta, biek aurkezten dituzte zantzu distopikoetako gizarte oso teknifikatu eta hiperkonekatuak, bietan iradokitzen zaigu “egungo” egoerara eraman duen iraganaren ezabatze-ahalegin bat, eta, kurioski, bietan desagertu da Internet, antzeko funtzioak betetzen dituen sare “irendu” batek ordezkatu duena.

Indar handiko eszenak daude bi lanotan, bikain lortuak. Darcelesenean ordenagailu programa batek zuzendutako etxebizitza baten inaugurazio-party batena iruditu zait bereziki gogoangarria –eta artegagarria–; Luzarragarenean asko gozatu dut sare sozialen ordezko telebista interaktibo modukoaren bitartez burututako epaiketa publikoen eszenekin, Gaztea irrati katetik zuzenean aterata diruditen esatari histrioniko batek gidatuta.

Dena dela, ezin esan lanok ase nautenik, ez irudimen antizipatzailearen hedapenaren aldetik, ezta literarioki ere. Besteak beste, haien ereduak, nahiko argiki, klasikoegiak iruditu zaizkidalako: 1984 eta Hau mundu berria, batez ere. Eta hori ez da berez txarra, baina, onartu behar da, helburua iritsiezin bihurtzeaz gain (erraldoiegiak dira nobela hoiek), abiapuntu estu samarra suerta daitekeela, batez ere konbinatzen denean thriller ez bereziki ondo taxutu batekin eta ekarpen handiegirik egiten ez duten –eta ekintza gehiegi eteten duten– pasarte filosofiko-historikoekin –Biokliken kasuan–, edo argumentuaren garapen ahul eta osatugabe batekin –Bihotzean daramagun munduarenean–. Nobela bien asmo didaktiko-politikoa, bestalde, agerikoegia da, ekarpen literario sendoago baten faltan nabarmenegia alegia. Ursula K. Le Guinek zioen bezala:

Istorio bat sortzea edo manipulatzea istorioaren beraren kanpoko xede baten baitan, hots, famaren, edo salgarritasunaz agente batek izan dezakeen iritziaren, edo editore batek berehalako irabaziak izateko desioen, edo are hezkuntza edo sendabidea bezalako helburu noble baten baitan, obran konfiantzarik ez izatea da, hari begirunerik ez izatea (…). Idazleek injustiziak zuzentzeko asmoa izan dezakete, edo izugarrikerien testigantza eman, edo besteak konbentzitu beren ustez egia den horretaz. Baina helburu kontziente horiei haien lanaren kontrola hartzen uzten badiete, azken horren irekitasuna eta ahalmena mugatzen dute. Aurrekoak artea arteagatiko doktrinaren usaina dauka. Ez dut proposatzen doktrina gisa, oharmen gisa baizik. (…) Arteek sekulako gaitasuna daukate giza erkidegoak eratzeko eta kohesionatzeko. Kontatutako eta idatzitako istorioek, zalantzarik gabe, besteak ulertzeko balio digute, eta baita munduan dugun lekua ulertzeko ere. Erabilera horiek berezkoak dira artelanean, haren parte intrintsekoak dira. Baina, ziurtasun osoz, edozein helburu definitu, kontziente edo objektibok esentzia hori ilundu edo deformatuko du (“Konfiantza kontu bat” artikulutik hartua, gaztelaniaz “Una cuestión de confianza”, Contar es escuchar saiakera bilduman dagoena, Círculo de Tiza 2018; berez Vancouverreko literatur lantegi batean 2002an eman zuen solasaldi bat, liburu horretarako artikulu bihurtua).

Nobelotan ez dut sumatu, gainera, J.G. Ballard, Richard K. Morgan, William Gibson, Octavia E. Butler, Jeff Noon edo Paolo Bacigalupi bezalako egileek, besteak beste, abiatutako bide distopikoen oihartzunik, eta pena da, helduleku ederrak eskain ditzazketelako mundu berezien sorrerarako, aipatu klasiko-ohikoetatik harago. Baina agian hori da espero daitekeena, idatzizko zientzia-fikzioa, itxura batean, atzera egiten ari den testuinguru batean…

Edonola ere, ongi etorria eman behar zaie lan hauei, euskal zientzia-fikzio literarioaren apalategi beti laburra luzatzen laguntzen duten neurrian. Ea gehiago etortzen diren, laster; duela gutxi aldarri hori bera egin da Bilbon antolatutako Ansiblefest zientzia-fikzio feministaren jardunaldietan, eta ziur nago hala izango dela.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko irailaren 28an].

dystopia bilaketarekin bat datozen irudiak

Ursula K. Le Guin, azken klasikoa

Joan zaigu, ia laurogeita bederatzi urte zituela, Ursula Kroeber Le Guin, zientzia-fikzioaren maistra handia (Berkeley, 1929-Portland, 2018). Eta plurala nahita erabiltzen dut, asko ginelako –eta garelako– bere jarraitzaileen erkidegoko partaide. Eta, bestalde, ziur nagoelako berari gustatuko zitzaiokeela pluralaren lehenengo pertsonak adierazten duen jabegoaren nolabaiteko zentzu kolektibo hori.

Intelektualen familia batean jaioa –bere gurasoak, Alfred L. Kroeber eta Theodora Kracaw, antropologia eta etnologia alorrean aritu ziren, eta horrek badu bere garrantzia Le Guinen ibilbide literarioaren ezaugarri batzuetan–, idazle bokazioa aurkeztu zuen txikitatik, eta filologia ikasketak egin zituen, frantziar eta italiar literaturan espezializatuz; Europara egin zuen ikasketa bidaian zehar ezagutu zuen bere senarra izango zena, Charles Le Guin, Portlandeko unibertsitateko historia irakaslea bihurtuko zena.

Zientzia-fikzioaren eremuan eman zituen lehenengo urratsak, Estatu Batuetan generoko aldizkari espezializatuek eskaintzen zituzten argitaratzeko aukera joriak probestuz, emakume idazleek nahiko zaila zeukaten garai batean, gainera –oso alor maskulinizatua zen zientzia-fikzioarena: gogoan har dezagun nola Alice Bradleyk, Le Guinekin ia batera hasi zen emakume urrietako batek, bere generoa ezkutatu behar izan zuen luzaroan James Tiptree jr. ezizenaren pean–. 1960ko hamarraldiaren hasieran bere ipuinak argitaratzen hasi ziren, eta 1966an iritsi zen bere lehen nobela laburra, Rocannon-en mundua, zeinetan aurrenekoz agertzen baitzen Ekumen delakoaren unibertsoa –batzuek “Hainitar zikloa” deitzen dutena–, bere hurrengo lan askoren testuingurua osatuko duena: gizakiek –Haini jatorriko humanoideek, tartean lurtarrek– gidatutako izarren arteko nolabaiteko liga, laguntza eta aholkua eskaintzen diena kosmosean zehar topatzen dituen zibilizazioei, nahiz eta ez beti ondorio ongarriekin. Trama horrek mundu eta izaki ezberdinen arteko enkontruak eta talkak deskribatzeko aukera ederra eskaini zion Le Guini, eta ziklo horretan kokatzen dira, nire ustez, bere eleberri eta ipuinik interesgarrienak. Egilearen irudimenaren potentzia bereziki handia da alor horretan: bere nobela famatuenetako batean esaten zuen bezala, Iluntasunaren ezkerreko eskua izenekoan (The Left Hand of Darkness, 1969), “Egia imajinazioaren ondorio bat da”.

Arrakasta 1960ko hamarraldiaren amaieran eta 1970ekoan iritsi zitzaion, nobela sail paregabe batekin: aipatu berri dudanaz gain, Ezeukiak (The Dispossessed, 1974) eta Munduaren izena Basoa da (The Word for World Is Forest, 1976), guztiak Hainitar ziklo narratibokoak. Iluntasunaren ezkerreko eskuan, Ekumeneko ordezkari batek bisitatzen zuen Gethen mundu “erdiarotarraren” bitartez, sexuen eta generoen arteko mugak esploratzen zituen, ausarki, Le Guinek, gethendarrak, humanoideak izanda ere, androginoak direlako eta sexuz aldatzen doazelako haien bizitza-zikloetan zehar… Kontua da Gethenen estrainioa dena Ekumeneko ordezkari soilik gizonezkoa dela –arraza beltzeko pertsonaia, bide batez esanda: hori ere ez zen batere ohikoa garai hartan–. Hugo eta Nebula sariak eskuratu zituen, zientzia-fikzioaren nagusienetakoak.

Ezeukiak da, agian, Le Guinen lanik ezagunena –honek, aurreko sariak lortzeaz gain, Locus izenekoa ere irabazi zuen–: ukitu utopikoak dituen nobela honetan bi mundu kontrajartzen dira, Anarres –planeta elkor eta erlatiboki pobrea, gizarte-antolakuntza anarkista zorrotz baten bitartez funtzionatzen duena–, eta Urras, zeinetako herrialdeetan kapitalismoaren eta sozialismoaren bertsio autoritarioak baitira nagusi. Anarrestik Urrasko herrialde kapitalista nagusira Shevek fisikari protagonistak egiten duen bidaia da Le Guinek erabiltzen duen bidea antolakuntza ekonomiko ezberdinen kontrastea egiteko eta lanaren etika, ekologismoa edo konpromiso iraultzailea bezalako gaien inguruan hausnartzeko –aurki euskarara itzulita egongo dela espero da, Talaios kooperatibaren eskutik–. Munduaren izena Basoa da nobelan, bestalde, egilearen kezka ekologistak are gehiago nabarmentzen dira, indarkeria ezaren ingurukoekin batera, kolonialismoaren kritika zorrotza ere baden liburu honetan –James Cameronen Avatar blockbusterrak asko zor dio, aitortzea ahaztu zitzaion arren, Le Guinen lan horri–; Hugo saria irabazi zuen, orobat, nobela laburren kategorian.

Fantasiaren alorrean ere aritu zen, eta hor, ziurrenik, Lurritsaso liburu-saila da bere emaitzarik entzutetsuena (Earthsea, sei liburukiz osatua), gazte literaturaren klasiko bat, Eraztunen Jauna tolkiendarraren ildoan, eta Harry Potterren liburuen aurrekari argia; bestalde, mundu alternatiboak, baina ez zehazki zientzia-fikziozkoak edo fantasiazkoak marraztu zituen Orsiniako ipuinak (Orsinian Tales, 1976), Malafrena (1979) edo Lavinia (2008) bezalako liburuetan, nahiz eta niretzat zientzia-fikzio estandarraren alorrean egindako lanek daukaten balio handiena. Bide batez esanda: nobelengatik ezaguna den arren, ipuinlari bikaina zen, orobat, Le Guin, Haizearen hamabi bizilekuak (The Wind’s Twelve Quarters, 1975), Munduaren urtebetetzea eta beste istorio batzuk (The Birthday of the World and Other Stories, 2002) edo Plano aldaketak (Plane Changes, 2003) bildumek oso argi uzten duten bezala (haietako bat, gutxienez, euskaraz entzun daiteke Xerezaderen Artxiboa podcastean: “Legez kanpokoa”).

Taoismoak eragin handia izan zuen berarengan, eta beti ere pertsona ezkertiar antiautoritario bezala aurkeztu zen, feminismoaren eta ekologismoaren kausekin bereziki konprometitua. Le Guinek esan zuen bezala, “Kapitalismoan bizi gara. Bere boterea saihestezina iruditzen zaigu. Berdina gertatzen zen erregeen jainkozko eskubidearekin. Gizakiek edozein giza-botereari egin diezaioke aurre, eta baita aldatu ere. Erresistentzia eta aldaketa, maiz, artearen alorrean hasten dira, eta, oso maiz, gure artean, hitzen artean”. Bere azkeneko borroketako bat Google bezalako korporazioen gehiegizko eraginaren aurkakoa izan zen, haren digitalizazio-proiektua egile-eskubideen alorrean eragiten ari den kalteen inguruan hain zuzen ere.

Zientzia-fikzio anglosaxoiaren egile “klasikoen” –Asimov, Heinlein, Clarke…– osteko belaunaldikoa zen Le Guin, hau da, zientzia-fikzioari maila literario jasoago bat eman nahi izan ziotenena, hots –eta zabal arituz–, Philip K. Dick, Samuel R. Delany, J.G. Ballard eta enparauena, eta ahalegin hori nabarmena da bere obran, generoari gaien eta fokatzeen aldetik egin zizkion ekarpen berritzaileak alde batera utzi gabe. Bide horretan, nire ustez, bereziki arrakastatsua izan zen Le Guin, hainbeste ezen –beste idazle  batzuekin batera, noski– zientzia-fikzioa genero heldu eta “onargarria” bihurtu baitzuen, “azpigeneroko” edo pulp literaturaren katakonbetatik ateraraziz. Edo, beste era batean esanda, agian aldarrikatu beharko genukeena ez da zientzia-fikzioaren maistra handia izan zela, literaturaren maistra handia izan zela baizik.

Eta kito.

ursula

[Testu honen bertsio laburra Galde aldizkariaren 2018ko udaberriko zenbakian eman zen argitara].

Zientzia-fikzioaz

Batzuetan egia da sare sozialetan esaten duguna: benetako pena eman zidan Ursula K. Le Guin idazlearen heriotzak (Berkeley, 1929-Portland, 2018). Gaztaroan lagundu dizun liburu eta musiken bilduma, irudipena daukat, betiko gelditzen zaizu gogoan, zirkuitu inprimatu bat bezala, noizean behin eramaten zaituena atzera, ildo sakon horietara bueltan. Eta Le Guinekin behin baino gehiagotan gertatu zitzaidan: konpainia ederra izan zen niretzat.

Zientzia-fikzioa, une hartan, mundura eta batez ere hausnarketara irekitako leiho bat izan zen niretzat. Sinetsi nahi nuke kritikoago izaten lagundu ninduela, irekiago, gauzak zalantzan ipintzeko gaiago. Agian garai bertsuan irakurri nituen filosofiako liburu askok baino areago: hamalau-hamabost urte nituenean, hori zen nire letrazko bazka nagusia, eta baita inguruan ezagutzen nuen jende dezenterena ere.

Ni noizean behin itzultzen naiz generora. Baina irudipena daukat lehen baino gutxiago egiten dugula, oro har…

Bazegoen, jakina, aurreiritzi bat zientzia-fikzioaren aurka, irakurketa sinplearekin, kontsumo bizkorreko azpiliteraturarekin lotzen zuena: institutuko irakasleek horixe iradoki zidaten, zuzenean edo zeharka, nire irakurzaletasuna eremu aberatsagoetara –Italo Calvino, Juan Goytisolo, Marguerite Yourcenar, Julio Cortázarrengana…– “bideratzen” saiatu zirenean –eta baita lortu ere–. Egia da irakurtzen genuenaren ale askok –Isaac Asimoven lan batzuek, esaterako– nahiko maila literario eskasa izan zezaketela, irudimenaren prodigioak izan zitezkeen arren. Baina bazeuden jada beste egile batzuk, Stanislaw Lem, Philip K. Dick, J.G. Ballard edo Le Guin bera bezala, beste duintasun batez janzten ari zirenak zientzia-fikzioa, literaturzale asko horretaz oraindik jabetu ez badira ere.

Bitartean, zientzia-fikzioak beste eremu asko kolonizatu zituen, gero eta modu eraginkorragoan, batez ere ikus-entzunezkoen alorrean. Gogoan dut zein zoragarriak eta ohiz kanpokoak iruditzen zitzaizkigun Star Warsen lehenengo filmak, edo Alienen Nostromo ontziko giro itogarria, edo Blade Runneren paisaia hiritar aurre- edo post-apokaliptikoak. Egun hori guztia eta gehiago ohiko eta nonahiko bihurtu da gure pantailetan: filmetan, telesailetan eta bideojokoetan. Ez dugu zientzia-fikzioaren bila liburuetara jo behar jada: gure inguruan daukagu, kontsumo errazeko –errazagoko– ehunka produktutan barreiatuta.

Etorkizuna gero eta gehiago hurbildu da gugana, bestalde, eta orainaren iraungitze-data garai batean baino bizkorrago pasatzen da. Turbokapitalismoak eragindako denboraren azelerazio orokorrak kalte egin dio, ziurrenik, zientzia-fikzioaren tasun “antizipatzaileari”, literatura horren euskarri inportanteenetakoa zena. Zertarako imajinatu etorkizun urrunak, berehala harrapatuko bagaituzte edo, okerrago dena, laster geratuko badira erremediorik gabe zaharkituta?

Baina, are modu paradoxikoagoan, mainstreameko egileak hasi ziren zientzia-fikzioarekin gero eta gehiago interesatzen, eta lotsarik gabe ekin ahal izan zioten generoarekin esperimentatzeari Doris Lessing, Paul Auster, Margaret Atwood, Roberto Bolaño edo Kazuo Ishiguro gisako egile oso ezberdinek –besteak beste–. Literatura orokorraren ondare bihurtu da horrela, neurri batean behintzat, eta agian horrek ere apaldu du eremu berezi –kasik sektario– bezala zeukan estatusa.

Akaso kontua da literatura garaikidea egiteko beste biderik ez dagoela, egun, zientzia-fikzioa erabiltzea baino. Asmo garaikideko nobelak argitaratu bezain laster bihurtzen direlako, nahi gabe ere, nobela historiko –eta nobela historiko gisa sortzen direnak, prehistoriko, esan genezake…–. Ez dakit, beraz, gainbeheran dagoen genero bat den, ala, azaleko inpresioa bestelakoa izan arren, goraldi betean.

Edonola ere, eta hasierara itzuliz: gora Ursula K. Le Guin!

   [Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko apirilaren 7an].

ursula k le guin bilaketarekin bat datozen irudiak

Izarretako egunerokoak

Lehengo batean sare sozialetan aipatu nuen bezala, uda honetan jakin dut Stanisław Lem-en Solaris euskaratuko dutela, zientzia-fikzioaren klasiko bat, EIZIEren Literatura Unibertsala sailaren baitan. Eta pena pixka bat ematen zidala gehitu nuen, nire uste apalean askoz ere esanguratsuak iruditzen zaizkidalako, idazle poloniarraren ibilbide jorian, Izarretako egunerokoak. Gainera, euskal kulturarekiko lan horrek jadanik zeuzkan “sinergiak” aprobetxatu zitezkeen, Maskarada taldeak ipuin haietako batzuen egokitzapena egin baitzuen duela urte batzuk, “Izarretako Bitakora” izenburupean.

Baina, jakina, “akats” larri bi dauzka liburu horrek, EIZIEkoa bezalako “klasikoen” bilduma batean agertzeko: ez dela nobela, ipuin bilduma baizik, eta umorezkoa dela.

Ez dakit jatorrizko bi pekatu horietako zeinek izango zuen garrantzi gehiago erabakia hartu zutenen

Pixka bat tamala iruditu zitzaidan.

Ez da Solaris (1961) lan ona iruditzen ez zaidalako: lan bikaina da, eta, esan bezala, zientzia-fikzioaren klasiko bat bihurtu da, hainbeste ezen bi bertsio zinematografiko baititu, Andrei Tarkovskirena (1972) eta Steven Soderberghena (2002). Baina Izarretako egunerokoak are hobea iruditzen zait, eta Lemen estilo burlaizetsu eta swiftzalearen adierazle fidelagoa. Alde horretatik, Solaris aurretik ipiniko nituzke beste lan batzuk ere, Cyberiada (1965) edo umore beltzez blaituriko Bainuontzi baten hondoan topatutako memoriak (1961). Are Huts perfektua (1971), alegiazko liburuen hitzaurreez osatutako bilduma barre-eragilea iruditzen zait Solaris bezain hautagai duina.

Hizkuntza handiago bateko kidea banintz gauza hauek ez nindukete hainbeste atsekabetuko: azken finean, lehenago edo geroago, itzuliko da faltan botatzen duzun lan hori (izan ere, Solaris ez da gaztelaniatu zuzenean polonieratik duela erlatiboki gutxira arte, 2011n alegia). Baina euskararena bezalako merkatu mugatu batean… Ba horixe.

Sarrera agian luzeegi hau aitzakia da hemen ipintzeko Stanisław Lemen Izarretako egunerokoak liburuari buruz Erlea aldizkariko “Urrezko biblioteka” sailerako idatzi nuen iruzkina (4. zenbakian aurki dezakezue). Edo agian alderantziz da, iruzkin hau hemen argitaratzea aitzakia da goiko testua blogean idazteko… Edonola ere, hementxe dago orduan bururatu zitzaidana:

Stanisław Lem-en Izarretako egunerokoak

Nire bibliotekako liburu maiztuenetako batzuk dira Stanisław Lem idazle poloniarraren Izarretako egunerokoaken gaztelaniazko edizioko ale biak –Diarios de las estrellas. Viajes eta Diarios de las estrellas. Viajes y memorias, hurrenez hurren–, Bruguera argitaletxearen “Libro amigo” sail mitikoan argitaratu zirenak 1979an. Liburu inportanteak dira niretzat: institutuan irakasten ziguten kanonaz landa, aukera eman zidaten nire kabuz sumatzen hasteko zein izan zitekeen kontsumoko literaturaren eta asmo handiagoko literaturaren arteko aldea –ez naiz literatura garaia espresioa erabiltzera ausartzen–, eta, bestalde, agian hori bezain garrantzitsua, umorea eta ironia baliabide literario zilegizko bezain duinak izan zitezkeela erakutsi zidaten.

Nire nerabezaroko garai hartan zientzia-fikziozko liburuen kontsumitzaile konpultsiboa nintzen, zientzia-fikzio ia ezinbestez anglosaxoniarrarena, noski: Isaac Asimov, Arthur C. Clarke, Robert A. Heinlein, Poul Anderson… Hau da, narrazioaren eduki zientifikoari –edo pseudozientifikoari– garrantzia berezia ematen zioten egileak, baina estilo literarioaren ikuspegitik –izan nadin gupidatsua– konplikazioetan sartzeko ohiturarik ez zutenak: zuzen, sinple, lau eta eraginkor aritzen ziren haien nobela eta, batez ere, ipuinetan, berehalako plazerrerako eta hausnarketarako parada emanez, baina ez askoz ere gehiagorako. Beste haien liburuak argitaratzen ziren bilduma berean aurkitu nituen Stanisław Lemenak, eta, printzipioz, ez neukan motiborik pentsatzeko gose eta bizkor irakurtzen nituen beste haienekin konparatuta ezberdinak izango zirenik. Are gutxiago kontuan hartuta Lem abizen horrek, Bruguerakoek letra larri izugarri handietan paratzen zutena liburuen azalean, Armstrong eta Aldrin 1969an ilargiratu zituen modulu espazialaren siglak osatzen zituela (L.E.M., Lunar Excursion Module), zientzia-fikziozko egile batentzat horren egokia, beraz, ezen zenbaitzuk ezizena izan zitekeela pentsatzera iritsi baikinen –izan ere, Lemek berak txistea erabili zuen liburu hauen hitzaurrean, eta Philip K. Dick paranoikoak Lemek egin zion Poloniarako gonbidapen bati ezezkoa eman zion, Lem hori existitzen ez zela iritzita, eta batzorde sekretu baten izena zela, bera ekialde komunistan bahitzeko asmoa zeukana…–.

Baina Lem abizen erreal bat zen, idazle poloniar batena alegia (Lvov, 1921-Krakovia, 2006), eta liburuki haiek, ondo begiratuta, ez ziruditen ohiko zientzia-fikzioa eskaintzen zutenik. Hasteko, kontrazaleko testuak ez zuen lotzen generoko betiko egileekin lotzen, Bergeraceko Cyrano, Voltaire eta Jonathan Swiftekin baizik, eta Carlo Frabetti orduan gazte eta ezezagun baten aurkezpenek zer ikusirik ez zuten gainontzeko liburuek zeramatenekin –edo ez zeramatenekin–. Eta, guztiaren gainetik, Lemen ipuinak zeuden, zer esanik ez. Izarretako egunerokoak ipuin liburu bat delako, nahiz eta pertsonaia nagusi baten inguruko lana izateak –Ijon Tichy astronauta pikaro samarra–, eta “bidaiak” eta “oroitzapenak” izenburuko ataletan banatuta egoteak nobela itxura ematen dion, zabalkuntzan lagundu zion zerbait, ziurrenik. Edonola ere, ipuin liburu peto-petoa da: testuok 1954 eta 1971 artean idatzi eta argitaratu zituen Lemek, modu independentean edo beste ildotako ipuinekin batera, eta biltzen joan zen gero; izan ere, edizioaren arabera ipuin kopuru ezberdinak aurki daitezke –nireak, esaterako, hogeita bi ditu–, eta 1971ko edizio “nagusitik” aurrera ziklo bereko beste zenbait narrazio solte argitaratu zituen orobat –ezagunena, dudarik gabe, Ijon Tichy protagonista duen Futurologia kongresua eleberri laburra da, 1971n bertan aparte argitaratu zuena–.

Ipuinotan Ijon Tichy pilotu espazialak galaxietan zehar egindako bere bidaiak eta bestelako oroitzapenak narratzen zaizkigu, zein baino zein burugabeago eta barregarriago, nahiz eta Ijon Tichyk berak, Lurreko zibilizazioaren eta gizatasunaren –hots, nagusikeria zuri industrializatuaren/gaingaratuaren– ordezkari gisa, oso serio kontatzen dizkigun bere abenturak, eta kontatzeko manera horretan datzan askotan, hain zuzen ere, ipuinen umorea; haietan oso ohikoa da, gainera, kulturen arteko gaizki ulertuen agerpena eta gizarte –edo, hobeto esanda, alienarte– guztiz bitxien deskribapen xehea. Aitzakia ezin hobeak direnak, bide batez esanda, estatu-burokratismoa, zientzialarien harrokeria, kapitalismo basatia, erlijioen sineskeria, txobinismoa edo arrazakeria bezalako gaitzei astindu on bat emateko, modu oro har umoretsu batean… umore horrek, jakina, iturburu ilun batzuk (des)estaltzen dituen arren. Stanisław Lemek berak David Torresi elkarrizketa batean aitortu zion bezala (El Cultural, 2004-IV-8), “Nik, ororen gainetik, kontu terribleei, ikaragarriei, bortitzei buruz idazten nuen, eta, beraz, moduren batean leundu behar zen hura, zaporea hobetu. Orain harritzen nauena, esaterako, literatura gazte poloniarra irakurtzen dudanean (…), zera da, hogei, hogeita hamar urteko idazle gazteengan ez dudala umore zipitzik topatzen. Idazten duten guztia izugarri serioa da…”. Seriotasuna, edonola ere, ez zen Lemek baztertu zuen baliabide bat, bere beste lan batzuek erakusten duten bezala: guztien artean ezagunena, zalantzarik gabe, Solaris (1961), zinemara bitan eraman dena.

Beldur nintzen, iruzkintxo hau egiteko deliberoa hartu nuenean, ipuinon berrirakurketak ez ote ninduen defraudatuko, hots, denbora ez ote zen krudelegi portatuko Lemen testuekin: azken finean, oso testuinguru jakin batean idatzi zituen –Gerra Hotzarenean, eta sozialismo erreala praktikan jarri zen herrialdeetako batean–, eta badakigu, gainera, zientzia-fikzioa bizkorren zahartzen den generoetako bat dela, bere natura beragatik; Lemek berak zientzia-fikzioa idazteari utzi zion 1990ko hamarralditik aurrera, zeren eta, azaldu zuen bezala, “uste dut orain bizi ditugun garaiak horren ekaiztsuak direla, ezen ez baitu merezi zientzia-fikzioan aritzea, hau dagoeneko badelako zientzia-fikzioa…”. Baina ez zait halakorik gertatu: berdin-berdin egin dut barre –goibel– Ijon Tichyren bidaiekin eta paradoxekin, eta miretsi Lemen begirada zorrotza gizarte garaikideko ajeekiko, zeinak, tamalez, ez baitira hainbeste aldatu azkeneko berrogeita hamar urte hauetan zehar. Izan ere, egileak saihestu behar izan zituen burokratismoaren eta estatalismo itsuaren gaitz asko bizirik –eta biderkatuta– topa ditzakegu gaur egungo gizarteetan, eta zer esanik ez merkatu ekonomia global askeari buruz ari garenean, Lemek irudikatzen zuen hiperkapitalismo haren antzekoagoa dena gaur, akaso, 1950 eta 60ko hamarraldietan baino, ipuinok idatzi zituenean. Liburu haien kontrazalek, azken batean, egia zioten, eta kapitalismoaren hastapenetan idatzitako Gulliverren bidaiak liburukoek bezain bizirik jarraitzen dute Tichyren fabulek, zientzia-fikzioaren mozorro guztiak gorabehera.

Gaztelaniaz, egun, Alianza editorialeko edizio merkea da, ziurrenik, Lemen lan honi heltzeko modurik eskuragarriena –Diarios de las estrellas, Madril, Alianza, 2005, 568 orrialde–; frantsesezko ediziorik berriena, baina ez osoa, nik dakidala, Mémoires d’Ijon Tichy da –J’ai Lu, 1995, 241 orrialde–. Euskaraz, polonierako itzultzaile geroz eta hobeak ditugun arren, ez dago liburu honen, ez Lemen beste edozeinen itzulpenik, nahiz eta nahi duenak atariko on bat aurki dezakeen Maskarada taldeak duela urte batzuk taularatu zituen ipuin horietako batzuen bertsioan, Izarretako bitakora izenarekin aurkeztu zena: antzerkirako adaptazioaren testua Mikel Martinezen http://www.teatro-testuak.com/itzulpen.html webgunean aurkituko du irakurle interesatuak. Ziur nago ez dela damutuko.

Irudia