Hirugarren zalduna

[Hau da Euskadi Irratiko Faktoria saioko Hiruhortza atalean irakurri dudan ikasturte honetako azkeneko kolaborazioa, ekainaren 13koa. Eskerrik asko ibilaldi honetako nire kideei, Uxue Apaolaza eta Alaine Agirreri, bota dizkidaten amuengatik, eta Iñaki Guridi, Jone Larrañaga eta irratsaioko ekipo guztiari, aukera hau emateagatik]

Azken garaiotan protagonismo berezia hartu dute Apokalipsiaren zaldunetako bik, gaixotasunak eta gerrak. Gaixotasuna, badakigu, covid-19 izurritearen eskutik izan dugu oso presente, eta berriki badaukagu hura ordezkatzeko, edo laguntzeko kide bat, tximuaren baztanga, zeina, bide batez, berehala probestu baitute batzuek homosexualen komunitatea estigmatizatzeko, HIESaren egun loriatsuen antzera: argi dago, esan dut hemen lehenago, Historiak ez digula askorik irakasten. Gerra, bestalde, hor egon da beti, baina badirudi ez diogula garrantzi gehiegirik ematen gure ateetara joka datorren arte, edo gure azal-kolore bera dutenak ditximatzen hasten ez den arte.

Orain ate joka datorren hurrengo gonbidatua gosea bide da. Gerraren ondorio dirudi, printzipioz: munduko zereal eta olio ekoizlerik handienen artean daude Ukraina eta Errusia, eta azken horrek hasitako gerrak esportazio asko bertan behera utzi ditu. Energiaren prezioen igoerak eta, ondorioz, baita ongarrienenak eta garraioarenak ere, zailtasun gehitu bat dira alor honetan. Elikagaien prezioetan otsailetik bertatik nabaritu ditugu ondorioak: merkatuak itsuak izan daitezke, beren jardunean, baina bizkorrak direnik ezin da ukatu. Herrialde batzuk hasi dira, elikadura-segurtasuna dela zio, janari-esportazioak debekatzen. Eta beste batzuk alor horretako murrizketak iragartzen. Herrialde pobre askotan goseteak arrisku erreal bat izan daitezke hurrengo hilabete eta urteetan. Herrialde pobreetan, zelako kasualitatea. Guretzat, aberatsontzat, estuasunak eta prezio-igoerak izango direnak, beste batzuentzat hondamendia izango da zuzenean.

Optimistenek espero dute arazo horiek behin behinekoak izatea. Merkatuak, behar duen denborarekin, eta gerra gehiegi luzatzen ez bada, orekatuko dituela berriro gauzak. Baina nago ez den zerbait iraunkorragoaren seinale. Izan ere, elikagaien produkzioa, eta lurren produktibitatea, oso mantso ari zen hazten aspaldi. Nekazaritza intentsiboa, gutxienez XVIII. mendetik aurrera garatu den moduan, sabai bat jotzen ari zela ematen zuen, are krisi honek eztanda egin baino lehenago. Erregai fosiletan oinarritutako teknikak muga batera iritsiak direla dirudi, eta berotze globalak berak, sortzen ari den lehorte, higadura eta basamortutze efektuekin, mugak ezarri dizkio nekazaritza-hazkunde globalari. Nonbaiten irakurri dudan bezala, nekazaritza garaikidearen hiru aurrebaldintzak -erregai merkeak,ur eskuragarria eta eguraldi aurreikusgarria- pikutara joaten ari dira, ez badira jadanik joan

Ikasleei Malthus-en teoriak irakasten dizkiedanean, esaten diet deskribatzen zuen mundu krudela, bat zeinetan biztanleria beti baliabideak baino azkarrago hazten baitzen eta, ondorioz, katastrofe demografiko batekin baino ez zen berrorekatzen, nahiko zehazki deskriba zezakeela Malthusen garaira arteko egoera, zeinetan urritasun krisiak ohikoak eta errepikakorrak baitziren. Baina, funtsean, huts egin zuela, beste garai bateko atarian egin zuelako bere “aurkikuntza”: Nekazaritza Iraultza eta Industria Iraultzaren hastapenarenean hain zuzen, aro bat zeinetan populazioaren gehikuntza bizkor bat gizakiek eskura zeuzkaten baliabideen hazkunde batekin batera gertatu ahal zen. Naturak “debalde” eskaintzen zituen energia-kopuru izugarrien erabilerari esker, zer esanik ez. Justu beroketa globala eragin duten erregai fosilak. Justu orain amaitzen hasi zaizkigunak.

Hots, agian Malthusek erretrospektiboki asmatu zuen: egin zuena ez zen bere orainaldiaren deskribapen bat, profezia bat baizik. Agian berriro tokatuko zaigu garai malthustarretan bizitzea, hemendik aurrera. Hazkundea, etengabeko hazkunde ekonomiko eta demografikoa zerbait normala izango ez den mundu bat, alegia.

Tira, ez da egia osoa ere, eta gaurkoan, nire ohituraren aurka, hemen, amaiera aldera egingo dut bat Uxue Apaolazaren pasa den astekoarekin, lan denboraren murrizketa aldarrikatuz zioenean egon badagoela “aberastasuna eta dirua denontzat, eta horrela esanda sinplekeria bat dirudi, baina egon, badago”. Malthusek, merkatu ekonomiaren sinestun on bezala, ez baitzuen kontenplatzen baliabideak modu berdinzale edo igualitario batean bana zitezkeenik. Argi zeukan jatekoaren murrizketaren aurrean, populazioaren parte batek, ahulenak, hots, pobreenak jasoko zuela katastrofe demografikoaren kolperik latzena.

Gure esku dago akats hori ez errepikatzea. Agian agur esan behar diogu hazkundearen kontzeptuari, ados, baina horrek ez du esan nahi birbanaketaren kontzeptuari agur esan behar diogunik. Kontrakoa baizik, hain justu.

Uxue Apaolaza: “(Euskal) Literaturaren alde (eta kontra)” liburuaren aurkezpenerako hitzak

[Testu hau Uxue Apaolaza idazleak irakurri zuen (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) nire saiakeraren aurkezpenean, Donostiako Elkar liburu dendan, 2016ko azaroaren 23an; bihotzez eskertzen diot blogean zintzilikatzeko baimena eman izana. Nota bene kritikak.armiarma.eus webguneko arduradunentzat: hau ez da kritika bat, aurkezpen testu bat baizik, beste genero batekoa beraz. Diot, ustekabean idatzia pikatu eta hemendik hilabete –edo urte– batzuetara bertatik ezabatu behar izan ez dezaten…].

Lehenengo eta behin, hemen egotea niretzat ohore bat dela esango dut, bertigo pixka bat ematen duen arren Ibanen mailako norbaiten liburu bat aurkezteak. Nola gertatu da hau? Kantu hura parafraseatuz, zer ari da ni bezalako neska bat, honelako leku batean?

Ibanek Volgako Batelariei eskaini die liburua. Hori bada pista bat. Ni berandu sartu nintzen taldean; ziur asko, blogaren gainbehera hasi zen garaian (zuek atera ondorioak). Eta hala ere, kazetari batek niri eman zidan gure artean hain preziatua zen titulua: taldeko floreroarena. Hainbeste lehiatu gara titulu hori lortzeko, ea idazletasunari nola eutsi ahalik eta gutxien idatzita, ezen batzuk ia agrafotasun publikora iritsi garen. Baina ni naiz taldeko floreroa, eta agian horregatik nago hemen, florero lanak egiten (euskal letretako bi idazle emankorrenen artean), eta horregatik beharbada ez da Volgalari gehiago etorri, oso konpetitiboak baikara gure artean. Eta beharbada, arrazoi beragatik idatzi du liburuko hitzaurrea ez volgalari beteranoetako batek, baizik eta bere burua Volgako batelarien fan klubeko zuzendari autoizendatu duen Mikel Ayerbek (bera bai, etorri da).

Txantxak alde batera utzita, liburua Volgako Batelariei eskaini izanak zentzua duela iruditzen zait, liburuaren tonua kontuan hartuta. Talde hark utzi duen lagun taldearen email kateetan euskal literaturaz (eta abarrez) hitz egiten den girotik baduelako liburu honek (inoiz ezagutzera emango ez diren email segidak, espero dut, gu guztion segurtasun fisikoa arriskuan bailegoke bestela). Irakurlea zirikatzen duen arren, lagun baten konplizitatez egiten du: kode batzuk konpartitzen dituen irakurle bati hitz egiten dio, beraz, ez da familia osoarentzat liburu bat. Irakurria den irakurleari ari zaio Zaldua, irakurle, ez dakit hitza elitista den, kontentagaitza hobe, irakurtzeak kontentagaitz egin duen irakurleari.

Eta, noski, horrekin oso lotuta dago egiten duen umorearen aldeko apustu garbia, umore mota baten aldekoa. Ez algararena. Aipatutako konplizitate hori oinarri, irribarre egiteko umorea da, baina ez da umore alaia, edo ez beti. Maite dituen gauzen komikotasuna agerian uzteko trebetasuna du Ibanek, dogmari ihes eginez bezala; ziurtasunak, normaltasun sentsazioa apurtzekoa. Ibanek zerbait egiten baldin badaki, bere buruaz barre egiten da, eta euskal literatura bere parte da dudarik gabe. Barre egiten dakiela esatea baino egokiagoa da beharbada, bere adimenak eta sentikortasunak hartara kondenatzen dutela esatea. Bada liburu bat, Flaubertek bere maitaleari idatzitako gutunak biltzen dituena eta pasarte batean hau dio: “… nere ustez, bizitzan ironia da nagusi. Zergatik negar egin dudanetan, maiz, joan naiz ispiluaren aurrera, nire burua ikustera? Norberaren inguruan hegan egite hori izan daiteke bertute ororen iturria. Nortasunetik erauzten zaitu, hartan atxiki beharrean. Mugara eramandako komikotasuna, barre eginarazten ez duen komikotasuna…”. Ildo horretan doa hein batean Ibanena ere. Bere burutik, euskal literaturatik irteten da, eta umorez jantzita itzultzen digu.

Iban errealitatearen izendatzaile eta ordenatzaile bat da. Gehienetan fikzioaren bidez. Ikustea kostatzen zaiguna, batzuetan deserosoa zaigulako, ikusarazten digulako, izendatzen duelako. Juan Antonio Gonzalez Iglesiasek Un ángulo me basta liburuko poema batean, “Arte poética” izenekoan, dioena egiten du. Si no quieres quedarte a mirar la tormenta yo la miro por ti. Baina lehen aipatutako umorez, maite duen norbaiti hizketan ari balitz bezala, oso berea den zerbaiti buruz.

Begiratzaile hain argia izatea ez da zenbaitetan doan ateratzen. Idazle kamikaze xamarra dela esatera nindoan, baina ez da hori: Zaldua ez doa hiltzera. Zuzenagoa da beharbada errealitatea a porta gayola hartzen duela esatea. Bestalde, historialaria delako ere bai agian, gauzak ordenatzeko beharra dauka. Elkarrizketetan entzun/irakurri izan diot beretzat garrantzitsua irakurtzea dela, dena idatzita dagoela eta, beretzat, idaztea ez dela irakurtzea bezain garrantzitsua (nahiz liburutegitik etxeratu eta tekleatzen jartzen den, berak dioenez, inbidiaz ziur asko). Normalean Ibanek gezurrak idazten dituenean ere egia esaten badu ere, baieztapen hori ez diot sinesten. Ibanek bizitzaren/munduaren desordena, logika falta, koherentzia falta, bidegabekeriak… izugarrizko inpotentziaz bizi dituela esango nuke, eta gure zorionerako, inpotentzia horri ihes egin beharrean, aldarrikatu egiten du, denok ikusteko/ulertzeko moduan ordenatu ondoren. Normalean fikzioaren bidez. Oraingo honetan saiakeratxoen bidez.

Gaur egunari idazten dio Ibanek, historialari on gisa, gaur egunak segituan kolpatzen baitu bera, eta berehala ematen digu inguratzen gaituenaren kronika: horren adibide dira euskal literaturari buruzko saiakeratxo hauek, ez baitira libururako idatziak, unean unean argitaratuak baizik, une horretan kolpatu duenari erantzuteko. Baina gauzen funtsa ikusteko azkartasun hori mantso eratutako jakituria baten ondorioa da, bat ere bat batekoa ez den aurretiko eskema interpretatibo batena. Bestela anekdota gisa pasa daitezkeen kontuei testuingurua eta zentzua ematen die Ibanek, eta horrela ematen die dagokien garrantzia. Beraz, egia izango da berak dioen eran dena idatzita dagoela, baina gaur eguna gaur bakarrik gertatuko da gaurko moduan, eta norbaitek izendatu behar du gaur egun hori dagokion ñabardura jarrita, kontraesanari dagozkion izen-abizenak emanda: horretarako behar ditugu Iban Zaldua bezalakoak.

Liburu honetan errepikatzen den Ibanen beste konstante bat laburtasunaren aldeko apustua da. Horretan bere ipuinen oso antzekoak dira liburu honetan bildutako saiakeratxoak, erritmoaren aldetik, ekonomiaren aldetik, bizitasunaren aldetik. Laburtasun horrek irakurle gisa akats bat egitera eraman gaitzake: dena kolpetik irakurtzearena. Egia esan, liburua nahigabe irentsi baitezakegu. Erritmoak harrapatu egiten zaitu eta, Ibanen ironiarekin bat egiten baduzu, liburuan geratzeko gogoak harrapatzen zaitu eta nahi gabe pasatzen dituzu orrialdeak. Baina irakurketa pausatuago bat egokiagoa dela iruditzen zait, Ibanen laburtasuna orriak alperrik ez betetzearekin lotuta baitago, eta ñabardura asko gal daitezke denak kolpetik irakurrita.

Bukatzeko, liburuez aritzeko gehiegi erabiltzen dela iruditzen zaidan hitz bat erabiltzeko tentazioa dut. Ausarta. Unibertsitatean ikasle nintzela izan nuen nik Iban Zalduaren berri bai irakasletzat, nire irakaslea zelako, bai idazletzat: taula gainean ikusi nuen lehen aldian, Gerardo Markuletarekin ari zen “Poesiaren alde, poesiaren kontra” emanaldian. Polemizatzen ezagutu nuen, beraz, bere klaseak ere eztabaida konstante bat zirenez. Aierbek hitzaurrean Rafael Reig aipatzen du liburuaren harira, eta niri, gogora etortzen zaidana Chestertonen (liburuan aipatzen da idazle hori) eta Bernard Shawren arteko eztabaida bat da, liburu batean jaso zena. Nik gazteleraz irakurri nuen: ¿Estamos de acuerdo? izena du eta oso dibertigarria da. Bi idazleek kontzesiorik gabe eztabaidatzen dute, elkar zirikatuz, gauzei dagozkien izenak jarrita. Eta Ibanek izen-abizenak jartzen ditu bere liburuetan. Horregatik izan dut “ausarta” adjektiboa erabiltzeko tentazioa, gurean zaila delako aipatu dudan Ibanen eta Markuletaren emanaldian edo Chestertonen eta Shawren liburuan sumatzen zen giroa aurkitzea: eztabaida umoretsua, baina zorrotza… Niri gustatuko litzaidake Ibanen saiakeren erantzunak irakurtzea, bertan aipatutakoek (aurkezpenera gonbidatuta egon behar lukete) edo beste edonork maila bereko erantzun ironiko, zorrotz eta burutsuak ematea. Horretarako gai bagina, ez nuke “ausarta” adjektiboa erabili beharko, estimulatzailea, gogo-pizgarria, dibertigarria… erabiliko nituzke. Eta liburua hala dela iruditzen zait: argigarria, zirikatzailea, gogo-pizgarria, adimentsua eta dibertigarria.

Ni desiatzen nago volgalari ohien email-katean gaurkoaren kronika nola egiten digun irakurtzeko. Beharbada, zuek ere irakurriko duzue hurrengo libururen batean.

Inline image 1