Ezkutuan

Badago, duela ez hainbeste irakurri nuen Patricia Highsmith egile estatubatuarraren biografia batean (1921-1995), atentzioa eman zidan xehetasun bat, ezagutzen ez nuena: bere lehenengo urrats profesionalak, idazle bezala alegia, komikiaren munduan eman zituela. Zertan, eta Urrezko Aroko goiburu batzuentzako gidoigintzan, alajaina –komikiaren historia ezagutzen ez dutenentzat, «Urrezko Aroa» deitzen zaio, Estatu Batuetan, super-heroien komikien lehenengo labealdiari, hots, Superman, Batman, Linterna Berdea, lehen Amerika Kapitaina eta enparauak eman zituena, 1930 eta 1950eko hamarkaden artean, oro har–. Highsmith, filologia ingeleseko eta idazketa sortzaileko unibertsitate-ikasketak egin ondoren, Harper’s Bazaar edo The New Yorker bezalako prestigiozko aldizkarietan saiatu zen lana aurkitzen, besteak beste, baina guztiek atzera bota zituzten haren eskakizunak. Eta, modu horretan, 1942 eta 1948 bitartean, hogeita koska urte zituela, zenbait komiki-argitaletxerentzako egin zuen lan free-lance gisa, hala super-heroien istorioak idatziz –esaterako, Black Terror, Fighting Yank edo The Destroyer bezalako pertsonaienak, guztiak bigarren edo hirugarren mailako figurak Urrezko Aroan, eta gaur egun aski ahaztuak–, nola bestelako aldizkarientzat, komiki historikoa edo westernaren generoa jorratzen zutenak.

Joan Schenkar bere biografoak (Patricia Highsmith. El talento de Miss Highsmith, Circe 2010) espekulatu egiten du gertatuko litzatekeenaren inguruan baldin eta Highsmith, Timely Publications Stan Lee-ren orduko argitaletxearentzako ere lan egin zuena, Spider-man neurotikoaren gidoiak idaztera iritsi izan balitz. Baina hori ezinezko historiko bat da: egia da Highsmith Timelyko heroi batzuen istorioak gidoitu zituela, The Destroyerrenak adibidez, baina Leek ez zuen Spider-man asmatuko askoz ere geroagora arte, 1960ko hamarkadako «Zilarrezko Aroan» hain zuzen, Timely iluna Marvel Comics –laster– ahalguztiduna bihurtu zenean. Ordurako Highsmith idazle ezaguna zen mundu mailan, eta ez zuen inolako interesik erakusten komikiaren munduarekiko.

Are gehiago, mundu horrekin lotu zezaketen pista guztiak sistematikoki ezabatzen saiatu zen, bere hastapenei buruz hitz egiten zuenean ez baitzuen sekula aipatu: soilik hil ondorengo ikerketa biografikoek azaleratu dute egilearen ibilbide «literarioaren» alderdi hori (berriki argitara eman diren haren egunerokoetan, agian, irakurri ahal izango dugu, zuzenean, Highsmith komikigilearen inguruko xehetasun gehiago, baina haren egunerokoak eta koadernoak kontsultagai zeuden, Suitzako artxibategi batean, ikertzaileentzat, beraz, alde horretatik ezin ditugu berri askorik espero). Edonola ere, komikigintzaren «aro higshmithar» hori ez da nolanahikoa, nire ustez, sei urte ez direlako preseski gutxi, idazle baten formazio-prozesuan. Eta ia ziur nago komiki-gidoilaritzak, are gehiago Estatu Batuetan praktikatzen denak –industria-kate fordista baten gisan funtzionatzen zuenak, orduan eta baita egun ere–, eragina izan zuela istorioak eraikitzeko bere estiloan. Apaindurak saihesteko eta argumenturako funtsezkoa ez dena alde batera uzteko bere joeran, adibidez.

Baina Patricia Highsmith kultura garaiaren eta masa-kulturaren arteko zanga oso zabala zen une historiko batean hazi zen, eta bere jomuga goi mailako idazlea bihurtzea zen; hala, Truman Capote-ren bitartez Yaddo-ko idazle kolonian denboraldi bat pasatzeko gonbita lortu zuenean, komikien mundua utzi eta bere lehenengo nobela ondu zuen, Ezezagunak tren batean (1950), fama kuotatxo bat eta independentzia ekonomikoa eskurarazi ziona; Alfred Hitchcock-ek film bihurtu zuen berehala, arrakastaz (1951). Eta prestigiozko idazlea bihurtzeko asmo horretan, zer esanik ez, pulp komikiekin izan zezakeen lotura oro ukatu beharra zeukan. «Ukatu» zuen bezala, Claire Morgan ezizenaren bitartez, The Price of Salt bere bigarren nobela idatzi izana (1953), haren eduki argiki lesbikoak bere karrera kaltetu zezakeelakoan –orduz geroztik literatura homosexualaren klasiko bat bihurtu da, besteak beste lehenengoetarikoa izan zelako ez zuena protagonista lesbiana patu tragiko batera kondenatzen; duela ez hainbeste pelikula bihurtu zuten hura ere, Carol izenburupean (Todd Haynes, 2015)–.

Badakit, ez dago zertan gehiegi harritu: ez al dira, azken finean, faltsukeria eta gezurra Highsmithen literaturaren leit motiv nagusienetakoak?

Highsmithek bere helburua lortu zuen ala ez eztabaidagarria da. Estatu Batuetan, bere aberrian, eta salbuespenak salbuespen, generoko idazletzat jo izan dute betidanik, eta «suspensearen dama» bihurtu. Masa-kulturatik gertuago, beraz, goi-arnasako Parnasotik baino. Agian horregatik zuen maiteago Europa, bizitokia izan zuena bere helduaro ia osoan: kritika europarrak idazle handi baten trataera eman izan dio, oro har, eta haren aldezleen artean Graham Greene edo Peter Handke mailako idazleak aurki daitezke –nahiz eta miresmena ez zen, itxura batean, elkarrekikoa: Handke nahiko idazle aspergarria iruditzen zitzaion ahoan bilorik ez zeukan Highsmithi…–.

Ezin dut burutik kendu Highsmith lasaiago bizi ahal izango zela, alde horietatik guztietatik, urte batzuk geroago jaio izan balitz: ez zukeen bere bigarren nobela ezkutatu beharko, eta, komikiak azken hamarkada hauetan iritsi duen prestigioa lagun, ez zukeen zertan itzaletan utzi bere gidoilari garaia, kontu lotsagarria bailitzan.

(Baina urte batzuk geroago jaio izan balitz, agian ez zen bihurtuko ezagutzen dugun idazle gupidagabe eta zorrotza. Eta kontu ezkutuez beteriko bere obra ez zen, menturaz, horren kitzikagarria izango).

Schenkarrek gogorarazten duen bezala, Highsmithi behin betiko fama eman zion Ripley trebea nobelaren hasieran (1955), protagonistaren iruzurren lehen biktimetako bat Frederick Reddington komikigilea da: Tom Ripleyk «estafagarrien» zerrenda batetik aukeratzen du, zeinetan, harekin batera, ilustratzaile bat, musikari bat, argazkilari bat eta kazetari bat agertzen baitira. Ba guztien artean komikigilea aukeratzen du, hain zuzen ere.

Gauzak ezberdinak izan balira, zerrendako besteetako bati egingo zion maula, apika.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko uztailaren 24an. Argazkia Ruth Bernard-ena da, 1948an ateratakoa, eta gorago aipatutako Joan Schenkarren biografiatik hartu dut].

Berak idatzi izan balu bezala

Azken hilabeteetan dezente egon naiz irakurtzen, han eta hemen, Carson McCullers idazle estatubatuarraz (1917-1967): ikasturte honetako Gasteizko Irakurle Klubaren azken saioa Kafe tristearen balada ipuin liburuaren inguruan antolatu dugu (Pasazaite, 2020; Asun Garikano itzultzaile), eta hura prestatzeko biografiak, antologiak eta egilearen beraren beste liburu batzuk irakurtzen aritu naiz. Tarte on bat igaro dut haren konpainian, eta baita une deseroso batzuk ere, ez delako egile eredugarri eta maitekor horietako bat, muturretara jotzeko joera zutenetakoa baizik, eta pixka bat zitala, orobat, hurkoarekiko harremanetan. Aldezle fidelak izan zituen arren –Tennessee Williams adiskide handia bezala–, bere garaikide gehienek –Lillian Hellman-ek edo Truman Capote-k, adibidez– txakurrarenak kontatzen zituzten McCullersi buruz: arreta bereganatzeko haren premia larriegiaz, egotismoaz, mihi gaiztoaz. William Faulkner, Eudora Welty edo Katherine Anne Porter bezalako bere maisu-maistrak aparte utzita, «Hegoaldeko Gotikoaren» beste autore gehienak –Capote bera, Flannery O’Connor, Harper Lee…– bere estiloaren imitatzaile hutsak zirela uste zuen, eta ez zen mozten hala aldarrikatzeaz, okasioa ematen bazitzaion.

Idazleak, badakizue.

Obra gutxiko egiletzat hartzen da McCullers, eta liburu kopuruari begiratzen badiogu, objektiboki, hala izango da, ez dut ezetz esango. Baina obraren intentsitateari erreparatzen badiogu, ez dakit nik ikuspegi hori guztiz zuzena den: bere jardueraren aldi nagusian, 1937 eta 1950 bitartean –apenas hamarkada eta koxka bat!– Bihotza ehiztari bakartia da (1940), Islak begi urrekara batean (1941) eta Eztei-kidea (1946, gaztelaniaz Frankie y la boda bezala itzuli ohi dena) nobelak idatzi eta argitaratu zituen –hots, hiru mugarri, asko saldu zirenak eta iskanbila dezente sortu zutenak, bere garaian, eta saltzen eta aztertzen jarraitzen direnak–, Eztei-kidea beraren antzerki-egokitzapena (1951, beste obra baten gisa jo dezakeguna), eta Kafe tristearen balada osatzen duten ipuinak (1951an bildu zituenak liburuki batean, nahiz eta eleberri labur nagusia, izenburu berekoa, beste maistra-lan bat, Harper’s Bazaar aldizkarian atera 1943an); horretaz guztiaz gain, han-hemenka kaleratutako beste zenbait narrazio, artikulu, poema eta testu batzuk argitaratu zituen, aldi hartan.

Egia da orduz geroztiko bere produkzioa asko murriztu zela: 1948an gorputz erdiko paralisi batek jo zuen –umetan gaizki diagnostikatutako sukar erreumatiko batzuen albo-kaltea–, eta sekula ez zen iritsi garai hartako sormen eta arrakasta maila izatera. Reeves senarrarekin izan zituen tirabirek –bi aldiz ezkontzera iritsi ziren– eta bizitza gogorrak –gizonak 1953an bere buruaz beste egin zuen– ez zioten sobera lagunduko, ziurrenik. Ezta senar-emazteek konpartitzen zuten alkoholismoak ere –Kafe tristearen baladan badago gai honi buruzko ipuin eder bat, “Etxe barruko dilema” izenburukoa, ikaragarri zorrotza eta, aldi berean, samurra, fikziozko idazkeraren bertuteak zeintzuk diren oso ondo ematen dituenak aditzera; autobiografiaz beteriko «testigantza» askok baino gehiago bai, behintzat–. Zorionez, garai horretarako bere liburuen salmentetatik bizi ahal izan zen, eta liburu horien adaptazioek ematen zituzten eskubideetatik –McCullersen lanak sarri eraman dira oholtzara eta, batez ere, zinemara: filmik ezagunena, alde horretatik, Islak begi urrekara batean izango litzateke, Elizabeth Taylor eta Marlon Brando-rekin, John Huston-ek zuzendu zuena 1967an–.

McCullers idazle-prodigio bat izan zen: oso gazterik ezagutu zuen kritika- eta salmenta-arrakasta –apenas zituen hogeita bi urte Bihotza ehiztari bakartia da argitaratu zuenean: berriro diot, hogeita bi, 22–, eta horrek azaldu lezake, neurri batean, haren inguruan metatutako inbidiak eta azpikeriak, zeinei, bistan denez, ez baitzien betiere dotoreziaz aurre egiten jakin. Eta, hori gutxi balitz, ez zen sekula pertsona konbentzionalegia izan: hura bezalako garai batean, 1940ko hamarraldian, ez zuen bere bisexualitatea ezkutatzen, eta ikuspegi politiko argiki progresistak defendatu zituen, Hegoaldeko afroamerikarrekiko arrazakeriaren auzian esaterako. Egia da une hura 1950eko hamarraldi kontserbatzaileagoa baino «irekiagoa» izan zela, eta McCullersek, garaiko beste idazle estatubatuar esanguratsu batzuek bezala, denboraldi luzeagoak edo laburragoak pasatu zituela Europan –Frantzian eta Italian, nagusiki–. Baina ez da, edonola ere, meritu makala.

Kontua da –iritsi naiz, azkenik, ohar honen muinera– McCullersen inguruko materiala biltzen ari nintzela, Charles Bukowski-ren (1920-1994) poema honekin egin nuela topo, izenburu horixe zeukana hain zuzen: “Carson McCullers”. Hala dio:

(Ondo egiten duzu nire itzulpen-trebetasunaz ez fidatzean, beraz, hemen daukazu jatorrizkoaren lotura, gaztelaniarako itzulpen batekin batera. Poema, 1981ekoa, Poetry/LA aldizkariaren 4. zenbakian argitaratu Bukowskik, beste pare pieza batekin batera, 1982ko udaberrian, eta The Night Torn Mad With Footsteps hil osteko bilduman agertu zen gero, 2001ean; zenbait antologiatan aurki daiteke, eta horietako agian ezagunena –eta zabalena– John Martin bere betiko editoreak osatutako The Pleasures of the Damned: Poems, 1951-1993 da, Ecco 2007, baduena gaztelaniazko itzulpena, Visor argitaletxean: Los placeres del condenado, 2011 –ez dut frantsesezko ordainik aurkitu–).

Poemak, zer esanik ez, atentzioa eman zidan. Alde batetik, zer ikusirik ez zeukalako McCulllersen heriotzari buruz irakurrita neukanarekin. Eta, bestetik, fabulazio hutsa zela konturatu arren, oso zehatza iruditu zitzaidalako aldi berean; tira, agian «hutsa» hori kendu beharko nuke «fabulazio» hitzaren ondotik.

Izan ere, McCullers ez zen itsasontzi batean hil, New York estatuko Nyack herriko ospitalean baizik, burmuin-hemorragia baten ondorioz, eta koman aste batzuk eman ondoren; haurtzaroko eta gaztaroko Georgia utzi ondoren, Nyackeko etxe batean bizi zen aspalditik –bere amarekin batera, garai batean–. Ez dago dudarik idazlearen alkoholismoak, aipatu bezala, lagunduko zuela amaiera hura azkartzen, baina ezin da esan horrek hil zuenik, ez behintzat bere aspaldiko gaitzek baino neurri handiagoan. Eta egia da, bestalde, ez zela hainbeste eginda zuela, 1967ko martxoan, nahiko egoera kaskarrean eta gorabehera askorekin, Irlandarako bidai bat, John Hustonek gonbidatuta, ospakizun gisa, errodatzen amaitu berria baitzeukan McCullersen Islak begi urrekara batean nobelan oinarritutako pelikula. Baina bidai hura, 1940ko hamarkadan Europara edo Europatik egin zituenak ez bezala, hegazkinez egin zuen, ez transatlantikoz. Eta, edozein modutan ere, ez zen bidaian hil –hura egin izanak osasunarentzako lagungarri izango ez bazitzaion ere–, bost hilabete geroago baizik, 1967ko irailean. McCullersek ezin izan zuen, azkenean, filma muntatuta ikusi.

Bukowskiren poema, beraz, fantasia da guztiz. Eta, hala ere, asmatzen duela esango nuke; azken batean, McCullersen oso zalea zen Bukowski, eta, David Stephen Calonne-k azaltzen duen bezala, Bihotza ehiztari bakartia da bere nobela kutunetako bat zen (cfr. Bukowskiren Ausencia del héroe. Relatos y ensayos inéditos (1946-1992)ren hitzaurrea). Poeman, McCullersek erabilitako bi gai nagusienetako batzuk azpimarratu ondoren –bakardadea/estrainiotasuna, eta maitasuna/maitasunaren desorekak–, Europarako bidaia hainbestetan egin zuen modu «tradizional» bezain «literarioari» erreferentzia eginez, heriotzaren zartako siku eta gupidagabeaz kontziente egiten gaitu poetak, McCullersengandik –eta merezi duen edozein idazlerengandik– geratuko zaiguna azpimarratzeko, azkenean: haren obra alegia. McCullersen heriotza imajinarioa –Bukowskik imajinatutakoa–, McCullersen beraren obra izango balitz bezala aurkezten baitzaigu poeman, azken batean.

Agian tontakeria irudituko zaizue, baina niri, zirkunstantzia haietan, eta McCullersez hainbeste irakurri ondoren, Bukowskiren poemak hunkitu egin ninduen. Besteak beste, fikzioarekin –kasu honetan gezur hutsekin– zenbat egia adierazi daitezkeen erakutsi zidalako, beste behin.

Eta kito, ohar honekin amaitutzat joko dut 2020-21 kurtso latz honetako Oharrak & Hondarrak blogaren jarduera. Eskerrik asko irakurtzeagatik, eta, dena ondo bidean, datorren ikasturtera arte!

[Kafe tristearen baladaren 1963ko Broadway-eko Edward Albee-ren antzerki-egokitzapenaren argazkia, Friedman-Abeles estudioaren eskutik, New Yorkeko liburutegi publikoko erabilera libreko artxibotik hartua].