Poesia eta poetak, gauza goren horiek

Aitor dut disfrutatzen ari naizela Louise Glück idazle estatubatuarrari emandago Nobel sariak Espainiako argitarapen sisteman eragindako zalapartatxoarekin.

Alde batetik, istorioaren beraren bilakaeragatik. Hasieran argitaletxe gaixo eta zapaldu baten kontakizun perfektua aurkeztu zitzaigun, Pre-Textos, independentea, txikia, egile ilun baten aldeko apustua egin zuena Europan beste inork baino lehenago eta areago, eta, oztopoak oztopo, salmenta barregarriei aurre eginez, apustu hura behin eta berriro berretsi zuena, poesiaren –barkatu, Poesiaren– alde noski. Eta, hara non, Nobelaren loteria egokitzen zaiolarik, eta Nemesi ezin egoki baten eskutik –Andrew Wylie mega-agente literarioa, zeinari huts egin gabe eransten baitzaio bere Txakala ezizen ezin esanguratsuagoa–, poza putzura: eskaintza onenaren bila, bere obra guztiarekin Pre-Textos abandonatzeko prest agertu da poeta –soilik agente maltzurraren azpikeriaren kontua zenik laster baztertu da–, eta ez hori bakarrik, Pre-Textosek jadanik argitaratuta zeuzkan liburuen aleak suntsitu beharko lituzke, argitaletxe berriak berrargitara ditzan. Andrés Trapiello inefablea –eta Pre-Textoseko autorea– buru, elkartasun uholdetxoa abiatu zen berehala sareetan, Goliathek zanpatutako Daviden alde.

Baina istorioak, askotan gertatzen den bezala, ifrentzua zeukan: kasu honetan, Pre-Textos argitaletxe “txiki” –independeenteen egonda ere, ez da preseski txikienetakoa– eta “gaixoaren” praktika ez bereziki eredugarriena: antza denez, Glücki egindako ordainketetan atzeratuta ibiltzen ziren, azkeneko liburuaren azalari buruz ez zuten egilea kontsultatu, eta, okerrena, liburuen gaineko eskubideak iraungita zeuden arren, horien aleak saltzen jarraitzen zuten –nik auziaren inguruko artikuluetan irakurri ez dudan laugarren jokabide negatibo bat ekarri nahiko nuke gogora, kontsumitzaile naizen aldetik: Pre-Textos argitaletxearen liburuen prezio txit altuena, are azken urteotan bataz beste nahikoa deskontrolatu den sektoreko salneurrien testuinguruan–. Azkenean, jakin denez, Visor argitaletxeak onartu du Andrew Wylieren agentziaren eskaintza, eta hura izango da Glücken obra gaztelaniaz (ber)argitaratuko duena: Pre-Textos bezain “txikia”, “independentea” eta “purua” den argitaletxe bat alegia –nik biei buruz entzun ditut, adibidez, literatur lehiaketei buruzko ustelkeria istorio polit askoak–. Goliath erraldoi-zanpatzaile bezala ez zait iruditzen “maila” ematen duenik, zer nahi duzue esatea…

Baina, bestetik, kontuak grazia egin dit, batez ere, berriz ere berresten duelako, besterik esaten duten ahotsen kontra, zein lurtarra den poesia, genero goren hori, zeinari buruz beti egongo baita, askotariko alibietan babestuta, defendatuko duenik ez dela literatura, hortik harago dagoela, horren gainetik alegia, eta ñi-ñi-ñi-ñi. Irakurri dudan azkenekoetariko bat Joan Margaritena izan zen, azkenaurreko Cervantes sariarena, ama hizkuntzaren aitzakia zela bide, eta poesia, musikarekin batera, “kontsolamendurako tresna bakarra” dela lasai asko adierazi ondoren –azpimarra nirea da–, hala erantzun ziona, kartsu, elkarrizketatzaile bati: “Poesia ez da literatura, joder. Musikatik gertuago dago, hiztegitik urrunago prosa baino. Badira poesiarako negargarriak izan diren bi pertsonaia. Eta hori Platonekin hasten da, poeta hiritik bota baitzuen. Adituak eta irakasleak dira. Eta ni berrogei urtez izan naiz irakasle, beraz, aldarrikatu dezaket. Poesia genero literario bat dela… baina zer demontre esaten didazu? Orduan zergatik ezin dut idatzi ama hizkuntzarik gabe? Poesiak, ados, katedral baten itxura izan dezake, arbotanteekin, gangekin, zerbait miragarria… Baina hori ez da garrantzitsuena, kripta da garrantzitsuena, eta kripta lurrean dagoen zulo arrunt bat da, eta hori ama hizkuntza da; kripta hori gabe ez dago katedralik, ez dago ezer”. Ez dakit Arestik zer esango zukeen halako adierazpen batzuen aurrean, baina imajinatu dezaket. Ni, beti bezala, zur eta lur geratzen naiz halakoak, poeten artean nahiko ohikoak direnak, irakurtzean edo entzutean.

Tira, ikusi dudanagatik, Glück ez da tankera horretako poeta, eta poztutzen naiz. Edozein idazlek bezala, badaki literaturaren unibertsoaren katebegi ahula dela –ekonomia kapitalista batean, merkatuarena–, eta testuinguru horretan aurrera egin nahi izan du, argitaletxeen praktika zalantzagarrien kontra, irabazi handiagoak eskuratzeko ahaleginean –hortik ere probetxua, ziurrenik ez bereziki handia, aterako duen agente marrazo baten laguntzaz–.

Edozein literatok bezala, hain zuzen ere. Izan ere, oraindik ez da ezagutu Literaturako Nobel Sariari uko egin dion poetarik, ezta?

(Honek guztiak argitaletxeen praktiken inguruko hausnarketa bat zirriborratzera eraman nau, dekalogo moduan antolatu dudana. Baina asteburu honetako Ortzadar gehigarriko nire zutaberako utziko dut, axola ez bazaizue).

Ipuinak aiztoak dira –metafora zaharrunoekin osatutako panfleto bat–

1.- Poesia, beste hark esaten zuen bezala, mailua bazen, ipuinak aiztoak direla aldarrikatu nahi dut. Poesiak errealitatea kolpatu dezake, ez naiz ni kontrakoa esaten ausartuko, baina fikziozko narrazioek, ondo egiten badute beren lana, erditik moz dezakete errealitate hori bera, edo, behintzat, albo batetik, azalaren –eta, batzuetan, are gantz ehunaren– azpian dagoena agerian utziz.

Dotoreagoa dena, maiz, mailu batek eragin ditzakeen koskorrak baino.

2.- Ipuinek, aizto eraginkorrenek bezala, ahoa eta bizkarra dituzte: bata zorroztua eta bestea kamutsa. Azken horretatik ibili behar du, onik eta osorik dagoela uste duela, irakurleak irakurraldian zehar. Baina ahoak uneren batean edo bestean ebaki behar du irakurlea, edo zartatu. Edo, gutxienez, zulatu, arinki bada er

Bestalde, existitzen direla jakinda ere, bi ahoko aiztoak, herri-jakinduriak aspaldi ebatzi bezala, ez dira batere gomendagarri. Belarra, Harkaitz Canorentzat aiztoa baino zorrotzagoa dena, halakoa da, bi ahokoa, eta ondorioz, ez bereziki baliagarria.

3.- Izan ere, ez al da izan, historikoki, ganibeta traidoreen arma kutuna? Ba ipuinak ere, ipuin izateko, traizio egin behar dizu irakurle gisa, moduren batean edo bestean.

Juan Kruz Igerabidek esan bezala, “saldukeriaren aiztoak zauritzen zaituelarik, ez da samurra gizaki zuhur gisa jokatzea”. Eta horixe du helburuetako bat literatura onak: irakurlea durduzatzea, lekuz kanporatzea, gizaki zuhur gisa aritzeari utz diezaion, irudimenean, eta une batez sikiera.

4.- Alde horretatik aiztoa ez da, ziurrenik, ezpata bezain arma noblea –noblea, edo nobela–. Baina berdin da hilgarria, eta, zalantzarik gabe, eramangarriagoa da.

Eta eramangarritasuna izan beharko litzateke, Italo Calvinok eta Enrique Vila-Matasek bide ezberdinetatik aspaldi aldarrikatu bezala, literaturaren tasun nagusienetako bat. Nobela batzuek –barkatu, ezpata batzuek esan nahi nuen– nekez betetzen duten zerbait, maiz.

5.- Bistan denez, mota diferenteetako aiztoak daude; zuen mahai-tresneria gure etxekoaren antzekoa bada, hots, garai eta jatorri askotariko trasteen sedimentazioaren ondorio, badakizue zertaz ari naizen. Jakingo duzuen bezala badagoela aizto mota bat apenas erabiltzen dena –gurina ogi txigortuan zabaltzeko ez bada–, eta, azkenean –halakoak sekula ez direlako galtzen–, sukaldeko ugariena bihurtzen dena: punta biribilduna, eta zerrarik apenas ez duena, hots, aizto izena ere merezi ez duena kasik; liburu dendetan ere horixe da, tamalez, joriena.

Saia zaitezte halako batekin ebakitzen, literarioki plazera  hartzen: triskantza ikaragarria izango da. Katharine Hepburnek behin esan zuen bezala, “aizto zorrotz batek du bizkorren ebakitzen, eta gutxien egiten du min”.

6.- Aizto motez ari garela: bisturia, funtsean, aizto bat da.

Eta, ados, egia da Flaubertek esan zuela “arima ezin dela bisturi batez aurkitu”. Baina hori da esan zuenean ez zelako, hemen bezala, metaforikoki aritu. Michael Ondaatjek, ordea, bide hori hartu zuen adierazi zuenean: “Idazleak luma erabiltzen du, bisturiaren edo sopletearen ordez”.

Luma. Bai, hori ere zaharkitu samar geratu da, aipu eta metafora gisa…

7.- Duela gutxi Sonia González idazleari irakurri diodan bezala –bere aitaren ikaskizun bat gogora ekarriz–, gizon bati labana sartu behar bazaio, ez da arma pelikuletan egiten duten moduan hartu behar, hau da, goitik apuntatzen eta parte zorrotza atzerantz: labanak zuzen hartu behar dira, zorrotza gorantz, atzetik apur bat ezkutaturik eta inpultsoa bilatuz, eta sabel partera zuzendu. Zeren eta, goitik eginez gero, edozeinentzat erraz izango bailitzateke labanaren ibilbidea gelditu eta eskutik kentzea.

Ipuinekin eta, oro har, literaturarekin, berdin gertatzen da aholkugarri: zorrotza gorantz, eta eskua –idazlearen eskua– beti atzean, ezkutuan eta ondo babestuta.

8.- Beste era batean esanda: fikzioa da gure ipuinen, gure aiztoen osagai nagusia.

Baina, betiere, egia dosi bat izan behar dute beren baitan, osagarri ñimiño eta bereizgarri bezala sikiera: Ramon Saizarbitoriak Gorde nazazu lurpeanen ezarri bezala, “erabiltzen jakinez gero, ez dago egia bezain ganibet zorrotzik”.

9.- Edonola ere, eta aurrekoarekin lotuta, aiztoa manejatzera doanak –idazleak– gehiago jakin behar du kontatzen duenaz –pertsonaiez, egoerez, aurrekariez eta ondorioez– ipuinean islatzen dena baino. Abraham Lincolnek argi utzi zuen: “Zortzi ordu badauzkat arbola mozteko, zazpi ordu emango ditut nire aiztoa zorrozten”.

Aurretiko lan hori egitea beharrezkoa den arren, ezin da dena erabili ipuinean. Horretarako daude nobelak, zeinetan araua kontrakoa izan baitaiteke lasai asko, hau da, beharrezkoa dena baino are gehiago kontatzea…

10.- Ipuin bilduma batzuk mahai tresneria txukun horietakoak bezalakoak dira, aurrezki kutxetan opari ematen zituzten belusezko kaxetan ondo ordenatuta datozenak, guztiz homogeneoak. Eta beste batzuk, ordea, suitzar laban baten antzekoak dira, erabilera anitzezko atal ezberdinez osaturikoak, edo, nahiago bada, gorago aipatu ditudan mahai tresnen sukaldeko ohiko tiraderak bezalakoak, jatorri, forma eta garai ezberdinetako aiztoz, koilarez, sardexkez eta bestelako trastez gainezka.

Nik mota horretako ipuin liburuak maite ditut, eta Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzakek, zerbait izatekotan, suitzar laban horietako bat izan nahiko luke. Edo, ados –izan nadin metaforikoki lurtarrago–, tiradera nahaspilatsu bat.

 

[Testu honen zati batzuk Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak ipuin liburuaren Donostiako aurkezpenean irakurri eta komentatu nituen, 2018ko irailaren 11an, Ana Malagon eta Aitor Arregiren konpainia noblean. Idatzi ondoren bururatu zitzaidan –ziurrenik norbaiti ebatsi diodan, baina gogoan ez dudan– aforismo moduko hau: “Metafora literaturaren minbizia da“].

azala skbeng

Gertakari historikoa euskal literaturan

Gabonetako opor hauetan euskal literaturarentzat historikoa den zerbait gertatu da, jende gutxi ohartu arren.

Halako batean, WhatsApp bitartez eta –imajinatu nahi dut– niri egun erraitsu hauek borondate onez zoriontzeko asmoz, lagun batek poema hau bidali zidan –eta, niri bezala, sartuta nagoen taldeko beste kide batzuei–:

Oharkabean badatoz
Abenduko azken egunak,
Eta gogoan ditugu
Urteak eman dituenak.
Asko ta asko izan dira
Aurtengo gertakizunak,
Batzuetan gauza alaiak
Eta besteetan ilunak.
Baina albora ditzagun
Betiko karga astunak,
Ta etxekoekin batera
Gozatu ospakizunak
Lekua har dezatela
Bake eta maitasunak
Besarkada bat bihotzez
Urte berri on lagunak.

Kirmen Uribe

Poema diot, zeren eta, nahiz eta bigarren irakurraldian argi geratzen den bertso bat dela, zehazkiago, paratestuak –kasu honetan “Kirmen Uribe” sinadurak– poema gisa irakurtzera eramaten du hartzailea, hasiera batean bederen.

Egiletzan konfiantza izatera eramaten duen bezala. Baina berehala hasten dira susmoak. Bigarren irakurraldi ez horren sinesberan errimaz ohartzen da irakurlea, eta nola horrek ez duen bat egiten Uriberen orain arteko estilo poetikoarekin. Testuaren kalitate eskasak gainontzekoa egiten du. Sarean begiraldi bizkor bat eman eta, bai, hantxe dago, ez oso sarrera ugariekin –Googleren arabera, behintzat–, baina anonimo –saiatu naiz interneten eskura dauden bertso-gordailuetan ere bilatzen, baina aitor dut tresnak ez ditudala nahikoa ezagutzen eta agian ez dudala zuzen egin–. Inguruko euskaldun batzuei galdetu eta, bai, haiek ere jaso dute mezu elektroniko, Instagram edo Facebook bitartez orobat, sinadurarik gabe baina. Ez dakit PowerPoint aurkezpenik egin den jada bertso-lerro horien inguruan, dagozkien paisaia elurtsuen argazki goxoez edo agian katutxoez hornituta, baina ez litzateke arraroa izango. Argi dagoena zera da: testuaren oihartzungileetako batek, gutxienez, apokrifo bihurtu duela, euskal egile ezagun bati egotziz. Eta, nik errebotatu ez dudan arren, litekeena dela testua hortik ibiltzea, sinadura horrekin, bere faketasunean bon-bon.

Operazioa bistakoa da, eta behin baino gehiagotan praktikatu izan da, gaztelaniazko alorrean behintzat. Oso ezagunak dira Jorge Luis Borgesi egozten zaizkionak, azken hamarraldi hauetan behin eta berriro azaleratu direnak, Internet zabaldu zenetik batez ere. Horixe da, dirudienez, “Instantes” poemaren kasua, blog honen irakurle batek baino gehiagok ezagutuko duena, apika:

Si pudiera vivir nuevamente mi vida.
En la próxima trataría de cometer más errores.
No intentaría ser tan perfecto, me relajaría más.
Sería más tonto de lo que he sido, de hecho
tomaría muy pocas cosas con seriedad.
Sería menos higiénico.
Correría más riesgos, haría más viajes, contemplaría más atardeceres,
subiría más montañas, nadaría más ríos.
Iría a más lugares adonde nunca he ido, comería
más helados y menos habas, tendría más problemas
reales y menos imaginarios.
Yo fui una de esas personas que vivió sensata y prolíficamente
cada minuto de su vida; claro que tuve momentos de alegría.
Pero si pudiera volver atrás trataría de tener
solamente buenos momentos.
Por si no lo saben, de eso está hecha la vida, sólo de momentos;
no te pierdas el ahora.
Yo era uno de esos que nunca iban a ninguna parte sin termómetro,
una bolsa de agua caliente, un paraguas y un paracaídas;
Si pudiera volver a vivir, viajaría más liviano.
Si pudiera volver a vivir comenzaría a andar descalzo a principios
de la primavera y seguiría así hasta concluir el otoño.
Daría más vueltas en calesita, contemplaría más amaneceres
y jugaría con más niños, si tuviera otra vez la vida por delante.
Pero ya tengo 85 años y sé que me estoy muriendo.

Uf eta uf. Hartu unetxo bat arnasari buelta emateko, bai. Berehala jarraituko dut.

Maria Kodama bere alargunak, une eta leku ezberdinetan, ezeztatu izan zuen idazle argentinarraren egiletza, eta are adierazi Borgesek poema hori idatzi izan balu, istant horretan bertan utziko ziokeela hartaz maiteminduta egoteari. Nahiz eta baieztapen irmo hura –“Si Borges hubiera escrito eso yo habría dejado de estar enamorada de él en ese momento”– agian apokrifoa den, orobat, egoera horrekin lotutako gertaeren ugaritasunak  iradoki lezakeen bezala –Borgesen inguruko liburu baten edizio mexikar erretiratuarenak, Argentinako Córdobako probintziako Villa de María udalerrian gertatutako zorigaiztoko pasarteak, U2ko Bonok Mexikoko telebista batean errezitatu izanarenak…–. Izan ere, gauzak ez daude guztiz argi: Kodamak esan arren testua 1978koa eta Nadine Stair delako batena zela –eta ingelesetik itzuli zela gaztelaniara–, ematen du, Ivan Almeida ikerlariaren arabera, testua 1953ko Reader’s Digest aldizkariaren zenbaki batean argitaratu zela eta Don Herold delako bati egotzi dakiokeela, oraindik lehenagokoa eta beste norbaitena izan daitekeela baztertzen ez badu ere; Sareak eskaintzen dituen “bertsioneatzeko” erraztasunekin, itzulpen formalagoak edo informalagoak egiteko aukerarekin etab., gainera, aldaeren efektua infinituraino biderkatu daiteke –etorkizuneko filologoei eremua dezente zabalduz, edizio kritikoetarako eta kritika genetikoaren ikerketa-aukeren ikuspegitik–. Izan ere, are ilunagoa litzateke “El remordimiento” poemaren kasua, Elena Poniatowskak Borgesi egotzi ziona behin, bere aurrean zegoela, eta Borgesek ukatu ez zuena, nahiz eta susmoak berdintsu dauden banatuta alde batera zein bestera. Borges, bere buruaren apokrifolari? Ez litzateke horren bitxia izango, bere ibilbidea ezagututa.

Borges, jakina, ez da izan halako operazioen biktima bakarra: Gabriel García Márquez –“Trece líneas para vivir”, eta bere testamentu gisa aurkeztu zen “La marioneta”… – edo Pablo Neruda –“Muere lentamente”– izan dira beste batzuk; pentsatzen dut gehiago egongo direla. Auskalo zenbat irentsi ditugun benetakoak balira legez.

Ez dakit ze puntutaraino den mundu hispanikoaren ezaugarri bat, edo halakoak beste hizkuntzetan gertatzen diren orobat. Baina gu –sentitzen dut– mundu hispanikoaren zirkuluaren barruan gaude, Hego Euskal Herrian behintzat, eta, alde horretatik, halako kasu baten lehenengo agerpena izango litzateke Uriberen fake poem honena: nik dakidala halakorik ez zaio egotzi, aurretik, ez Bernardo Atxagari ezta Joseba Sarrionandiari ere –halakoetarako izen ebidenteenak irudituko litzaizkidakeenak, printzipioz–, ezta euskal letren unibertsoko beste inori ere –berriro diot, nik dakidala, ez bainuke, badaezpada, lepoa egingo: ohiko euskal adanismoaren arriskuez aspaldi ohartu nintzen, beraz, norbaitek aurrekariren baten berri balu, blog honen leihoak irekita izango lituzke, zer esanik ez…–. Eta historikoa dela deritzot, ze horrek esan nahiko luke Uribek nahikoa estatus garaia lortu duela egozte-operazio biral horietako baten subjektu pasibo izateko, hots, sinadura prestigiotsu baten atzean babestuz mezu jakin bat –kasu honetan urte berrirako desio onak– “literarioki” zabaldu nahi duen norbaiten –edo norbaitzuen– tresna izateko. Eta euskal gizartea –euskarazko gizartea– prest dagoela mota horretako mezu-kateen kontsumitzaile izateko, baita gure Uholde aurreko hizkuntza beneragarrian ere –hots, agian une historikoa da ez soilik euskal literaturarentzat, baizik eta baita euskararentzat ere: Poziktibity!!!–.

Beste kontu bat litzateke aukeratutako formaren gaineko hausnarketa, euskal kasu –agian– bakan honetan ez dena poema “konbentzional” bat edo “prosa poetiko” bat izan, aipatu Borges eta enparauenean bezala, baizik eta –zer eta– bertso bat. Irudipena daukat horrek ere dezente esaten duela gure kulturaren egoeraz, eta gure balizko kultur kontsumoaren pautez eta patuez. Baina utz ditzadan horren ingurukoak beste une baterako, edo, hobeto, betirako isil nadin –performatiboki isildu ere: idatziz, ahotsaz eta gorputzaz–.

Bitartean, eta Uriberi egotzitako “Oharkabean badatoz…” horrena aurreneko kasua dela konfirmatuko balitz, soilik berrestea une historiko baten aurrean geundekeela, 2014ko efemeride literarioetan beste berri askok baino leku zabalagoa mereziko lukeena alajaina.

[Addendum: sare sozialen elkarlanerako gaitasunari esker, gaiarekin harremanatuta egon daitezkeen aztarna gehiago iritsi zaizkit, adanismoarekin izan behar den zuhurtziarena berretsiz. Alde batetik, Xabier Mendigurenek aipatu du Luis Berrizbeitiaren kasua, zeinaren poema batzuk, Fermin Eguren ezizenaz sinatuak, Joseba Sarrionandiari egotzi baitzitzaizkion duela hiru bat hamarraldi; Berrizbeitiaren apokrifotasunerako eta pastixerako joera ezagututa, ez da harritzekoa, baina kasu hau –sare sozialen erabileraren garrantzia alde batera utzita– pixka bat ezberdina iruditzen zait, ze atribuzioa ezizen bat “desmaskaratzeko” xedearekin egingo zen –hanka sartu bazen ere–, ez huts egitez edo jakinaren gainean, Borgesen eta enparauenean bezala. Jorge Etxaguek, bestalde, Lauaxetari egotzitako gaztelaniazko “azken poemaren” auzia ekarri du gogora –Bernardo Atxagak Anaitasuna aldizkarian 1977an argitaratu zuen legez–, baina berez Ismael Cerna poeta guatemalarrarena litzatekeena. Hori, edonola ere, internet aro aurreko adibidea da, orobat. Bide bat zeinetatik gehiago zabaldu baita, bestalde, Ana Isabel Morales itzultzaileak gogorarazten didan bezala, eta gaztelaniaz kanpoko adibide bat gehitzearren, Bertolt Brechtenena balitz bezala berez Martin Niemöller artzain protestantearen “Naziak komunisten bila etorri zirenean…” olerki famatua, eta zeinaren zabalkuntzaren eta atribuzio ezberdinen historia benetan baita bihurria. Josu Goikok José Saramagori faltsuki –eta, gehitzen dut nik, dorpeki– egotzitako beste honen berri eman dit: “Definición de hijo“. Eta hari horietatik tiraka Facebookeko orrialde honetara iritsi naiz, benetako meatzea dena: Textos Apócrifos,Tomas Eloy Martínezen aipu esanguratsu –eta, espero dezagun, benetako– hau duena buru: “Tamala da margoen horren faltsifikatzaile onak egotea, eta literaturakoak ezin txarragoak izatea”.

Bide batez, Moralesek berak anekdota bat kontatzen du, oso argigarria dena, eta hemen planteatutako kasuaren historikotasuna finkatzeko primeran datorkidana, joera bat dagoela iradokiko bailuke: Christina Rossettiren poema bat euskaratu, eta lagun baten amaren hiletan irakurri zuen; gero, pertsona batek hala esan zion Moralesi poemari buruz: “Oso ederra; Kirmen Uriberena, esan didatenez…”. Edozein modutan ere, eskerrik asko lauroi, Xabier, Jorge, Ana Isabel eta Josu, testutxo hau aberasteagatik].

Poesiaren laburtasunaz

César Aira da gustatzen zaidan ala ez erabakitzen lanak ematen dizkidan egile horietako bat. Kokatzen zaila. Nobela laburraren alorrean aritu da batik bat, eta egungo Argentinako literaturaren ikur nagusienetako bat bihurtu da, esparru bat zeina, Julio Cortázarren eta Jorge Luis Borgesen heriotzez geroztik, nahikoa umezurtz geratu baita, kanonaren buruzagitzari dagokionean. Agian hobe da horrela, piramide moztu gisa: irekiagoa, aldakorragoa, interesgarriagoa suertatzen da. Euskal literaturan antzeko zerbait gertatzen ari ote ez den pentsatzen dut batzuetan.

Airaren nouvelle estrainioak irakurtzean dezepzio-une bat edo beste izan dudan arren, aitortu behar dut, orobat, beti aurkitu dudala, ia guztietan, probetxuzko zerbait. Aurrera egitera bultzatzen zaituzten liburu horietakoak dira Airarenak, ironia oso xehe baten jabe, inbidiagarria zaidan zerbait. Irakurri diodan azkenekoa, Parménides (2005), horren lekuko da. Protagonista ez da greziar filosofo aurresokratikoa, baizik eta Perinola, Parmenides aberatsak liburu bat idazteko kontratatzen duen beltza, Historiako aurreneko beltza, apika (ironia pertsonaiaren izen beretik hasten da). Perinola hori Kristo aurreko V. mendeko (fikziozko) poeta gazte bat da zeina, enkarguaren ondorioz (zer esanik ez) bere obra propioa idazteari uzten baitio.

Baina ez dut hemen spoilerrik egiteko asmorik; nobela di-da irakurtzen da eta, hala ere, aberatsa da bere laburrean, umorean eta intertestualitatean ez ezik, gertakari literarioaren inguruko hausnarketetan. Horietako bat itzuli nahi nuke hemen, blog honetako poesiaren aurkako atala gizentzen hastearren. Parmenidesek, jakina, liburua neurtitzetan idazteko eskatzen baitio Perinolari. Eta Perinolak, lan horren aurrean, poesiaren eginkizunaren inguruan gogoeta  egiten du (besteak beste). Hala dio pasarteetako batean, Perinolak enkarguari ekiten dionean:

“Metrika eta azentu-beharkizunek esaldiak diktatzen zizkioten. Abantaila ezin konparatuzko hori zeukan bertsoak: ondo egiten bazuen hots, ondo zegoen, eta norbera ahaztu zitekeen zentzuaz, azkenean sortzen zena edonola ere. Gainera, diskurtsoa bihurdura saihestezinez mendera ekartzean, zailtasun eta anbiguotasun intriganteak sortzen ziren, eta horien ondorioz are topikoen parrasta horrek oihartzun sakon eta misteriotsua hartzen zuen.

          Ze absurdoa, pentsatzen zuen Perinolak bertso-lerroek jariatzeari uzten ez zioten bitartean (berez, haien kabuz, esango litzateke), gauzak bertsotan idaztea. Ez al zen egokiagoa prosa? Nori bururatzen zaio neurtitzetan jartzea itsasaldien taulak edo burdinaren erauzte-metodoak? Aberrazio bat zen, eta, are okerragoa zena, mundu guztiari iruditzen zitzaion sublimea. Horrela irizten zion Perinolak bere poeta kokagunetik. Txikitatik bertsoak egiten, ezer ez zutela esan nahi deskubritu zuen; eta bizitzen deskubritu zuen hizkuntzak gauzak esateko balio zuela. Bateraezintasun bat zegoen, poesiarekin konprometitu zuena hain zuzen ere. Zeren eta poesiak, gauzak esateko balio zuen tresnarekin ezer esan nahi ez zuenez, zerbait esaten zuen, aldi berean zerbait eta ezer ez zena. Enigma hori maite zuen, baina konbentzituta zegoen ezin zuela iraun. Itxuragabeegia zen. Horrek preziatuagoa egiten zion. Efimeroa, lore arraroa zen poesia, kasualitatez ireki zena, eta justu bera bizirik zegoela ireki izana nahi izan zuen mirariak. Etorkizunean, gizateria arrazoitsuago batek prosaren erabilera egokia egingo zuen”.

Argi dago Perinolak, horretan, beste gauza batzuetan bezala, ez zuela asmatu. Zer egingo zaio ba. Ni, egungo poetez baino (nahikoa dute dutenarekin; azken finean, Félix de Azúak berriki gogorarazi duen bezala, “poesiak bere presentzia soziala iraungi du eta, egun, profesional bikainen arteko elkartruke pribatu bat da, eskulangileriatik gero eta hurbilago daudenak”), poetez baino, diot, gure bertsolaritzaz gogoratu naiz pasarte hau irakurtzean (poesiak, azken batean, aspaldi utzi zion itsasaldien taulak bertsotan ipintzeari…).

Nire azkeneko hitz hauek demostratzen dute zentzakaitza naizela, eskas nabilela abertzaletasunean, eta, gainera, ez dagoela ikusi nahi ez duen itsua baino okerragorik, noski. Baina, hala ere, disfrutatu egin dut duela bi mila bostehun urteko Perinolaren iragarpen huts egindakoarekin.

Irudia

Poeta mesianikoak

Duela gutxi, Raul Zurita poeta txiletarrak honako hau adierazi du: “poesia ostendu ezkero, zendu da gizateria” [gaztelaniaz, “si la poesía desaparece, la humanidad perece”: nabarmena da ez naizela ez itzultzailea, ezta poeta ere]. Eta horren ondoren gehitu zuen, pixka bat kontraesankorki agian: “Poesia liburua baino lehenagokoa da eta are idazkera aurrekoa ere, eta soilik desagertuko da azkeneko gizakia amaitzen delarik” [“La poesía es anterior al libro y anterior a la escritura misma, y sólo desaparecerá cuando se acabe el último hombre”].

Halakoak irakurtzen ditudanean beti harritzen naiz poeten (poeta batzuen) apokalipsirako joerarekin, eta haien diziplina (edo generoa, edo dena delakoa) ororen gainetik dagoela sinesteko daukaten konbentzimenduarekin. Sinesteko, eta sinesmen hori beren bizitza pribatura ez mugatzeko aurkeztu ohi duten jarrerarekin, gehituko nuke.

Zuritaren izena ezaguna egiten zitzaidan arren, aitortu behar dut ez neukala, une horretan, bere obraren berririk. Sareak eskaintzen dituen baliabide kasik infinitoez baliatuta, bere poema batzuk irakurtzeko astia hartu nuen. Not my cup of tea, susmatzen nuen bezala.

Horretan pentsatzen ari nintzela (ez sakonkiegi, ziurrenik) Zuritaren ezagutza lainotsua nondik etor zitzaidakeen barruntatu nuen. Liburutegira hurbildu, Roberto Bolañoren Entre paréntesis saiakera eta artikuluen bilduma eskuratu (Anagrama, 2004) eta hantxe zegoen, Txileko poesia garaikidearen inguruko artikulu batean: “La poesía chilena y la intemperie”, zeinetan Bolañok errepaso bizkor (eta, esan gabe doa, oso pertsonal) bat ematen baitio generoaren (ordura arteko) bilakaerari, Hego Amerikako herrialde hartan. Hauxe da Zuritaz bertan esaten duena:

“Lihn eta Teillier-en ostean ezerezak edo misterioak apatxoa eskaintzen digu eta are buztana astintzen du. Zuritak obra bikain bat sortzen du, bere belaunaldikoei gailentzen zaiena eta itzulbiderik gabeko puntu bat markatzen duena aurreko belaunaldiaren poetikari dagokionean, baina bere eskatologia, bere mesianismoa mausoleo edo ehorzte su meta baten oinarriak dira, eta horretara bideratu ziren, laurogeiko hamarraldian, ia poeta txiletar guztiak” (88-89 orr.; letra etzanak nireak dira).

Baina beste oihartzun batek ere dei egiten zidan kaskezur barrutik. Bolañok badauka nobela labur bat, Estrella distante (Anagrama, 1996), zeinaren protagonista nagusiak (narratzaileaz gain) bi poeta baitira, Alberto Ruíz-Tagle eta Carlos Wieder, pertsona bera direnak azken batean. Carlos Wieder, Pinocheten estatu-kolpearen ondorengo egunetan agertzen dena Ruíz-Tagle izena alde batera utzita, aire-armadako tenientea da eta bere ezaugarri nagusia da poemak marrazten dituela zeruan bere abioiak botatzen duen keaz…  Raúl Zuritak egin zuen bezalaxe, hain zuzen ere, 1982an, New Yorkeko zeruan, non, ke zuria jaurtitzen zuten bost hegazkinen laguntzaz, “Bizitza berria” (“La vida nueva“) izeneko poema marraztarazi baitzuen. Zuritak ere body art-aren, land art-aren eta argazkigintza poetikoaren aldaera ezberdinak praktikatu ditu bere karreran zehar, hastapenetan batez ere, eta Estrella distanteko Wiederrek diktadurapean egindako izugarrikerien inguruko argazki-erakusketak antolatzen zituen, bestalde (nobelatxoa di-da batean irakurtzen da, eta merezi du, Bolañoren obraren zati handiena bezala).

Raúl Zuritak ez zuen, antza denez, ondo hartu Bolañoren omenaldia: ez da harritzekoa. Besteak beste, imajinatzen dut, Bolañoren pertsonaia Txile pinotxetistaren morroi odoltsu bat bezala aurkezten duelako, Zuritaren biografia erregimenaren aurkako batena den bitartean: 1973an atxilotua eta torturatua izan zen militante komunista izateagatik, eta bere ekintza poetiko publikoak; CADA (Colectivo de Acciones de Arte) taldeko kideekin batera, diktaduraren kontrako protesta ozenak izan ziren.

Zuritak Bolañori buruz duen iritzia, bestalde, eta ezinbestean, ez da ona. Bere Cuadernos de guerra poemategian (Amargord, 2009) Bolaño bera ipintzen du zeruan poemak marrazten, “escribiendo con aviones la estrella distante de un dios que no estuvo    de un dios que no quiso    de un dios que no dijo    mientras adelante la mañana crecía y era como otro océano dentro del océano los desnudos cuerpos cayendo”, eta, gainera, “hepático Bolaño” deitzen dio, ez dena epiteto bereziki fina, kontuan hartuta Bolañoren heriotzaren kausa, 2003an, gibeleko gaixotasun luze bat izan zela (izan ere, garaiz iritsi ez zen gibel transplante baten esperoan hil zen) (ikus, kontu hauetarako guztietarako, Chiara Bolognereseren artikulu hau).

Badakizue: poetak, izaki zerutiar horiek…

Irudia