Kritikaz harago

Hamazazpi edo hemezortzi urte izango genituen, batxilergoko azken kurtsoak egiten ari ginen. Talde literarioa eratu genuen ikastetxean zenbait lagunek: institutuko aldizkarirako idazten genuen, fanzineetara ipuinak eta poemak bidaltzen genituen, gure –etorkizuneko– testuez osatutako ziklo literario ezin konplikatuagoak planifikatzen genituen, lehiaketetara aurkezten ginen, sekula muntatzera iritsi ez ginen antzezlan bat idatzi genuen –gogoan dudan gauza bakarrenetakoa da Pink Floyd eta Kraftwerk taldeen abestiak zeramatzala balizko soinu-bandan–. Harrapatzen genuen guztia irakurtzen genuen, liburuak pasatzen genizkion elkarri. Literaturarekiko pasioaren lehenengo urteak ziren haiek, eta intentsitate bereziz bizi genituen. Normala den bezala.

Halako batean ipuin mordoxka bat metatu nuen, liburu-erdia edo osatzeko modukoa. Baina, jakina denez, idazlea sekula ez dago seguru bere talentuaz, are gutxiago hastapenetan dagoenean, eta ipuin horiek kanpoko autoritate baten lupapean jartzea erabaki genuen. Letren Errepublikaren mekanismoen funtzionamendua menderatzen ez genuenez, hots, ez genuenez inor ezagutzen, lagun baten arreba nagusiarengana jo genuen, berak ere idazten zuelako eta ordurako, guk ez bezala, sari literario batzuk irabazi zituela bagenekielako. Handik urte batzuetara neska gazte hura –guri emakumea iruditzen zitzaigun– ezaguna bihurtu zen euskal kulturgintzaren munduan: pertsona egokiarekin bete-betean asmatu genuela baino ezin dut ondorioztatu, erretrospektiboki. Nebaren bitartez, beraz, eta itxaropenez beterik, nire ipuin bildumatxoa helarazi genion bere iritzia jakiteko.

Erantzuna ez zen gehiegi berandutu. Testuak oharrez eta zuzenketa-proposamenez beteta itzuli zizkidan adiskideak; lan itzela egina zuen arrebak. Baina ondorio orokorra, esplizituki adierazita zetorrena amaierako iruzkinetan, argia zen: hobe beste zerbaitetara dedikatuko banintz. Imajina daitekeen bezala, kolpe latza izan zen hura nire autoestimuarentzat.

Handik urte batzuetara, nire lehenengo gaztelaniazko liburua argitaratuta neukala –behin eta berriro aurkezten ginen lehiaketa horietako bat, azkenik, irabazi ostean–, beste liburu bat osatu nuen azkenaldian idatzitako ipuinekin. Gaztelaniaz idazten nuen oraindik, eta hainbat argitaletxetara bidali nuen, hasi niri gehien gustatzen zitzaizkidanetatik –ez edozein, noski: idazlea ez dago sekula bere talentuaz seguru, baina anbizioa ikaragarria du betiere–, txiki eta ezezagunetara heldu arte. Gehienetatik ez nuen erantzunik jaso; bat edo batetik protokolozko errefus eskutitz-eredu horietako bat iritsi zitzaidan.

Edonola ere, halako batean, editore batek nirekin biltzeko asmoa azaldu zuen, ipuin liburu hartaz hitz egiteko, eta kafetegi batean ipini zidan hitzordua. Berriz ere itxaropentsu, haren enkontrura abiatu nintzen. Hark ere, nire kidearen arrebak bezala, etxeko lanak eginda zekartzan, “eskuizkribuaren” orrietan ageri ziren marka gorri ugariek aditzera ematen zuten bezala. Editore hark, ordea, mahaian nirekin eseri eta berehala, nire esperantzak apaldu zituen: liburua zergatik ez zidan argitaratu behar azaltzera zetorkidan. Ordubetez aletu zizkidan ipuinen akats guztiak. Ondorioa ez zen gure institutuko lagunaren arrebarenaren oso ezberdina: bere ustez ere ez nuen idazle izateko dohain berezirik.

Aipatutako pasadizo horien aurrean bi aukera nituen: desanimatzea, ala tematzen jarraitzea. Honezkero argi dago, onerako edo txarrerako, ze bide hautatu nuen. Izan ere, ipuin haiek, urte batzuk geroago, La isla de los antropólogos y otros relatos liburua osatuko zuten, Lengua de Trapo argitaletxeak kaleratu zuena, azkenean.

Ez da faltako pentsatuko duenik agian hobe bi aholkulari haiei kasu egin banie. Zilegi da, noski. Nire aldetik, baina, ez naiz nire intsistentziaz damutu…

[Artikulu honen bertsio pixka bat laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko azaroaren 13an].

Hiru rock opera

1966-67 inguruan (musika herrikoi-industrializatuaren alorrean aldaketa-une garrantzitsua, zalantzarik gabe) norbaiti bururatu zitzaion popa, maitasun kontuei ergelki abesteko balio izateaz gain, Artea ere bihur zitekeela, eta, ondorioz, anbiziotsuagoa egin behar zela, “maila” jasoagoko lanak produzitu. Eta horren ondorioetako bat disko kontzeptualen sorrera izan zen, hau da, ideia baten inguruan antolatutako LPak (ordura arte abestien bilduma hutsak ziren, ordea). Eta disko kontzeptualen azpiespeziea dira rock operak, ideia baten ingurukoak ez ezik, istorio bat kontatzen (omen) dutenak, eta, askotan, eszenatokietan antzezteko (edo film bilakatzeko) prestatzen direnak. Mota honetako disko gehienak arranditsu(egi)ak dira, zer esanik ez, eta 1970etan gehiegikeria galantak egin ziren azpigeneroaren izenean. Baina hala ere…

The Who, Quadrophenia, Polydor, 1973.

Rock opera arloko lehenengo diskoa ez zen, askok uste dutenaren kontra, Tommy (1969), Pretty Things taldearen S.F. Sorrow baizik (1968), nahiz eta, zalantzarik gabe, Tommy den famatuena. Hala ere, nik maiteago dut Quadrophenia, The Whoren bigarren rock opera, eta horregatik aukeratu dut. Tommyren abesti batzuk, ados, ezagunagoak dira eta, akaso, baita biribilagoak ere, baina bertan betelan gehiago dagoela iruditzen zait; Quadrophenia, aldiz, lan konpaktuagoa da, gorabeherarik gabekoa, eta baita koherenteagoa ere argumentuaren aldetik (zaila ez dena, Tommy, alde horretatik, nahaste-borraste samarra delako). Diskoak mod gazte baten istorioa kontatzen digu, Jimmyrena, bere baitan lau pertsonalitate ezberdin dauzkan eskizofrenikoa (hortik izenburua), 1964-65 inguruko moden eta rockerren arteko borroken testuinguruan (Brighton etab., badakizue). Abesti gehienak boteretsuak dira, himnoak kasik, Pete Townshendek inoiz grabatu zituen riff onenekin, eta bikain tartekatutako sintetizadore pasarteekin. Edonola ere, eta ororen gainetik, iragan hurbilera zuzendutako begirada kritikoa da, mod azpikulturaren mundura: garratza, baina, paradoxikoki, baita malenkoniatsua ere. [Diskoaren gainean egindako filmak, mod revival delakoaren erantzuleetako bat (1979), maisulana izan gabe, ikustaldi bat merezi du, eta ez soilik musikagatik].

the wall

Pink Floyd, The Wall, Harvest, 1979.

Gaur egun ez dut uste gai izango nintzatekeenik osorik behingoan entzuteko (izan ere, testu hau idaztean saltoka entzuten ari naiz), nerabezaroan behin eta berriro irentsi nuelako The Wall: ongiegi ezagutzen dut, eta “In The Flesh?” kantaren lehenengo 15 segundotako melodia suabea entzun orduko badakit zehazki noiz hasiko den gitarren eztanda, taldeak inoiz jo zuen kantarik heavyena bihurtuz (udalekuetan, begirale nintzela, umeak esnatzeko erabili izan nuen batzuetan, efektu zinez izugarriekin). Eta berdin hurrengo guztiekin. Baina, tira, zer da The Wall? a) Haurtzaro zaila izandako rock izar baten isolamendu progresiboaren inguruko istorio ez bereziki sakona (sakontasun gurak dituen arren, noski); b) Gerrari, hezkuntza-errepresioari, sexuari eta bestelako mendekotasunei buruzko anabasa (hemendik badago zer edo zer mamitsuago ateratzerik, ikuspuntu ez-konformistatik bederen, ez alferrik da The Wall dinosauro pinkfloydarrek punkari emandako erantzuna: gogoratu, besterik ez bada, “Another Brick In The Wall part 2” singlea debekatua egon zela Hego Afrikan, apartheidaren aurkako mugimendua kasik ereserki gisa erabiltzen ari zelako hezkuntza alorreko borrokan; gaur egun, ziurrenik, telebistako iragarki batean erabiliko lukete berehala…); c) Roger Waters liderraren proiekturik masturbatorioena (eta taldearen banaketaren hazia); d) Pink Floyden beltxargaren kantua: geroztik erdipurdiko diskoak grabatu zituzten, hala frankizia mantendu zuen taldearen sektoreak nola Watersek bakarka; e) 14 urterekin entzun behar den album bat, edo 14 urte ditugulako plantak eginez behintzat, abesti bestalde glorioso horiek guztiek guretzat esangura izan dezaten, edo izaten jarrai dezaten. Honen gainean filmatu zen, orobat, ohiko pelikula, Quadrophenia baino dezente plastagoa (hau ere nerabezaroan ikustea gomendatzen da).

Darren Hayman & The Secondary Modern, Pram Town, Acuarela, 2009.

Onartzen dut tranpa egiten ari naizela disko hau zerrendatxo pertsonal honetan sartzean, Hefner talde indie hain goratuaren lider ohiak jarri zion azpititulua “A Folk Opera” delako. Nahiz eta, egia osoa esaten jarraitzeko, eta instrumentazioa folky samarra izan arren (banjoak, harmoniumak, mandolinak…), pop album baten aurrean gauden argi eta garbi. Istorioa ere (edo, kasu honetan, historia) ez da aurreko klasikoena bezain lineala: funtsean 1950eko hamarkadan hasitako esperimentu sozial-urbanistiko baten garapenaren (eta porrotaren) kronika da diskoa, Britainia Handiko “New Town” (“hiri berri”) delakoetako batena, Essex konderriko Harlow-ena zehazki (“We’re an integrated urban community (…) / Everything as it should be / How could you live anywhere else?”). Baina diskoa entzunez konturatzen gara kanta batzuek zer ikusi gutxi daukatela gai nagusiarekin, eta maitasunarekin (zorigaiztoko maitasunarekin) edo nerabezaroarekin lotutako azpitramak aurki daitezkeela bertan (oso Hefnerren ildoan, beraz). Bost axola: rock operaren kontzeptuarekin argi eta garbi jolasten duen diskoa da Pram Town, modu postmoderno batean agian, eta bere helburua lortzen du: gu istorio (historia) baten partaide egitea, ironiaz, baina baita kariñoz ere. Mundiala (baina guztiz lokala izateari utzi gabe: hots, izan behar duen bezala. Duela gutxi, Loreak filmaren Donostiako Zinemaldiko aurkezpena dela eta, horretan pentsatu dut: arazoa ez dagoela lokala/unibertsala dikotomia horretan, anbizioan eta mailan baizik, eta dikotomia bera planteatzea dela, gehienetan, tranpa. Tranpa bat zeinetan Darren Hayman ez baita, gu bezala, erortzen).

[Testu honen lehen bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2009ko uztailean]