Nobelaren krisiaz

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko abenduaren 7an].

Noizean behin ber-azaleratzen den gai horietakoa da “nobelagintzaren krisiarena”, letrazaurituok denbora alferrik galtzen jarraitzeko asmatu dugun errekurrentzia gatzdun horietako bat. Nobela, azken finean, beti egon baita krisian, bere garai fundazional ez hain urrunetatik: On Kixote Mantxakoan bertan planteatzen da generoari buruzko eztabaida, eta, bide batez, garaiko “kontsumoko” literaturaren kritika, zalduneriazko eleberriena hain zuzen ere.

Nik, ipuingile bezala –hots, interes guztiz gremiozko eta sasikoengatik–, nahiago nuke benetan krisian egongo balitz, modu horretan nobelaren inperialismoa eta nagusigo absolutua mugatuxeagoa geratuko litzatekeelako, akaso. Baina ez dut horrelakorik ikusten: edozein liburu denda edo liburutegi bisitatzea besterik ez dago horretaz jabetzeko.

Krisian egon daitekeena, agian, nobela mota bat da: Eduardo Mendozak –nik hari irakurri nion, behintzat– “besaulkiko nobela” deitzen duena, “etzaulkiko” edo are “(hondartzako) toajako nobela” delakoarekin alderatuta, hots, kontsumo azkarrekoarekin, zeinaren osasuna, alde kuantitatibotik begiratuta behintzat, inbidiagarria baita guztiz.

Iruditzen zait, egun, hiru arrisku nagusi dituela goi mailako nobela horrek. Bata, “ni-aren inflazioarena” izango litzateke, hots, autofikzioaren eta autobiografismoa bezalako joeren zabalkuntza geldiezina, nobelak tradizionalki betetzen zuen funtzioetako bat –ingurumen sozialaren isla izatearena, fikziozko unibertsoen eraikuntzaren bitartez– debaluatzen duena. Literatura guztiak bezala, nobelak –nobela onek, bederen– gure esperientzia hedarazteko balio dezake, baina nobelak zerbait eskaintzen badu –bere luzeragatik, besteak beste– horixe modu zabalagoan eskuratzeko aukera da, solipsismorako bidea hartutako nobelagintzak nekezago emango digun zerbait; Jorge Carrión-ek dioen bezala, “are ni-aren poetiketan lehenengo pertsonak abiapuntu izan beharko luke, ez helmuga”: bistan da hori ez dela askotan betetzen. Honetaz aritu naiz gehiagotan, beraz, ez naiz luzatuko.

Bigarren arriskua goi mailako eta kontsumoko literaturaren arteko nahasmenarena da, mugen lausotzearena, midcult edo erdi mailako literaturaren nagusitzearena; honetaz ere idatzi dut inoiz. Patria fenomenoa, neurri batean, parametro horietan neurtu daitekeela iruditzen zait. Edo, eremu hispanikotik ez urruntzearren, esanguratsua da Cervantes Saria Sergio Ramírez bezalako idazle bati ematea, edo Letren Sari Nazionala Rosa Montero bezalako bati, midcultaren ordezkari bipilak biak ala biak: garai batean, izan ere, halako “karrera osorako” sariak maila jakin bateko idazleentzat erreserbaturik zeuden –maiz ez zirelako idazle bereziki “saltzaileak” izaten, eta sariak bazuen, alde horretatik, justizia poetiko instituzionalaren kutsurik; gustuak gustu, aurreko urteetako saridunen zerrenda errepasatzea baino ez dago horretaz jabetzeko–. Bide batez, Eduardo Mendoza, gorago erabili dugun kategorizazioaren balizko egilea, paradoxikoki, “erdiko” esparru horretan mugitzen dela esango nuke, eta bera izan zen pasa den urteko Cervantesaren irabazlea, hain zuzen ere…

(Alde horretatik, esanguratsua iruditzen zait Laurence Cossé idazle frantsesaren Au bon roman nobelaren kasua, nik gaztelaniaz irakurri dudana [La buena novela, Impedimenta 2012]: haren tramaren erdigunean planteatzen da, hain zuzen ere, nobelaren krisia, “liburu denda ideal” bat fundatuz garaitu nahiko luketena protagonistek. Haien artean ezagun ez diren zortzi idazlez osatutako komite sekretu baten laguntzaz osatzen da dendaren katalogo-funtsa, zeinetan, zer esanik ez, “nobela onak” baino ez baitira egongo, eta berariaz arituko dena egungo nobelaren arrunkeriaren eta berritasunen uholdearen aurka. Liburu dendak arrakasta erdiesten du berehala, eta horrek argitaletxe-negozioaren areriotasuna eta best seller egileen inbidia ekarriko du, eta haren lan goraipagarriaren kontrako konspirazio bat… Eta horretan datza paradoxa, liburua bera, horren planteamendu interesgarria eta polemikoa garatzeko, nobela konbentzionalenaren tresnez baliatzen delako, hau da, alde batetik, argumentu poliziako ezin arruntago eta artifizialago batez –batzordeko partaideen kontrako atentatuak gertatzen hasten dira bat-batean…–, eta, bestetik, nobela sentimental guayenaren trikimailuez, erromantizismoaren eta erantzunik gabeko maitasun-sakrifizioaren topiko guztiez –Amèlie edo L’Élégance du hérisson bezalako lanen ildo arbuiagarrienean alegia…–).

Aipatuko dudan hirugarren arriskua, gaurkoz azkenekoa, telesailen goraldiarena da. Zinema sortu zenean, eta are gehiago telebista, nobelaren krisiaren inguruko iragarpenak ugaltzen hasi ziren –beste behin–, baina, urte luzeetan zehar, ez zen ezer gertatu; izan ere, nobelarentzat, nobela batzuentzat behintzat, akuilu eta garapenerako bultzada izan zen zinema –gure letretan Pello Lizarralderen obra da horren isla bikain, besteak beste–. Eta, edonola ere, pantailarako egokitzapen literarioak egiten zirenean, beti zegoen botatzea, ekibokatzeko arrisku handirik gabe, “liburua hobea da…”. Ez dakit hori esatea gero eta zailago gertatuko ez den hemendik aurrera, telesailen kalitatearekin igoera orokorra, eta –iraultza digitaletik aurrera– erabiltzen diren bitarteko teknikoen hobekuntza kontutan harturik, besteak beste. Film bat, gainera, beti izaten zen nobelaren kimaketa bat, ez gutxitan kriminala, nobelaren aberastasuna birproduzitzea ezinezko egiten zuena; orain, atalen eta are denboraldien biderkatzearen bitartez, errazago lor daiteke hurbilketa hori.

Horrek, bururatzen zait, ondorioak izan ditzake ez soilik goi mailako nobeletan, baizik eta baita “etzaulkikoetan” ere. Izan ere, agian horietan eragingo ditu kalte handienak, goi mailako nobelek eskaintzen duten plazer nagusia –hots, plazera lortzeko lan eginarazten dizutela, neurri batean pixka bat sufritu egin behar dela atsegin literariora iristeko– nekez berregin ahal izango dutelako, sekula, ikus-entzunezko produktuek. Ez al dute film-sailek, agian ez hil, baina bai murriztu, gazteen artean, Eraztunen Jauna edo Harry Potter liburu-sailen irakurketa, adibidez?

Agian ez dira horren albiste txarrak, nobelaren krisia desio dugunontzat…

titanic bilaketarekin bat datozen irudiak

Mahaikidea

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2015eko urriaren 24an].

ETAren armak isildu arren, euskal gatazkaren (“Gauzaren”) inguruko literaturak zer esana ematen jarraituko du luzaroan: gaia gurekin geratzeko iritsi zen Ramon Saizarbitoriak 100 metro idatzi zuenetik gutxienez. Isildu arren, esan dut? Agian alderantziz da: giroa baketsuago delako gaiari buruz zuzenean edo zeharka arituko diren literatur lanen kopurua esponentzialki hazteko aukerak handiagoak direla pentsatzen dut maiz. Bide batez esanda, bitxia egiten zait, batzuetan, nola ekiten dioten kontuari orain arte hari buruz txintik ere fikzionatzen ez zuten egile zenbaitek…

Euskarazko literaturari behin baino gehiagotan egozten zaion ezaugarri bat da (ETAren) biktima ez dela, preseski, bere arreta gune nagusia izan, gehiago fokatu duela etakidearen figura, edo haren ingurumaria. Moralistegi jokatu ohi duten batzuen iritziaren kontra, ez dut uste kezkatzeko zerbait denik, eta “euskal idazlearen” jatorri sozial eta historikoarekin lotutako arrazoiak daudela horren oinarrian. Eta gaiari buruzko aipatu lanen hazkundeak berak ekarriko duela, akaso, aniztasun zabalago bat.

(Dena dela, gaia beste era paradoxikoago batean planteatu daiteke: euskaraz egindako “Gauzaren” literatura gehiena edo ia gehiena dela, baita etakideak erdigunea direnean ere, biktimen inguruko literatura bat, etakidea bera gutxitan azaltzen baitzaigu, gordinean, biktimario gisa; horren inguruko azken adibideetako bat, literarioki oso ahula, Mikel Antzaren Ametsak ere zain poesien bilduma da. Baina jarrai dezadan artikuluari eman nahi nion ildoarekin).

Bien bitartean, “biktimen literaturaz” jabetzeko gaztelaniazko produkziora jotzen jarraitu beharko dugu, nagusiki, eta hor, euskarazkoan bezala, lan onekin eta ez horren onekin aurkituko gara. Lehenengoen artean dago, nire ustez, Gabriela Ybarraren (Bilbo, 1983) El comensal nobela autobiografiko eta “sendizkoa” (Caballo de Troya, 2015), zeinaren zati nabarmen batek egilearen beraren aitonaren, Javier Ybarra Bergéren bahiketa eta hilketaz baitihardu: irakurle askok gogoratuko duten bezala, Ybarra, Neguriko oligarkiaren figura gailenetako bat, ETA politiko-militarreko berezien komando batek bahitu zuen 1977an, lehenengo hauteskunde demokratikoen bezperatan; erreskatea ez zen ordaindu (garai haietako mila milioi pezeta eskatzen zituzten), eta haren gorpua urte horretako ekainaren 22an aurkitu zuten Barazar inguruan. Bahiketan, besteak beste, Apala eta Pakito etakide ezagunek parte hartu zuten, eta agian baita Yoyesek ere; hurbileko familiak dirua biltzeko izan zituen zailtasunek (eta klaneko partaide batzuen aldetiko ekintzarik ezak edo are “traizioak”, tenore hartan) beren oihartzuna dute nobela honetan bertan. Javier Ybarraren inguruneaz jabetzeko (garai hartan El Correo taldeko burua, Babcock & Wilcox-eko presidentea eta Bizkaiko Bankuaren kontseilaria, besteak beste) oso lagungarriak izan daitezke bere seme Javier Ybarra Ybarrak idatzitako Nosotros, los Ybarra biografia historikoa (Tusquets, 2002) eta, batez ere, Pablo Díaz Morlán historialari ekonomikoaren Los Ybarra. Una dinastía de empresarios (1801-2001) (Marcial Pons, 2002).

El comensal ez da lan historiografiko bat, historia hurbilean eta pertsonalean sendo sustraitutako nobela baizik; izan ere, lanaren bigarren partearen ildo nagusia egilearen amaren minbizi eta heriotzarekin lotuta dago (Ernestina Pasch, Bilboko kapital ondasunen eta ekipoaren inportazio-enpresa baten jabe zen jatorri alemaneko familiarekin harremanatuta), eta, alde horretatik, injustua litzateke nobela hau soilik “Gauzaren” literaturan sartzea, komunikabide batzuk egiten saiatu diren bezala. Galeraren, hutsunearen eta dueluaren inguruko nobela bat da, beraz, pultsu bereziki sendoaz idatzia, sikua baina aldi berean iradokitzailea, ez gutxitan mingarria, eta lan autobiografiko edo autofikzionaletan (tamalez) horren ohikoak diren lirikokeria eta autokonplazentzia abzesuetatik urrun mantentzen dena (zorionez). Egileak, bestalde, ez du bere jatorri sozialaren arrandia egiten, baina ez da hartaz lotsatzen ere: argi dago goi burgesiaren partaide baten nobelaren aurrean gaudela, niri behintzat interesgarri suertatu zaidana (izendapen hori, “nobela burgesarena”, euskal literaturaren alorrean horren erraz erabiltzeko joera dutenentzat hausnarketa gai izan beharko lukeen zerbait, bide batez esanda).

Egia da, nire ustez, lanaren bi atalen arteko ainguraketa ez dela oso irmoa, nobela izateko alegia, baina arazoa ez da agian horren larria, batez ere kontutan hartuta idazlearen aurrenekoa dela, eta nik, ipuinlari gisa, nobela generoa zerbait zurrunegia bezala ikusteko joera izan dezakedala. Nobela, azken finean, liburu-hegalean “nobela” hitza erakusten duen oro da. Ez nau sobera konbentzitu, bestalde, liburuaren amaiera aldera egiten den torturaren inguruko aipuak, behartuegiagatik eta bere baitan nolabaiteko “baina” eramateagatik (ikus 160. orrialdea). Nahiz eta, agian, “autokritikaren” hedakuntzaren ikuspegitik (barkatu horren boladan dagoen kontzeptua hona ekartzeagatik) detaile pozgarritzat hartu beharko litzatekeen.

Edonola ere, “Gauzarekin” edo “Gauzarik” gabe, denboraldi honetan kontuan hartzeko lanetako bat, ziurrenik. Eta, agian, jarraitzeko moduko egile berri bat.

DSCN5610[1]

Nobelaren inperialismoaz (albo-ohar bat)

Lehengoan, Robert Louis Stevensonen aipu baten bila ari nintzela, pdf hau topatu nuen interneten (gaztelaniaz aurkitu nuenez, gaztelaniaz utziko dut hemen):

“Los libros que ejercen más influencia, aquellos cuya influencia es más verdadera, son las novelas. No atan al lector a un dogma que más tarde descubrirá inexacto; no le enseñan  una lección que posteriormente deberá desaprender. Repiten, reacomodan, esclarecen las  lecciones de la vida; nos alejan de nosotros mismos, nos obligan a relacionarnos con los otros; nos muestran la trama de la experiencia, no como podemos verla por nosotros mismos, sino con un cambio singular, pues el monstruoso ego de nuestro ser ha sido momentáneamente eliminado”.

Horixe zen bilatzen ari nintzen aipua, niri oso ederra iruditzen zaidana, fikzio literarioaren justifikazio gisa. Baina zerbaitek ez zidan ondo ematen belarrian, edo begietan. Ez nuen Stevenson irudikatzen “nobela” (“novel”) idazten, nahiz eta bera nobelagile handia izan. Eta jatorrizkoaren bila hasi nintzen. Berehala kausitu nuen (Stevensonen Essays in the Art of Writing bilduma postumuko testu bat da, nahiz eta haren lehenengo bertsioa 1887ko maiatzaren 13an argitaratu, British Weekly aldizkarian, “Nigan eragina izan duten irakurketak” izenburupean), eta han oso argi zeuden gauzak:

“The most influential books, and the truest in their influence, are works of fiction. They do not pin the reader to a dogma, which he must afterwards discover to be inexact; they do not teach him a lesson, which he must afterwards unlearn. They repeat, they rearrange, they clarify the lessons of life; they disengage us from ourselves, they constrain us to the acquaintance of others; and they show us the web of experience, not as we can see it for ourselves, but with a singular change – that monstrous, consuming EGO of ours being, for the nonce, struck out”.

Honela itzul daitekeena:

“Eragin handiena duten liburuak, eta zinezkoenak beren eraginean, fikziozko lanak dira. Ez dute irakurlea dogma batekin lotzen, ondoren okerra dela jabetuko dena; ez diote lezio bat irakasten, ondoren desikasi beharko duena. Errepikatu, berrantolatu, argitzen dituzte bizitzaren lezioak; gugandik askatzen gaituzte, besteen ezagutzara behartzen gaituzte; eta esperientziaren sarea erakusten digute, ez gure kabuz ikusi ahal dugun eran, baizik eta aldaketa berezi batekin –gure izakiaren EGO munstrotsu, xahutzaile hori ezabatuz, une batez”.

“Fikziozko lanak”, beraz: “works of fiction”. Eta multzo horretan, testuaren segidak erakusten duen bezala, nobelak ez ezik, ipuinak eta poemak sartzen zituen, orobat.

“Horrelakoak izateko, giza komediarekiko aski egiazkoak izan behar dute [fikziozko lan horiek]; eta halakoa den edozein lanek egiten dio ikaskuntzari mesede. Baina gure hezkuntzan zehar egokiagoak dira pentsamenduaren atmosfera  barkabera arnastu ahal izango dugun eta pertsonaia eskuzabal eta errukitsuak topatuko ditugun poema eta narrazioak”.

Stevensonek “poems and romances” esaten du, testuinguru honetan (nik uste) “poema eta narrazioak” (edo “errelatoak”…) bezala itzul daitekeena, hots, narratiba bere osotasunean (ipuinak eta nobelak barne) hartuko lukeen generoa bezala, soilik nobela bezala baino (“romance” nahiko hitz zehaztugabea da, alde horretatik).

Horrek (“fikziozko lanak” aldarrikatzeak, ez nobelak espezifikoki) hobeto egiten du bat Stevensonek literaturaren inguruan zuen ikuspegiarekin: Borgesek gogoratzen duen bezala, “Stevensonek genero guztiei heldu zien, are otoitzari, fabulari eta poesiari, nahiz eta posteritateak nahiago duen narratzaile bezala oroitu”. Borgesek berak esana da, orobat, “Stevensonen aurkikuntza dela literaturak eskaini dezakeeen zoriontasun iraunkorrenetako bat”, eta ados nago argentinarrarekin.

[Beste kontu bat da bigarren parte horren kutsu didaktiko-morala, neurri batean esplikatzen dena kontuan hartuta Stevenson, artikuluan, gaztaroko irakurketez –bereez eta, nik uste, gazteek egin beharko lituzketenez– ari dela. Baina beste egun baterako utziko dut arazo hau, haur eta gazte literaturan horren zabalduta dagoena –baina, susmatzen dut, baita “helduentzako” literatura-molde batzuetan ere…–].

Edonola ere, artikulu honen abiapuntura itzulita, eta suspirio bat botata, zera pentsatu nuen: noraino iristen den, egun, nobelaren inperialismoa…