Fantasia historikoen fantasiaz

Batzuetan irudipena daukat streaming plataformak bihurtzen ari direla, pixkana, garai batean sutondoa, balbulazko irrati-aparatu handiak edo telebista zirena: familia biltzen den guneetako bat, nahiz eta telebistak, pantaila gisa definituta, jarraitu dezakeen funtzio hori betetzen –ez, ordea, eduki moduan: telebista, kasu horretan, plataformetan dauden filmak, sailak eta dokumentalak nahierara ikusteko garraiobidea besterik ez da, kasurik onenean, ez programazio baten arabera ordu finkoetan antolatutako saioen segida zaharruno hura…–.

(Hori bai: horretarako behar da politika zorrotz bat jarraitu eta ordenagailu eta telefono bitarteko streaminga saihestea, plataformak telebista aparatuarekin lotuz: zenbat eta handiagoa, hobe. Ez soilik irudiaren eta soinuaren kalitate kontuengatik, baizik eta, batez ere, esperientzia kolektibo gisa iraunarazteko. Ahal den neurrian, behintzat).

Halako azkenaurreko esperientzia, aita-alaba loturak estutzeko helburuarekin, Bridgerton sailaren lehenengo denboraldiarekin izan dugu (Chris Van Dusen-en zuzendaritzapean, Netflix, 2020, nahiz eta, berez, ziurrenik zehatzagoa izango litzatekeen esatea Shonda Rhimes “faktoriako” produktu bat dela, Greyren anatomia telesail famatuaren ekoiztetxe berekoa, besteak beste; frogatzen saiatuko naizen bezala, hori ez da bigarren mailako xehetasun bat).

Ikusi ez dutenentzako, telesaila, itxura batean, drama historiko bat da –ingelesez “period drama” deitzen den horietakoa, alegia–, 1813ko Londresen kokatua –nagusiki–, George III.aren Erregeordetzaren garaian alegia. Produkzioa estatubatuarra den arren, emaitza filmikoa alor horretan britainiarrek –batez ere BBCk– lortutako girotze lan finekin parekatu daiteke, hala kokalekuei nola jantzien oparotasun koloretsuari dagokienean. Azken finean, gure gurasoek esango zuketen bezala, “amodiozko eta luxuzko” telesail bat da –”amor y lujo”– , Ingalaterrako gortearen inguruan biltzen zen aristokrazia gorenari buruzkoa, eta zeinetan, gure alabek esango luketen bezala, “saltseoa” baita nagusi –endredu erromantiko-sexualak, alegia–. Aktore nagusia, Hastings-eko dukea gorpuzten duen Regé-Jean Page, ikaragarri beroa dago –gure nerabezaroan “buenorro” esango genukeen–, eta aktoresetako batzuk ere ez dira makalak, alde horretatik.

Bridgerton, goi-kulturaren ikuspegitik, ezin da plazer hobendun gisa baino kontsumitu: azken finean, alibi bezala Jane Austen-en eleberrien tradizioan oinarritzen bada ere –bai kokapen historikoari kasu egiten badiogu, bai tramaren motor nagusia den ezkontza-merkatuaren gorabeherez ari bagara–, emaitza Corín Telladoren edo Jazmín saileko nobelen parekoagoa da, berez; ez alferrik dago oinarrituta ildo horretako Julia Quinn idazlearen mega-saltzailearen eleberrietan –Rikardo Arregik behin bota zuen bezala, telesaila, funtsean, «Austen telezinkotuta» izango litzateke–. Eta, ados, emakumeen rola nobela erromantikoen tradizioan baino pixka bat asertiboagoa suertatu daitekeen arren, batzuetan, eta homosexualitatea bezalako gai –azpigeneroan– orain arte tabu samarrek apatxa agerian uzten badute ere, mezua funtsean erreakzionarioa dela esango nuke –Austenen nobeletakoa baino gehiago bai behintzat, eta duela berrehun urte idatzia izanaren aitzakiarik gabe, gainera–; alde horretatik ez zen alferrikakoa Greyren anatomiari egiten nion erreferentzia. Hori bai, porno soft zantzu batzuez gozatzeko, barre batzuk botatzeko eta, bide horretatik, belaunaldi-hesiaren gainetik familia-harremanak amalgamatzeko, aitor dut, parada ederra ematen du.

Telesailak badu beste ezaugarri esanguratsu bat: aktore nagusietako batzuk beltzak dira. Lehen aipatutako Hastingseko dukea bera, Londresko garaiko festa-antolatzaile bikainena zen Lady Danbury edo Charlotte erreginaren paperak –George III.aren emaztearena– afrikar jatorriko aktoreek egiten dituzte. Azken horren kasuan egon daiteke oinarri historiko ahulen bat, historialarien artean kontu eztabaidatua baita, bere arbaso portugaldarren kariaz, beltzekin identifikatutako hazpegiak izan zitzakeela erreginak –garaiko margoek ez dute halakorik ematen aditzera, behintzat, baina badakigu gorteko pintoreen abilezia noraino iristen zen segun eta ze kontu disimulatzeko…–. Edonola ere, nekez aurkituko genituen, halako balizko salbuespenak salbuespen, arrazializatutako pertsonak XIX. mende hasierako goi mailako gizarte britainiarrean.

Alde horretatik, egungo “epokazko” ikuskizun batzuetan afroamerikarrei edo euroafrikarrei ikusgarritasun gehiago emateko joeraren ildoan kokatu beharko genuke, nabarmen, Bridgerton telesaila; izan ere, hori da Shonda Rhimesen telesailen zigiluetako bat, arraza arteko harreman erromantikoez gain. Edonola, horren adibiderik entzutetsuena, orain arte, Hamilton musikala izan da, Broadwayko produkzio arrakastatsua (Lin-Manuel Miranda, 2015), zeinetan Estatu Batuetako lehen ogasun idazkaria izan zen Alexander Hamilton-en papera (1755-1804) aktore-kantari ez-zuriek jokatu baitute, espektakuluaren bira arrakastatsuetan –jatorrizko Hamilton, AEBtako “aita fundatzaile” guztiak bezalaxe, zuria baino zuriago zen, zer esanik ez, eta nahiz eta esklabotzaren abolizionismoaren aldekoa bide zen, bere kide batzuk bezala bera ere esklaboen jabea eta saleroslea izan zen–. Baina beste antzeko adibide batzuk ere aipa daitezke, Matt Ruff-en Lovecraft Country nobela –eta haren gainean egindako telesaila– bezala, zeinetan H.P. Lovecraft idazlearen horrorezko unibertsoaren berrinterpretazioa egiten baita, pertsonaia nagusiki afroamerikarrengandik abiatuta, 1950ko hamarraldiko eta, oro har, Jim Crow legeen garaiko arrazakeria estatubatuarra salatzeko asmoz –eta, bide batez, Lovecraft beraren arrazakeria ezagunari zaplazteko erretroaktibo eta sinboliko bezain ironiko bat emateko–. (Dena den, telesailari dagokionean, eta lehenengo atal ikaragarria alde batera utzita, aitor dut gehiago espero nuela, fantasiazko produktuen kontsumitzaile bezala…).

Joera ondo ulertzen dut, eta, neurri batean, goraipagarria iruditzen zait, ez soilik oso paper espezifikoak eta markatuak lortu ohi dituzten aktoreei bestelako erregistroetan, oraintsu arte haientzat galarazitakoetan aritzeko aukera ematen dielako, baizik eta, iraganean pairatutako bazterketa alderantzikatuz, ikusgarritasun berri bat eskaintzen dielako, talde gisa. Alde horretatik, arazorik batere ez.

Baina kezkatzen naute historiaren ezagutzan horrek ekar ditzakeen distortsio-efektuak; ikuspegi horretatik, nobela historikoek –edo pelikula historikoek– iraganaren ezagutzarako tresna bezala eragiten dizkidaten zalantzen parekoa izango litzateke kezka. Oro har, ez dut uste nobela historikoarekin lortu daitekeenik iraganaren ezaupide egoki bat, ez behintzat zientzia historikoen ekarpenak menderatzen ez dituzten irakurleen edo ikusleen artean –eta ezaupide hori dutenek, berez, ez lukete nobela historikoaren makuluaren beharrik, beraz…–. Izan ere, alderantzizkoa pentsatzen dut, ezagutza hori nahasteko eta iluntzeko balio dutela, gehiago, mota horretako produktuek, fantasia ustezko datu historikoekin dosi inespezifikoetan nahasten dituzten heinean. Alessandro Manzonik zioen bezala –eta berak oso ondo zekien zertaz ari zen, generoaren praktikatzailea izan zelako, Ezkongaiak nobela kanonikoak aditzera ematen duen bezala–, «Jakina, historialaritzan ez dira eskas gezurrak eta asmakeriak. Baina historialariaren errua da, ez generoaren ezaugarri bat. Historialari bati esaten zaionean gauzei apaindurak gehitzen dizkiela, gertakarien eta asmakizunen pastixe bat sortzen duela, norberak ez dakiela sinesgarritasunik eman ala ez, bide seguru bezain sinple batetik ekidin ahal izango zukeen zerbait egozten zaio, asmatzeari uko egitea baita errazena. Hausnartu ezazue, ordea, ea eleberri historikoaren egileak bide hori erabil dezakeen, irakurlea ez engainatzeko».

Argiago ezin daiteke esan.

Fantasia areagotuaren tanta batzuk gehitzeak, aristokrazia britainiarraren erdian partaide beltz batzuk txertatzea bezala, alde horretatik, zer kalte egin dezake?, galdetu daiteke. Agian ez asko. Baina historiaren (ez)ezagutzaren bidean urrats bat gehiago iruditzen zait, errealitatearen eta fikzioaren arteko mugak jadanik nahikoa lausoak diren garaiotan arriskugarria iruditzen zaidana.  Iraganeko esklabotzaren eta trafiko atlantikoaren auzia –eta, bide batez, gaur eguneko arrazakeria– nolabaiteko Yupiren mundu filmiko baten baitan estali dezakeen neurrian, adibidez: azken  finean, Bridgertonen erakusten zaigun gizarte-talde dirudunen aberastasunaren iturrietako batek esklabo-trafikoan, kolonietako plantazioen ustiakuntzan eta bertan ekoiztutako produktu tropikalen merkataritzan zeukan jatorria, eta zail samarra iruditzen zait atze-oihal hori aristokrata beltzen presentzia guztiz normalduarekin uztartzea. Hamiltonen kasuan, esate baterako, ziurrenik ez da bereziki inportantea, edozein estatubatuarrek dakielako Hamilton historikoaren arraza zein zen –beste kontu batzuetan agian ez dira horren iaio aterako, baina, jo eta jo aritzearen kariaz, hango oinarrizko hezkuntza sistematik pasa diren guztiak AEBko historiaren kontaera WASParen packaren jabe dira; gainera estatubatuar guztiek ikusi dute inoiz Hamiltonen potreta, bere aurpegia baita 10 dolarretako billeteak apaintzen dituena–. Baina, adibidez, gure eusko labeleko ilobak, musikala Disney +-en bitartez ikusi zutenak, harrituta geratu ziren Hamilton, berez, señoro zuri bat izan zela kontatu nienean…

Bestalde, Ana Malagonek komentatzen zidan bezala, esanguratsua da gauza hauetaz eztabaidatzea justu aktore beltzak hasi direnean mota horretako paperak jokatzen, eta ez Charlton Heston-ek Moises-ena egin zuenean (The Ten Commandmentsen, 1956), edo John Wayne-k Gengis Khan-ena (The Conqueroren, 1956), edo Elizabeth Taylor-ek Kleopatrarena (izen bereko filmean, 1963), edo Peter Sellers-ek aktore indiar batena (The Partyn, 1968). Adibide gutxi batzuk ematearren.

Agian Miguel-Anxo Murado idazleak arrazoia dauka, eta, azken finean, «anakronismoa ez da anomalia bat, iraganarekin erlazionatzeko daukagun modua baizik». Eta, ondorioz, nire historialari arima pixka bat matxinatu arren –Murado ere historialaria da, azken batean–, halakoak onartu besterik ezin ditugu egin, gehiegi larritu gabe.

[Artikulu honen bertsio askoz ere laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko martxoaren 3an]

Iragana historia bihurtzen denean

Euskal literaturan, orain dela gutxira arte behintzat, ez dut uste Gerra Zibilaren “nobela historikoei” buruz hitz egin zitekeenik: iragana, iragan hori, ez zen historia bihurtu idazleentzat –ezta, susmatzen dut, euskal herritar askorentzat ere–, oraina zen oraindik; beste era batean esanda, ez zen nahikoa fosildu asmo komertzialak edo apaindurazkoak nagusi diren azpigenero literario baten bazka izaten hasteko. Hori nabarmena da gaiaz arduratu diren egile anitzen lanetan, hala nola Ramon Saizarbitoriarenean –Bihotz bitik hasita Lili eta biok arte, gutxienez–, Bernardo Atxagarenean –gogoratu Soinujolearen semearekin–, Jokin Muñozenean –Antzararen bidea– edo Garbiñe Ubedarenean –Hobe isilik–, gutxi batzuk aipatzearren; ildo horretan kokatuko nuke, bestalde, Mikel Ayerbek apailatutako Our Wars: Short Fiction on Basque Conflicts ipuin antologiaren arku kronologikoaren justifikazioa, Gauzaren ipuinak –euskal gatazka garaikideenetakoak– Gerra Zibilarenekin lotzen zituenean (Reno, Center for Basque Studies, 2012; gaztelaniazko edizio bat dago, Nuestras guerras izenburukoa, Lengua de Trapo argitaletxearen eskutik kaleratu zena).

Milan Kunderak zioen bezala, “bi gauza ezin direnak nahastu: badago, alde batetik, giza existentziaren dimentsio historikoa aztertzen duen nobela, eta, bestetik, egoera historikoa ilustratzen duen nobela, gizartea une jakin batean deskribatzen duena, historiografia nobelatu bat alegia”. Azken hori izango litzateke, hain zuzen ere, eta nire ustez, nobela historikoa.

Espainian, duela ez hainbestera arte, esango nuke berdintsu jazotzen zela: Gerra Zibilaren gaia literatura “garaikideari” zegokiola, egungoari. Baina nobela historikoren infiltrazioa, alor horretan, gero eta nabarmenagoa egin zen, nik esango nuke, Javier Cercasen Soldados de Salaminaren lanaren argitarapenetik (2001); horren adibide izango lirateke, orobat, Almudena Grandesen Episodios de una guerra interminable sail ageriki galdostarreko nobelak ere. Eta, hori, gama literario gutxienez “ertaineko” produktuez ari naizelarik: “arruntagoen” zerrenda luzeagoa izango litzateke –cfr. Pérez Reverteren azken aldiko Falcó saila bezalako zaborra, esaterako–.

Nago, dena den, euskal literaturan ere muga hori zeharkatzen ari ote garen, Gerra Zibilaren “nobelahistorikotzearena” alegia. Berriki irakurri dudan lan batek eman dit hori aditzera, Maixa Zugastiren Ahotsak eta itzalak (Erein 2018). Nobela horretan, nire ustez, iragantzat hartzen da Gerra Zibila, episodio itxitzat alegia, eta, ondorioz, egileak errazago har dezake aitzakiatzat funtsean sentimentalismoan ardaztutako lan bat eraikitzeko, eta espainiar nobela gerrazibilista azalekoenen ildoan kokatzeko.

Ildoan diot, egia delako nobela guztiz historikotzat jotzeko –hots, historiako liburuak ordezkatuko lituzkeen literatura mota izateko, irakurle batzuek sinesten duten bezala, oker– anakronismo gehiegitxo aurkezten dituela Ahotsak eta itzalakek  –dokumentazio lana bide da nobela historikoaren egileek gehien azpimarratzen duten azpigeneroaren tasunetako bat, beren lanaren autogorazarrea egitean–. Nik, egia esan, urrats hori Aitziber Etxeberria bezalako idazleren batek emango zuela espero nuen, 31 baioneta edo Nomada lanak gogoan hartuta; oraindik ez dut, bestalde, Joanes Urkixoren Ekaitza urrun esku artean hartu (hau ere Erein, 2018), baina, irakurri ahal izan ditudan iruzkinengatik, sailkapen honetan sartzeko aukerak dituela esango nuke. Hala balitz aldarrikatu ahal izango litzateke Ahotsak eta itzalak horrek ate moduko bat ireki duela, eta horren ostean mota bertsuko gehiago etorriko direla.

Eta, ondorioz, euskal literaturak urrats bat gehiago eman duela bere normalizazio-estandarizazioan. Gaudeamus.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko urriaren 20an].

n nobela historikoarena

Erdi Aroko azoka

[Bueltan da, urtero bezala, Gasteizko Erdi Aroko azoka. Nik, aitor dut, ezin dut jasan. Eta orduan akordatu naiz duela sei urte, Diario de Noticias de Álava egunkarian argitaratutako zutabe batez (Rikardo Arregirekin txandakatzen nuena). Gaurkotasunik galdu ez duelakoan, hemen berreskuratzea erabaki dut. On egin!].

Erdi Aroko azoka

Badakit hilabete baino gehiago igaro dela eta jende askok ez duela ulertuko, baina ozen esango dut: gorroto dut Erdi Aroko azoka, urtero gure alde zaharreko kaleak fartsaz mozorrotzen dituen ekitaldi gero eta erraldoiago hori. Ez soilik, historialari gisa, halako birsortze-ahalegin folklorikoak alferrikakoak iruditzen zaizkidalako –nobela historiko gehienekin gertatzen zaidan bezala, bestalde–, baizik eta, alde zaharreko bizilagun bezala, gu garelako hiri osoarentzako eskaintzen omen den ikuskizun hutsal horren ondorio gehienak pairatzen ditugunok.

Kontua asteburuan egin zen arren, asteazkenetik hasi ziren udaltzainak autoak eta bestelako ibilgailuak erretiratzen kaleetatik, batzuetan jabeei abisatu gabe; badakit errealismoa lortzea dela antolatzaileen helburu nagusietako bat, eta onartu behar dut ikuspuntu horretatik aurrerapen nabarmenak egin direla azkeneko ekitaldietan, baina XXI. mendean gaude: garajerik ez badaukat, non demontre utziko dut nire autoa lau egunetan zehar? Eta bai, ondotxo dakit udaletxeak, trukean, mando bat eskaintzen digula gure lekualdatzetarako, baina niri egokitu zitzaidana behintzat hezur eta azal zegoen, eta ez nuen oso urrun eramaterik lortu.

Errealismo horren beraren izenean auzokideok garaiko jantziak eramatea egokia denik ez dut nik zalantzan jarriko, baina jendea horretara behartzea demasia iruditzen zait, are gehiago norberak harilkatu, ehundu eta josi behar baditu bere artilezko oihalak. Argi eta garbi salatu behar da ez dela inolaz ere nahikoa udaletxeak goruak eta ehundegiak maileguan hartzeko ematen digun hilabeteko epealdia.

Bestetik, prest nago onartzeko gure kaleetako harzoladura lastoz eta lokatz mokorrez estali dezaten, baina –ez dezazuela uste kinki-minki bat naizenik– etxeetako ur-hornidura moztea eta jendea bere maskuri- eta sabel-husteak leihotik jaurtitzera adoretzea gehiegitxo ez ote den pentsatzen hasita nago.

Eta, azkenik, ados, Aihotz plazan egin zen arratoi beltzen (Rattus rattus) askatze ekitaldia primeran egon zen, benetan pintoreskoa gertatu zen, eta, hurrengo egunetan izurri bubonikoz kutsatutako gaixoen zerrendek frogatu zutenez, arrakasta osoa erdietsi zuela aitortzeko prest nago. Baina hilabete baino gehiago da alde zaharrari berrogeialdia ezarri zitzaionetik, eta nik hemendik ateratzeko premia daukat jada. Noiz irekiko dizkigute ateak? Dato kaletik berriro paseatzeko irrikan nago.