Literatura: ispilu ala leiho? Erantzun posible bat

Lehengo igande eguerdian, Zarautzeko Literaturia jaialdian parte hartu nuen, Miren Gorrotxategi nobelagilearekin eta Mikel Ayerbe kritikariarekin batera, “Literatura: ispilu ala leiho?” solasaldian; gure “idazle” eta “irakurle” esperientziez luze hitz eginarazi ondoren, Ayerbek izenburuko galdera bota zigun. Miren Gorrotxategik, gidoia adostu genuenean aipatu genuen bezala, ipuin batekin erantzun zion galderari, Hitzen Uberan plataforman aurki dezakezuena; nik ere ipuin bat neraman prestatuta, “Ispiluarena” izenekoa, eta hura irakurri nuen, nahiz eta, idatzi berria nuenez, oso gordinik egon (buelta pare bat eman behar dizkiot oraindik behin betiko bertsiora iritsi arte); ez dut, beraz, hemen argitaratuko, gaurkoz behintzat.

Dena dela, ekitaldiaren lerroburuari erantzuteko beste kontu bat neraman patrikan, une horretan erabiltzea ez zitzaidana egokia iruditu, eta post labur honetan txertatuko dudana.

Deigarria bezain iradokitzailea iruditu zitzaidan Constantino Bértolo editorearen hausnarketa batetik abiatu nahi nuen. Hauxe da:

XIX. mendeko nobela, ispilu bat bidean zehar; XX. mendekoa, bide bat ispilu batean zehar; XXI.ekoa, ispilu bat ispilu batean zehar”.

Imajinatzen dut aforismo moduko horrek interpretazio bat baino gehiago onartzen duela, baina nik egin nuena hauxe zen: XIX. mendeko nobelak (nobelagintza literaturaren genero goren gisa koroatzen hasi zenean) kanpora, mundura begiratu zuela oro har, eta hura islatu nahi izan zuela, ispilu baino leiho izan nahian (azken hori, jakina, nire uztakoa zen, gure solasaldirako propio eramana); eta XX. mendekoak, oro har ere bai, garrantzi gehiago eman ziola nobelaren beraren eraikuntzaren gailu eta bitarteko guztiei, “bideari” alegia (azken finean, pentsatu nuen, hainbestetan erabili den Claude Simon nouveau romancierraren “abenturaren kontaketa” versus “kontaketaren abentura” alternatibaren nolabaiteko birformulazioa izango litzateke). Bértoloren hausnarketaren azkeneko elementuak, XXI. mendeko nobelari buruzkoa (“ispilu bat ispilu batean zehar”), idazlearen Ni-aren egungo metastasirako joerarekin lotzen dut nik, bestalde, Robert Wyattek aspaldi salatzen zuen “The Age of Self” horretatik abiatuta aurrera egin duena azken hamarraldi hauetan, selfiearen kulturan, sare sozialetako planttakerian, autofikzioaren eztandan edo autolaguntzazko autobiografismoaren gorakadan sumatu daitekeen bezala (baita gure literaturan ere; adibide baterako, bakarra ez den arren, ikus Ibon Egañaren kritika bikain hau). Tira, paradoxikoki (edo ez), Twitterren bota zuen Bértolok bere hausnarketatxoa.

Ni arduratzen nau, alde horretatik, ispiluegi bihurtu ez ote dugun literatura. Dudarik gabe, literaturak, berez, badu hortik zerbait, guztia sortzen delako Ni-tik, modu batean edo bestean. Baina hiperinflazioa, historia ekonomikoak behin eta berriro erakutsi duen bezala, ez da bereziki osasuntsua. Eta egotismoak lirikaren presa gainezka egin zuenetik eta inguruko genero literarioetan eta, batik bat, narratiban barreiatu zenetik, irakurleok ez daukagu atsedenik. Noizean behin joera horren kontrako zantzu pozgarriak aurkitzea posible den arren, Mari Luz Estebanek egiten duena bezala bere Amaren heriotzak libreago egin ninduen lan azpimarragarrian (Pamiela 2013), prosazko pasarteetan lehenengo pertsonari uko egitean eta hirugarrenera pasatzean: ni-ak hor jarraitzen du, zer esanik ez, baina ez da horren inposatzailea, leku gehiago uzten dio irakurleari. Eta, alde horretatik, esango nuke hobeto betetzen duela R. L. Stevensonen manu zahar hura: “Eragin handiena duten liburuak, eta zinezkoenak beren eraginean, fikziozko lanak dira. Ez dute irakurlea dogma batekin lotzen, ondoren okerra dela jabetuko dena; ez diote lezio bat irakasten, ondoren desikasi beharko duena. Errepikatu, berrantolatu, argitzen dituzte bizitzaren lezioak; gugandik askatzen gaituzte, besteen ezagutzara behartzen gaituzte; eta esperientziaren sarea erakusten digute, ez gure kabuz ikusi ahal dugun eran, baizik eta aldaketa berezi batekin –gure izakiaren EGO munstrotsu, xahutzaile hori ezabatuz, une batez” (maiuskulak Stevensonenak dira). Izan ere, hori zaila egiten zait lortzea, maiz, “ego” horretan horrenbeste oinarritzen den autofikziotik edo autobiografismotik. Baldin eta ego horri distantzia ironiko minimo batetik heltzen ez bazaio, behintzat.

Baina, bestalde, literatura “kanpoko” mundurako leiho zabal eta garden bat izan daitekeela, errealitatea bere osotasunean eta zehazki harrapatu dezakeela, XIX. mendeko nobelagile askok pentsatzen zuten bezala, asmo xaloegitzat hartu beharko genuke gaur eguneko ikuspegitik, nobela “bide bat ispilu batean zehar” bilakatu osteko garaiotan hain zuzen ere. Izan ere, hori, gaur egun, best sellerrek eta nobela historiko arruntenek baino mantentzen ez duten haur-sinesmen bat dela esango nuke.

Beraz, planteatutako galderari erantzun bat ematekotan, hauxe aldarrikatuko nuke: literatura leiho bat izan daitekeela, pitzatuta dagoela onartzen dugun neurrian. Eta baita ispilu bat ere, baina deformantea den bitartean (badaezpada).

Eta beste egun batean jarraituko dut, bide batez esanda, metaforaren kontrako nire gurutzada.

Gari Berasaluze erabiltzailearen argazkia.

Argazkia, testuan aipaturiko ekitaldikoa, Gari Berasaluzerena da.

Mikel Ayerbe: “Edonon, hemen, edonoiz edo herenegun, orain, etzidamu”

[Hau da Mikel Ayerbe irakasle eta literatur kritikoak nire Inon ez, inoiz ez liburuaren Gasteizko aurkezpenerako (2014-V-13) prestatu zuen testua. Eskerrak eman nahi dizkiot aurkezpenagatik beragatik, eta blogean argitaratzen uzteagatik].

Iban Zalduaren lagun Mikel Ayerbek eta, halere literatur kritikariak, konpromisozko enkargu bat onartu zuen duela hilabete: Iban Zaldua idazlearen Inon ez, Inon ez ipuin-bilduma aurkeztea, hain zuzen. Pozik onartu zuen, nahiz eta “Made in Gasteiz” gisako aurkezpen bat izan, eta ez Euskal Literatur Sistemaren sinekdoke den Donostiako Udal Liburutegiko sotoa bezalako leku garrantzitsuan egin ohi zen aurkezpen “ofiziala”. Izan ere, Inon ez, inoiz ez liburua Ramon Saizarbitoria idazlearen, Ibon Egaña kritikariaren eta Xabier Mendiguren editorearen laguntzarekin aurkeztu zuen Iban Zalduak joan den apirilaren 5ean eta ordukoan, Mikel Ayerberi ikusle soila izatea egokitu zitzaion (beno, egia da azafato lanak ere egin zituela, idazleak egun horretarako espresuki idatziriko ipuina jendartean banatu baitzuen). Ayerbek berekiko pentsatu zuen oraingoan, ordea, Elkar liburu-dendan izango zela aurkezpena eta ez aurrez aurkeztu izan dizkion Zalduaren Euskaldun guztion aberria (Alberdania, 2008) edota Ese idioma raro y poderoso (Lengua de Trapo, 2012) lanen aurkezpenak bezala, Zuloa liburu-dendako zulo edo sotoan, eta horrela, agian, ikusgarritasun gehiago izango zuela kontuak, besterik ez bada, liburuak erosten dabilen voyeur jendearen begirada harrituen jomuga sentituko zelako.

Edonola ere, baietz esan zuen (besteak beste, por fin!, ipuin bat dedikatu diolako) eta ederki damutu da. Damutu egin da ez dakielako jadanik zer esan Iban Zalduaren lan berriaz. Ipuingile porrokatua eta eskarmentuduna dela esatea klixe bat iruditzen zaio. Berdin Txekhov, Kafka, Poe, Borges, Munro eta enparauen irakaspenak bere egin eta estilo propioa aspaldi lortu zuela esatea. Beraz, Zalduaren Inon ez, inoiz ez lanaren ondoren atera diren elkarrizketa guztiak irakurtzen ditu bata bestearen atzetik, ea horrela zerbait otutzen zaion: “Fikzioan sinesten segitzen duelako” titularra zeraman Donostiako aurkezpenaren hurrengo eguneko Berriako titularrak. Eta Ayerbe ere ados dago, errazagoa baitzaio azken horri ere fikzioan sinestea, errealitatean fedea izatea baino. Beste egunkari, aldizkari, blog, irratsaio eta medio guztietan errepikatzen da hiru atal dituela lanak eta hasierako “Inon ez” eta amaierako “Inoiz ez” atal fantastikoagoen artean, euskal gatazka edo La Cosa (sic) edota, genero minorraz ari garenez, las cositas-i buruzko ipuinak bildu dituela “Hemen, orain” erdiko atalean. Baina hori guztia esatea ez da batere orijinala, aurkibidean errazen ondorioztatzen den kontua delako (askoz zailagoa da, nonbait, liburua zenbait ipuinek osatzen duten ebaztea: 40, 38, 37,  37 eta erdi?)

Beraz, aurkezleak pentsatzen du Saizarbitoriak eta Egañak Donostiako aurkezpenean esandakoak plagiatzea, beno, plagiatzea plagiatzea ez, baizik eta bere egin eta berridaztea, omenaldi gisa. Eta horrelaxe ekartzen ditu paperera Egañak zerrendaturiko hainbat gauza: “absurduaren garrantzia (…) geruzetan aberasten eta korapilatzen diren ipuinak direla (…) denbora eta espazioaren kodeak irauli egiten direla ipuinotan (…) ikusgai eta ukigai dugun errealitatea bainoa are errealagoa den fikzio fantastiko bat sortzeko” (gogoan du Zalduak berak Borgesen aipu bat erabili zuela ideia hori indartzeko, baina kritikari-entzuleak ez zion kasu handiegirik egin, aipuen bidez hitz egiten duten idazle gehiegi entzun dituelako eta jada ez dakielako nork nor eta noren zer aipatzen duten), eta berriro Egañaren zerrendari helduz, “Idazketa”, “Jolasa”, “Nia”, “Obsesioa”, eta beste hitzak kopiatzeari ekiten dio. Zoritxarrez, ordea, berandu ohartu da Iban Zalduaren Oharrak eta hondarrak blogean zintzilikatuta dagoela Ibon Egañak aurkezpen egunean irakurri zuen hiztegi-testu bikaina eta beraz, oso agerian geldituko litzatekeela plagio hori eta, beraz, azkenean Egañaren hitzak ez erabiltzea erabakitzen du.

Bestetik, Saizarbitoriaren hitzekin ez da askorik gogoratzen Ayerbe, idazleari dion debozioak itsututa eta erabat gortuta, kezkatuago zegoelako idazlearen aurrean entzule arretatsuaren irudia ematearekin, Saizarbitoriak berak esaten zituenekin baino. Ipuin luze(ago)en indarraz hitz egin zuela gorde zuela buruan, eta “Gerra Zibilak” ipuina nabarmendu zuela ere bai (Ayerberi bene-benetako poza eman ziona, bide batez esan, Nuestras Guerras Gerra Zibila eta euskal gatazka oinarri dituen euskal idazleen ipuinen antologiarako Zalduaren ipuin hori bera hautatua baitzuen Ayerbek).

Puntu honetara iritsita, lagun-kritikari-aurkezleak berrirakurri egiten du ordura arte idatzitakoa eta Inon ez, inoiz ez liburuaz baino, bere buruaz gehiago hitz egin duela ohartzen da. Baina tira, lizentzia poetikotzat hartzen du: Zalduaren liburuan bertan ez al da ba, literatura autobiografikoaren, hots, autofikzionalaren, hots, autoegolatria-zilborristikoaren arriskuez hitz egiten? Eta beraz, idatzitakoa kritikari-aurkezlearen autoparodiaz mozorroturiko testua den neurrian, idatzitakoa bere horretan uztea erabakitzen du.

Hori bai, zerbait gehiago esateko premia sentitu, eta Zalduaren lanak ongi baino hobeto ezagutzen dituela garbi utzi beharko lukeela jabetzen da Ayerbe. Etxeko liburutegiko apaletara joan eta azken 5-6 urtetan grupy baten moduan Zalduaren irakurraldi guztietan bildu dituen liburutxoak arakatzen hasi da: Inon ez, inoiz ez liburuko ipuinen kronologia, aldaketak, berridazketak…; azken finean, berak egunen batean izan nahiko lukeen kritikari genetikoaren paperean jartzea erabakitzen du. Era berean, idazleak berak pasa zion Inon ez, inoiz ez-en eskuizkribua hartu eta argitaraturiko edizioarekin erkatu du, honako hau irakurri baitio Zalduari nonbait: “Ordenatzea bera baino, liburuaren azkeneko fasea izan da lan gehiena eman didana: erabakitzea zeintzuk ipuin sartu eta zeintzuk ez, zuzenketak eta egokitzapenak, atalen arteko orekak bilatzea, oreka horiek lortzeko falta zitzaizkidan ipuinak idaztea…”. Ondorio interesgarriak atera ditu kritikariak, baina tamalez, ez liburu aurkezpen batean esateko modukoak…

Eta azkenik, gehiegi luzatzen ari delako inpresioa duenez, maukapetik azken taktika ateratzea erabakitzen du: entzuleek entzun nahi dutena esatea, hain zuzen. Horrelakoetan, sarriegitan aurrez jakiten delako nortzuk bertaratuko diren. Horrenbestez, ziur dago baten batek entzun nahi izango duela Zaldua ez dela idazle tristea eta iluna (Ayerbek behintzat barre asko egiten du berarekin) eta bere literatura ere ez dela tristea eta iluna. Hori bai, oso kritikoa dela (eta zorionez, baita autokritikoa ere, bi kontzeptuak gutxitan baitoaz batera) eta bere etengabeko perfekzio nahiak eta autoexigentziak inbidia ematen dutela, errealitatea eta fikzioa, edota nahiago bada, norberaren ingurua eraldatzeko eta hobetzeko esperantza galdu ez duen norbait baitago ipuinon atzean, beretzako nahi ez duena besteentzat ere nahi ez duen norbait; baina ez alderantziz, besteak konformatzen direnarekin konformatzen ez den norbait baita Zaldua. Ayerbek zalantzak ditu azken hau ulertuko ote den, baina ziur da Zalduak koordinatzen duen irakurle klubera joaten eta bertaratuko direnek badakitela zertaz ari den.

Umorezko konturen bat ere aipatu behar, eta atzo El Correon irakurritako “Raphael niega su propia muerte” titularraren ostekoa (“El cantante […] tuvo que llamar ayer al programa de la televisión local ‘Qué tiempo tan feliz’, para desmentir un bulo de mal gusto. El bulo se extendió por Twitter y el hashtag #DEP-Raphael se convirtió en ‘trending topic’ en unos minutos.”) irakurtzea ere pentsatu du, Zalduaren Inon ez, inoiz ez ipuin-bildumako “Twitter bidezko heriotza” kontakizuna gogoan, errealitateak fikzioa gainditzen duenaren lekuko. Baina friboloegia iruditu, eta ez egitea erabakitzen du.

Eta azken-azkenik, eta aurkezpena “Made in Gasteiz” dela berriro errepikatuz, Inon ez, inoiz ez-en Gasteiz oso presente dagoela esango du, entzuleen artean M. ere egongo delakoan. Baina ez Zalduaren oheburuko irakurgaiak diren Ostegunak (eta Ostiralak eta Larunbatak) liburu(et)an bezala, baizik eta are errealistago, edo are fikzionalago, nahi bada: Amelia Barquinen argazkian oinarrituriko azala dugu batetik, Ibarrolaren “La mirada” edo hiritarrontzat “El coño” dena, Zalduraren Etorkizuna liburuko “Gargantuarena” gogora ekartzeaz gain, ez-leku (berandu bada ere, hitzak atera behar zuen) eta ez-orduaren kontzeptu iradokitzailez hain betea eta kargatua (eta gainera, liburuko “Boulevard-eko erlojua” bezala, juntadizo gune ere badena; uler bedi, A las ocho en el bule-ren homologo “A las nueve en el coño” gisa). Era berean, “Gaztainak” ipuinarekin identifikatzen ez dena ezin izango da Gasteiztar edo Gasteiztartutzat jo; edota “Ama” ipuineko polenak hiria estaltzen dueneko giroa ere hor dago; “Zapatería Beltrán, Café Moderno” ipuina eta abar…

Eta puntu honetara iritsita, Ayerbe kritikaria ongi jabetu da arratsaldeko seiak eta berro-hogei direla eta hemendik hamar minutura gelditu dela egilearekin Elkarren eta ez duela idatzitakoa errepasatu eta berridazteko ez denbora ez lekurik eta aurkezpen testu edo dena delakoa bere horretan uztea erabakitzen du.

Ederki damutuko zaion bigarren erabakia, inondik ere.

 

P.D.: Eta bai, aurkezpen egunetik hiru egunera, hots, orduko etzidamura, Zalduak Ayerberi irakurritako testua bere blogean jartzeko eskatu zion, eta baietz esan ostean, hirugarrenez damutu zaio, pentsatuz orain akats guztiak zuzendu beharko dituela eta K. Bere bizi guztiko editoreari bidali bere iritzia jakiteko, eta hiper-estekak gehitu, eta argazkia atera, etab., etab., etab…

Baina apur bat pentsatu ostean, hori ere ez egite erabaki du, oraingoan, batere damurik gabe.

Irudia