Bi memoria liburu: Pete Townshend eta Roger Daltrey

The Who-ren zale amorratua naiz. Nire belaunaldiko asko bezala, The Jam-en bitartez iritsi nintzen Pete Townshend, Roger Daltrey, John Entwistle eta Keith Moonen taldearen ezagutzara, eta baita Quadrophenia filmaren inguruan (Franc Roddam, 1979) abiatutako revival mod haren oihartzunei esker ere –Quadropheniak, The Whoren 1973ko rock operak, jarraitzen du niretzat haien disko faboritoa izaten–. Tamalez, ez nituen garai onenean ezagutu: Face Dances (Polydor, 1981), biniloan dudan haien album bakarra, balekoa zen oraindik –orduan ez neukan diru askorik diskoak erosteko: kasete grabazio kaxkar samarrak ziren musika gehiagora iristeko gure bide nagusia–, baina hurrengoa, It’s Hard (Polydor, 1982), desastre hutsa zen, eta, ondoren, taldea apurtu egin zen, logika osoz. Ordurako ez zegoen haiekin Moon bateria-jolea, 1978an hil zena pilula-gaindosiaz, eta batzuek hark utzitako hutsune ordezkaezinarekin lotzen dute taldearen hondoratzea; nik susmatzen dut rock taldeek, salbuespenekin, hamar-hamabost urteko ziklo gorakor bat bizi izaten dutela, gaztaroarekin bat egin ohi duena, eta, ondoren, irauten badute, garai hartako aurkikuntzei tiraka izaten dela –eta askoz ere gehiago ez–. 1990eko hamarkadatik berriro jarri ziren martxan The Who, eta haiek zuzenean ikusteko aukera ere izan nuen, BECen behin, 2007an, eta Azkena Rock Festibalean ondoren, 2016an, despedida bira amaiezinean, eta oso ondo pasatu nuen karaokean, eutsi egiten ziotela iruditu zitzaidan, eta zeramaten espektakuluaren alde bisuala txundigarria zela. Baina kontziente izanda nostalgian –nire kasuan, sekula ezagutu gabeko garai bateko nostalgia are faltsuagoan– oinarritutako jarduera kasik taylorista-fordista batean parte hartzen ari nintzela.

Agian nostalgia moduko horrek eraman nau, gaztelaniaz atera direnean, Pete Townshend gitarra-jolearen eta Roger Daltrey kantariaren biografiak irakurtzera: Who I Am. Memorias (Malpaso, 2014) eta Mi historia: memorias del fundador de The Who. Gracias os sean dadas, Mr. Kibblewhite (Libros del Kultrum, 2019). Horrek, eta morboak noski: rocka, pizti hilurren hori, musika-estilo gisa ez ezik, artefaktu performatibo bezala definitu zuen talde nagusienetako bat izan zen The Who, drogak, sexua eta hotela-gelen –eta, garai batez, musika-tresnen– suntsiketa inork baino hobeto uztartu zituena, eta horrek ere badu erakargarritasunik, batez ere irakurketa gelako besaulkiaren erosotasunetik egin ahal bada.

Eta, jakina, hori bilatzen duenak aurkitu egingo du –bi liburuek azpimarratzen dute Keith Moonen joera komunak bolboraz edo dinamitaz eztandarazteko, eta nahiko era antzekoan deskribatzen dute musika-tresnen suntsiketa arketipiko horien ustekabeko jatorria, zerikusi gutxi izan zuena belaunaldi-angstaren espresioarekin–. Baina ez agian espero zitekeen bezain dosi handietan: Townshendek kasu egiten die, noski, bere alkoholismo arazo ez bereziki dibertigarriei, baina interesatuago dago bere sorkuntza-prozesuaren deskribapen xehean, eta Daltrey, antza denez, ezin sanoago aritu zen bere errepide-bizitzan zehar –bere mirarizko ahotsa zaindu behar zuen–, urte haietako memoria ona kontserbarazi diona, baina, hala ere, ez digu anekdota bilduma bereziki zukutsurik eskaintzen; horri gehitzen badiogu kantaria oin-puntetan pasatzen dela groupiekiko bere harremanen gainetik, Sálvame ildoko ekarpenak ez dira pentsa zitekeenak bezain ugariak. Hala ere, liburu interesgarriak dira, arinak, batez ere Daltreyrena, baduena cockney burlaizetik zer edo zer tonuan, oso eskergarria dena, eta bere buruaz barre egiten duena noizean behin, adibidez kontatzen duenean zein zen ohera eramaten zituen nesken erreakzioa, 60ko hamarkadako mod-aldi betean, goizean iratzarri eta ilea kizkur-kizkurra zuela ikusten zutenean: gomina kiloak ipini behar omen zituen, kontzertuetan-eta, liso mantentzeko. Une batetik aurrera –“maitasunaren udak” eta hippismoaren gailentzeak zerbaitetarako balio behar zuten– ilea natural uztea erabaki zuen, eta bere aurrekontua gominaz arindu ahal izan zuen.

Edonola ere, atentzioa eman didana, lan biak irakurri ondoren, da, gai berdintsua eduki arren, zein ezberdinak diren, memoria-liburu gisa. Askoz ere analitikoagoa, zehatzagoa Townshendena –baita hanpurutsuagoa ere, asmo intelektualagoekin–; arinagoa, jostariagoa Daltreyrena, hutsunez beterikoa baina –hura irakurrita ematen du The Whokoek sekula ez zituztela grabatu A Quick One (Reaction, 1966), Face Dances (Polydor, 1981) edo Endless Wire (Polydor, 2006), adibidez, ezta Daltreyk bere bakarkako lan gehienak ere–. Ez dira kontraesan gehiegitan sartzen, partaideen arteko legendazko berotuak zeharka baino ez dituzte ukitzen, Moon “pailazoaren” alde ilunenaren –Kim Kerrigan haren emaztearen kontrako genero-bortizkeriaren– gainetik oin-puntetan pasatzen dira biak ala biak –oso konbentzionalki maskulinoak dira, alde horretatik, liburuak: tira, The Who oso talde maskulinoa da, orobat–, apenas aurpegiratzen diote ezer elkarri –bat egiten dute taldea Gizateriaren Ondare bihurtu den ustean, eta bitarteko guztiak erabiliz babestu beharra dagoela–. Baina, hori guztia kenduta, gai bera abordatzeko ikuspegiak kontrajarriak dira ia. Toni Morrisonek zioen bezala, “niretzat memoriak ere fikzioa dira. Gogoratzea aukeratze prozesu bat da, gertakariak definitu behar dira, forma eman behar zaie. Gauza bera bizi izan duten bi pertsonek ez dute modu berean gogoratzen”.

Townshenden hurbilketa, iradoki bezala, intelektual-guragoa da, transzendentalistagoa, une batzuetan mistikoa eta guzti –ez da ahaztu behar, musika-karreraren presioak bultzatuta-edo, Meher Baba guru indiarraren jarraitzaile suharra bihurtu zela gitarra-jolea, Beatlesek inauguratutako boladari jarraiki–. Eta oso zentratuta dago, alkoholismoaren inguruko gorabeherak alde batera utzita, bere musika-ikerketetan, hots, rockari estatus artistiko garaiago bat emateko bere ahaleginean: hortik elepe eta kasik single bakoitzeko sorkuntza eta grabazio prozesuen inguruan eskaintzen dituen azalpen xehetasunez beterikoak –bere memoriek 569 orrialde dituzte; Daltreyrenek, ordea, 307–. Ez da harritzekoa: Townshend The Who-ren motorra izan zen, kanta gehien-gehienen egilea, eta Tommy edo aipatu Quadrophenia bezalako rock-operaren kontzeptua asmatu agian ez –horretaz eztabaida franko dago–, baina bai forma kanonikoa eman ziona. Azken finean, musikarien familia batean hazi zen, klase ertain gutxienez xedegarri batean alegia, eta Arte Eskola Tekniko batetik pasatu zen, Ealing-ekotik, 1950eko eta 1970eko hamarraldien bitartean musikari, margolari eta diseinatzaile britainiar ugarien mintegi izan zirenetako batetik, Irletan Ongizate Estatua indar betean zegoenean hain zuzen ere.

Horrekin batera, edo horrekin lotuta, gizon/artista torturatu gisa agertzen zaigu Townshend: adikzioek, workholismoak, txikitan jasandako abusu sexualek –osaba baten eskutik–, bizitza sentimental konplikatu batek eta abarrek baldintzatzen dute haren ibilbidea. Townshenden pertsonalitatea obsesiboa da, harroa, eta askotan maitemintzen da, biran dabilela edo ez, bikote-desastre ugarietara eramaten duena, eta episodio labainkorretara –baina, behintzat, ez da halakoak ezkutatzen saiatzen, eta bere burua kuestionatzen du etengabe–. Azkenean, eta taldeari gertatutako desgrazia guztien ostean –Moonen heriotza lehenengo, Entwistlerena gero, bandaren “berpizkundearen” ostean, 2002an, kokaina gaindosi baten ondorioz–, epifania dator, The Whoren legatua defendatzearen lehentasuna bere egiten du, eta rock musikari ekarpen berriak egiteko grina bigarren planora pasatzen dela dirudi –bere bakarkako albumen harrera beherakorrak aholkatu bezala, ziurrenik–. The Whok gehiago dirudi enpresa bat, garai berantiar honetan, talde bat baino.

Oso bestelakoa da The Whoren kantariaren hurbilketa. Daltrey, batez ere, esker oneko gizon bat da. Langile klase petokoa, fabrika-lanera –edo kale-delinkuentziara– kondenatutako gazte bat zen, musika-arrakastak giro horretatik atera zuenean: bere memorien izenburuko Mr. Kibblewhite hori, zeinari horren eskertuta agertzen baita, institutuko zuzendaria zen, Daltreyren egoztearen erantzulea eta, ondorioz, musikaren bideari ekin izanaren zeharkako arduraduna –erretzeagatik espultsatu zutela kontatzen du Townshendek; istripu bat eragin zuen kalibre txikiko baletako eskopeta bat gelara eramateagatik, Daltreyk–. Kantariaren narrazioa, esan bezala, zuzena da, lañoa, umoretsua, eta buruhausterik gabekoa: ahots ikaragarri on baten jabe izateaz oso kontziente, Townshend bezalako konpositore batekin elkartu izanaren garrantziaz jabetzen da berehala, eta The Who bihurtzen du bere xede nagusi. Hortik bere karreraren beste atalei eskaintzen dien leku erlatiboki txikia: bere bakarkako albumei –Townshenden kontakizunarekiko aldea oso handia da alor horretan–, eta are bere zinema-ibilbide esanguratsuari ere, zeinaz kariñoz baina distantzia ironiko nahikoaz hitz egiteko gai baita.

Aipatu bezala, droga eta alkohol gehiegikeriak berehala baztertu zituen, eta, une batetik aurrera, biran zegoenean, gainontzeko taldekideak eta batez ere Keith Moon zegoen hoteletan ostatu ez hartzeko ohitura zeukan, komunen eztandak eta goizaldeko kaleratze ezordukoak ekiditeko: ahotsa forman mantentzeko luze egin behar da lo, antza denez. Batere zer ikusirik ez, bestalde, Townshenden maite-minekin: 1968tik Heather Taylor modeloarekin elkartu, handik urte gutxitara ezkondu, eta harekin jarraitzen du gaur egun Daltreyk, errekor makala ez rockaren munduan, batez ere kontuan hartuta garai bateko taula gaineko sex symbol nagusietako bat izan zela, Led Zeppelineko Robert Plantekin batera. Horrek ez du esan nahi aferak izan ez zituenik, baina bere bikotearen izaera irekiak, bira bateko ohiko “tentsio-deskargekin” ulerkorrak –Daltreyren kontakizunaren arabera, behintzat–, zailtasunak gainditzen lagundu zien: kantariaren hurbilketa, Townshenden dramatismoarekin konparatuta, nabarmen praktikoagoa da, eta ez du, gitarristak bezala, bere burua zalantzan jartzen. Hori bai, ez du fan eta groupien inguruko kontuen inguruko xehetasunik eskaintzen, baina, halako batean, bestela bezala, bikote ofizialetik kanpoko seme-alaben “iritsieraren” berri ematen hasten zaigu Daltrey –haietako batena, neska jadanik nagusitxoarena, karta bitartez jaso zuen gizonak berrogeita hamar urte bete zituenean–, eta guztien artean osatu duten nolabaiteko “familia hedatuaz”.

Landetxe handi baten jabe The Who dirua egiten hasi zirenetik, bere jatorrizko langile auzoko antzinako adiskideei eutsi die Daltreyk, eta berriak egin ditu bere Sussex-eko herriko pubean; Townshenden memorietan ez bezala, lagun famatu gutxik desfilatzen dute Daltreyren orrialdeetan zehar. Bien ikuspegi politikoak ezberdin samarrak dira, halaber: erro laboristako familia batetik datorren arren, Thatcher aurreko zerga britainiarren zamaren inguruko lantua errepikakorra da Daltreyren liburuan diru kontuek, aurrezteko egiten zituen ahaleginak eta managerrekiko finantza-arazoek leku dezente hartzen dute kantariaren memorietan, eta, alde horretatik, egun Corbyn “komunistatzat” hartzen duela jakiteak ez nau bereziki harritu –ez du konplimendu bezala esaten, imajina dezakezuen bezala–. Townshendek, ordea, gaztetan –bera bai– komunista izan zenak, ikuspuntu oro har “liberalagoei” eusten diela esango nuke, hots, gurean progre deituko genituzkeenei.

Halako memorietan ohikoa izaten den bezala, bi liburuetan haurtzaro, nerabezaro eta gaztaro garaien deskribapenak dira interesgarrienak: II. Mundu Gerra osteko Britainia Handi grisarenak, auzoko eta eskolako giroena, gazte kultura berri baten eraketarena, rock’and’rollaren eta skifflearen inpaktuarena, musika-tresnak eta ekipoa lortzeko zailtasunena, lehenengo kontzertuena eta furgoneta-bidaiena, mod kulturaren adopzio oportunistarena –The Who ez baitziren benetako modak: uhin horretara igo baziren taldearen fan-oinarria zabaltzeko izan zen–, etab. Rockaren dinosauro garaiaren kontakizunek ere badaukate interesa, baina onartzen dut gehiago espero nuela parte horretatik: Townshenden kasuan bere gorabehera emozionalek eta alde teknikoari ematen dion garrantzia gehiegizkoak “paisaia” lausotzen du pixka bat, eta, Daltreyrenean, erakutsitako diskrezio orokorragatik. Ondorengo garaiak, nostalgiaren eta revivalaren marka bihurtu ostekoak, charityenak eta ongintzazko kontzertuenak, salbuespenak salbuespen, erakargarritasun oso txikikoak dira oro har.

Esan bezala, Daltreyren hurbilketa eta tonua sinpatikoagoak egin zaizkit Townshendenak baino: esker oneko mutil bat da Daltrey, bizitzan tokatu zaion loteriarekin poz-pozik dagoena, latorri lantegitik ateratzeko –eta sekula ez itzultzeko– bidea izan zelako berarentzat The Who. Nahiz eta, paradoxikoki, eta bere deskribapenean oinarrituta, azkeneko hogeita hamar urteotan The Whok gehiago duen faktoria ibiltaritik, bestelakotik baino, eta, Daltrey, eta baita Townshend ere, enpresa horretako langile fin, hitzeko eta engaiatuak izan diren: bien liburuetako azkeneko orrialdeetan ez dira eskas lan horretarako prest egoteko forma fisikoa eta espirituala mantentzeko egin behar dituzten ariketa eta sakrifizioen inguruko xehetasunak.

Argi dago The Who ez dela Daltreyk gaztetan ezagututako latorri xaflena bezalako lantegia, eta britainiar chavek baino bizitza-maila altuagoa izatea ahalbidetu diela berari eta Townshendi. Baina ez al du, zirkulua bitxiki itxiz, faktoria baten itxura guztia hartu, azken batean?

townshend daltrey

[Bide batez: hau da 2018-19 ikasturte honetako Oharrak & Hondarrak blogeko azken artikulua. Gauzak ondo bidean, irailera arte ez naiz itzuliko. Opor onak pasatu!].

Gogoan dut

[“Niaren literatura” delakoak sortzen dizkidan prebentzioak gora-behera, beste bat gehiago erantsiko diot nire kontraesanen zerrendari, eta duela bi urte Santo Tomas Lizeoko berrogeita hamargarren urteurreneko oroitzapenezko liburuan argitaratu zen testua zintzilikatuko dut gaurkoan (Santo Tomas Lizeoa: 1960-61/2010-11, Donostia 2011). Donostiako Santo Tomas Lizeoan egin nituen haur hezkuntza (3 eta 5 urte artean) eta OHO osoa (6 eta 13 urte bitartean), eta horri esker naiz, orobat, euskaldun. Bide batez, testu hau ikasturte honetako azkenekoa izango da: blog honek oporrak hartuko ditu irailera arte. Uda on!].

Gogoan dut

Gogoan dut Georges Perec-en Je me souviens irakurri nuenean, egunen batean halako ariketa bat egingo nuela pentsatu nuela. Eta gauza bera bururatu zitzaidala, orobat, Joe Brainarden I remember, Juan Bonillaren Je me souviens eta Joseba Sarrionandiaren Akordatzen eskuratu ostean.

Gogoan dut behin, Lizeoa Mirakontxan zegoenean, gaizki portatu nintzela eta “arratoien gelara” bidali nindutela zigortuta. Parvulitosen geunden. Gela guztiz ilun bat zen, eta, ziurrenik, ez ninduten bertan bost edo hamar minutu baino gehiago utzi, niri askoz ere luzeago jo zuela iruditu arren. Sekulako beldurra pasatu nuen. Ez dut uste arratoirik egongo zenik, baina orduan ez nekien, zer esanik ez. Edonola ere, handik aurrera eskolan txintxo portatzeko delibero irmoa hartu nuen.

Gogoan dut lanen bat bikain eginez gero, “Oso Ongi” txapelarekin jartzen zigutela irakasleek (txapela baten zirriborroan bildutako “Oso Ongi” bat alegia). Batzuetan, are “Oso-Oso Ongi” txapelarekin ere.

Gogoan dut andereño Karmelerekin kristau ikasbidea buruz ikasten genuela, eta liburuan zegoen bezala errezitatu behar geniola, koma bakar bat ere aldatu gabe; bost axola kontzeptua harrapatzen genuen ala ez: kontua esaldia batere akatsik gabe erreproduzitzea zen. Euskararen egitura gramatikalez horrela jabetu nintzela uste dut. Eta orduan piztu zela nire baitan ateismoaren lehenengo txinparta.

Gogoan dut berdea orlegi zela, garai haietan.

Gogoan dut bosgarren kurtsoan hauteskunde batzuk antolatu genituela gelan, boto txartel eta guzti, eta, nire harridurarako, PNVk irabazi zituela alde handiz (nik PSOEri eman nion botoa: haienak ziren pegatina koloretsuenak; etxe azpian, Madrilgo hiribidean banatzen zituzten). 1977 zen, noski.

Gogoan dut, Castrotarren kirol-diktaduratik ihesi, Lizeoko futbol-taldean sartzerik ez genuenok talde alternatibo bat sortu genuela, Uhinak, eta hondartzako ligan eman genuela izena; finantzazioa eta guzti lortu genuen, eta ekipamendu berde-beltz (orlegi-beltz) nahiko itsusi bat. Parte hartu nuen aurreneko iraultza izan zen. Iraultza guztiek bezala, bere ifrentzua eduki arren: talde bultzatzailearen bi partaide, antza denez, ez ginen nahikoa iaioak kirolean, eta besteek “azterketa” egin ziguten, taldean jokatuko genuen ala ez erabakitzeko. Ezetz ebatzi zuten: Eduardo entrenatzaile gisa arituko zen (ez zioten sekula kasu zipitzik egin), eta nik masajista lanak egingo nituen.

Gogoan dut linimentuaren usaina.

Gogoan dut Lizeoan ez zegoela jangelarik, eta Zuzenbide fakultatera jaisten ginela bazkaltzera, eskola nazionalen ondotik pasatzen zen bidexka lokaztu batetik. Jantoki hartako kroketak munduko txarrenak ziren.

Gogoan dut, txintxo portatzeko nire ahalegin guztiak gorabehera, gimnasiako eskolei ixkin egiten saiatzen nintzaiela, eta, halako batean, “Topok” harrapatu ninduela, txoko batean, Waffen SSei buruzko liburu bat irakurtzen. Beldurra sentitu nuen berriz ere.

Gogoan dut txistuaren (poxpolinaren) soinua gorrotatzera iritsi nintzela. Hala jarraitzen dut gaur ere.

Gogoan dut Eduardo eta biok gure belaunaldiko turko-buruak ginela, eta inork ez zuela ezer egin egoera horri buelta emateko: ez guk, ezta irakasleek ere. Baina horretaz ez nintzen konturatu urte batzuk igaro arte, institutuan nengoela.

Gogoan dut eskola nazionaletako ikasleek pena ematen zigutela, eta baita beldur pixka bat ere.

Gogoan dut, Zuzenbideko jantokitik bueltan, ezin genuela Lizeoan sartu arratsaldeko eskolak hasi arte, baina, gelako leiho bat erdi irekita utziz gero, barrura sartu ahal zela atzeko hesia eskalatuz; nik nahiago nuen hori, patioan (futbolean) jolasten geratzea baino. Bakardadeko une horiek aprobetxatu nituen, esaterako, Yo, Cristina F. ezkutuan irakurtzeko: gelako neska batek, ez dut oroitzen zeinek, bere ikasmahaian gordetzen zuen, eta niri lotsa ematen zidan hari eskatzeak (lotsaz bai akordatzen naizela).

Gogoan dut behin mariorratz bat sartu zitzaigula gelan, eta Juan Garziak iruzkin bat egin zuela, zinez barregarria iruditu zitzaidana.

Gogoan dut txalapartaren grabazioaren soinua, jolas-ordura deika. Eta bertan gaztelaniaz baino ez genuela hitz egiten.

Gogoan dut Eduardok nire adiskide mina izaten jarraitzen duela.

Gogoan dut antzerki obra bat muntatu genuela, Orkestra izenburukoa, eta gure zuzendaria Jose Ramon Soroiz zela (“Locoman” ezizena jarri genion). Federico Felliniren Orkestra baten probasaioa ikustera eraman gintuen, prestaketa-lan gisa edo; asko inpresionatu ninduen film hark. Nik, obran, bonbardinoa jotzen nuen. Oso ondo pasatu genuen, hala probasaioetan nola antzezpenetan.

Gogoan ditut (kariñoz) Jaione, Menchu eta Marian irakasleak (baita beste batzuk ere, baina antolakuntzakoek gomendatu didatenez ez aritzeko gaizki esaka, amnesikoarena egingo dutt).

Gogoan dut nire lehenengo “diska-COU”-a: Greaseko John Travoltaren antzera janzten saiatu nintzen (ez nuen lortu). “La Bilbaina”-z oroitzen naiz, halaber, baina ez haren benetako izen-abizenez. Kurtsoko neska ederrena zen, baina denek tratatzen genuen nahiko gaizki (baita turko-buru ginenok ere). Bururatzen zait berea izan zitekeela, agian, Yo, Cristina F.ren ale hura.

Gogoan ditut XTCren kanta baten amaierako bertsolerroak: “Eskola utz dezakezu, / baina berak ez zaitu sekula utziko”.

Gogoan dut gurasoek batxilergoa auzoko institutuan egingo nuela komunikatu zidatenean, triste jarri nintzela. Institutuak, eskola nazionalek bezala, fama txarra zeukan, eta nik ez nuen Lizeotik alde egin nahi (berehala ohartu nintzen fama horrek ez zeukala oinarririk). Nolabaiteko agur-zeremonia tragikoa antolatu nuen, zortzigarren maila haren amaieran: Zuzenbideko jantokitik ohi baino goizago itzuli, leihotik sartu, eta eraikin isil hutsean zehar paseo luze bat eman nuen, azkeneko paseoa, Lizeoko gela guztiak, korridore guztiak, txoko guztiak memorian grabatzeko helburuarekin.

Orduz geroztik ez naiz itzuli, oroitzen saiatutako guztia bertan ez topatzeko beldurrez.

DSCN1851[1]

Itun biografikoaz (eta bestelako itunez), “Joseph Anton” dela eta

Egun hauetan, telebistan Sálvame, Master Chef edota Bisitaria ikusi beharrean, Salman Rushdie egile angloindiarraren (Mumbai, 1947) Joseph Anton memoriak irakurtzen aritu naiz (Random House Mondadori, 2012). Bertan bere bizitza eta lanak kontatzen ditu, nahiz eta liburuaren ardatz nagusia Khomeini ayatollahk Bertso satanikoak (1988) nobelaren kontra botatako heriotza-zigorrerako fatwaren garai iluneko kronika pertsonala (eta xehea) den: garai bat 2000ko hamarraldiaren hasierara arte luzatu zena eta zeinetan Rushdiek ezkutaturik eta polizia-indar britainiarren babespean egon behar izan baitzuen. “Joseph Anton” izan zen, hain zuzen ere, Rushdieren segurtasunezko ezizena urte horietan zehar, egileak berak aukeratua gehien miresten zituen idazleenak konbinatuz: Joseph (Conrad) eta Anton (Txekhov). Nahiz eta poliziek, hutsik egin gabe, “Joe” deitzen zioten, idazlearen amorrurako.

Gaztetan irakurri nuen Rushdie, eta hala Gauerdiaren seme-alabak (1981) nola Lotsa (1983) asko gustatu zitzaizkidan; Bertso satanikoak nobelak ez ninduen hainbeste ase, baina ez zitzaidan txarra iruditu, ezta ere (eta motibo erlijiosoengatik zigortzea, astakeria bat, edonola ere). Gauerdiaren seme-alabakek garai horretan literatura “periferikoak” arrakastaz mamitzen ari ziren errealismo magiko iberoamerikarraz baliatzen zen (Obabakoaken kasua, alde horretatik, ez zen kontu isolatu bat izan), eta emaitza (nobela horretan India independizatu berriaren historiari aplikatua) oso eraginkorra iruditu zitzaidan; oker ez banago, Juan Garzia liburu horren euskararako itzulpena egiten hasi zen, aspaldi, baina (gure itzulpengintzaren beste aukera galdu bat) ez zuen amaitu, tamalez. Gero, dela Bertso satanikoakekin nahikoa izan nuela erabaki nuelako, dela Rushdie, idazle baino, adierazpen askatasunaren sinbolo mendebaldar nagusia bihurtu zelako, aitor dut, artikulu solteren bat kenduta, pista galdu niola, fikziogile bezala behintzat. Edozein modutan ere, Rushdieren bitartez iritsi nintzen bere literatur koadrila edo belaunaldiko beste egileengana (Ian McEwan, Julian Barnes, Graham Swift, Kazuo Ishiguro… nik beti ikusi dut Rushdie idazle britainiar gisa, indiar gisa baino), eta hori behintzat bai eskertu ahal diot.

Nabaria da Rushdie den-dena apuntatzen duen idazle horietakoa dela, rencorosillo bat dela (idazle gehienok bezala), eta baduela umore maltzurño bat; ezkonlagunekiko eta semeekiko maitasunari dagokionean, pinpirintasunerako joera nagusitzen zaio, batzuetan (ez gehiegitan) autoironia erabiltzen badu ere. Liburua, edonola, txutxumutxu literarioen eta paraliterarioen bilduma mardula da (ia zazpiehun orrialde), eta mota honetako liburuak irakurtzen ditudanean baino dezente ohar gutxiago hartu dut, hausnarketa literarioen ikuspegitik bereziki hazkurritsua iruditu ez zaidan seinale. Baina ezin ukatu entretenigarria dela. Segurtasun, ideologia eta politika eztabaidez gain, liburuaren pasarte askok literatur sarien, kritiken, idazleekiko haserrealdi eta berradiskidetzeen, afarien, festen eta abarren berri ematen digute. Sálvameren falta ez dut ia nabaritu, beraz.

Pasarte arrosenetako bat ekarri nahi dut hona, idazleak Padma Lakshmi (Chennai, 1970) bere hirugarren emaztea izango zena ezagutzen duenekoa. Rushdie New York aldean dago bere bi semeekin eta (bigarren) emaztearekin, oporretan (ohitura hartu du udako hilabete bat edo gehiago han pasatzeko, Britainia Handian ez duen mugimendu askatasun pixka bat gehiago eskaintzen diotelako Estatu Batuek). Halako batean, seme nagusiarekin eta adiskide batzuekin, Talk aldizkari berriaren inaugurazio festara joan da, Askatasunaren Estatua dagoen uhartera hain zuzen. Eta hala dio bere memorietan Rushdiek (“berak”, alegia, Joseph Anton, Zesarren Galiako Gerren iruzkinak bezala, hirugarren pertsonan kontatuta baitago…):

Liberty Island-en argiak arboletatik zintzilik zeuden eta uretik udako brisa fresko bat zetorren, eta haiek ez zuten inor ezagutzen, eta, edonola ere, iluntzean zaila zen ikustea nor zebilen han, baina berdin zion horrek. Halako batean, argiontzi txinatar baten azpian, kobrezko andre itzelaren itzalpean, buruz buru aurkitu zen Padma Lakshmi-rekin, eta berehala ohartu zen lehenago ikusia zuela, edo behintzat haren argazkia ikusia zuela, bera ere agertzen zen aldizkari italiar batean, eta gogoratu zuen pentsatu zuela: Neska hau inoiz ezagutzen badut, erre egingo naiz, nire galbidea izango da. Oraingoan esan zuen: «Zu zara neska indiar eder hori, telebista italiarrean saio bat zeukana eta ondoren Estatu Batuetara itzuli zena aktorea izateko». Neskak ezin izan zuen sinetsi berak hari buruz ezer jakin zezakeenik, eta zalantzan jartzen hasi zen ea bera ote zen uste zuena, eta izen osoa esatera behartu zuen, eta horrela hautsi zen izotza. Minutu batzuk baino ez zuten hitz egin, baina telefono-zenbakiak trukatu ahal izan zituzten, eta biharamunean, berak deitu zionean, lineak hartua ematen zuen, une horretantxe bertan neska deitzen ari zitzaiolako. Bere autoan zegoen eserita, Mecox Bay aurrean, eta ur distiratsuaren gainetik erre usain bortitz bat iritsi zitzaion.

            Bera gizon ezkondua zen. Beraren emazteak eta bi urteko semeak etxean itxaroten zioten, eta gauzak ezberdinak izan balira, begien bistako egia ulertuko zukeen, berak etorkizunarengandik espero zuen guztia mamitzen zuela zirudien agerpen horrek, hezur-haragizko Lady Askatasun horrek, irudikeria izan behar zuela, eta harengana oldartzea, benetakoa balitz legez, hondamendia tentatzea zela, beraren emazteari neurrigabe min egitea eta Ametsa bera zama bidegabe batez kargatzea, indiar jatorriko estatubatuar bat baitzen, anbizio handiak eta plan ezkutuak zituena, beraren premia sakonenen gauzatzearekin batere zer ikusia ez zutenak. (…)

            «Amets bat ikusi eta familia bat suntsitu zenuen hori zela eta», esango zion Elizabethek [beraren bigarren emazteak], eta arrazoia zeukan. Askatasunaren Mamua irudikeria bat zen oasi batean. Bazirudien neskak beraren iragan indiarra eta beraren etorkizun amerikarra mamitzen zituela, aldi berean. Elizabethekin batera izandako bizitza setiatu zituzten arretez eta kezkez [fatwa garaikoez alegia] aske zegoen orain, baina Elizabethek ezin zituen alde batera utzi. Dena atzean utzi eta berriro hasteko ametsa –amets amerikar bat, erromesarena–, Mayflower estiloko fantasia bat, neskaren edertasuna baino are erakargarriagoa: eta haren edertasuna eguzkia baino distiratsuagoa zen.

Hau irakurtzean liburua itxi, eta ezin izan nuen saihestu pentsatzea: “Are, Salman, motel, ez esan gezurrik, edo, kasurako, erdi-egiarik. Gertatu zitzaizuna zera da, neska izugarri gustatu zitzaizula eta ez zenuela gehiago pentsatu (edo, nire adiskide batek esango lukeen bezala, astakilo baten moduan jarri zinela Padma ikustean); ez zela izan zure etorkizun estatubatuarraren eta iragan indiarraren arteko sintesi bat harengan haragitzen ari zela ulertu zenuela… Eta ez erabili nobela batean (egiantzekotasun ezagatik hain zuzen ere) erabiliko ez zenukeen baliabide bat, aldi berean egindako dei telefoniko horiena bezalakoa”. Pasartearen pinpirintasun orokorrari buruz ez hitz egitearren (“ur dirdiratsuen gainetik zetorren erre usainaren” metafora ez da harro-harro egoteko modukoa, ezta ere: ingelesezko “my goose is cooked” esapidearen inguruan eraikitzen da jatorrizkoan, “erre egingo naiz, nire galbidea izango da” horrekin lotuta dagoena nire itzulpen ahalegin dorpean).

Memoriak eta autobiografiak fikzioa egiteko beste modu bat baino ez baitira, azken batean: kasu ez gutxitan, iraganaren atzera begirako berrirakurketa interesatu eta (oro har) makillatu bat. Toni Morrisonek esan zuen bezala,

niretzat memoriak fikzioa dira orobat. Oroitzea aukeraketa-prozesu bat da, gertakariak definitu behar dira, forma eman behar zaie. Gauza bera bizi izan duten bi pertsonek ez dute berdin gogoratzen. Literatura biografikoa estimatzen dut, baina ez dut uste fikzioak autoritatea galdu duenik, nahiz eta egia den jendeak errespetu bitxi bat diola bizipen gisa aurkezten den horri. Uste dut, ordea, nobela onek irauten dutela eta imajinazioa errebelatzaileagoa izan daitekeela reality show bat baino.

Generoaren konbentzioen barruan sartzen den gako bat da, beraz, eta egile batzuek froga hobeto gainditzen dute (edo hobeto disimulatzen dute) beste batzuek baino. Rushdieren kasuan, iritsitako patetismo-mailak handiak izan daitezke batzuetan, baina egia da hori guztia konpentsatzen duela narrazio arin batekin, gertakarien harilkatze eta metaketarako gaitasunarekin, eta egileak berak bizi izandako egoeraren bitxitasun dramatikoaren xehetasunekin, noski.

Baina, behintzat, itun biografikoan, fikziozkoan bezala, gauzak nahiko argi daude (gorriari gorria, eta beltzari beltza) eta, kasu honetan bezala, zure besaulkitik deiadar egin diezaiokezu autoreari (“Aaare, Saaalman!”) gehiegikeriaz jokatzen duela uste duzunean. Gero eta mesfidantza handiagoa garatzen ari naiz, ordea, autofikzioa delakoa bilakatzen ari den ez-inoren lur horrekiko: eremu bat non, idazlearen apetaren arabera, fikziozko ituna funtzionatzen has daitekeen itun biografikoari heltzea komeni ez zaigun unean, eta alderantziz. Agian badu zer ikusirik honek ziklo historiko-artistiko honen agorraldirako jitoarekin eta, agian, baita nobelaren krisi eternalarekin (nobelaren arloan bihurtu delako joera hori izurrite); Eduardo Jordá idazleak dioen bezala,

orain ematen du gogoko direla itzulipurdi metaliterarioak, esperimentazio formala eta autofikzioa (oso ondo ez dakidana zer den), baina horrek guztiak ezkutatzen du –nik uste– bizitzarekiko nolabaiteko mesprezua, edo agian nolabaiteko ezjakintasun bat, edo agian, hobe esanda, bizi-xalotasun bat, mesprezu formapean disimulatzen dena. Bitxia iruditzen zait azken 40 edo 50 urteotan oso zaila dela aipatzea nobela espainiarreko pertsonaia bat ere gizarte-arketipo bihurtu dena, bere garaian Gatsby Amerikan izan zen bezala. Bururatzen zaidan bakarra Marséren Pijoaparte da, edo Francisco Casavellaren pertsonaiaren bat (Javier Cercasen Miralles ez da pertsonaia bat, Grimm anaien maitagarri amandre bat da). Baina, neurri batean, normala da hala izatea: orain idazlea bera da bere pertsonaiarik onena eta bere sorkaririk behinena, Bolaño eta Vila-Matasi gertatu zaien bezala.

Espainiar kasu kastizorako aipatzen du Jordák hori, baina antzeko zerbait euskal kasura eramatea ez litzateke zaila izango: Bilbao-New York-Bilbaoko Kirmen Uribe edo Kristalezko begi bateko Meibi gogora ekartzea besterik ez legoke… fikziozko Bolaño eta Vila-Matas pertsonaiak aipatutako horiek baino biziki interesgarriagoak direla iruditzen zaidan arren (Atzerriko Mikel Antza pertsonaia ez dut uste gizarte-arketipo izatera iritsiko denik, baina onartu behar da interesgarriagoa suertatzen dela, nahiz eta agian ez, zoritxarrez, motibo literarioengatik…).

Eztabaida hauek, edozein modutan ere, ez dira berriak literaturan, nobelagintzan sumatzen den autofikziorako joera berritu horrek lehenengo planora ekarri baditu ere. Egokiena, ziurrenik, erdibidean legoke, Aristotelesek nahiko lukeen bezala, horretaz (artikulu honetan esandako ia guztiaz bezala) ziur ez nagoen arren. Salman Rushdiek berak bere liburuan aitortzen duen bezala,

Saladin Chamcha, Bertso satanikoakekoa, anti-ni edo aurkako ni bat sortzeko beste ahalegin bat izan zen, eta nahasgarria zen kasu bietan [horretan eta 2001eko Oldarra nobelako Malik Solankarenean] beragandik desberdinak izateko asmoarekin sortu zituen pertsonaiak autorretratu soil gisa interpretatzen zituela jende askok. Baina Stephen Dedalus ez zen Joyce, eta Herzog ez zen Bellow,  eta Zuckerman ez zen Roth, eta Marcel ez zen Proust; idazleek beti egin zuten lan zezenaren ondoan, toreatzaileek bezala; autobiografiarekin jolas konplexuetara jolastu ziren, eta beren sorkariak beti suertatzeen ziren haiek baino interesgarriagoak.

Zezenketa-konparazioa gorabehera, nahikoa ados egon naiteke (honakoan) Rushdierekin. Eta ziurrenik horixe da Bolaño eta Vila-Matas pertsonaiak (baina ez autofikzioetako beste batzuk…) baleko bihurtzen dituena, idazleak baino interesgarriagoak gertatzen direla hain zuzen ere. Eta hori ez dago edonoren esku.

Irudia