Nobelen amaierez

Irudipena daukat nobelen amaieren gaia ez dela asko aipatzen, oro har. Eztabaida publikoan, diot. Behintzat ez nobelen hasieren, pertsonaien, egituraren edo arkitekturaren gaiak bezainbeste, ikerlarien eta idazleen arreta handiagoa erakarri ohi dutenak. Agian ez nintzateke horrenbeste harritu behar, nirea, ziurrenik, ipuinlari-mania horietako bat baita: jakina da ipuingintzan bukaeraren kontuak garrantzia erabatekoa duela, eta hika-mika, hipotesi eta teorizazio ugariren iturburu izan dela. Nobela beste unibertso bat da, alde horretatik.

Baina, edonola, nobelak ere amaitu egiten dira, noizbait, eta nonbait, egun batzuetan edo aste batzuetan zehar gu lagundu ostean. Eta, ondorioz, nobelak irakurleongan sortzen duen plazeraren portzentaje bat, behintzat, amaieraren egokitasunari edo desegokitasunari legokioke. Nahiz eta portzentaje horrek, zer esanik ez, ipuinaren kontsumoaren kasuan baino baxuagoa izan behar duen, derrigor. Eta, esan bezala, agian ez den horren inportantea: nire adiskide batek, adibidez, detektibe-nobela bat hartzean egiten duen lehenengo gauza amaiera irakurtzea da, zama hori gainetik ahalik eta lasterren kentzeko –hiltzailea nor demontre den jakiteko– eta istorioaren garapenaz, hedatzeaz ahalik eta hobekien disfrutatzeko, hori baita berari nobeletatik interesatzen zaiona, hain zuzen ere. Halakoak egiten dituen gehienetan zaputza hartzen du, zer esanik ez.

Nobelen amaieren auzia burura etorri zitzaidan Sara Mesa idazle sevillarraren Un amor irakurtzean (Anagrama, 2020), aldi batez landara bizitzera doan intelektual hiritarraren topikoaren gainean eraikitako aldaera zirraragarria –niri gogora ekarri zidan, besteak beste, eta nahiz eta oso ezberdinak izan, Carlo Leviren Kristo Ebolin geratu zen eta Bernardo Atxagaren “Hamaika hitz Villamedianako herriaren ohoretan eta bat gehiago”–. Mesaren nobela, Nat protagonistak inguruarekiko sentitzen duen talka eta arroztasun bortitzaren, hurkoarekin konektatzeko zailtasunen eta desioaren argi-itzalen ardatzen inguruan mugitzen dena, ikaragarri ona da: zehaztasun hotz batez kontatuta dago, eta oso abila da tentsioaren dosifikazioan.

Baina amaiera kaxkarra du nobelak, epifanikoa izan nahi duen horietakoa, baina deus ex machina ildoko irtenbide zabar samarra bihurtzen dena, azken batean –ez dut, bistan denez, hemen kontatuko, balizko irakurle berrien muzina ez aurreratzeko–. Orrialde bakarra da, baina Mesak ez du, nire ustez, asmatzen –inguruan galdetu dut kontuaz, eta antzeko inpresioa transmititu didate irakurle gehiagok–.

Eta, hala ere, berdin dio, nobelak handia eta oso gomendagarria izaten jarraitzen du, hain zuzen ere amaieraren zama, nobeletan, ez delako horren erabatekoa. Azken finean, Frank Herbert zientzia-fikzioko nobelagileak zioen bezala –eta berak dezente zekien horri buruz, Dune bezalako saga edo ibai-nobelen egilea zen neurrian–, «ez dago benetako amaierarik. Istorioa gelditzen duzun lekua besterik ez da». Ildo berean, baina arazoari buelta emanez, Louise Glück poetaren arabera iritsi beharko ginateke pentsatzera «ez dagoela amaiera perfekturik. / Amaierak infinituak dira, zalantzarik gabe. / Agian, behin hasiz gero, / amaierak besterik ez daude».

Unai Elorriagaren Iturria ipuin bilduma «nobelatuaren» amaierak (Susa, 2019) konfirmatzen dit intuizioa, neurri batean. Jakina den bezala, liburua osatzen duten narrazioak hari nobelesko batek elkartzen ditu, eta ipuinen egilearen bilaketan –izenburuko Iturria horrenean– zentratuta dago azken hori; egileak, bestalde, jolas metaliterario batzuk praktikatzeko erabiltzen du artifizioa. Ipuin liburu guztietan gertatu ohi den bezala, pieza batzuk besteak baino indartsuagoak dira, baina onak direnak –“Bederatzi egun” edo “Ortozik eta zikin” bezalakoetan pentsatzen ari naiz, besteak beste– euskal ipuingintzaren antologia nagusietan egoteko modukoak dira.

Edonola ere, ez da ipuinen bikaintasun hori interesatzen zaidana, gaurkoan, Elorriagaren liburutik, baizik eta bere hezurdura nobeleskoa –lanak nobelatik duena alegia–, eta, batez ere, bere amaiera. Itxura batean Un amor horrena bezain itsumustukoa eta deskolokagarria dena, eta, jakinaren gainean nago, irakurle bat baino gehiago zapuztu duena.

Ez da nire kasua izan. Alde batetik, amaiera on batek, ipuinean nobelan bezala, aldez aurretik irakurritakoa berrebaluatzera eraman beharko lukeelako, eta Iturriarenak, Un amorrenak ez bezala, ondo betetzen duelako funtzio hori. Baina, agian inportanteago, ezin hobeto egokitzen zaiolako liburuaren natura bereziari: erabat logikoa baita, nobela bihurtutako narrazio-liburu batean, nobelaren itxierak ipuingintzan horrenbesteko garrantzia duen ezusteko amaieraren teknika erabiltzea. Nobela gehienetan, aldez aurretik ondo prestatzen ez bada, desegokia suerta daitekeena, baina Iturrian nobelagintzak ipuingintzari egindako omenaldi gisa interpretatu daitekeena.

Eta eskertzen da.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko maiatzaren 1ean]

Argitaletxeen praktika egokien tridekalogoa

Lehengoan Louise Glück poetaren «kasu espainiarrari» buruz hitz egin nuen blog honetan bertan (idatzi nuenean ez neukan irakurrita Ignacio Echevarríaren artikulu hau, zeinarekin bat egiten baitut, oro har). Eta, aipatu nuen bezala, horrek argitaletxeen praktiken inguruan hausnartzera eraman ninduen, eta, ondoren, tridekalogo bat zirriborratzera, Ortzadar gehigarrian bertsio laburtuan argitaratu nuena (hamar puntuko dekalogo gisa, alegia), eta hemen bertsio zabalago batean ematen dudana. Nahiz eta kontziente naizen hamahiru puntu hauei beste batzuk gehitu ahal izango dizkietela, akaso, irakurleek.

1.- Egileak leialtasuna zor dio argitaletxeari: maiz oso gazte (eta berde) zen idazlearen egoaz kupitu eta hark obratutako zirriborroak mundura jalgitzeko erabaki arriskutsua hartu zuen enpresa eskuzabalak ez du besterik merezi. Diru, tratu edo baldintza hobeak bezalako materialismokerien bila beste argitaletxe batera joateko erabakia hartzen duten izkiriatzaile kaxkarrek Letren Errepublikaren mesprezua baino ez lukete jaso behar.

2.- Sekula ez ordea, argitaletxeak egileari: muga batetik beherako salmentek, eskaera-perspektiba ahulek, prestigio literarioaren galeraren susmoek edo bestelako motiboek aldebakarreko harreman-etena ekar dezakete. Merkatua merkatua da, adiskidea, eta argitaletxe bat enpresa bat da, ez karitatearen seroratxoen sukurtsala.

3.- Horrekin guztiarekin lotuta: norberaren argitaletxetik (bota nahi ez zen) egile bat beste batera joaten bada, «lapurtu» egin diote; beste batetik norberarenera etorri bada, argitaletxearen «familia handira» egiten zaio ongi etorria, zer esanik ez.

4.- Eskubideen kontua eta ordainketak garaiz egitearena bigarren mailako xehetasunak dira argitaletxe baten eguneroko jardunean, txikikeriak, eta egileak ez lieke jaramon berezirik egin behar. Sorkuntza da arduratu beharko lukeen gauza bakarra. Izan ere, zertarako daude argitaletxeak, artea zabaltzeko ez bada?

5.- Egileak bere liburuaren azalari buruzko iritzia emateko eskubidea dauka, argitaletxeak iritzi horri kasurik ez egiteko eskubidea, are betebeharra duen bezainbat. Azken finean, nork jakingo du hobeto zein den liburu bakoitzari komeni zaion azala? Zer dakite idazleek diseinuaz, irudiaz, inprimatzeaz, edo erakusleiho batean edo liburu dendako mahai batean hobeto ematen duenaz?

6.- Argitaletxeek ez dituzte sekula aleak suntsitzen edo paper-ore bihurtzen: stockean doikuntza batzuk baino ez dituzte egiten. Salbu eta horretara behartzen dituenean kontratu-aldaketa edo epaitegiaren agindu batek, noski: orduan liburuen birrinketa ekintza doilor bihurtzen da, nazien edo Inkisizioaren aldetiko liburuen erretzearekin konparagarri, eta bihotzean sakon eragiten diena min, malkoak (korporatiboak edo/eta benetakoak) ateratzeraino.

7.- Originalak jaso eta errespetu guztiarekin tratatuko dituzte argitaletxeek, hots, beharrezko ikusten badute (eta argitaratzea erabakitzen badute, zuzenean zakarrontzira bota gabe), ipuin liburua nobela bihurtuko dute, poemarioa ipuin-bilduma, antzezlana saiakera, eta abar eta abar.

Pentsatzekoa den bezala, hortik beherako «egokitzapen-proposamen» guztiak argitaletxearen ohiko jardun administratiboaren partetzat joko dira, hots, ez zaie horren berri eman beharko, halabeharrez, egileari.

8.- Argitaletxeek erreserbatzen dituzte eskubide guztiak egilearen mezu eta eskakizunei hilabeteetan eta are urteetan ez erantzuteko: egileek bakarrak eta bakanak direla sinetsi arren, argitaldariek ondo baino hobeto dakite hori ez dela egia (askorekin dauzkate tratuak, ez alferrik), eta ez daude haien kariño eskakizun neurotikoei etengabe men egiteko prest, ezta gutxiago ere.

9.- Idazleek, ordea, jasotakoan igorri behar dizkiete, huts egin gabe eta gehiegi berandutu gabe, atalak, testuak, probak, argazkiak, kontrazalerako oharrak, biografiatxoak (karaktere kopuru doi-doiarekin!), kontratu sinatuak, dena delakoa. Makinak ezin du gelditu, the show must go on, alajaina.

10.- Argitaletxe guztiei komeni zaie, beren historian zeharreko uneren batean, egileak behar den irmotasunarekin tratatzeko (hots, negarraren mugetan jartzeraino gogor hartzeko) gai den editore bat izatea plantillan, betiere enpresaren prestigioaren alde aura mitiko batez inguratu eta jubilatzean edo hiltzean «konplize», «karismatiko», «erreferentzial», «munstro» (zentzu positiboan, noski) eta bestelako kalifikatibo laudoriozkoak jaso ahal izango dituena kultur munduaren aldetik.

11.- Argitaletxe guztiek antolatuko dute, beharrezkoa ikusten duten maiztasunarekin, beren egile (edo beren egile bihurtu gura duten) baten alde manipulatutako sari edo lehiaketa literario ezin aratzago bat.

12.- Argitaletxeen enpresa-helburu nagusi eta atzeraezina kostuen murrizketa da, horretarako bitarteko guztiak erabili ahal izango dituztelarik: zuzentzaileei gaizki ordaintzea (edo, artez, zuzentzaileak ez kontratatzea: zertarako, inork ez badu irakurtzen, eta, irakurtzen badute, ez badira ohartzen?), liburuaren promozioaz ezaxolatzea (nahikoa egiten dute egile bakoitzaren temak banatzailearen esku jartzearekin), promozio-birako bidaiak ez finantzatzea (azken finean, liburu denda eta antzeko lekuetan egindako aurkezpenek ez dute inolako erabilgarritasunik: idazlea haren lagunkoteekin elkartzeko aitzakia besterik ez dira), aurkezpenen ondorengo bazkari edo afari tradizionalari ihes egitea (edo, lege zaharra baztertuz, egileari eta gonbidatuei haien partea ordainaraztea), etab.

13.- Aukera txikiena egonez gero, argitaletxeek sekula ez diote egingo uko beren liburuen KPIaren gaineko prezioaren igoera bati. Literatura, guztiontzat eta guztiona, bale. Kultura lehenengo mailako premia bat da, ados. Baina publikoak beti dio estimu handiagoa merkatu-balorea duenari, eta argitaletxeek hari duda-mudarik gabe laguntzeko gertu egon behar dute, alde horretatik. Liburuen pirateria zitalari arma guztiekin aurre egiteko prest egon behar duten bezalaxe.

(Kontuan hartu izenburuan «praktika egokiak» ipini dudala, ez «praktika onak»…).

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko abenduaren 12an].

Poesia eta poetak, gauza goren horiek

Aitor dut disfrutatzen ari naizela Louise Glück idazle estatubatuarrari emandago Nobel sariak Espainiako argitarapen sisteman eragindako zalapartatxoarekin.

Alde batetik, istorioaren beraren bilakaeragatik. Hasieran argitaletxe gaixo eta zapaldu baten kontakizun perfektua aurkeztu zitzaigun, Pre-Textos, independentea, txikia, egile ilun baten aldeko apustua egin zuena Europan beste inork baino lehenago eta areago, eta, oztopoak oztopo, salmenta barregarriei aurre eginez, apustu hura behin eta berriro berretsi zuena, poesiaren –barkatu, Poesiaren– alde noski. Eta, hara non, Nobelaren loteria egokitzen zaiolarik, eta Nemesi ezin egoki baten eskutik –Andrew Wylie mega-agente literarioa, zeinari huts egin gabe eransten baitzaio bere Txakala ezizen ezin esanguratsuagoa–, poza putzura: eskaintza onenaren bila, bere obra guztiarekin Pre-Textos abandonatzeko prest agertu da poeta –soilik agente maltzurraren azpikeriaren kontua zenik laster baztertu da–, eta ez hori bakarrik, Pre-Textosek jadanik argitaratuta zeuzkan liburuen aleak suntsitu beharko lituzke, argitaletxe berriak berrargitara ditzan. Andrés Trapiello inefablea –eta Pre-Textoseko autorea– buru, elkartasun uholdetxoa abiatu zen berehala sareetan, Goliathek zanpatutako Daviden alde.

Baina istorioak, askotan gertatzen den bezala, ifrentzua zeukan: kasu honetan, Pre-Textos argitaletxe “txiki” –independeenteen egonda ere, ez da preseski txikienetakoa– eta “gaixoaren” praktika ez bereziki eredugarriena: antza denez, Glücki egindako ordainketetan atzeratuta ibiltzen ziren, azkeneko liburuaren azalari buruz ez zuten egilea kontsultatu, eta, okerrena, liburuen gaineko eskubideak iraungita zeuden arren, horien aleak saltzen jarraitzen zuten –nik auziaren inguruko artikuluetan irakurri ez dudan laugarren jokabide negatibo bat ekarri nahiko nuke gogora, kontsumitzaile naizen aldetik: Pre-Textos argitaletxearen liburuen prezio txit altuena, are azken urteotan bataz beste nahikoa deskontrolatu den sektoreko salneurrien testuinguruan–. Azkenean, jakin denez, Visor argitaletxeak onartu du Andrew Wylieren agentziaren eskaintza, eta hura izango da Glücken obra gaztelaniaz (ber)argitaratuko duena: Pre-Textos bezain “txikia”, “independentea” eta “purua” den argitaletxe bat alegia –nik biei buruz entzun ditut, adibidez, literatur lehiaketei buruzko ustelkeria istorio polit askoak–. Goliath erraldoi-zanpatzaile bezala ez zait iruditzen “maila” ematen duenik, zer nahi duzue esatea…

Baina, bestetik, kontuak grazia egin dit, batez ere, berriz ere berresten duelako, besterik esaten duten ahotsen kontra, zein lurtarra den poesia, genero goren hori, zeinari buruz beti egongo baita, askotariko alibietan babestuta, defendatuko duenik ez dela literatura, hortik harago dagoela, horren gainetik alegia, eta ñi-ñi-ñi-ñi. Irakurri dudan azkenekoetariko bat Joan Margaritena izan zen, azkenaurreko Cervantes sariarena, ama hizkuntzaren aitzakia zela bide, eta poesia, musikarekin batera, “kontsolamendurako tresna bakarra” dela lasai asko adierazi ondoren –azpimarra nirea da–, hala erantzun ziona, kartsu, elkarrizketatzaile bati: “Poesia ez da literatura, joder. Musikatik gertuago dago, hiztegitik urrunago prosa baino. Badira poesiarako negargarriak izan diren bi pertsonaia. Eta hori Platonekin hasten da, poeta hiritik bota baitzuen. Adituak eta irakasleak dira. Eta ni berrogei urtez izan naiz irakasle, beraz, aldarrikatu dezaket. Poesia genero literario bat dela… baina zer demontre esaten didazu? Orduan zergatik ezin dut idatzi ama hizkuntzarik gabe? Poesiak, ados, katedral baten itxura izan dezake, arbotanteekin, gangekin, zerbait miragarria… Baina hori ez da garrantzitsuena, kripta da garrantzitsuena, eta kripta lurrean dagoen zulo arrunt bat da, eta hori ama hizkuntza da; kripta hori gabe ez dago katedralik, ez dago ezer”. Ez dakit Arestik zer esango zukeen halako adierazpen batzuen aurrean, baina imajinatu dezaket. Ni, beti bezala, zur eta lur geratzen naiz halakoak, poeten artean nahiko ohikoak direnak, irakurtzean edo entzutean.

Tira, ikusi dudanagatik, Glück ez da tankera horretako poeta, eta poztutzen naiz. Edozein idazlek bezala, badaki literaturaren unibertsoaren katebegi ahula dela –ekonomia kapitalista batean, merkatuarena–, eta testuinguru horretan aurrera egin nahi izan du, argitaletxeen praktika zalantzagarrien kontra, irabazi handiagoak eskuratzeko ahaleginean –hortik ere probetxua, ziurrenik ez bereziki handia, aterako duen agente marrazo baten laguntzaz–.

Edozein literatok bezala, hain zuzen ere. Izan ere, oraindik ez da ezagutu Literaturako Nobel Sariari uko egin dion poetarik, ezta?

(Honek guztiak argitaletxeen praktiken inguruko hausnarketa bat zirriborratzera eraman nau, dekalogo moduan antolatu dudana. Baina asteburu honetako Ortzadar gehigarriko nire zutaberako utziko dut, axola ez bazaizue).