Watchmen, revisited

Bakarrak ez badira ere, badaude bi kontu kezkatuta naukatenak azken aldi honetan: alde batetik, kultur produkzioen balioespen politikoari ematen zaion gehiegizko garrantzia –eta, zeinaren arabera, artelan bat, berdin zait literarioa, zinematografikoa, plastikoa etab. den, erabilgarritasun politikoa, hots, morala izateagatik soilik, bikaintzat eta esanguratsutzat hartzen baita–, eta, bestetik, jarraipenen, sekuelen, prekuelen eta rebooten ugaltze kontrolaezina, zeinak, badakit, ikus-entzunezko munduari eragiten baitio nagusiki, baina baita, noizean behin, literarioari ere –ez al ditu ba José Ángel Mañasek berriki berreskuratu Historias del Kroneneko gazte izandako pertsonaia haiek bere La última juerga azken eleberrian?–.

Lehenengo arazoak arduratzen nau, zuzentasun politiko edo moralean bat etortzeak aurkezten dituen oztopo gaindiezinengatik ez ezik –argi dago nazi bati politikoki ona iruditzen zaion lan bati buruz nekez izango dudala nik iritzi bera…–, horrek ez digulako askorik esaten lanaren berezko kalitateari buruz: Jessa Crispin kritikariak artikulu zorrotz batean adierazi zuen bezala, azken aldiko “arrakasta” zinematografiko batzuei buruz, “tematzen bazara film bat inportantea dela aldarrikatzen, ez diozu zertan aurre egin ona edo txarra den ebazteko auziari”. Artelanak, azken finean, zerbait gehiago izan gura duelako beti: iruzkin hutsetik edo panfletotik haragoko zerbait alegia –eta zerbait hori da funtsezkoena, nire ustez, artelan baten inguruko eztabaida publikoan–. Bigarren arazoak, jarraipenen eta enparauen izurritearenak, imajinazio garaikidearen kemenari buruz seinale txarrak bidaltzen dituelako larritzen nau, eta arau honetan sinesten dudalako: afari birberotu batek goi mailako sukaldaritza bihurtzeko aukera gutxi izaten dituela, oro har.

Bi izurrite horiek ez daude halabeharrez konektatuta. Baina ikusi nuenean Alan Moore eta Dave Gibbonsen Watchmen komiki klasikoaren (DC, 1986-87) telesail bertsioa atera zutela, eta hari egindako gorazarre politikosozialak biderkatzen hasten zirela sare sozialetan eta komunikabideetan, gogogabetasun handi batek hartu ninduen. Alde batetik, Watchmenek izan zuelako jadanik bertsio zinematografiko alferrikako samar bat (Zack Snyder, 2009): alferrikakoa, ez ziolako ezer gehitzen –bai kentzen, normala den bezala– obra grafikoari. Eta, bestetik, ondo frogatuta zegoelako, jatorrizkoan, lanaren karga politiko zirikatzaile eta paradoxikoa –superheroien generoaren tropoen iraulketaren bitartez, hain zuzen ere–, nahiz eta horrek ez zuen ziurtatzen produktu berriaren (Damon Lindelofek 2019an HBOrentzat egindako telesail adaptazioaren) bikaintasun artistikoa bermatuko zuenik, halabeharrez. Ikusten saiatuko ez nintzela erabaki nuen, prebentiboki.

Baina, azkenean, guardia baxua neukan gau batez –gure literaturaren popeetako baten elkarrizketaren bat irakurri berria izango nuen, ziurrenik, eta horrek askotan eragiten dit halako abaildura moral bat…–, ikusten hasi eta sorpresa galanta hartu nuen. Arrapaladan irentsi nituen bederatzi atalak. Telesailak egiten duelako operazio bat ez dena ohikoa sekuelen mundu oro har autokopiatzaile eta errepikakorrean: istorio guztiz berri bat sortu, unibertso eta oinarri berdinetatik abiatuta bada ere. Kasu honetan, jatorrizko istorioa gertatzen den unetik hogeita hamabost urtera, beste leku batean –New York eta Antartika ordez, Oklahoma eta Jupiter planetako ilargietako bat dira, oraingoan, eszenatoki nagusiak–, beste giro batean gerta zitekeena asmatuz. Pertsonai zaharretako –zahartuetako– batzuk berrerabiliz, baina, batez ere, berriak sortuz.

Eta, gainera, jatorrizkoak zeukan karga politikoa atzera irauliz: justiziazale maskaratuen arazoak, eta, ondorioz, gizarte garaikideetako hiperzaintza eta hipersegurtasunarenak hor jarraitzen du, zer esanik ez, baina koska bat estuago, eta, gainera, laurogeiko hamarraldiko komikiko superpotentzien arteko elkarrekiko suntsipenaren inguruko arriskuaren beldurraren ordez, Estatu Batuetako egiturazko arrazakeriarena kokatzen da telesaileko istorioaren lehen planoan –Tulsako 1921eko masakre arrazialaren berreraikuntza, telesailaren abiapuntua dena aldi berean, eredugarria da, alde horretatik–, eta baita, modu diskretuagoan akaso, feminismoarena ere.

Baina ez da karga politiko biziberritu –eguneratu– hori telesaila ohiko kate fordistako telebistarako produktuen mailatik gora igotzen duen elementu nagusia: kopia mimetikoa erradikalki saihesteaz gain, Lindelofen telesailak egitura apurtu eta adimentsu bat eransten dio istorioari, flashback abilak, jolas metafikzional zukutsuak eta geruza anizkuneko irakurketa-aukerak eskainiz –gidoiak itsuski solte uzten dituen hari pareak ez du emaitza larriki kaltetzen, alde horretatik–. Hots, jatorrizko lanaren oinarritik abiatuz, lan original eta artistikoki esanguratsu bat lortuz.

Hura ikusi ondoren komikira itzultzeko beharra sentitu nuen, eta aurreko irakurketetan bezainbeste –edo, ikusi berria nuen telesailaren iradokizunek akuilatuta, are gehiago– disfrutatu nuen harekin. Eta hori da, agian, edozein produkturen “jarraipen” batez kontatu daitekeen gauzarik onena.

watchmen

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko otsailaren 8an].

Ursula K. Le Guinen hamahiru irakaspen

[Pasa den urteko irailaren 6an, artean beste distopia batean bizi ginela, Bilbon antolatu zen zientzia fikzio feministaren AnsibleFest jaialdiaren II. edizioan, Ursula K. Le Guin idazlearen inguruko mahai inguru batean parte hartu nuen Arrate Hidalgo eta Ana Moralesekin batera. Horretarako prestatu nituen materialen artean manifestutxo moduko bat inprimarazi nuen, entzuleen artean banatzeko, hausnartuta neramana laburbiltzeko-edo. Oharrak & Hondarrak blogean ipintzen dut oraingoan].

Konbentzituta nago Ursula K. Le Guin idazlearen karrerak eta lanak kontuan hartzeko zenbait lezio utzi dizkigutela, probetxuzkoak izan daitezkeenak hala bere jarraitzaileentzat nola, besterik gabe, uneren batean berarekin gurutzatu daitezkeen irakurle zein idazleentzat.

Hona niri, mahai ingurua prestatzen ari nintzela, eta Ana Morales eta Arrate Hidalgorekin edukitako ideia-trukeen ondorioz, bururatu zaizkidan batzuk.

1.- Berandu argitaratzen hastea abantaila bat izan daiteke. Egia da Le Guinen kasuan hori ez zela hautu kontziente bat izan, temati saiatu zelako, txikitatik abiatutako idazle bokazioari jarraiki, bere “literatura orokorreko” lanak plazaratzen, argitaletxeen ezezkoekin topo egiteko behin eta berriro. Baina lortu zuenean, zientzia fikzioaren alor ezkutuago eta (berarentzat) adeitsuagoan (37 urte betetzear zegoen lehenengo nobela argitaratu zuenean, Rocannonen mundua, 1966), hobeto hornituta plazaratu zen, eta berehala egin zuen gora, klasiko moderno bat bihurtzeko.

2.- Ez dago (azpi)genero literario txikirik: kontua da zer egiten duzun marko horrekin. Le Guin zientzia fikzioa argitaratzen hasi zenean genero hura azpiliteraturatzat jotzen zen, oro har; hil zelarik, eta ñabardurak egin daitezkeen arren, zientzia fikzioaren onarpena, Literaturaren familia barruan, askoz ere ezarriagoa zegoen. Le Guin ez zen horren erantzule bakarra izan, zer esanik ez, baina bai nagusienetako bat, nagusia izan ez bazen.

3.- Ipuina nobela bezain bide duina da sorkuntzarako. Zientzia fikzio alorreko egile estatubatuar askok bezala, ipuinak idatziz (eta aldizkari espezializatuei salduz) hasi zuen bere ibilbidea Le Guinek. Eta kontsagrazioa / profesionalizazioa nobelaren bitartez iritsi bazitzaion ere (ohikoa eta betebeharrezkoa den legez, horrek inolako justizia literarioarekin zer ikustekorik ez duen arren), ez zion sekula ipuinak idazteari utzi, eta bere lan nagusien artean kokatu beharko lirateke Haizearen hamabi aldeak (1975) eta Munduaren urtebetetzea eta beste istorio batzuk (2002) ipuin bildumak.. Izan ere, askotan bere nobelek jendarteratu zituzten kontzeptuak eta ideiak, ipuinetan izan zuten beren lehen hazia, edo ondorengo garapen zehatzagoa.

4.- Le Guinek fikzioaren, irudimenaren garrantzia azpimarratu zuen beti, literaturaren motor nagusi bezala, eta besteengana hurbiltzeko bide gisa. Garaiko estatubatuar literaturan nagusi zen errealismo arrunt eta maskulinoegiaren aurka “altxatu” zen, eta, nagusitan, behin baino gehiagotan kritikatu zituen ildo horretako itxurakeriak, adibidez fikzioa eta ez-fikzioa (biografia eta autobiografia barne) nahasteko joera ustez “berritzaileak”, idazlearen eta irakurlearen arteko ituna apurtzen zuten neurrian.

5.- Alde horretatik, idazle bereziki oparoa izan zen, bere ideien (ideia berrien) emankortasuna dela eta. Munduaren ikuspegia zabaldu zigun, irudimenaren tresnen bitartez, Le Guinek. Batzuek berak baino etekin (ekonomiko) handiagoa atera bazioten ere: George R. Martinen Tronu dema nobela (eta telesail) zikloa nekez existituko zen, Le Guinen Erbeste planeta nobela gabe (1966); ezta Avatar filma (J. Cameron), Munduaren izena Basoa da gabe (1972); ezta, ziurrenik, J.K. Rowlingen Harry Potter saila, Lurritsaso ildoko fantasiazko nobelak eta ipuinak gabe (1968-2001).

6.- Kritika eta autokritika beharrezkoak dira norberaren obra garatuko bada. Le Guinen lanetako asko polemikoak izan ziren, eztabaida eragin zuten (batzuetan gogorra), bera ere ez zen isilik geratzen zen horietakoa, eta jaso zituen kritikek eragina izan zuten bere hurrengo lanetan. Denborarekin pentsamendu feminista kontzientea bere obran irabazten joan zen protagonismoa horren isla argia da. Beti ere ahaztu gabe eragin hori elkarrekikoa izan zela, ezin delako ukatu feminismo(ar)en beraren bilakaeran Iluntasunaren ezkerreko eskua bezalako lanek izan zuten inpaktua (1969: bertan generorik gabeko gizarte bat irudikatzen du, Gethen planetakoa, gizaki anbisexualek osatutakoa).

7.- Idazlea irakurlea da oroz gainetik. Irakurle porrokatua izan zen gaztetarik, eta baita hurrengo urteetan ere: ez zen entzerratu, egile askok egin ohi duten bezala une batetik aurrera, bere obraren solipsismoan; hala, liburuak gomendatzen eta kritikatzen aritu zen idazle ezaguna bihurtu zenean ere (bere saiakera hautatuen bildumak halako bat baino gehiago jasotzen du, bere jardueraren alor horri ematen zion garrantziaren lekuko…).

8.- Ideiekin, eta, batzuetan, are ideia arriskutsuekin jolastu arren, idazlea ez da ideologia sortzen eta bere irakurleei inposatzen dien pertsona bat, Le Guinentzat, askatasunez aritu eta, batik bat, galderak planteatzen dituen norbait baizik. Esploratzaile bat, eta ez esplikatzaile bat.

9.- Alde horretatik, dogmatismo(eta)tik ihes egin beharko luke fikziozko idazleak: horrela soilik izango da aske eta, ondorioz, eraginkor/oparo. Le Guinek berak zioen bezala, “Istorio bat sortzea edo manipulatzea istorioaren beraren kanpoko xede baten baitan (…) obran konfiantzarik ez izatea da, hari begirunerik ez izatea (…). Idazleek injustiziak zuzentzeko asmoa izan dezakete, edo izugarrikerien testigantza eman, edo besteak konbentzitu beren ustez egia den horretaz. Baina helburu kontziente horiei haien lanaren kontrola hartzen uzten badiete, azken horren irekitasuna eta ahalmena mugatzen dute. (…) Arteek sekulako gaitasuna daukate giza erkidegoak eratzeko eta kohesionatzeko. Kontatutako eta idatzitako istorioek, zalantzarik gabe, besteak ulertzeko balio digute, eta baita munduan dugun lekua ulertzeko ere. Erabilera horiek berezkoak dira artelanean, haren parte intrintsekoak dira. Baina, ziurtasun osoz, edozein helburu definitu, kontziente edo objektibok esentzia hori ilundu edo deformatuko du”.

10.- Hala ere, horrek ez du esan nahi idazleak kritikoa izateari utzi behar dionik, inguruarekin, edo sistema  politiko eta ekonomikoarekin. Le Guinen lana, hasieratik, oso konprometitua da, eta baita bere eguneroko bizitzako jarduna ere (Stanislaw Lem idazlearekiko elkartasunez sari bati uko egin zionean bezala, edo Sari Nazionala jasotzean bota zuen diskurtso antikorporatiboak frogatzen duen bezala).

Baina, esan bezala, ez zion konpromiso horri utzi bere obraren kontrola hartzen.

11.- Aniztasuna problematikoa izan daiteke (bere lan askoren muinean dago, eta korapilorik sortuko ez balu istorioak ez luke funtzionatuko, maiz), baina balore positibo bat da: gai batean laburbildu beharko bagenu Le Guinen obra, aniztasunaren gorazarrea izango litzateke hori. Berak idatzi bezala, “gure diferentzia gure edertasuna da”.

12.- Umorea ez dago inoiz soberan. Batzuetan oso agerikoa ez bada ere (tragiko eta poetiko jartzeko bere joera ezaguna baita), badago lurrazpiko soka bat bere obra osoa zeharkatzen duena, eta horixe burlaizezko umore arin bat dela esango nuke, gauzei buelta emateko, azpiak ateratzeko ahalmena duena, eta (agian) ipuinetan ageriago badago ere, nobeletan ere, batez ere “antropologikoenetan” filtratzen dena. Eta, gehienetan, gure gizarteetan horren ohikoak diren portaerak eta eskemak zalantzan jartzea helburu duena.

13.- Idaztea gauza handia da (sortzea itxarotea eta lan egitea zen batik bat Le Guinentzat), baina ez da neurrigabe goretsi behar: sortzailearen mito tragikoaren aurka zegoen, oso osasuntsua iruditzen zaidan zerbait. Horren harira, Virginia Woolf aipatzen zuen Le Guinek: “Zalantza egiten dut ea idazleak heroi izan behar duen. Zalantza egiten dut ea heroia idazle izan daitekeen”. Amatasuna eta idazketa uztartzeko bere ahalegina, ikuspegi kritikoa alde batera utzi gabe, baina dramatismorik eta feminismoren batetik egindako arbuio batzuei jaramon handirik egin gabe, testuinguru horretan ulertu beharko litzateke, adibidez.

uklg

Zer itxaropen egon daiteke?

[Iritzi-testu honen ahozko bertsioa Hala Bedi irratiko Araba Hizpide saioan irakurri nuen 2017ko urtarrilaren 10ean].

Joan den igandean Berria egunkariak Bernardo Atxaga idazleari egindako elkarrizketa luze eta mamitsu bat eskaintzen zigun, Gorka Erostarbe kazetariaren eskutik. Euskal kulturaren egungo bidegurutzeari buruzko ideia zorrotzak botatzen ditu (adibidez, itzulpengintzaren zentraltasunari dagokionean), eta eztabaidarako perla ederrak hezkuntzaren paperaren inguruan (subjektu politikoa sortzeko eduki beharko lukeen gaitasunaz, esate baterako); argi dago gogo pizgarria suertatu dela, eragin dituen tuit-kopurua kontuan hartzen badugu, edota  Lander Garroren iritzi-artikulu orobat interesgarria, Erlea auziari buruzkoa. Baina badago puntu bat zeinetan Atxagak esandakoek bereziki egiten didate kirrinka, kritikaren inguruan ari denean. Gurean behin baino gehiagotan errepikatu den ideiaz mintzatzen da, kritikaren ezintasunarenaz: “halako tamaina txikiarekin, halako perimetro urriarekin, ezinezkoa da kritika. Ezinezkoa da ideien kontrastea, ezinezkoa da egiaren esatea ere. Hori da gure arazo nagusia”. Eta zehazten du ez dela ari bereziki literatur kritikaz (“ez naiz batere ari literaturari buruzko bigarren mailako diskurtsoez. Batere ez zait inporta hori. Hori gure gizartean oso fenomeno marjinala da”), baizik eta hizkuntza eta kultur politika mailakoaz, zeinari buruz adibide lauso batzuk ematen baititu.

Kontua da, elkarrizketak aurrera egin ahala, haren ibilbide literarioak jasotako kritiken inguruan galdetzen diola Berriako kazetariak: nola, alor akademikoaren eremu batzuetatik, kanpora begira aritu izana leporatu zaion. Eta hor Atxagak, agian nahi gabe, baieztatzen du aurretik esandakoa, gure txikitasunak ezinezkoa egiten duela kritika. Eta, aldi berean, ukatzen du ez zaionik batere axola, gorago aipatu bezala, zeren eta egiten duen operazioa da kritika horiei balio guztia kentzea: “Egin dizkidaten kritika horiek kalumniaren kategorian kokatzen ditut”. Kalumniarenean, alajaina. Ba niri hitz hori, zer nahi duzue esatea, potoloegia iruditzen zait. Euskal munduan ohikoa den bezala, izen-abizenak ez dira esplizitatzen, baina ez da zaila ondorioztatzea Ur Apalategi edo Joseba Gabilondoren ikerketez ari zirela, edo hori uste dut nik behintzat; oinarri bibliografiko eta teoriko ugari izan ohi duten lanak, bide batez esanda. Kritika batzuk zeinekin ados egon zaitezkeen ala ez (ni, adibidez, Gabilondorenek ez naute sobera konbentzitzen), baina “kalumniatzat” jotzea gogorregi iruditzen baitzaizkit, oro har…

Hots, euskal idazlerik ezagunenak, saltzaileenak eta nazioartekoenak berak, literatur hierarkian goi-goian dagoenak eta, beraz, ikuspuntu guztietatik egoera sendoena duenak ez badu kritikarik onartzen batere, eztabaidarako edozein bide mozten badu horren gogor, zer itxaropen egon daiteke, gurea bezalako mundu estuan, benetako kritika izan dezagun?

Ba ez asko, ziurrenik. Ez literaturaren alor marjinalean (horretan, izaera marjinalaren kontuan, bat nator Atxagarekin), ezta, imajinatzen dut, bestelakoetan ere.

maori

Zer (ez) den euskal kritika

[Joan den astean, apirilaren 8an, Berria egunkarian argitaratu zen artikuluaren bertsio osoa].

Ibon Egaña literatur irakasle eta, hala ere, lagunaren Izan gabe denaz. Hogeita hamar urte hedabideetako literatur kritikan liburua (Utriusque Vasconiae, 2014) egilearekin berarekin, Iratxe Retolazarekin eta Leire Lopez Ziluagarekin biribilketa alegerean aurkeztu ondoren, bururatu zitzaidan –liburu dendan zerbitzatu zizkiguten hornigaien eraginpean, ziurrenik– euskal kritikagintza definitzeko agian zuzenago dela, zer den edo zer izan daitekeen edo zer izan beharko lukeen eztabaidatzea baino, zer EZ den azaltzen saiatzea. Eta Gasteizerako itzulerako autobusean zerrendatxo bat osatu nuen mentalki. Ahaztu ez dudana, artikulu honen irakurlearen zorigaitzerako. Hauxe da:

  • Euskal kritika ez da gure komunikabideei bereziki interesatzen zaien sail bat. Ez dute sustatzen ibilbide luzeko kritikorik, ez dira arduratzen kritiko txar batek astez aste testu irenstezinak sinatzen baditu ere –gogoan hartu zein luze eutsi zion Garak olerki liburuak apenas aipatu gabe olerki liburuak iruzkintzen zituen “kritiko” hari–, kritiko berdina “berrerabiltzen” dute –hori da Vocento taldeak azkeneko urteetan bultzatu duena El Correon eta Diario Vascon: medio bakoitzak bere kritiko propioak izatea gaiari ematen zaion garrantziaren isla iruditzen zait–, asteroko kritikaren gutxieneko usadio osasuntsua abandonatu dute –Deiak eta Garak, helduen literaturari dagokionean behintzat–, zentsura ezartzen dute edo ez dute kritikoa erasoen aurrean babesten –gogoan hartu Maider Ziaurrizen (1), Aritz Galarragaren (2) edo Ibon Egaña beraren (3) kasuak, Berrian eta Garan, eta konparatu sortu zuten zalaparta (eza) El Paíseko “Echevarría auziarenarekin” adibidez–. Eta abar. Ados, toki guztietan egin du behera kultur gehigarrien lodierak –Berrian ezik, akaso– eta, horrekin batera, kritiken ugaritasunak eta luzerak. Baina inon ez da gehiago nabaritzen lehendik alor hori ahula zen leku batean bezainbeste.
  • Tira: truke-balio handiagoa zukeen jarduera balitz, agian aintzagotzat hartuko lukete. Baina kontua da euskal kritika ez dela, inolaz ere, aberasteko bide bat. Mundu osoko kritika bezala, gaizki ordainduta dago –diruz behintzat–, eta horri euskalgintzaren sarrera-eredu estandar berez apala eta aberriaren-alde-ari-naiz sindromea gehituz gero… Ez pentsa, dirutan ez ezik, maitasunean ere eskas ordainduta dago, globo osoko kritika bezala hori ere, nahiz eta euskal kritikoak baditu, alde horretatik, aringarriak eskura: kritika negatibo gutxi edo, ahal dela, batere ez argitaratzea, eta Twitterren oso aktibo ibiltzea laudorio-banaketa esklusiboetan. Kontrakoa eginez gero ondo dakielako kritika –euskal kritika– ez dela adiskideak egiteko edo mantentzeko modu bereziki eraginkorra.
  • Izan ere, euskal kritika ez da liburuen kalitateaz informatzeko bide bat, oro har, ez behintzat kritika positiboen edota gatzgabeen masibotasuna kontuan hartzen badugu. Ez kazetaritza mailako kritikan –horixe da, hain zuzen ere, Egañaren ikerketaren interesgunea–, eta are gutxiago kritika akademikoan, soziologia, psikologia eta antropologiaren arteko nahaski bat egitean gero eta interesatuagoa dagoena eta zeinarentzako, ondorioz, maila berean koka baitaitezke hala Bernardo Atxaga nola Jon Arretxe, hala Toti Martinez de Lezea nola El Caserío zarzuela, hala Goenkale nola Materraren Doctrina christiana (The Director’s Cut). Eta, ahal dela, hori guztia eta gehiago batera mordoilatuta, baldin eta ikertzailearen helburura iristeko baliagarri bada –filologia…? Testu-kritika…? Kanona…? Kanon alternatiboa…? Mesedez eta faborez: zer demontre da hori…?–.
  • Horrela, egia esan, euskal kritika ez da bihurtzen mailaketak egiteko bide aproposena, berdin dio irakurlea –interesa izan dezakeena, akaso, hurrengo gauak zein libururen konpainian igaroko dituen erabakitzean– edo irakaslea –DBHko bere ikasleekin ez duena errepikatu nahi, agian, aurreko urtean klaustroak gauzatutakoa, gaztelaniazko eskoletan Fuenteovejuna agindu zielarik, eta euskarazkoetan, aldiz, Kutsidazu bidea, Isabel– mailaketa horren bila badabiltza gose eta egarri… Kasu: ez naiz esaten ari Joxean Sagastizabalen lana txarra denik, baina onartu behar da ez dagoela Lope de Vegarenaren maila historiko eta literario berean… eta ez dakidala, ondorioz, ikasleak seinale kontraesankorrak jasotzen ari diren gaztelaniazko eta euskarazko lanen balio erlatiboari buruz –adibidea erreala da eta, tamalez, ez da gertakari isolatua gure hezkuntza sisteman–.
  • Areago, euskal kritikan, askotan, ez dago alderik –edo gero eta alde gutxiago dago– oinezko kritikaren eta unibertsitate mailako kritika garaiaren artean, beste une eta esparru batzuetan ohikoagoa gertatzen zen bezala. Bien arteko mugak geroz eta lausoagoak direla esango nuke: kritika arrunta, kritikaren intelektual organiko-zibernetiko gisa aritzen den Kritiken Hemerotekaren bitartez nagusiki, produkzio-kate akademikoaren oliobide nagusienetako bat bihurtu da azken urteotan –lanen bibliografia-zerrendei begiratu bat ematea besterik ez dago–. Eta kritika akademikoa, bestalde, gero eta presenteago ageri da, bere ordezkarien bitartez, egunkarietako kritiketan, aurretik nagusiago ziren idazleak edo “kritiko-kritikoak” –amateurrak, nahi bada– ordezkatuz: horrek, oro har, kritiken kalitate teknikoaren maila hobetu du –tresneria kirurgikoa hobeto ezagutzen dute literatur teoria ikasitakoek–, baina beldur naiz eremu horretara ez ote dituen, aldi berean eta hein batean, isuraldatu ikasketa kulturalen efektu oro har berdintzaileak.
  • Horrekin lotuta, inpresioa daukat –agian inpresio erratua– euskal kritika ez dela idazle jarduerarekin bateragarria, edo, behintzat, gero eta okerrago ikusten dela idazleak kritiko lanak ere bere gain hartzea. Hau ez da berria, eta gure inguruko literaturetan ere sumatzen dela esango nuke; garai batean, ordea, normalagotzat hartzen zen idazleen lan kritikoa. Nik, behintzat, azken urteotan gero eta gehiagotan entzun dut kritikagintza ez dela bereziki konpatiblea sorkuntzarekin –“Zertarako sartu sasibide horretan? Zer irabazten duzu…?”–. Kurioski, aurreiritzi hori ez zaio aplikatzen liburuen aurkezpenei edo hitzaurreei, nagusiki idazleei enkargatzen zaizkienak eta ez aurkezle profesionalei edo aktoreei; izan ere, literatur kritikak ez diren arren –inolaz ere ez dira, argi gera dadila hori–, ez litzateke gehiegikeria izango animalia-erreinu berekoak direla konstatatzea, behintzat. Hainbeste ezen Kritiken Hemerotekak, deskuidoan, halako bat edo beste kooptatu baitu kritika oso gisa, irakurleari iruzurtxoa eginez, nire aburuz –inpresio erratua izan daitekeela aipatu dut puntu honen hasieran zeren eta ohartu bainaiz, pixka bat gehiago pentsatuta, mota horretako komentario arbuiakor gehienak kritiko akademikoengandik jaso izan ditudala, autoitzulpenaren aurkako ohar larderiatsu gehienak itzultzaileengandik edo itzultzaile gaiengandik heldu zaizkidan bezala, bide batez esanda: kontzientzia gremialaren seinale lirateke, beraz, iritzi orokor batenak baino?–.
  • Euskal kritika ez da genero literariotzat hartzen, izan beharko lukeen bezala. Beste era batean esanda, kritikoak ez dira, salbuespenak salbuespen, maila handiko testu literarioak sortzen saiatzen, eta iruzkinak egitera mugatzen dira. Kritika literarioak fikzioa –fikzio ona– bezain berezia eta interesgarria izaten saiatu beharko luke, ordea: soilik horrela –eta ildo homogeneo eta zintzo bati eutsiz– harrapatu eta fidelizatu ahal izango du irakurlea, kritikara hurbilduko dena ez soilik ematen dion informazioagatik –ez litzatekeena beti positiboa izan behar, logikoki–, baizik eta baita bertatik atera ahal izango duen plazer estetikoagatik ere.

Behin euskal kritika zer EZ den ebatzi ondoren, irudipena neukan epifaniara iritsiko nintzela eta ondorioztatuko nuela, azkenik, zer den, zertan datzan zinez euskal kritika. Baina une horretan esnatu egin nintzen, autobusa Gasteizko geltokira heltzean, eta ondoriorik gabe geratu nintzen, miserableki. Artikulu honen irakurlea geratuko den bezala, alegia.

Oharrak

1) Maider Ziaurrizek, agian ez kasualitatez, kritikak argitaratzeari utzi zion Jose Luis Otamendik haren Sua nahi, mr. Churchill?en kritikaren kritika istantekoa kaleratu ondoren Berriako zuzendariari kartak atalean, 2005ko abenduaren 28an, hots, kritika argitaratu eta biharamunean.

2) Aritz Galarragak 2008an prestatu zuen Bilbao-New York-Bilbao liburuaren kritika (antza denez) epela baztertu zuen Gara egunkariaren Mugalari gehigarriak, eta aldekoago bat hobetsi. Horren ostean Galarragak ez zuen luzaro iraun hango kritikarien staffean.

3) Ibon Egañak ere jaso zuen Berriako zuzendariari ataleko fereka bat-batekoa, kasu honetan egilearen beraren eskutik, 2007an argitaratu zuen Markak. Gernika 1937 liburuaren kritikaren karietarat. Seihilabetekoaren amaieran prentsa-kritika utzi eta ez zen horretara itzuli 2010ra arte (Galarragaren kasuan bezala, ez zen komunikabide berean izan, edonola ere).

Euskal kritikariaren hamar mandamenduak

[Atzo, 2015eko otsailaren 4ean, Ibon Egañaren Izan gabe denaz. Hogeita hamar urte euskal hedabideetako literatur kritikan (Utriusque Vasconiae, 2015) liburua aurkezten egon nintzen Leire Lopez Ziluaga, Iratxe Retolaza eta Ibon Egaña berarekin, Donostiako Kaxilda liburu dendan laurok egin genuen mahainguruan. Beti bezala, esateko prestatuta neukanaren erdia ez nuen bota, eta beste erdia (aurkezpenaren formatuaren arauek eskatzen duten bezala) inprobisatu nuen besteek esaten zutenari jarraituz. Gauza asko utzi nituen tintontzian, beraz, eta, tartean, behean txertatzen dudan testua, Leire Lopezen jatorrizko galdetegiko “Zein da euskal kritikagintzaren bide markatua?” itemari nolabaiteko erantzuna eman nahi ziona. Bertako gauza bat edo beste erreskatatu nuen nire norabiderik gabeko diskurtsoan, eta besteren bat Ibon Egañak berak atera zuen (guk aldez aurretik adostu gabe, osmosis volgatikoak funtzionatzen jarraitzen duen seinale), baina tira, hementxe dituzue “Euskal (prentsako) kritikariaren hamar mandamenduak”].

1.- Euskalgintza eta euskalkulturgintza maitatuko dituzu gainerako guztiaren gainetik. Are literaturaren gainetik ere.

2.- Ez duzu Harold Bloomen izena sekula erabiliko, gaitzesteko ez bada. Gogoan izan dena dela erlatiboa, eta kalitatearen irizpidea erabiltzea beti dela iruzurtia bezain hegemonikoa.

3.- Iruzkinaren entrega-eguna santuetsiko duzu: ez zara sekula atzeratuko. Iruzkina ahul edo oso ahul geratu bazaizu ere.

4.- Atxaga eta Sarrionandia ohoratuko dituzu, eta, haiekin batera, gutxieneko estatusa eskuratu duen edozein idazle, gazte zein ez horren gazte: kontuz gero esan ditzakezunekin.

5.- Ez duzu kritika txarrik egingo, eta erdipurdikoak edo zalantzazkoak ere saihestuko dituzu, ahal dela. Beste erremediorik ez bada geratzen, iruzkin informatibo soil-grisa hobetsiko duzu. Gogoratu liburu guztiek, txarrak izanik ere, badutela beti zerbait on beren baitan: horixe azpimarratu, besterik ez bada ere. Eta tentazioa handiegia bada, ez hurbildu testu prozesatzailera: gogoratu isiltasuna dela kritika negatiboaren metadona.

6.- Idolatria bakarra edukiko duzu baimendua: modernolatria, berritasunaren gurtze konpultsibo eta jarraikia alegia.

7.- Ahal dela, iruzkinduaren estiloa mimetizatuko duzu, egileari diozun miresmenaren erakusgarri: idazleek eskertu ohi duten keinua da, kritika irakurtzera iristen badira (lasai: beti irakurtzen dute). Alternatiba bat liburuaren jatorrizko aipu piloa txertatzea da: hartara, ez duzu zertan zure (benetako) iritzian luzatu beharko, ezta argia izan ere.

8.- Ez duzu testigantza arriskugarririk emango, ez eta bihotz bihotzez pentsatzen duzuna idatziz adieraziko ere: halakoak gorde konfiantzako zure tertuliakideentzat, edo zure fake-txiolariarentzat.

9.- Ez duzu pentsamendu edo ekintza lizunik onartuko: pasiorik ez, ahal dela. Salbuespen bakarra, alor honetan, zeure burua izango da, noski: kritikak, gainontzeko genero orok bezala, autobonborako, autobiografiarako eta are autofikziorako zabalik egon behar du.

10.- Ez dituzu besteren ondasunak desiratuko, ezta euskal literaturaren ekoizpenaren konparaketarik egingo, inguruko edo nazioarteko beste literaturarenekin alegia. Gogoratu lehenengo mandamendua zein den, eta babestu maitte duzun hori.

Euskadi Sarirako hitzak

[Euskadi Literatura Sarien 2013ko ekitaldian irakurri nuen testua, azaroaren 19an]

Juan Forn idazle argentinarrak horrela definitzen zuen zer den idazle bat: “morroi bat festa batean horrenbeste dibertitzen dena ezen bertatik alde egiten baitu, zer eta festari buruz idazteko”. Definizio horren ildotik joanez gero, ondorioztatu beharko litzateke kritikoaren izaera (literaturaz hausnartzen duenaren izaera) are tristeagoa litzatekeela oraindik: etxetik atera gabe ere, festari buruz kontatzen dizkiotenak leitu eta, horietaz idazteko, besaulkitik idazmahairako bidea baino ez duena egiten.

Ese idioma raro y poderoso. Once decisiones cruciales que un escritor vasco está obligado a tomar mota horretako liburua da: ez, itxurak ematen duenaren arabera, euskararen inguruko liburu bat, ezta nik idazle gisa izan dudan esperientziaren kontakizuna (nire biografiak, adiskideek eta Obama presidenteak ondo dakiten bezala, ez dauka interes handiegirik), baizik eta, aitzakia horietatik abiatua, euskal literatura garaikidearen inguruko gogoeta bat, euskaraz ez dakitenei zuzendua.

Eta gogoeta hori, deskriptiboa izateaz gain, kritikoa nahi nuen, neurri batean behintzat. Hortik boladan jarri dira “iraultza honetan dantza egiterik ez badut, ez da nire iraultza” bezalako esloganak, eta nik bat egiten dut horiekin, zer esanik ez. Nik gehituko nuke “kultura honetan kritika egiterik ez badago, ez da nire kultura”, eta are gehiago, “kritika umore pixka batez egiterik ez badago, ez da nire kritika”. Liburuaren hiru zutabeak dira horiek: umorea, kritika… eta dantza. Asmoz, behintzat: egitez gauzatu diren ala ez irakurleak esan beharko baitu…

Jende askori eskertu behar diot liburu hau osatzeko eman didan laguntza, nahita edo nahigabe; gehienak liburuan bertan kontsignatuta daude, beraz, ez ditut hemen errepikatuko haien izenak, baina jakizue gogoan zaituztedala beti.

Eso sí, querría dedicar este premio a dos personas en especial. Este 2013 ha sido un año bastante difícil, sobre todo para ellas, y ya sé que esto no tiene casi importancia, pero como para mí sois los que de verdad os merecéis un premio, al menos os lo dedico: así que esto es para mi padre y para Amelia.

Ese idioma raro y poderoso es un ensayo, es decir, un intento de contar lo que ha pasado en la literatura vasca en euskera en los últimos treinta años, después de la “revolución” que llevaron a cabo escritores como Txillardegi, Gabriel Aresti, Ramon Saizarbitoria, Anjel Lertxundi, Bernardo Atxaga, Arantxa Urretabizkaia o Amaia Lasa, entre otros. El objetivo era intentar explicar, a aquellos que no tienen acceso directo a los textos, de qué va la literatura vasca en euskera de hoy en día: un manual muy personal de literatura vasca “contada a los españoles”, por decirlo de alguna manera. Y, buscando en qué consistía la particularidad de nuestra literatura, aquello que la diferencia de las de su alrededor, me he dado cuenta, y creo que el libro intenta reflejarlo, que las diferencias no son para tanto, que nuestra literatura no es tan distinta de las demás: que, a nuestra escala, producimos tan buena y tan mala literatura como cualquier otro sistema. Pero eso no era así hace cuatro o cinco décadas, y esa es, pienso yo, la gran novedad.

De hecho, este libro contiene dos noticias, una buena y una mala. La buena es que nunca se ha hecho mejor literatura en euskera; no creo que haya mayor prueba de ello que el premio que hoy se le otorga a una novela como Martutene. La mala noticia es que lo hemos conseguido justo en el momento en que la literatura, tal y como la conocíamos (con su prestigio cultural, con su importancia social, con su función como vertebradora de naciones y estados), se está yendo al garete.

Ante esto, ¿qué podemos hacer? Pues lo habitual: seguir escribiendo y, sobre todo, seguir leyendo. Y seguir haciendo crítica, cómo no. Y, por supuesto, seguir bailando, al menos mientras podamos.

Hasta la derrota, siempre.

Kritikaren inguruko solasaldia

Kritika ondo dago, baina nik ez nuke argitaratuko.

–Zergatik?

–“Adiskide” bat gehiago egingo zenukeelako…

–Idazle horrekin ez dut harreman bereziki esturik ere. Are gehiago, nik esango nuke ez nauela gehiegi apreziatzen, berez.

–Benetako lagun bati ez zenioke egingo halakorik, beraz. Hori tranpa da.

–Lagunei egin dizkiet. Eta hori baino gogorragoak.

–Eta horietatik zenbatek jarraitzen dute zure adiskide izaten?

–Benetakoek. Tazitok zioen bezala, “gaitzespen batengatik haserretzea, merezi izan dela onartzea da”. Gainera, isiltasuna beti da kritika baino iraingarriagoa, nik uste.

–Baina hori ez da kontua. Euskalduna bezalako literatur sistema txikian behin baino gehiagotan gurutzatuko zara dena delakoarekin, dela mahai-inguru bat, dela aurkezpen bat, dela hitzaldi bat. Edo kaletik pasieran, besterik gabe. Ez balitzaizu axolako… baina axola zaizu. Ez ezazu esan ez zenuela gaizki pasatu lehengoan, X idazleak tratatu zintuen bezala tratatu zintuelako, horren hotz, beste kritika harengatik.

–Ez zen horrenbesterako izan. Eta ni normaltasunez aritu nintzen berarekin. Azken finean, ez zen kontu pertsonal bat.

–Literaturan dena da pertsonala.

–Ja.

–Nik uste dut interes gatazka bat dagoela idazle eta aldi berean kritikari izatearen artean. Kritikari gisa guztiz egiatia izatea erabaki ezkero, behintzat.

–Ba kritikak idaztea ere literaturan egoteko modua izan da niretzat, betidanik. Ez dakit zertara datorren kritika eta sorkuntza bereizteko tema hori. Garai batean idazleek ez zioten muzin egiten beren garaikideak kritikatzeari. Eta batzuk zorrotz aritzen ziren langintza horretan: Poe, Baudelaire, Clarín, Mansfield, Woolf…

–Denak oso garai batekoak, ohartzen bazara.

–Roberto Bolaño horretan aritu zen, orobat, eta ez da horren aspaldikoa.

–Bolaño kamikaze bat zen, eta berdin zitzaion dena. Edonola ere, nor oroitzen da horien guztiez kritika literarioez? Eta, bide batez, huts egiteez: gogoratu Woolfi zer gertatu zitzaion Ulisesekin. Kritikak apenas uzten du bost minutuko arrasto bat irakurlearen oroimenean. Baina betirako gogoratuko du kritikatuak. Merezi al du? Michelangelok esan zuen bezala, “Kritikatu, bai, baina sorkuntzaren bitartez”.

–Kritika sorkuntza mota bat da.

–Kar, kar, kar.

–Gauzak dauden bezala, euskal kritikan, agian bai merezi du, ordea. Euskal kritika eufemismoaren eta itzulinguruaren erreinua bihurtu da, azkenaldion.

–Azkenaldion? Nik esango nuke betidanik izan dela horrela. Eta, zer esango dizut, normala deritzot, idazle kaltetuak (edo beren mendekoak) edozein kale kantoi ilunean aurkitzeko arriskua kontuan hartuta. Kale kantoian, edo Zuzendariari sailean…

–Baina ezin da sinetsi literaturaren maisulanen produkzio-erritmoa  horrenbestekoa denik, gurean. Eta hemengo kritika sailen arabera… Batzuei dena iruditzen zaie ondo. Eta, Flaubertek zioen bezala, “ustelkeria maila ezinago altua edo bihotz benetan handi bat behar duzu den-dena maite izateko”.

–Eta nori axola zaio hori? Ze uste duzu, horregatik gehiago edo gutxiago salduko dela liburua? Ez izan inozoa. Egunkarietako kritika literarioa argitaletxeen sail komertzialaren luzapena bihurtu zen aspaldi, eta iruzkina, liburu-aurkezpenaren bigarren edo hirugarren atala. Alferrik, gainera.

–Alferrik?

–Zer dira ba, egunkarietan agertzen diren iruzkin gehienak? Liburua aitzakia hartuta, edozein gairi buruzko digresioak. Bukaeran ez dakizu kritikoari liburua ondo iruditu zaion ala ez. Ze jende zuhurra. Nire ustez hori froga biribila da: gure sistema literarioan ezin da benetako kritika egin. Beno, izan ere, ez da egiten. Eta zeu izango zara zeure buruaz beste egingo duen bakarra?

–Baina gero ez da erreala. Irakurleek, pribatuan, eta idazleek, gin-tonic baten aurrean, ondo larrutzen dituzte ba literatur produktu gordinaren azkeneko emaitzak. Baina, gero, horren arrastorik ez publikoki.

–Ja. Eta haietako batzuei oso ondo irudituko zaie zuk ozen esatea haiek pribatuki esaten dutena, eta zure ausardia txalokatuko dute, ezta? Ba erne; amildegitik zu bakarrik botako zara, inork ez zaitu jarraituko, ezta defendituko ere. Edonola ere, hala eginda edo egin gabe, zerbait aldatuko litzatekeela uste al duzu?

–Ez dakit. Barruak husteko behintzat balio beharko luke. Mark Twainek esaten zuen bezala, “ez daukat liburuen kritika egiteko inolako eskubiderik, eta, izan ere, ez dut egiten gorroto ditudanena baizik”.

–Ba hori ez litzateke sekula izan behar kritika egiteko arrazoia. Zuk zeuk esan duzu inoiz hori, barruak hustea, ez litzatekeela literatura idazteko motiboa izan behar, behintzat. Eta, ondorioz, are gutxiago izan beharko luke kritika idazteko…

–Hainbeste gauza esan dut ezen ez baitaukat gehienez damutzeko astirik ere…

–Edozein modutan, zilegi balitz ere, berriro galdetzen dizut: eta zer?

[Emaztearekiko elkarrizketa hau hemen berreraiki dut, zer eta, azaltzeko zergatik ez dudan gaur argitaratu prestatuta neukan Y liburuaren kritika, nire ordenagailuaren disko gogorraren barrunbeetan gelditu dena. Eta zer egingo dudan oraindik erabaki ez dudala esateko].