Kritikaz harago

Hamazazpi edo hemezortzi urte izango genituen, batxilergoko azken kurtsoak egiten ari ginen. Talde literarioa eratu genuen ikastetxean zenbait lagunek: institutuko aldizkarirako idazten genuen, fanzineetara ipuinak eta poemak bidaltzen genituen, gure –etorkizuneko– testuez osatutako ziklo literario ezin konplikatuagoak planifikatzen genituen, lehiaketetara aurkezten ginen, sekula muntatzera iritsi ez ginen antzezlan bat idatzi genuen –gogoan dudan gauza bakarrenetakoa da Pink Floyd eta Kraftwerk taldeen abestiak zeramatzala balizko soinu-bandan–. Harrapatzen genuen guztia irakurtzen genuen, liburuak pasatzen genizkion elkarri. Literaturarekiko pasioaren lehenengo urteak ziren haiek, eta intentsitate bereziz bizi genituen. Normala den bezala.

Halako batean ipuin mordoxka bat metatu nuen, liburu-erdia edo osatzeko modukoa. Baina, jakina denez, idazlea sekula ez dago seguru bere talentuaz, are gutxiago hastapenetan dagoenean, eta ipuin horiek kanpoko autoritate baten lupapean jartzea erabaki genuen. Letren Errepublikaren mekanismoen funtzionamendua menderatzen ez genuenez, hots, ez genuenez inor ezagutzen, lagun baten arreba nagusiarengana jo genuen, berak ere idazten zuelako eta ordurako, guk ez bezala, sari literario batzuk irabazi zituela bagenekielako. Handik urte batzuetara neska gazte hura –guri emakumea iruditzen zitzaigun– ezaguna bihurtu zen euskal kulturgintzaren munduan: pertsona egokiarekin bete-betean asmatu genuela baino ezin dut ondorioztatu, erretrospektiboki. Nebaren bitartez, beraz, eta itxaropenez beterik, nire ipuin bildumatxoa helarazi genion bere iritzia jakiteko.

Erantzuna ez zen gehiegi berandutu. Testuak oharrez eta zuzenketa-proposamenez beteta itzuli zizkidan adiskideak; lan itzela egina zuen arrebak. Baina ondorio orokorra, esplizituki adierazita zetorrena amaierako iruzkinetan, argia zen: hobe beste zerbaitetara dedikatuko banintz. Imajina daitekeen bezala, kolpe latza izan zen hura nire autoestimuarentzat.

Handik urte batzuetara, nire lehenengo gaztelaniazko liburua argitaratuta neukala –behin eta berriro aurkezten ginen lehiaketa horietako bat, azkenik, irabazi ostean–, beste liburu bat osatu nuen azkenaldian idatzitako ipuinekin. Gaztelaniaz idazten nuen oraindik, eta hainbat argitaletxetara bidali nuen, hasi niri gehien gustatzen zitzaizkidanetatik –ez edozein, noski: idazlea ez dago sekula bere talentuaz seguru, baina anbizioa ikaragarria du betiere–, txiki eta ezezagunetara heldu arte. Gehienetatik ez nuen erantzunik jaso; bat edo batetik protokolozko errefus eskutitz-eredu horietako bat iritsi zitzaidan.

Edonola ere, halako batean, editore batek nirekin biltzeko asmoa azaldu zuen, ipuin liburu hartaz hitz egiteko, eta kafetegi batean ipini zidan hitzordua. Berriz ere itxaropentsu, haren enkontrura abiatu nintzen. Hark ere, nire kidearen arrebak bezala, etxeko lanak eginda zekartzan, “eskuizkribuaren” orrietan ageri ziren marka gorri ugariek aditzera ematen zuten bezala. Editore hark, ordea, mahaian nirekin eseri eta berehala, nire esperantzak apaldu zituen: liburua zergatik ez zidan argitaratu behar azaltzera zetorkidan. Ordubetez aletu zizkidan ipuinen akats guztiak. Ondorioa ez zen gure institutuko lagunaren arrebarenaren oso ezberdina: bere ustez ere ez nuen idazle izateko dohain berezirik.

Aipatutako pasadizo horien aurrean bi aukera nituen: desanimatzea, ala tematzen jarraitzea. Honezkero argi dago, onerako edo txarrerako, ze bide hautatu nuen. Izan ere, ipuin haiek, urte batzuk geroago, La isla de los antropólogos y otros relatos liburua osatuko zuten, Lengua de Trapo argitaletxeak kaleratu zuena, azkenean.

Ez da faltako pentsatuko duenik agian hobe bi aholkulari haiei kasu egin banie. Zilegi da, noski. Nire aldetik, baina, ez naiz nire intsistentziaz damutu…

[Artikulu honen bertsio pixka bat laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko azaroaren 13an].

Hiru disko technopopekoak

Kontinentearen parte honetan horrela deitzen zitzaion Irletan synthpop bide zen estiloari, badakizue, sintetizadoreetan eta erritmo elektronikoetan oinarritutako pop musikari, 1970ko hamarraldiaren amaieran eta 80koaren hasieran eztanda zena. Guk, The Clash edo The Jam bezalako talde autentikoagoen jarraitzaile, gorroto genuen technopopa: pijoentzako musika zen (“Yazoo-ren disko baten ertz zorroztuarekin moztuko dizkizugu barrabiletako ileak”, esaten genuen, gazteleraz noski, iraintzeko gogoz genbiltzanean: iragana eta lotsa sinonimo dira, gehienetan). Gauzak zer diren: orain technopopa ez zait hain txarra iruditzen. Zahartzaroaren ahuleziak, autokritika tsunamiarekin bat egiteko oldar eutsiezina, ala musika hura ere gure bizitzen soinu-bandaren zati bihurtu izanaren aitortza? Hirurak, ziurrenik: ba al du axolarik?

Kraftwerk, Trans-Europe Express, Kling Klang, 1977.

Ados: technopopa erdeinatu genezakeen, baina Kraftwerk talde alemanari errespetua genion behintzat, nahiz eta kontuaren “aitak” haiek izan, dudarik gabe. Ez dakit zergatik: agian krautrockaren esperimentalismotik abiatu zirelako, agian morroi langile eta serioegiak ematen zutelako horren friboloa zirudien poparen garai hartako panoraman (kasik poparen nolabaiteko proletario batzuk)… baina kontua da errespetua geniela düsseldorftar haiei. Technopoparen ikuspuntutik agian haien ondorengo albumak “ortodoxoagoak” dira, hots, The Man-Machine (1978) eta Computer World (1981), “dantzagarriagoak” ere bazirenak, baina ni Trans-Europe Express honen hoztasun delikatuarekin geratzen naiz. Azaletik hasita (30 zein 50eko hamarraldikoa izan daitekeen estudioko posatu fotografiko hori), musikaren dotoretasun dekadentera, errepikakortasun neurtuatik pasatuta, guztiak irudikatzen du nolabaiteko Europa ukroniko bat, zeinetan ez baitzen gertatuko II. Mundu Gerrarik edo Gerra Hotzik (“Europe Endless” eta, batez ere, albumari izenburua ematen dion “Trans-Europe Express” kantan, trenbide-fantasia luze eta errepikakorra); ez dira falta, bestalde, ipuin errobotiko eta urdurigarriak (“Showroom Dummies”, “Hall of Mirrors”) edo pasarte lasaiagoak (“Franz Schubert”, “Endless, Endless”). Pentsa: Europaren ideiarekiko atxikimendu minimo bat sentitzen dudan une bakarrenetakoa Kraftwerk entzuten aritzen naizenekoa izaten da…

Orchestral Manoeuvres In The Dark, Architecture & Morality, Virgin, 1981.

Hauek bai gorroto genituela, ordea. Ziurrenik beren singleak omnipresenteak izan zirelako 80 hamarraldi hasierako irratietan, edonor nazkatzeko adina: “Enola Gay”, “Souvenir”, “Maid of Orleans”… Artifizialak, bigunak eta arranditsuak iruditzen zitzaizkigun, errepikapenaren errepikapenaz. Alta, perspektibarekin entzunda, ezin da ukatu melodia perfektuak osatzeko gaitasun itzela zutela Andy McCluskey eta Paul Humphreys liverpooldarrek. Eta gure hutsegitea, akaso, singleek itsututa geratzea izan zela, eta albumak ez lortzea (eta are gutxiago entzutea), bertan eklektizismo bitxi batez jokatzen baitzuen OMDek, komertzialtasuna eta esperimentalismoa nahastuz: ziur nago diskoetxeko exekutibo bati baino gehiagori suizida iruditu zitzaiola LP hau “The New Stone Age” lakarrarekin hastea, “Joan of Arc” edo “She’s Leaving” bezalako gozokiekin baino. Alde horretatik, beren hasierako hiru albumetako edozein da gomendagarri (OMD, 1979koa, ez dagoena Joy Divisionetik horren urrun, bide batez esanda -eta ez bakarrik azalagatik-, edo Organisation, 1980koa), baina bat egiten dut gehiengoaren iritziarekin, eta horren izenburu postmodernoa duen Architecture & Morality honi emango diot nire botoa. Generoaren gailurretako bat, zalantzarik gabe.

Simple Minds, New Gold Dream (81-82-83-84), Virgin, 1982.

Eskoziar hauek lau album eta mini-LP bat zeramatzaten zabu-zabuka, azkenik ituan jo zutenean izenburu luze eta ulergaitzeko disko honekin. Technopoparen ortodoxiaren ikuspuntutik agian homogeneoagoak dira aurrekoetako batzuk, batez ere Real To Real Cacophony (1979) eta Sons and Fascination (1981), nire bigarren faboritoa; hemen gitarra gehiegitxo dago, ordea, erromantiko berriekin lotu zituen zerbait. Baina funtsean technopop album bat jarraitzen du izaten New Gold Dreamek, eta, batik bat, taldeak inoiz grabatu duen onena. Ez dago kanta txar edo erdipurdiko bakar bat ere, eta beraiena baizik ezin zitekeen estilo bat sortu zutela esan genezake; hor daude, kotoiaren frogarako, nire faboritoak: “Someone Somewhere in Summertime”, “Promised You a Miracle” alaia, “Big Sleep” ia roxymusiceroa, “New Gold Dream”, edo “Glittering Prize”. Mantso dantzatzeko disko bat da, oro har, oso atmosferikoa, berriro ere lortuko ez zuten soinu-sakontasunekoa. Ondoren, estadioko epika gitarreroari ekin zioten, eta oraindik eutsi zioten oso-oso mugan dagoen Sparkle In The Rain hala ere elegantearekin (1984). Baina geroztik Estatu Batuak konkistatzen eta U2ren ligan jolasten saiatu ziren, dorpeki, eta, noski, hor ez zeukaten zer eginik batere. Dena den, Bogarti bezala, guri beti geratuko zaigu ez Paris, baina bai bederen “urrezko amets berri” hau.

[Testu honen lehen bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2009ko abenduan]