Fantasia historikoen fantasiaz

Batzuetan irudipena daukat streaming plataformak bihurtzen ari direla, pixkana, garai batean sutondoa, balbulazko irrati-aparatu handiak edo telebista zirena: familia biltzen den guneetako bat, nahiz eta telebistak, pantaila gisa definituta, jarraitu dezakeen funtzio hori betetzen –ez, ordea, eduki moduan: telebista, kasu horretan, plataformetan dauden filmak, sailak eta dokumentalak nahierara ikusteko garraiobidea besterik ez da, kasurik onenean, ez programazio baten arabera ordu finkoetan antolatutako saioen segida zaharruno hura…–.

(Hori bai: horretarako behar da politika zorrotz bat jarraitu eta ordenagailu eta telefono bitarteko streaminga saihestea, plataformak telebista aparatuarekin lotuz: zenbat eta handiagoa, hobe. Ez soilik irudiaren eta soinuaren kalitate kontuengatik, baizik eta, batez ere, esperientzia kolektibo gisa iraunarazteko. Ahal den neurrian, behintzat).

Halako azkenaurreko esperientzia, aita-alaba loturak estutzeko helburuarekin, Bridgerton sailaren lehenengo denboraldiarekin izan dugu (Chris Van Dusen-en zuzendaritzapean, Netflix, 2020, nahiz eta, berez, ziurrenik zehatzagoa izango litzatekeen esatea Shonda Rhimes “faktoriako” produktu bat dela, Greyren anatomia telesail famatuaren ekoiztetxe berekoa, besteak beste; frogatzen saiatuko naizen bezala, hori ez da bigarren mailako xehetasun bat).

Ikusi ez dutenentzako, telesaila, itxura batean, drama historiko bat da –ingelesez “period drama” deitzen den horietakoa, alegia–, 1813ko Londresen kokatua –nagusiki–, George III.aren Erregeordetzaren garaian alegia. Produkzioa estatubatuarra den arren, emaitza filmikoa alor horretan britainiarrek –batez ere BBCk– lortutako girotze lan finekin parekatu daiteke, hala kokalekuei nola jantzien oparotasun koloretsuari dagokienean. Azken finean, gure gurasoek esango zuketen bezala, “amodiozko eta luxuzko” telesail bat da –”amor y lujo”– , Ingalaterrako gortearen inguruan biltzen zen aristokrazia gorenari buruzkoa, eta zeinetan, gure alabek esango luketen bezala, “saltseoa” baita nagusi –endredu erromantiko-sexualak, alegia–. Aktore nagusia, Hastings-eko dukea gorpuzten duen Regé-Jean Page, ikaragarri beroa dago –gure nerabezaroan “buenorro” esango genukeen–, eta aktoresetako batzuk ere ez dira makalak, alde horretatik.

Bridgerton, goi-kulturaren ikuspegitik, ezin da plazer hobendun gisa baino kontsumitu: azken finean, alibi bezala Jane Austen-en eleberrien tradizioan oinarritzen bada ere –bai kokapen historikoari kasu egiten badiogu, bai tramaren motor nagusia den ezkontza-merkatuaren gorabeherez ari bagara–, emaitza Corín Telladoren edo Jazmín saileko nobelen parekoagoa da, berez; ez alferrik dago oinarrituta ildo horretako Julia Quinn idazlearen mega-saltzailearen eleberrietan –Rikardo Arregik behin bota zuen bezala, telesaila, funtsean, «Austen telezinkotuta» izango litzateke–. Eta, ados, emakumeen rola nobela erromantikoen tradizioan baino pixka bat asertiboagoa suertatu daitekeen arren, batzuetan, eta homosexualitatea bezalako gai –azpigeneroan– orain arte tabu samarrek apatxa agerian uzten badute ere, mezua funtsean erreakzionarioa dela esango nuke –Austenen nobeletakoa baino gehiago bai behintzat, eta duela berrehun urte idatzia izanaren aitzakiarik gabe, gainera–; alde horretatik ez zen alferrikakoa Greyren anatomiari egiten nion erreferentzia. Hori bai, porno soft zantzu batzuez gozatzeko, barre batzuk botatzeko eta, bide horretatik, belaunaldi-hesiaren gainetik familia-harremanak amalgamatzeko, aitor dut, parada ederra ematen du.

Telesailak badu beste ezaugarri esanguratsu bat: aktore nagusietako batzuk beltzak dira. Lehen aipatutako Hastingseko dukea bera, Londresko garaiko festa-antolatzaile bikainena zen Lady Danbury edo Charlotte erreginaren paperak –George III.aren emaztearena– afrikar jatorriko aktoreek egiten dituzte. Azken horren kasuan egon daiteke oinarri historiko ahulen bat, historialarien artean kontu eztabaidatua baita, bere arbaso portugaldarren kariaz, beltzekin identifikatutako hazpegiak izan zitzakeela erreginak –garaiko margoek ez dute halakorik ematen aditzera, behintzat, baina badakigu gorteko pintoreen abilezia noraino iristen zen segun eta ze kontu disimulatzeko…–. Edonola ere, nekez aurkituko genituen, halako balizko salbuespenak salbuespen, arrazializatutako pertsonak XIX. mende hasierako goi mailako gizarte britainiarrean.

Alde horretatik, egungo “epokazko” ikuskizun batzuetan afroamerikarrei edo euroafrikarrei ikusgarritasun gehiago emateko joeraren ildoan kokatu beharko genuke, nabarmen, Bridgerton telesaila; izan ere, hori da Shonda Rhimesen telesailen zigiluetako bat, arraza arteko harreman erromantikoez gain. Edonola, horren adibiderik entzutetsuena, orain arte, Hamilton musikala izan da, Broadwayko produkzio arrakastatsua (Lin-Manuel Miranda, 2015), zeinetan Estatu Batuetako lehen ogasun idazkaria izan zen Alexander Hamilton-en papera (1755-1804) aktore-kantari ez-zuriek jokatu baitute, espektakuluaren bira arrakastatsuetan –jatorrizko Hamilton, AEBtako “aita fundatzaile” guztiak bezalaxe, zuria baino zuriago zen, zer esanik ez, eta nahiz eta esklabotzaren abolizionismoaren aldekoa bide zen, bere kide batzuk bezala bera ere esklaboen jabea eta saleroslea izan zen–. Baina beste antzeko adibide batzuk ere aipa daitezke, Matt Ruff-en Lovecraft Country nobela –eta haren gainean egindako telesaila– bezala, zeinetan H.P. Lovecraft idazlearen horrorezko unibertsoaren berrinterpretazioa egiten baita, pertsonaia nagusiki afroamerikarrengandik abiatuta, 1950ko hamarraldiko eta, oro har, Jim Crow legeen garaiko arrazakeria estatubatuarra salatzeko asmoz –eta, bide batez, Lovecraft beraren arrazakeria ezagunari zaplazteko erretroaktibo eta sinboliko bezain ironiko bat emateko–. (Dena den, telesailari dagokionean, eta lehenengo atal ikaragarria alde batera utzita, aitor dut gehiago espero nuela, fantasiazko produktuen kontsumitzaile bezala…).

Joera ondo ulertzen dut, eta, neurri batean, goraipagarria iruditzen zait, ez soilik oso paper espezifikoak eta markatuak lortu ohi dituzten aktoreei bestelako erregistroetan, oraintsu arte haientzat galarazitakoetan aritzeko aukera ematen dielako, baizik eta, iraganean pairatutako bazterketa alderantzikatuz, ikusgarritasun berri bat eskaintzen dielako, talde gisa. Alde horretatik, arazorik batere ez.

Baina kezkatzen naute historiaren ezagutzan horrek ekar ditzakeen distortsio-efektuak; ikuspegi horretatik, nobela historikoek –edo pelikula historikoek– iraganaren ezagutzarako tresna bezala eragiten dizkidaten zalantzen parekoa izango litzateke kezka. Oro har, ez dut uste nobela historikoarekin lortu daitekeenik iraganaren ezaupide egoki bat, ez behintzat zientzia historikoen ekarpenak menderatzen ez dituzten irakurleen edo ikusleen artean –eta ezaupide hori dutenek, berez, ez lukete nobela historikoaren makuluaren beharrik, beraz…–. Izan ere, alderantzizkoa pentsatzen dut, ezagutza hori nahasteko eta iluntzeko balio dutela, gehiago, mota horretako produktuek, fantasia ustezko datu historikoekin dosi inespezifikoetan nahasten dituzten heinean. Alessandro Manzonik zioen bezala –eta berak oso ondo zekien zertaz ari zen, generoaren praktikatzailea izan zelako, Ezkongaiak nobela kanonikoak aditzera ematen duen bezala–, «Jakina, historialaritzan ez dira eskas gezurrak eta asmakeriak. Baina historialariaren errua da, ez generoaren ezaugarri bat. Historialari bati esaten zaionean gauzei apaindurak gehitzen dizkiela, gertakarien eta asmakizunen pastixe bat sortzen duela, norberak ez dakiela sinesgarritasunik eman ala ez, bide seguru bezain sinple batetik ekidin ahal izango zukeen zerbait egozten zaio, asmatzeari uko egitea baita errazena. Hausnartu ezazue, ordea, ea eleberri historikoaren egileak bide hori erabil dezakeen, irakurlea ez engainatzeko».

Argiago ezin daiteke esan.

Fantasia areagotuaren tanta batzuk gehitzeak, aristokrazia britainiarraren erdian partaide beltz batzuk txertatzea bezala, alde horretatik, zer kalte egin dezake?, galdetu daiteke. Agian ez asko. Baina historiaren (ez)ezagutzaren bidean urrats bat gehiago iruditzen zait, errealitatearen eta fikzioaren arteko mugak jadanik nahikoa lausoak diren garaiotan arriskugarria iruditzen zaidana.  Iraganeko esklabotzaren eta trafiko atlantikoaren auzia –eta, bide batez, gaur eguneko arrazakeria– nolabaiteko Yupiren mundu filmiko baten baitan estali dezakeen neurrian, adibidez: azken  finean, Bridgertonen erakusten zaigun gizarte-talde dirudunen aberastasunaren iturrietako batek esklabo-trafikoan, kolonietako plantazioen ustiakuntzan eta bertan ekoiztutako produktu tropikalen merkataritzan zeukan jatorria, eta zail samarra iruditzen zait atze-oihal hori aristokrata beltzen presentzia guztiz normalduarekin uztartzea. Hamiltonen kasuan, esate baterako, ziurrenik ez da bereziki inportantea, edozein estatubatuarrek dakielako Hamilton historikoaren arraza zein zen –beste kontu batzuetan agian ez dira horren iaio aterako, baina, jo eta jo aritzearen kariaz, hango oinarrizko hezkuntza sistematik pasa diren guztiak AEBko historiaren kontaera WASParen packaren jabe dira; gainera estatubatuar guztiek ikusi dute inoiz Hamiltonen potreta, bere aurpegia baita 10 dolarretako billeteak apaintzen dituena–. Baina, adibidez, gure eusko labeleko ilobak, musikala Disney +-en bitartez ikusi zutenak, harrituta geratu ziren Hamilton, berez, señoro zuri bat izan zela kontatu nienean…

Bestalde, Ana Malagonek komentatzen zidan bezala, esanguratsua da gauza hauetaz eztabaidatzea justu aktore beltzak hasi direnean mota horretako paperak jokatzen, eta ez Charlton Heston-ek Moises-ena egin zuenean (The Ten Commandmentsen, 1956), edo John Wayne-k Gengis Khan-ena (The Conqueroren, 1956), edo Elizabeth Taylor-ek Kleopatrarena (izen bereko filmean, 1963), edo Peter Sellers-ek aktore indiar batena (The Partyn, 1968). Adibide gutxi batzuk ematearren.

Agian Miguel-Anxo Murado idazleak arrazoia dauka, eta, azken finean, «anakronismoa ez da anomalia bat, iraganarekin erlazionatzeko daukagun modua baizik». Eta, ondorioz, nire historialari arima pixka bat matxinatu arren –Murado ere historialaria da, azken batean–, halakoak onartu besterik ezin ditugu egin, gehiegi larritu gabe.

[Artikulu honen bertsio askoz ere laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko martxoaren 3an]

Kontsolamendua ala anbizioa

Aurreko batean komentatzen zidan Ana Morales itzultzaile eta adiskideak: harrigarria da nola ekin ahal izan zion Charlotte Brontëk Shirley bere eleberri mardularen idazketari eta zuzenketari, inguruan zorigaiztorik handienak metatzen ari zitzaizkion bitartean, hots, Branwell, Emily eta Anne haren neba-ahizpen heriotzak, 1848ko irailaren eta 1849ko maiatzaren artean gertatu zirenak, bata bestearen atzetik. Shirley, XIX. mende hasierako Yorkshireko gatazka ludditen testuinguruan girotutako maitasun istorio bikoitza –funtsean, gehiago dagoen arren, noski: jatorrizko edizioak 572 orrialde zituen, hiru aletan banatuta–, 1849ko urrian eman zen argitara.

Ez da, bistan denez, Charlotte Brontëren eleberririk ezagunena, Jane Eyre indartsuaren itzala (1847) luzeegia baita. Baina merezi du irakurtzea, bere erretratu sozial zorrotzengatik –apaizgoaren irudia ez da bereziki onik ateratzen liburuan–, umore finagatik eta hausnarketarako eskura uzten dituen aukerengatik. Nobela konbentzionalagoa da Jane Eyre baino, eta are gehiago Emily ahizparen Gailur ekaiztsuak handiarekin konparatuta –azken hori leitu ez baduzue, edo gaztelaniaz egin bazenuten, ez galdu aukera Irene Aldasororen itzulpen ederrean disfrutatzeko (Erein-Igela, 2007): ez zaizue damutuko–. Baina Shirleyk ere gozamenerako aukera handiak ematen ditu: Jane Austenen nobelen eitea dauka, neurri batean, bitxia dena, Charlottek berandu samar irakurri zituelako –Jane Eyre argitaratu ondoren, britainiar literatur munduan “murgiltzen” hasi zenean, editoreek-eta akuilatuta–, eta ez zitzaizkiolako gehiegi gustatu, antza (nik gaztelaniaz irakurri dut Shirley, Alba argitaletxeko edizio zainduan, Gema Moralen itzulpenean).

Misterioa hor dago, alabaina: zoritxarren erdian,  maluraren “zero gunean”, liburuarekin aurrera egiteko gai izan zen Charlotte. Azalpen bat bilatzekotan, hautagai on bat izan daiteke kontsolamendua, literaturak eskaintzen duen ondasun preziatu hori: nobela horren bitartez bere ahizpak “berpiztu” ahal izan zituela, paperean bederen. Izan ere, duda gutxi dago Shirley Keeldar indartsu eta  independentearen pertsonaia Emilyren ezaugarri batzuen gainean eraiki zuela, eta –honetan aditu guztiak bat ez badatoz ere– beste protagonista nagusia, Caroline Helstone apal-lotsatia, Annerengan oinarrituta egon zitekeela; horren alde hitz egingo luke, adibidez, liburuaren amaieran azken hori bizirik mantentzeko idazlearen erabakia, jatorrizko plangintzan hiltzea pentsatzen zuen arren. Izan ere, deigarria da zenbat jende jartzen den oso gaixo Shirleyn, eta azkenean sendatu eta onik ateratzen den: Charlottek, sei neba-ahizpen artetik bizirik geratzen zen bakarrak, mundu errealean esperimentatu ez zuen zerbait, alegia. Fikzioa, bizitzaren emendakin eta, ondorioz, kontsolagarri gisa, alegia.

Beste azalpen alternatiboa anbizio literarioarena litzateke. Brontëtarrek osatutako “sorkuntzarako sozietatean” Charlotte izan zen, zalantzarik gabe, handinahiena, loria literarioaren atzetik irmoen aritu zena, are huts eginiko Branwell neba harroxko eta mozkor-opiomanoaren gainetik –zeinarekiko lehiakortasuna oso nabarmena baitzuen, bestalde–. Bera izan zen, Emilyren poemak ustekabean deskubritu ostean, argitaratzeko plana bilbatu zuena, maila apalagoko bereak eta Annerenak sartuta bilduman; Emilyren inposizioz, ezizenez sinatzea onartu behar izan zuen –Currer, Ellis eta Acton Bell nom de plume famatuak–, baina hondar literariora jauzi egitea lortu zuen horrela. Charlotte izan zen, halaber, proposamena egin zuena ahizpak nobelagintzan saiatzeko, arrakasta eta, bide batez, diru apur bat lortzeko helburuarekin –emaitza denok ezagutzen dugu: 1847ko urte miresgarri berean argitaratu ziren Jane Eyre, Gailur ekaiztsuak eta Agnes Grey eleberriak–. Charlotte izan zen, ziurrenik,  urrats horiek ematean, Branwell “arerioa” plan horietatik eta, ondorioz, Brontëtarren erkidego literario zaharretik at utzi zuena, Laura Ramos saiakeragileak Infernales. La hermandad Brontë aipagarrian iradokitzen duen bezala (Penguin Random House, 2018). Charlotte izan zen, azkenik, ahizpek bizirik zirautela, pixkanaka, ezizenen sekretua zabaltzen hasi zena, eta guztiz desestali zuena haiek zendu ostean. Eta Emilyren eta Anneren lanak, bereak baino erradikalagoak zirenak, egoki irakurrarazteko, hots, leuntzeko eta gizartearen aurrean onargarriago bihurtzeko lehenengo saiakera postumoak egin zituena, hitzaurreen eta bestelako baliabide paratestualen bitartez –ez dezagun ahaztu aro victoriarraren hasieran argitaratu zirela liburu horiek–. Izan ere, Charlotte izan zen Wildfell Hall-eko maizterra Anneren bigarren nobela gogorraren berrargitarapena bertan behera uzteko erabakia hartu zuena –jatorrizko edizioa 1848an kaleratu zen–, ahizparen ospe ona babestearen aitzakiaz, Anneren obraren zabalkuntza oztopatuz modu horretan, agian.

Charlottek sekulako arrakasta izan zuen Jane Eyre lehenengo eleberriarekin, eta orduko merkatu literarioaren legeak ez ziren gure garaikoetatik horren ezberdinak: bigarren lan batekin jo behar zuen fuerte, berriro ere, eta ahalik eta bizkorren, Letren Errepublikan finkatu behar bazen. Eta, akaso, horixe saiatuko zen erdiesten, kosta ahala kosta.

Kontsolamendua, beraz, ala anbizioa? Egiazki, batak ez du bestea kentzen, ziurrenik.

(PS.- Egun ingelesezko nobelagintzaren klasikotzat jotzen bada ere, Shirleyk ez zuen oihartzun handiegirik izan, argitaratu zenean, eta salmentak ez ziren Jane Eyrenenak bezain ikusgarriak suertatu: berriro ere Currer Bell gisa sinatu zuen arren, ordurako –esanguratsuki– ezaguna zen egilearen benetako identitatea eta, ondorioz, emakumea zela: sexismo literarioa, ahizpak ezizen horiek aukeratzera eraman zituen mehatxua, agertu egin zen azkenean, beldur ziren bezala, eta nobelarekiko isiltasuna nagusi izan zen kritikarien artean. 1853ko Villette nobela autobiografiko(ago)arekin –hori bai lehenengo pertsonan idatzia, Jane Eyre bezala– arrakasta handiagoa erdietsi zuen, behintzat. Baina Charlotte Brontëk ezin izan zuen hartaz gehiegi gozatu: 1855ean hil zen, lehenengo haurdunaldiak eragin zion gaixotasun baten ondorioz, idazten ari zen hurrengo eleberria, Emma, amaitu gabe utziz. Hogeita hemezortzi urte zituen).

Shirley

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko martxoaren 7an].

Piedad Frías Nogales (1958-2018)

El pasado 24 de diciembre falleció Piedad Frías, Piti, una gran amiga y compañera de trabajo en la facultad. Se acababa de jubilar, y su muerte, inesperada, ha sido un mazazo para mucha gente. Por eso, aunque en este blog no suelo incluir notas necrológicas, me he animado a escribir algo sobre ella: porque no sé qué hacer con mi cuerpo en estos momentos. Y porque me he puesto a buscar fotos y recuerdos suyos en Google y apenas he encontrado nada sobre ella en la red.

Conocí a Piedad en 1984, cuando vine a Vitoria a cursar primero de Geografía e Historia en la que luego se convertiría en la Facultad de Letras de la Universidad del País Vasco. En el plan de estudios vigente entonces los alumnos de historia teníamos que elegir, como asignatura optativa de primero, una lengua. Yo escogí inglés, y así es como conocí a Piedad, una profesora joven, entusiasta y exigente. Pronto nos dimos cuenta de que aquello no iba ser, como suponíamos, una maría: los primeros días del curso nos juntábamos más de ochenta alumnos en clase, pero para la segunda o tercera semana ya no quedamos más de quince, que fue el número de los que seguimos hasta el final. No he aprendido más inglés en la vida, ni siquiera en los intensivos de la academia que había frecuentado en mi ciudad natal, en San Sebastián. Siendo tan pocos, no había escapatoria: tenías que traerte la lección repasada a clase sí o sí. Y hablar, claro: hablamos mucho, todos, en aquel curso, que fue un lujazo para mí. Mucho del inglés que todavía sé se lo debo a Piedad.

Piedad había nacido en Ávila, pero era un poco de todas partes: su padre era militar, y su familia se movió por casi toda la geografía española a golpe de destinos. Y era también, por sus estudios, y por el tiempo que pasó viviendo allí, un poco de Inglaterra y de Estados Unidos. Y también, después de todos estos años, muy vasca y muy vitoriana: llegó a aprender bastante bien euskera, algo que muchos monolingües de aquí no se plantean hacer jamás.

Después de ser profesora mía, con los años, nos hicimos amigos, gracias al trato que tuvimos en las juntas de facultad –a las que yo acudía como representante del alumnado– y, sobre todo, a que entabló amistad con un grupo de estudiantes de Filología Inglesa con los que, a su vez, yo tenía mucha relación: después de darnos clases a los de Historia, que es lo que, entre otras cosas, le tocó hacer en sus primeros años como profesora en la UPV, empezó a impartir las materias de su especialidad, que era la literatura contemporánea en lengua inglesa. Al principio, sobre todo los angry young men y toda la literatura británica de los años cincuenta, y la literatura africana en inglés, aunque llegó a impartir otras muchas asignaturas, más generales, casi siempre centradas en la literatura de estos últimos tres o cuatro siglos. Piedad fue la persona que me descubrió a Jane Austen y a Virginia Woolf y a Ngũgĩ wa Thiong’o, y nunca le estaré lo suficientemente agradecido por ello. Por cierto, gracias a su esfuerzo tuvimos el privilegio de asistir en la facultad a una conferencia de este escritor keniano, algo que no era muy usual en los años noventa. Antes de que hubiéramos oído hablar en absoluto de estudios culturales y poscolonialismo, Piedad ya nos estaba contando cosas sobre Edward Said, que era uno de sus ídolos y al que yo conocí, una vez más, gracias a ella. Era, por otra parte, una incansable lectora y una excelente traductora a la que acudí en busca de ayuda más de una vez.

(Ahora que lo pienso, este texto sí que tiene cabida aquí, porque este es un blog literario, y yo aprendí mucho de literatura hablando –y discutiendo– con Piedad. Aunque nunca me dio clases sobre literatura, sé, por los comentarios de muchos de sus alumnos, que fue una gran profesora: dura y exigente, como yo mismo pude comprobar, pero entregada y generosa con sus conocimientos).

De hecho, esa fue una de las lecciones que aprendí con Piedad, a lo largo de estos años de amistad: que las Humanidades no están reñidas con el rigor. Frente a la especie de que –en comparación con los de “ciencias”– los de letras nos dedicamos a cuestiones sin mucha importancia ni base y elucubramos sobre el vacío, Piedad sostenía que, para analizar un texto, había que profundizar en él y en su contexto, y currárselo bien; que cualquier opinión no era válida por ser tuya, y que había que leer mucho; que la pasión no solo era compatible con el trabajo duro, sino que lo exigía; que la literatura, la cultura, son importantes y merecen nuestra atención. En ese sentido para mí fue un modelo como profesora.

Pero sobre todo fue una gran amiga. Generosa con su tiempo –mucho más que yo–, siempre atenta y siempre dispuesta a echar una mano en buenos y malos momentos –nos hemos cuidado muchos exámenes mutuamente, durante todos estos años–. Les prestaba mucha atención a los niños, a nuestras hijas y a los hijos y las hijas de otros amigos suyos, a los que siempre trataba como si fueran adultos, con simpatía pero sin ñoñerías: fue una tía extraordinaria. Se había construido, en esta ciudad, donde no tenía parientes de sangre, una familia elegida, con amigas y amigos con quienes se reunía, viajaba, iba al cine, intercambiaba libros, se tomaba un vino, hacía planes, charlaba… Era una gran conversadora, apasionada –de las que no daba el brazo a torcer en las discusiones: son las mejores– y una persona muy alegre, cuando la tristeza no la alcanzaba, pues también tuvo sus momentos oscuros, de esos en los que los amigos apenas podíamos prestarle más apoyo que el de estar ahí.

Justo en estos últimos meses estaba mejor que nunca, y por eso me da rabia y pena, muchísima, que se haya muerto así, tan pronto, tan de repente.

Adiós, Piedad. Un abrazo.

Piti 2