Artisautzaren balioa

Adiskide literaturzale batek eman zidan liburuaren berri: urtean behin elkartu ohi gara –pandemiarik gabeko aroetan, behintzat–, eta gure errituetako bat azken aldiko norberaren irakurgai gogoangarrienak hizpidera ekartzea da, zer esanik ez; zertarako daude adiskideak, adiskide batzuk behintzat, literaturaz gogoberotasunez hitz egiteko –eta eztabaidatzeko– ez bada, plazer xume baina galant hori? Gure azken enkontruan, pasa den udaberrian, euskarazko liburu baten berri eman zidan, Alberdaniak argitaratutako Nell Leyshon idazle ingelesaren Esnearen kolorekoa nobela laburra, zeinaren inguruan arrastorik ez bainuen, 2018an argitaratu bazen ere: normalean nahikoa egunera eramaten dut euskarazko nobedadeen joan-etorria, baina izenburu hark ihes egin zidala aitortu egin behar izan nion. Adiskideak ondo ezagutzen nau, gustu batzuk konpartitzen ditugu, eta, ondorioz, kasu egitea erabaki nuen.

         Ez nintzen damutu: liburuak, bere estilo bereziarekin –Emily Brontë-ren Gailur ekaiztsuaken eta Agota Kristof-en Koaderno handiaren arteko gurutzaketa moduko bat, halakorik posible balitz: ez dut harago spoileatuko–, hasieratik harrapatu ninduen. Artefaktu literario txiki bat da, ederki ehunduta, ikaragarri eraginkorra bere artifizioan –XIX. mende hasierako baserritar jatorriko neskame bat da narratzailea–, gogorra eta argi-eragilea: laburbilduz, bitxi bat –sari dezente irabazi zituen publikatu zelarik, 2012an–. Eta oso ondo ekarrita dago euskarara, Irene Aldasororen esku trebea dela medio. Tamalez, euskararako itzulpenekin sarri gertatzen den bezala, eta, kasu honetan, azalaren diseinuak gutxi laguntzen duela onartuta ere, egia da gure erakunde literarioak ez duela nahikoa nabarmendu liburua: Kritiken Hemerotekan, behintzat, ez dut haren aipamenik aurkitu oraindik, lerro hauek idazten ari naizenean –eta horrela ulertu nuen nola pasatu ahal izan zitzaidan oharkabean, neurri batean behintzat; baina, tira, gure egunkarietako eta sareko kritikaren egoerarena beste gai bat da…–.

         Nell Leyshonek (Glastonbury, 1962), bost nobelez gain pare bat dozena irrati-dramen eta antzerki-lanen egilea ere badena, ikus-entzunezkoen munduan hasi zuen bere ibilbidea, Ridley eta Tony Scott bezalako zuzendarientzat lan eginez produkzio-laguntzaile bezala. Alde horretatik, gurean oraindik ez hainbeste, baina mundu anglosaxoniarrean nahikoa ohikoa den joera baten erakusle da Leyshon: zinemaren edo telebistaren mundutik literaturara salto egiten duten egileena. Garai batean zinema eta telebista ziren literaturaren mundura abiatzen zirenak gidoilari bila; orain, gero eta gehiago, alderantziz gertatzen da, Carmen Mola afera bestalde malapartatuak (ikus Katixa Agirreren “Amorru maskulinoa” artikulua, Berria 2021-X-24) erakusten duen legez: hiru gizonek osatutako muntaia-kate fordista bat bihurtu da Planeta sariaren nobela irabazlearen egile –nahiz eta, badakit, honek, Planeta bezalako sariekin zer ikusia duen guztiak bezalaxe, literaturarekin zer ikusia ote daukan zalantzan jartzea zilegi litzatekeen…–. Egiazki, Leyshonen asmoak nobelagile bihurtzeko nahiko goiztiarrak ziren, ikus-entzunezkoen munduan zebilen garai hartan idatzi bide baitzuen bere lehenengo nobela. Baina ez argitaratzea erabaki zuen, oraindik horretarako prestakuntza nahikorik ez zeukala sentituta. Izan ere, ez zuen eleberri bat argitaratuko askoz ere geroago arte, berrogei urte beteak zituela.

         Nell Leyshonen obran arakatzera eraman ninduen deskubrimenduak, eta gaztelaniara itzulita dauzkan beste bi eleberriak eskuratu nituen: argitaratu duen azkenekoa, El bosque (Sexto Piso, 2019), II. Mundu Gerra garaiko Polonian girotutako biziraupen istorio bat, eta aurrekoa, gaztelaniaz El show de Gary izenburua daukana (Sexto Piso, 2016), baina ez dakidana zergatik ez den Zorro-lapur baten memoriak, jatorrizkoari fidelago izango litzatekeen zerbait, mota horretako lapurreta txikietan sartutako 1980ko hamarkadako errebaleko mutiko baten ibilerak kontatzen baititu, nobela pikareskoaren tradizioari jarraiki. Edonola ere, nobelok Leyshonen interesen aniztasunaren eta erregistroen irekitasunaren berri ematen digute.

         Ez zitzaizkidan, baina, Esnearen kolorekoa bezain nobela onak iruditu: badituzte puntu onak –El bosquek jira abil bat ematen du une jakin batean, eta El show de Garyren ahots narratibo maskulinoa oso konbentzigarria iruditu zitzaidan–, baina ez dira, nire ustez, maistra-lanak. Eta Esnearen kolorekoaren berrirakurketa pausatuago batek inpresioa berretsi zidan: artisau on baten obraren aurrean nengoen, une jakin batean bete-betean asmatzeko nahikoa iaiotasun lortu duena, baina ez dena sekula kanonaren izen handien artean egongo.

         Nahikoa eta soberakoa dena, bestalde: ezin gara soilik goi-arnasdun lanez elikatu, sublimetasunaz enpo egin nahi ez badugu behintzat. Artisau on bat bihurtzea ez da nolanahiko aspirazioa, idazle batentzat. Are gehiago, iritsi daitekeen behinenetakoa dela esango nuke, betiere gogor lan egiten bada, Nell Leyshonen adibideak gogorarazi didan bezala.

         Eta orain, irakurri ez baduzu, zoaz Esnearen kolorekoaren ale bat eskuratzea.

Posdata. Gauza bera pentsatu dut berriki, John Paul Keith kantari eta gitarrista estatubatuarraren kontzertu batean egon ondoren: ez du ezer asmatzen, baina zer trebetasun egiten duena ondo egiten saiatuta. Keithek, Knoxvillekoa dena eta Memphis aldean grabatzen duena, rock’and’roll klasikoa egiten du, soul ukitu batzuekin inoiz, baina ez da interprete huts bat, ez da tributu bat, ez da mugatzen Chuck Berry, Elvis Presley edo Buddy Holly-ren bertsioak egitera: tradizio horretatik abiatzen da betikoaren gainean zerbait berria eskaintzen saiatzeko. Ondo pentsatuta, ikaragarrizko meritua duena, laranja edo limoi ia osorik zukutuari tanta batzuk ateratzeko gai delako oraindik ere. Gaitasun hori da Leyshonen liburuetan, gutxienez Esnearen kolorekoan, topatu nuena.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko abenduaren 11an]

Itzulpenak (eta itzulpenak)

Aurrekoan itzulpenez aritu nintzen hemen, Sciasciaren euskararako zahar samar bat aitzaki. Eta duela ez hainbeste –nahiz eta ez dudan uste zutabe harekin lotura izan zuenik– eztabaidatxo bat izan nuen lagun batzuekin euskal itzulpengintza literarioaren inguruan: haietako batek zioen mendekotasun gutxiago aurkeztu beharko lukeela espainiar merkatuan egiten diren gaztelaniazko itzulpenekiko; plus bat litzatekeela irakurle euskaldunak –elebiduna ere badenak– elebakarrak eskuratu ezin dituen lanak irakurtzeko aukera izango balu.

Zuzen zegoela esan nion, noski, baina, edonola ere, zaila dela mendekotasun hori haustea, kontuan hartuta Munduko Letren Errepublikako berritasunak ezagutzeko erabiltzen jarraitzen dugun bide nagusia espainiar merkatuan argitaratzen dena dela –edo frantsesean, Ipar Euskal Herriari buruz ari bagara–. Egia da ingelesez –eta bestelako hizkuntzetan– literatura irakurtzeko gaitasuna duen euskaldun jendea ugaritu dela azkenaldion, gazteen artean batik bat, eta hortik etor daitekeela aldaketa, zentzu horretan –edo mendekotasun berriak ere, merkatu anglosaxoniarrarekiko adibidez–. Baina susmoa daukat gure inguruko bi sistema literario handiek jarraitzen dutela izaten, erosotasunagatik besteak beste, gure informazio-iturri nagusiak, gai horri dagokionean.

Edonola ere, gehitu nuen, uste dut badaudela elementu batzuk kontrapisua egiten diotenak joera orokor horri. Alde batetik, literatura “klasikoaren” ondarearen itzulpenean dauden hutsune handiak: asko dago itzultzeko oraindik, eta, ikuspuntu horretatik, oso eskertzekoa da EIZIEk eta Eusko Jaurlaritzak egiten duten lana, Literatura Unibertsala sailarekin. Eskertzekoa, eta zabaldu beharrekoa, gehituko nuke. Argi dago hor aterako diren liburuak ez direla nobedadeak, preseski, baina liburu horiek euskarara ekartzeak pizten du, euskal irakurle batzuongan behintzat, erdaraz bestela irakurtzeko premia berezirik ez dauzkagun lan batzuei heltzeko interesa –“emantzat” jotzen ditugulako, maiz–, eta sorpresa ederrak ematen dizkigute; aurreko artikuluan komentatzen nuen Tolstoiren Hadji-Muratekin gertatu zitzaidana (Meettok 2018), eta gauza bera esan nezakeen Emily Brönteren Gailur ekaiztsuaki buruz (Erein-Igela 2017), itzulpengintzako azken Euskadi Saria eskurarazi ziona, justizia osoz, Irene Aldasorori.

Hor inguruan kokatu daiteke, solaskideei gogorarazi nien bezala, duela urte batzuk Agota Kristofen Koaderno handiarekin gertatu zena (Alberdania 1997): espainiar merkatuan batere nabarmendu gabe ibilbidea egin ondoren –izan ere, esanguratsuki, trilogiaren hurrengo bi liburuak, gaztelaniaz, bi argitaletxe ezberdinetan eman ziren argitara, liburuaren arrakasta eskasaren seinale–, euskarara itzuli eta irakurle andana topatu zuen; Espainian, bigarren txiribuelta batean, arrakasta izan zuenerako –azkenean, 2006an, trilogia batera argitaratu zuen El Alephek, eta ondoren Libros del Asteroidek–, euskaldunok aski ondo ezagutzen genuen liburua, eta pena bakarra geratu zitzaidan, Alberdaniak jarraitu ez izanarena, momentu hartan, trilogiako beste bi aleen argitarapenarekin.

Alde horretatik, komentatu genuen, oso eskertzekoa da, orobat, literatur Nobel-aren lan bat itzultzeko ematen den Jokin Zaitegi beka –Elkar etxeak argitaratzen ohi duena–, batez ere saritutako idazlea oso ezaguna edo argitaratua ez denean, horrek nahiko itzulpen aldiberekoa posible egiten duen neurrian –Svetlana Aleiksevitxen kasuan gertatu zen bezala, hein batean behintzat–. Eta nabarmen sumatu genuen beka horren falta, krisiaren aitzakian, suspenditu zen zorigaiztoko urte haietan.

Eta asko goraipatu genuen azken urteotako argitaletxe txikien inurri lana, hala genero literatura nola boladan dauden egileak –bitxi ezkutuagoekin batera– euskaraz emateko aurkezten duten grinan: Igela, Edo! zena, Meettok, Pasazaite, Denonartean edo Katakrakez ari naiz, zer esanik ez –Susak poesiaren alorrean egiten duena ahaztu gabe, eta Txalapartak tarteka eta modu etenagoan egiten duena ere, adibidez literatura distopikoaren klasikoen alorrean, edo Alberdania berpiztuarena nazioarteko “nobela literarioarenean”–.

Horrekin lotuta norbaitek atera zuen hizpidera zein oharkabe pasa den Julian Barnesen azken nobela, Istorio bakarra (Meettok 2018), euskarara gaztelaniara baino hilabete dezente lehenago itzuli izana, urte hartako udan liburu dendetan baitzegoen jadanik, eta espainolez 2019ko otsailera arte ez zelako argitaratu –frantsesez 2018ko irailean kaleratu zen–. Halako zirkunstantziak gutxitan gertatzen direla erantzun nuen nik: izan ere, Anagrama argitaletxeak berariaz atzeratu zuen “bere” egile kutunetakoa den Barnesen La única historiaren kaleratzea, berriki ateratako ingelesaren beste liburu bat ez “zapaltzeko”, eta, susmoa dut, argitaletxearen bilduma horixka famatuaren 1000. zenbakiarekin kointzidiarazteko. Eta, bestalde, euskarazko liburuak izan duen oihartzun eskasak zer ikusia izan dezakeela, orobat, itzulpenak nabarmen falta duen azken orrazketa lanarekin –Meettok argitaletxearen izenburu batzuen patu tamalgarria…–.

Eta, ildo horretan, agian albiste hobea dela, adibidez, Pasaizaitek Hassan Blasimen Kristo irakiarra kaleratu izana (2017, Ana Isabel Moralesen itzulpenarekin), edo Katakrakek Leslie Feinbergen Mari-mutil handi baten bluesa (2018, Fermin Zabaltzarenarekin), gaztelaniaz argitaragabe jarraitzen dutelako eta, ondorioz, irakurle elebidunak baino ez baitu, gurean, horiekin gozatzeko aukera.

Baina beti ere gogoan hartuz halakoak, oraingoz, salbuespen direla gurean. Pozgarriak, baina salbuespen. Gureak, batzuetan normaltasunaren zulo beltzaren inguruan orbitan dabilen literatura bat izan daitekeen arren, salbuespenezko literatura bat izaten jarraitzen duelako. Zoritxarrez, eta baita zorionez ere, batzuetan.

Eta, ondoren, topa egin genuen salbuespenengatik, eta salbuespenen murrizketagatik.

zubiya

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko otsailaren 9an].