Entusiasmoaren alde

Entusiasmoaren garra bizirik mantentzea, kultura arloan, oinarrizkoa dela uste dut. Tira, kultura arloan eta, ziurrenik, bizitzaren edozeinetan. Irakurtzen, entzuten, ikusten, sentitzen ditugun ekoizpen kulturalekiko suhartasuna da bilatzen jarraitzera eramaten gaituena, eta, halako bitxiren bat aurkitzen dugunean, ingurukoekin konpartitzera, haren propagandista sutsuak bihurtzera. Ni neu espazio honetan behin baino gehiagotan egiten –transmititzen– saiatu naizen bezala. Gerta dakizuke berriki deskubritu dituzun gauzekin –adibidez, Bonnie Jo Campbell idazle estatubatuarraren Madres, avisad a vuestras hijas ipuin liburu gordinarekin (Dirty Works 2021), beste entusiasta batek, Pello Lizarraldek gomendatu ziguna, bide batez esanda–, edo “birdeskubritzen” dituzunekin –hitzaldi bat emateko enbarkadak, duela hilabete batzuk, Ramon Saizarbitoriaren Martutene berrirakurtzera eraman ninduen, eta ez dakit ondo atera zitzaidan ala ez, baina antolatzaileei behintzat horregatik natzaie eskertuta, nobelatzar hari berriro heltzeko betebeharra ezartzeagatik…–.

Ez zait iruditzen, ordea, entusiasmorako jitea eta bereizmenaren gaitasuna kontraesanean daudenik, duela ez hainbeste (euskal) sareetan (mikro)berpiztu zen arrazoia versus emozioa eztabaidan gertatzen zela bururatu zitzaidan bezala –gizakiok, animalia gisa, funtsean gorputza bagara, ez dut ikusten kontradikziorik arrazonamenduan oinarritutako emozioen aldeko aldarrian–. Alban Berg-ek zioen bezala, «musika, aldi berean, sentimenduaren eta ezagutzaren emaitza da, zeren bere dizipuluei, konpositoreei eta interpreteei, talentua eta entusiasmoa ez ezik, ikasketa eta hausnarketa luzearen emaitza diren ezagutza eta pertzepzioa ere eskatzen baitie».

Beste arteei ere hitzez hitz aplika dakiekeen zerbait iruditzen zait, literaturaren kasuan “konpositoreen” lekuan “egileak” edo “idazleak” ipiniz, eta “interpreteenean” “kritikariak”, akaso. Baldin eta figura biak derrigorrez hesi batek banatuta egon beharko balira, noski, horren argi ez daukadan zerbait: badakit boladan dagoela, «zakurrak ez du zakurrik jaten» printzipio gremialaren aplikazioaren ondorioz, baina ez da beti horrela izan, eta agian ez luke horrela izan behar. Lidia Txukovskaia idazle errusiarraren saiakera batean irakurri nuen bezala, gaztaroan ezagutu zituen zirkulu literarioko partaideei buruz, «elkarri parodiak idazten jakin zuten, –nobelez, nouvelleez eta ipuinez gain– epigramak osatu zituzten… Idazleak ziren, hau da, ez bakarrik sortzaileak, baizik eta baita kritikari basatiak ere, polemikoak, elkarri iseka egiteko gai zirenak».

(Txukovskaiak gehitzen zuen, penaz, hori guztia egiteko gai zirela gaztaroan ezagutu zituen idazle sobietarrak, baina ez «ez elkarri ‘jomugan’ jartzeko gai», testua idatzi zuenean, 1970eko hamarraldian, Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboaren Idazleen Batasuneko kideei leporatzen zien bezala, bera handik egotzi zutenean, botere sobietarrarekiko disidentea izateagatik. Baina hori beste gai bat da: hemen azpimarratu nahi nuena zen idazlea eta kritikari oldarkorra izatea ez dela, berez, kontradikzio bat).

Entusiasmo akritikoaren aldarria, alde horretatik, ez zait askorik interesatzen: heldutasun ezaren aldera labain egiteko joera izan ohi du, adiskidekeria gehiago edo gutxiago disimulatura, eta gorazarrezko adjektibo durunditsu bezain barne-hutsen erabileraren desmasietara. Etikoki zalantzagarria ez ezik, estetikoki irensgaitza iruditzen zaidana, gehiegitan.

Agian unea da hizkuntza mailako (beste) invent bat proposatzeko –euskaldunak halakoen zale garenez–, eta bi gauzaren artean desberdintzen hasteko: alde batetik, entusiasmoa edo gogoberotasuna –kritikoa, aktiboa, oinarriduna, dialogikoa, arnas luzekoa–, eta, bestetik, gogoberokeria –akritikoa, azalekoa, egotista, norabide bakarrekoa, instagramzalea–. Uste dut batez ere aldaera horretaz ari zela Andoni Egaña hauxe idatzi zuenean: «Jasangaitz gertatzen zaizkit entusiastak. Entusiasmoak denborarekin duelako harreman handia, iheskortasunarekin, une jakin batean entusiasta dena hurrengoan akaso ez delako» (Berria, 2020-V-19).

Eta, horrekin lotuta, esango nuke entusiasmoa, benetan kritikoa bada, izan daitekeela hesi bat, xumea bada ere, literaturaren munduan merkatua egiten ari den aurrerabide ia ezeztaezinaren aurka. Literaturan, mailak bereizteari uzten zaionean, merkatua baino ez baita geratzen. Merkatua, eta, behin behinean, ideologia, agian. Baina azken buruan, eta nagusiki, merkatua. Azaleko entusiastak besoak zabalik hartzen dituena, bide batez esanda: beti beharko ditu propagandistak; debaldekoak eta tolesgabeak badira, hobeto.

Azken aldi honetan entusiasmo literarioa hobekien transmititzen jakin didan liburua Ignacio Echevarría kritikariaren El nivel alcanzado izan da (Debate 2021), literatur lan ez-hispanikoen inguruko bere kritiken, hitzaldien eta oharren bilduma. Laurence Sterne-rengandik V.S. Naipaul-engana, Sthendal-engandik Iris Murdoch-engana, hamaika egile eta obraren inguruko iruzkin ezin interesgarriagoak, konexio pila bat iradokitzen dituztenak, egilearen background eruditu zabalaren oinarritik abiatuta. Aspaldi ez nituela liburu baten horrenbeste orrialde-izkin tolestu: are berez erakargarri begitantzen ez zitzaizkidan liburu eta autoreekiko kuriositatea piztu dit Echevarríak.

Baina hori posible da, neurri handi batean, Echevarría literatur eremu espainiarreko kritikari gupidagabe eta erosezinena izan zelako, garai batean –euskal irakurleak gogoratuko du, akaso, Soinujolearen semeari egin ziona, Babelia gehigarriko sinadura nagusia zenean, eta larrutik ordaindu zuena, bere tribunaren galera guztiz injustuarekin hain zuzen ere: kritikariak kikiltzeko jitearen ohitura oso da aspaldikoa–. Echevarríaz fida gaitezke, asmatu ala ez asmatu –hori beste kontu bat da–, ona eta txarra, ezinbestekoa eta baztergarria bereizten saiatu delako bere karreran zehar, eta hori nabaritzen delako zerbait sutsuki gomendatzen duenean.

Mitxiko Kakutani-k, The New York Timeseko literatur kritikari ohi txit beldurgarriak, hauxe erantzuten zuen bere azkeneko lanaz (Ex-Libris: 100+ Books to Read and Re-read, Penguin-Random House 2020), ea kritikari ala zale bezala idatzi zuela galdetu ziotenean: «Nire kritikari lana liburu berrien balorazio zintzoak egitea zen, eta azaltzen saiatzea zergatik uste nuen irakurtzea merezi zutela, edo ez; liburu hori autore baten obran kokatzen saiatzea eta, ez-fikzioaren kasuan, gai bereko beste batzuekin nola aldera daitekeen azaltzea. Ex Librisen maite ditudan liburuez idazten ari naiz, edo garrantzia dutela uste dudanez. Ez daukat erotzen ez nauen obrarik disekzionatu beharrik. Hau da, zorioneko lan bat, nire zale-entusiasmoa partekatzea».

Eta nik diot: zale-entusiasmo horretaz fida gaitezke, Kakutanik, aurretik, disekzio horiek zintzotasunez eta pertseberantziaz egiteko ausardia izan zuelako.

Hain zuzen ere.

[Artikulu honen bertsio dezente laburtuago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2022ko martxoaren 5ean]

Argitaletxeen praktika egokien tridekalogoa

Lehengoan Louise Glück poetaren «kasu espainiarrari» buruz hitz egin nuen blog honetan bertan (idatzi nuenean ez neukan irakurrita Ignacio Echevarríaren artikulu hau, zeinarekin bat egiten baitut, oro har). Eta, aipatu nuen bezala, horrek argitaletxeen praktiken inguruan hausnartzera eraman ninduen, eta, ondoren, tridekalogo bat zirriborratzera, Ortzadar gehigarrian bertsio laburtuan argitaratu nuena (hamar puntuko dekalogo gisa, alegia), eta hemen bertsio zabalago batean ematen dudana. Nahiz eta kontziente naizen hamahiru puntu hauei beste batzuk gehitu ahal izango dizkietela, akaso, irakurleek.

1.- Egileak leialtasuna zor dio argitaletxeari: maiz oso gazte (eta berde) zen idazlearen egoaz kupitu eta hark obratutako zirriborroak mundura jalgitzeko erabaki arriskutsua hartu zuen enpresa eskuzabalak ez du besterik merezi. Diru, tratu edo baldintza hobeak bezalako materialismokerien bila beste argitaletxe batera joateko erabakia hartzen duten izkiriatzaile kaxkarrek Letren Errepublikaren mesprezua baino ez lukete jaso behar.

2.- Sekula ez ordea, argitaletxeak egileari: muga batetik beherako salmentek, eskaera-perspektiba ahulek, prestigio literarioaren galeraren susmoek edo bestelako motiboek aldebakarreko harreman-etena ekar dezakete. Merkatua merkatua da, adiskidea, eta argitaletxe bat enpresa bat da, ez karitatearen seroratxoen sukurtsala.

3.- Horrekin guztiarekin lotuta: norberaren argitaletxetik (bota nahi ez zen) egile bat beste batera joaten bada, «lapurtu» egin diote; beste batetik norberarenera etorri bada, argitaletxearen «familia handira» egiten zaio ongi etorria, zer esanik ez.

4.- Eskubideen kontua eta ordainketak garaiz egitearena bigarren mailako xehetasunak dira argitaletxe baten eguneroko jardunean, txikikeriak, eta egileak ez lieke jaramon berezirik egin behar. Sorkuntza da arduratu beharko lukeen gauza bakarra. Izan ere, zertarako daude argitaletxeak, artea zabaltzeko ez bada?

5.- Egileak bere liburuaren azalari buruzko iritzia emateko eskubidea dauka, argitaletxeak iritzi horri kasurik ez egiteko eskubidea, are betebeharra duen bezainbat. Azken finean, nork jakingo du hobeto zein den liburu bakoitzari komeni zaion azala? Zer dakite idazleek diseinuaz, irudiaz, inprimatzeaz, edo erakusleiho batean edo liburu dendako mahai batean hobeto ematen duenaz?

6.- Argitaletxeek ez dituzte sekula aleak suntsitzen edo paper-ore bihurtzen: stockean doikuntza batzuk baino ez dituzte egiten. Salbu eta horretara behartzen dituenean kontratu-aldaketa edo epaitegiaren agindu batek, noski: orduan liburuen birrinketa ekintza doilor bihurtzen da, nazien edo Inkisizioaren aldetiko liburuen erretzearekin konparagarri, eta bihotzean sakon eragiten diena min, malkoak (korporatiboak edo/eta benetakoak) ateratzeraino.

7.- Originalak jaso eta errespetu guztiarekin tratatuko dituzte argitaletxeek, hots, beharrezko ikusten badute (eta argitaratzea erabakitzen badute, zuzenean zakarrontzira bota gabe), ipuin liburua nobela bihurtuko dute, poemarioa ipuin-bilduma, antzezlana saiakera, eta abar eta abar.

Pentsatzekoa den bezala, hortik beherako «egokitzapen-proposamen» guztiak argitaletxearen ohiko jardun administratiboaren partetzat joko dira, hots, ez zaie horren berri eman beharko, halabeharrez, egileari.

8.- Argitaletxeek erreserbatzen dituzte eskubide guztiak egilearen mezu eta eskakizunei hilabeteetan eta are urteetan ez erantzuteko: egileek bakarrak eta bakanak direla sinetsi arren, argitaldariek ondo baino hobeto dakite hori ez dela egia (askorekin dauzkate tratuak, ez alferrik), eta ez daude haien kariño eskakizun neurotikoei etengabe men egiteko prest, ezta gutxiago ere.

9.- Idazleek, ordea, jasotakoan igorri behar dizkiete, huts egin gabe eta gehiegi berandutu gabe, atalak, testuak, probak, argazkiak, kontrazalerako oharrak, biografiatxoak (karaktere kopuru doi-doiarekin!), kontratu sinatuak, dena delakoa. Makinak ezin du gelditu, the show must go on, alajaina.

10.- Argitaletxe guztiei komeni zaie, beren historian zeharreko uneren batean, egileak behar den irmotasunarekin tratatzeko (hots, negarraren mugetan jartzeraino gogor hartzeko) gai den editore bat izatea plantillan, betiere enpresaren prestigioaren alde aura mitiko batez inguratu eta jubilatzean edo hiltzean «konplize», «karismatiko», «erreferentzial», «munstro» (zentzu positiboan, noski) eta bestelako kalifikatibo laudoriozkoak jaso ahal izango dituena kultur munduaren aldetik.

11.- Argitaletxe guztiek antolatuko dute, beharrezkoa ikusten duten maiztasunarekin, beren egile (edo beren egile bihurtu gura duten) baten alde manipulatutako sari edo lehiaketa literario ezin aratzago bat.

12.- Argitaletxeen enpresa-helburu nagusi eta atzeraezina kostuen murrizketa da, horretarako bitarteko guztiak erabili ahal izango dituztelarik: zuzentzaileei gaizki ordaintzea (edo, artez, zuzentzaileak ez kontratatzea: zertarako, inork ez badu irakurtzen, eta, irakurtzen badute, ez badira ohartzen?), liburuaren promozioaz ezaxolatzea (nahikoa egiten dute egile bakoitzaren temak banatzailearen esku jartzearekin), promozio-birako bidaiak ez finantzatzea (azken finean, liburu denda eta antzeko lekuetan egindako aurkezpenek ez dute inolako erabilgarritasunik: idazlea haren lagunkoteekin elkartzeko aitzakia besterik ez dira), aurkezpenen ondorengo bazkari edo afari tradizionalari ihes egitea (edo, lege zaharra baztertuz, egileari eta gonbidatuei haien partea ordainaraztea), etab.

13.- Aukera txikiena egonez gero, argitaletxeek sekula ez diote egingo uko beren liburuen KPIaren gaineko prezioaren igoera bati. Literatura, guztiontzat eta guztiona, bale. Kultura lehenengo mailako premia bat da, ados. Baina publikoak beti dio estimu handiagoa merkatu-balorea duenari, eta argitaletxeek hari duda-mudarik gabe laguntzeko gertu egon behar dute, alde horretatik. Liburuen pirateria zitalari arma guztiekin aurre egiteko prest egon behar duten bezalaxe.

(Kontuan hartu izenburuan «praktika egokiak» ipini dudala, ez «praktika onak»…).

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko abenduaren 12an].

Arrastoan

Badakit egungo ni-aren poetiken gorazarrezko korronte nagusiaren kontra noala –alferrik–; ildo bat, bide batez esanda, zeinetan, Ignacio Echevarría kritikariak iradokitzen zuen bezala, “nartzisismoaren eta zintzotasunaren arteko nahasmena” ohikoa bihurtu baita –ustezko zintzotasuna oso gainbaloratua dago, autobiografismo zantzuekin batera eskaintzen zaigunean–. Hala ere, gero eta konbentzituago nago: literatura Nia arrastoan sarturik mantentzean datza, egoa ahalik eta gehien bridatzean alegia. Besteak beste, noski. Hots, ahal den neurrian, eta Ni horretatik abiatuta bada ere, kanporantz begiratzean, eta ez norberarenean goxo-goxo lokaztean –utz dezagun literaturatik kanpo, gaurkoagatik, poesia lirikoa, hainbeste olerkarik aldarrikatzen duten bezala: haientzako tantoa, behin behinean bederen–.

Horren adibide bikaina bezain paradoxikoa eskaintzen digu Benjamin Moser-ek idatzitako Susan Sontag-en biografia monumental-xeheak –nik gaztelaniaz irakurri dut, Anagrama argitaletxearen eskutik, Sontag. Vida y obra izenburupean–. Liburuak, ezin bestela izan, ertz asko dauka, XX. mendeko bigarren erdialdeko intelektual nabarmengarrienetako baten ibilerak kontatzen dituen neurrian: agian izen hori merezi izan duen azken nazioarteko “intelektualarenak”, hain zuzen ere. Hor dago, camp estiloaren azterketaren bitartez –edo Rauschenberg margolariaren artea The Supremes pop taldearekin gurutzatzean–, postmodernismoaren eta ikasketa kulturalen totum revolutumari ateak zabaldu zizkion idazle gaztea, eta, bestalde, goi kulturaren seriotasunaren galeraz lantua jotzen zuen jakinduria entziklopedikoko egile heldu eta zorrotza. Hor dago, orobat, garai bateko ezker erradikalaren tropo guztiak bereganatuz –Kubara edo Txinara egindako bidaia akritiko samarrak barne–, Vietnamgo gerrari adoretsu aurre egin zion idazle konprometitua, eta, helduaroan, “sozialismo errealeko” erregimenen izugarrikerien arbuioa egin ondoren, Sarajevon bere gorputza balen pean hamaika aldiz jartzeko adorea eduki zuen intelektual are konprometituagoa, Jugoslaviako gerraren gordinaren erdian kulturaren balioa aldarrikatu nahi izan zuelarik, hiri setiatuan Godoten esperoan antzezlanaren bertsio bat muntatuz. Eta hor dago pertsonai publiko irmo bezain erronkaria, eskuzabala bezain irekia, eta alor pribatuko emakume dudatsua, berekoia eta, maiz, zitala.

Baina, artikulu honen gai nagusiarekin lotuta, deigarria iruditu zaidana, egile estatubatuarraren bizitzaren eta lanen errepaso sakon horretan, da nola, hain pertsona egozentrikoa izanik –Moserrek froga ugari ematen ditu horren inguruan: berea ez da batere biografia atsegin-emailea, gurean gertatzen denaren kontra, azken aldiko letemaniak argi uzten duen bezala–, deigarria da nola hain egozentrikoa izanik, diot, Sontagek apenas idatzi zuen, agerian, bere buruaz, ez bere fikzioetan, ezta bere entseguetan ere –azken horiek dira, gehienen arabera, bere obraren lorpen iraunkorrena–. Eta egin zuenean, Hanoira egin zuen bidaia “konprometitua” kontatzean bezala, emaitzak ez zirela bereziki distiratsuak izan. Minbiziaz –eta gaixotasun hori inguratzen zuten irudi literario eta sozial kaltegarrien kontra– idatzi zuen Gaixotasuna metafora gisa liburuan ez digu kronikarik egiten berak, pronostiko guztien kontra, gainditu zuen minbiziari buruz, esaterako. Nekez imajina dezakegu gaurko edozein autofikziogile tamainako balentria burutzen.

Egia da, Moserrek frogatzen duen bezala, besteaz ari denean –kanpokoaz, munduaz, kulturaz–, funtsean, bere buruaz ari dela: Canettiren edo Benjaminen erretratuak egitean, Sontagez ari dela; Sartreren idazkera “anfetaminikoa” salatzean –eta, bide batez, Sartreri osotasunerako emendakin bat planteatzean–, ezin dela ahaztu bere obraren zati handi bat droga horren eraginpean idatzi zuela Sontagek berak. Eta utzi zuen egunerokoaren gai nagusia, ia bakarra –ehundik gorako liburuki!– Susan Sontag bera dela –batek ez du eguneroko bat idazten, eta posteritaterako gordetzen, egunen batean argitaratuko den esperantzarekin ez bada…–. Horregatik nioen paradoxikoa dela, gai honekin lotuta, bere jarduna.

Edonola ere, Sarajevoko bere esperientziaren emaitza literarioa ez zen han berak pasatutakoaren kronika edo eguneroko bat, gerra-argazkien eta basakerien irudien inguruko hausnarketa bat baizik, Besteen minari dagokionez lana. Izan ere, bere lehen ideia, hiri setiatura joatean, isiltzea zen: “Onena da ezer ez esatea, eta hori izan zen nire jatorrizko asmoa. Gutxi bada ere, norbera egiten ari denaz hitz egiteak (…) modu bat dirudi nork bere buruari garrantzia emateko”.

Hots, bere bizialdian, kontzienteki, aurre egin zion ni literarioaren bulkadari, arrastoan eutsi zion egoari, eta, gehienetan, barrutik kanpora idatzi zuen, barrukoa lehenengo planoan ipini gabe sekula. Eta, susmoa dut, horregatik suertatu zen, besteak beste, Sontagen lana horren eraginkorra, emankorra eta esanguratsua. Zorionez.

Eta gero gerokoak: hots, lorpenak eta loriak bezainbeste miseriak eta kontraesanak desestaltzen dituzten biografiak.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko urriaren 17an].

Kritikaren sariez

Urtero bezala, loreekin eta tximeletekin eta liburuaren egunarekin batera, (Espainiako) Kritikaren sarien iragarpena heldu da, euskarazko alorrean bi irabazle izan dituena, Luis Garde poesiarenean (Barbaroak baratzean lanagatik), eta Aingeru Epaltza narratibarenean (Mendi-joak izenburukoagatik). Azkenak bereziki poztu nau, ipuin liburua delako, eta hori, neurri batean, euskal narraziogintzaren sendotasunaren erakusgarritzat har genezakeelako, are gehiago kontuan hartzen badugu 2017ko uztan Ana Malagonen Gelditu zaitezte gurekin edo Eider Rodriguezen Bihotz handiegia bezalako lehiakideak zituela alboan, besteak beste. Halakoetan gogoan ditut asturu gaiztoko txoriek noizean behin botatzen dituzten karrankak, euskal ipuingintzaren balizko “gainbehera” edo “loeria” dela eta. Gurea bezalako literatura (zenbakietan) txikian denborari bere lana egiten utzi behar zaio, irudikatzen ditugun joerek oinarri estatistiko nahikoa ote duten ziurtatzeko. Nik konbentzimendua daukat, nobelarako jaidura deitoragarria gero eta indartsuagoa den arren (horretan euskal literatura gero eta gutxiago desberdintzen da ingurukoetatik), narraziogintzak jarraitzen duela gure kultur ekosisteman leku garrantzitsu bat izaten.

Baina, hori esanda ere, aitor dut Juanjo Olasagarreren Poz aldrebesa bezalako nobela mardula zela nire faboritoetako bat Kritikaren saria eramateko: nobelak, oro har, “sarigarriagoak” iruditzen zaizkit, saritzeko errazagoak alegia (irakurle klub batean nobela bat ipuin liburu bat eztabaidatzeko eta laburtzeko baino errazagoa den modu berean), eta Poz aldrebesak gaiagatik, egituragatik, anbizioagatik eta emaitzagatik hor egoteko aukera handiak zituela iruditzen zitzaidan. Gogoratu nintzen arte Olasagarrek oso zaila, ia ezinezkoa zuela Kritikaren saria berriro irabaztea, lortu zuen aurrekoan, 2005ean, Ezinezko maletak nobelarekin, bururatu zitzaiolako kazetariei erantzutea eskertuta zegoela sariarekin, baina kontuan izan behar zela, edonola ere, pertsona bakar batek erabakitzen zuela ze libururi eman. Ez zuen gezurrik esaten, eta, izan ere, apaltasun erakusgarri hori goraipatzeko modukoa iruditu zitzaidan. Baina saria ematen zuenari, ziurrenik, ez hainbeste, gehiagotan irabazteko aukerak bat-batean murriztu zizkion zerbait. Roma traidoribus non praemiat.

Hala baita: urteetan zehar Jon Kortazar izan da Kritikaren saria esleitu duena, hainbestetan ezen, lagunartean, KritikOaren saria deitu izan baitiogu, txantxetan. Orain Javier Rojo El Correoko kritikaria ere badabil langintza horretan, bakarrik edo Kortazarrekin elkarlanean, biak baitira, antza denez, Asociación Española de Críticos Literarios fantasmatikoak geurean dituen ordezkari euskaldun bakarrak. Aurreko batean, Ortzadar gehigarrian, Pako Aristik galdetzen zuen “ba ote dagoen lobbyrik euskal literaturan”; mota horretako artikuluetan ohikoa den bezala, badaezpada, ez zuen izen propio bakar bat ere ematen. Ba horratx lobby bat, edo lobbytxo bat, gutxienez.

Gogoan dut nola, behin, nazioarteko literaturako kongresu batean, txostengileetako batek kartsuki argudiatu zuen Kritikaren sariak fidagarriagoak zirela, espainiar literaturaren tenperatura-neurgailu gisa, Narratiba Sari Nazionalak baino, azken horiek presio politikoen mendeago zeudelakoan (hizlariaren helburua, jakina, hizkuntza minorizatuetako egile sarituei –Atxagari, Rivasi, Elorriagari, Uriberi…– meritua kentzea zen, haiek eskuratutako sariak erabaki “politiko” baten ondorio izan zirelakoan, oro har, meritu literarioarekin ez horren lotua alegia), espainiar kritikoen bilkura halako bultzada eta interesetatik libre zegoen bitartean (besteak beste, hizkuntza bakoitzak bere saria duelako Kritikarenean). Nik xeheki azaldu behar izan nien hori agian hala izango zela gaztelaniazko literaturaren alorrean (gero, Ignacio Echevarríak jakinarazi digun bezala, Espainiako Kritikoen Elkartearen erabakiak eta funtzionamendua ez omen dira aditu hark aurkeztu zituen bezain aingeruzkoak), baina Euskal Herrikoan (garai hartan) pertsona bakar baten eskuetan zeudela eta, beraz, ezin zirela Sari Nazionalak baino maila garaiago batean kokatu. Areago, gehitzen nuen, ziurrenik Berria egunkariak bere kritikarien artean urte amaieran egin ohi duen “erronda”, urteko lan onenak azpimarratzeko, berme handiagokoa iruditzen zitzaidan, hortik ateratzen den “panoramak”, behintzat, jende gehiagoren (eta ezberdinagoaren) iritzia jasotzen duen neurrian. Aho bete hortz geratu ziren entzule guztiak, gurean gertatzen denaren jakitun suertatu zirenean.

Nik uste dut ez litzatekeela horren zaila euskarazko Kritikaren sarien prestigioa berreskuratzea, eta alde horretatik proposamen zintzo bat egin nahi nieke Jon Kortazar eta Javier Rojori (baldin eta haiek jarraitzen badute kritikari espainiarren elkarteko gure kide bakarrak izaten): euskal kritikari guzti-guztien, akademiko zein prentsako, bando bateko zein besteko zerrenda formala egin ondoren, denen arteko botazio sistema garden bat antolatzea litzateke kontua, eta hortik ateratzen den erabakia bihurtzea haiek Asociación Española de Críticos Literarios delakora eramango luketena. Planteamendu horrekin sariaren eta euskal literaturaren osasunaren alde ari naizela uste dut.

(Baten batek susmoa hartuko zuen, seguru aski, nire lumatik halako proposamen altruista eta neurritsua irakurri orduko. Eta hala da: jatorra bezain onesta dela berresten dut. Baina, susmo txar horiek guztiz uxatze aldera, aitortuko dut badudala interes pertsonala ere: erabakiak soilik bi pertsona horien eskuetan jarraituz gero, nire liburu batek sekula ez duelako lortuko Kritikaren saria irabaztea, artikulu hau argitaratu ostean. Ados, Kritikaren Sariaren epaimahaia benetan kolektiboago bihurtuta ez da agian inoiz gertatuko ere. Baina aukeraren bat izango dut, bederen, txikiena izanda ere…).

sariak

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko maiatzaren 29an].

P.S. Artikulu honen extended playa nire blogera ekarri dudan egun berdinean, bizitzaren kasualitateak, gaiaren inguruko Juan Luis Zabalaren erantzunarekin aurkitu naiz gosaltzean.