“Patria” gelditzeko etorri da (+ Berehalako plan estrategiko baterako proposamena)

[Testu honen bertsio labur(xe)ago 2017ko martxoaren 7an plazaratu nuen, Hala Bediko Araba Hizpide saioan irakurtzen dudan iritzi-zutabe gisa]

Garai batean ingenuo batzuek, Jokin Muñoz idazleak edo –aitor dut– nik neuk bezala, pentsatzen genuen euskal literatura garaikidearen nazioarteko sormarka, Munduko Letren Errepublikan ezagun egin ahal izango gintuen gai izarra, Euskal Gatazka dontsua izango zela, euskal terrorismoen inguruko fikzioa, edo, norberak bere aldetik deitzen zion bezala, Gauza (“La Cosa”).

Denborak erakutsi zigun zein oker geunden. Alde batetik, ematen zuen nazioarteko arrakastan, euskarazko literaturari tokatzen zitzaion portzentaje ñimiñoan, Amèlie ildoko nobela adeitsuek izango zutela lehentasuna (SPrako tranbia), edo euskal kostunbrismoa postmodernoki berritzen zuten produktuek (Bilbao-New York-Bilbao). Bestetik, gure terrorismoa oso txiki geratu zen XXI. mende honetako terrorismo globalaren bektore nagusien ondoan, are gehiago ETAk bide armatua utzi eta gure bake prozesu eternalari hasiera eman zion momentutik.

Baina paradoxikoki –Historiak txiribuelta horiek izaten ditu– agian Gauza bai izango dela erdarazko euskal literaturaren salbazioa, Fernando Aramburu idazle donostiarraren Patria eleberriaren arrakastak aditzera emango lukeen bezala. Oraingoz mundu hispanikoan eduki duena, Tusquets bere ohiko argitaletxearen eskutik, baina agian biderkatuko dena hemendik gutxira –ingelesezko itzulpenak, antza, Motherland izenburu freudiano-edipikoa eramango du–.

Ezin da ukatu Arambururen irrika: Gauzaren Inguruko Nobela Handia eraiki nahi izan du, jazarpenak eta hilketak etsaitutako bi familien istorioak txirikordatuz, 1980ko hamarraldiko berunezko urteetatik gaur egungo –ustezko– berrasdiskidetze uneetara arte, seiehun orrialde pasatxo erabiliz horretarako. Den-dena agertzen da: atentatuak, tortura, ETAren biktimek jasandako bullying soziala, euskal gizartearen indiferentzia, kartzela eta presoen sakabanaketa, komando baten jardunaren gorabeherak… Baina hori guztia prosa hanpatu batez aurkezten zaigu, estereotipotik apenas urruntzen diren pertsonaien bitartez, melodramaren baliabide ohikoak direla medio… Ez da harritzekoa liburua argitaratu eta horren gutxira telesail bihurtzeko akordio bat lotu izana: nobela hain da eskematikoa ezen apenas egin beharko baita gidoi sinpleenerako egokitzapen-lanik…

Obra, zer esanik ez, “ETAren garaipen literarioa” lortzeko tresna gisa sortu zen, egileak berak aldarrikatu bezala, eta baita Gauzaren inguruko “behin betiko nobela” bihurtzeko ere, argitaletxearen propagandak apalki defendatzen zuen bezala: euskal literaturak alor horretan egindako lan guztia alboratzen zen horrela, Ramon Saizarbitoriak, Jokin Muñozek, Xabier Montoiak, Bernardo Atxagak, Harkaitz Canok, Anjel Lertxundik, Mikel Hernandez Abaituak, Arantxa Urretabizkaiak, Jose Luis Otamendik, Eider Rodriguezek, Aingeru Epaltzak eta beste batzuek idatzitako guztia alegia… Baina zer axola: euskaraz argitaratu zuten horiek guztiek, hizkuntza gutxitu batean alegia; ia ikusezinak dira, beraz. Arambururentzat eta Tusquets argitaletxearentzat, bederen.

Agian arazoa da, gainera, aipatutako guztiak Literatura egiten saiatu zirela gaiarekin, Literatura maiuskulekin, eta ez foilletoia, Aramburu bezala. Eta agian horregatik, orobat, ez zuten haien lanek Patriaren oihartzuna lortu.

Akaso heldu zaigu ordua, Gauzaren Inguruko Euskarazko Nobeloi Handia lortzeko bide estrategikoan, literatur anbizioak bezalako tontakeriak abandonatzeko, eta adituengana propio jotzeko, konkurtso-oposaketaren bitartez, edo, zuzenean, izendapen aulikoaren aldaeraren bat erabiliz; nik zer dakit, Jon Arretxe, Jasone Osoro, Alberto Ladron Arana edo Karmele Jaiorengana… Eta Eusko Jaurlaritzako edo Nafarroako Gobernuko Kultura sailek ez badute horretarako berehalako kreditu-lerro bat irekitzen, crowdfunding baterako deia zabal genezake, presazkoa baita kontua, eta best-sellerrak ez baitira gaurtik biharrera manufakturatzen…

patria camelias 2

Seis porqués para la presentación de “El eco de los disparos”, de Edurne Portela

El martes día 4 de octubre participé en la librería Zuloa de Vitoria-Gasteiz, junto al periodista Iker Armentia y la propia autora, en la presentación del libro de Edurne Portela El eco de los disparos. Cultura y memoria de la violencia (Galaxia Gutenberg, 2016), una obra sobre las representaciones artísticas de la violencia de estas últimas décadas en el País Vasco, es decir, nuestra versión de lo que en Irlanda del Norte se ha venido denominando The Troubles, y en la cuadrilla del escritor navarro Jokin Muñoz (y también en la mía, curiosamente y sin que tuviéramos conocimiento mutuo) dimos en llamar La Cosa. Este es el texto que preparé para dicha presentación (no es una crítica, por lo tanto, lo subrayo porque hay quien confunde ambos géneros); tras su lectura Portela dio paso a su propia intervención, y después tuvimos ocasión de debatir, entre nosotros y con el público asistente, algunas de las cuestiones que se habían planteado. En todo caso, en mi texto mencionaba las seis razones por las que me parecía que el de Portela es un buen libro: porque es raro, porque es riguroso, porque no es neutral, porque (sin embargo) no es vengativo ni justiciero, porque es personal y, finalmente, porque es atrevido.

-En primer lugar, creo que El eco de los disparos es bueno porque es un libro raro, en el mejor y más radical sentido de la palabra. Raro, porque hay pocos como este, porque pertenece a un género que es difícil de clasificar. Se trata de un ensayo, sí, y se presenta en una colección y formato que nos remiten a ese género. Pero es más que eso, porque, me atrevo a decir, es asimismo un libro de memorias, con pasajes autobiográficos que funcionan con la exactitud de los buenos cuentos. Y, si te descuidas, por ese camino, es también un libro de historia, quizá no de Historia en mayúscula, pero sí de una historia personal que se convierte en colectiva a lo largo de un libro interdisciplinar. Y eso también es raro, o poco habitual. Porque de una estudiosa de la literatura como Portela (doctora en Literaturas Hispánicas por la Universidad de Chapel Hill, y profesora titular de Literatura Hispanoamericana durante muchos años en la Universidad de Lehigh) se podría esperar un libro muy “filológico”, pero no es así, pues combina perfectamente el estudio del hecho literario sobre La Cosa con el del cine, el del mundo audiovisual, el de las artes plásticas y el de los hechos políticos y sociales. En un equilibrio excelente, y sin caer en esa excusa para construir teorías abstractas o hacer sociología de saldo en que se han convertido en muchas ocasiones, para las gentes de las Humanidades, los llamados Cultural Studies.

-Pienso, por otra parte, que es un buen libro porque, ligado con esto que acabo de decir, es un libro riguroso, aunque no academicista. Tiene su bibliografía, sus citas bien fundamentadas, sus notas a pie de página, pero, con todo el músculo de rigor académico que exhibe, no es un libro “rígido”. El equilibrio, el tono que ha logrado Portela con este libro tiene mucho mérito; es un libro que se lee muy bien. Bueno, relativamente bien, como trataré de explicar más adelante. Y es un libro que, además, huye de la teorización por la teorización y de ese lenguaje abstruso que muchas veces caracteriza a los estudios contemporáneos, y me hacen añorar los tiempos en que Edward P. Thompson se lanzaba a la yugular de Althusser esgrimiendo argumentos como los de su obra Miseria de la teoría. Desde luego, no es el caso del libro de Portela, ni mucho menos.

-Y puede que una de las razones de que sea así es que se trata de un libro riguroso, pero no neutral. Es un libro de combate, de reflexión, sobre todo de autorreflexión, histórica pero también ética, sobre lo que nos ha pasado en estos últimos cincuenta años de historia en el País Vasco, lo que hemos hecho y, sobre todo, lo que hemos dejado de hacer, en relación a todas las violencias que hemos sufrido, pero sobre todo en relación a la (a mi entender) más importante de ellas, la proveniente de ETA y su entorno. Por eso he señalado antes que se lee relativamente bien: la prosa corre como la pólvora, pero quema también; a mí por lo menos me ha dolido leer muchas cosas. Y en ese sentido es un buen antídoto, amargo como el aceite de ricino, contra ese “pasar página” al que (me temo) muchos tenemos, en demasiadas ocasiones, tentación de recurrir, en este país. Llevamos pasando página desde la guerra civil, o, si te descuidas, desde las guerras de bandos. Y así nos ha ido…

-Aunque, por otra parte, el hecho de que no sea neutral no quiere decir que este sea un libro justiciero o vengativo, que es con lo que se confunde a veces la no-neutralidad, o la lucha contra una supuesta equidistancia entre dos bandos que, a mi modo de ver, nunca han existido como tales en el País Vasco. La autora, si con alguien ajusta cuentas, es consigo misma, y con su pasado. Y plantea sus dudas, sus inseguridades, no cae en ese discurso tajante, avasallador, de esos autores que, tras su caída en el camino a Damasco, vuelven a subirse a otro caballo desde el que continúan tronando y, por supuesto, teniendo siempre razón, aunque sea en un sentido contrario al que habían defendido antes. Hasta cuando discrepa o critica, Portela mantiene un tono mesurado, respetuoso, que huye de lo tajante. El eco de los disparos, en ese sentido, es un lugar de reflexión y debate, no el templo de un dios monoteísta, o un tribunal de última instancia. Ni mucho menos. Es un libro que nos interpela, pero que también nos explica, o nos da herramientas para autoexplicarnos.

-El libro me gusta también, y me ha conmovido, porque es personal. Creo que estoy repitiendo algo que ya he mencionado antes, pero Portela hace lo contrario de esos malhechores o héroes de película barata que sueltan un “no es nada personal” antes de descerrajarle un tiro a alguien. Aquí, desde luego, no hay disparo, pero tampoco esa reivindicación de frialdad profesional. En ese sentido, la función que tienen los textos, los pequeños relatos biográficos que interrumpen la cañada principal del libro, que es un análisis de las representaciones artísticas de La Cosa, es muy importante, pues en realidad no lo rompen, sino que vertebran todo el libro, desde que la autora cuenta sus visitas de pequeña a los “barbudos” del País Vasco Francés, hasta su reencuentro con una vieja conocida que fue en su tiempo víctima del terrorismo de ETA, pasando por sus tiempos de pogo en los conciertos de Soziedad Alkohólika y su reacción en fiestas de Santurce cuando anunciaron el asesinato de Miguel Ángel Blanco. Y, ya lo he dicho antes, están extraordinariamente bien escritos, sin caer en la cursilería o la pedantería en que suelen incurrir algunos novelistas al tratar el tema. Con sobriedad y economía, es decir, con efectividad literaria.

-Y esa naturaleza personal creo que tiene que ver también con el hecho de que sea un libro atrevido, que no huye de la polémica. Porque plantea, desde los estudios hispánicos, una visión diferente, o por lo menos no muy habitual en el mainstream sobre La Cosa. Porque busca la discusión de ideas, el debate, como cuando pone en cuestión el uso del humor para tratar el problema, a la manera que se hizo, por ejemplo, en la película Ocho apellidos vascos. Pero huyendo de la idea de la imposición de una visión inequívoca y maniquea, como he mencionado antes. Es un libro, por tanto, que no gustará a los amantes de la brocha gorda y de la distinción nítida entre el mal (absoluto) y el bien (absoluto), o a los adoradores del binomio patria-pueblo (sean cuales sean dicha patria y dicho pueblo),  es decir, a aquellos que descreen de que una de las funciones de la literatura (y de las artes en general) es buscar el matiz y explorar la gama de grises. Y esa es una propuesta que, a día de hoy, es casi revolucionaria, viniendo del ámbito de donde viene (la academia, los estudios de literatura hispanoamericana) y dirigiéndose al público que se dirige (el de habla hispana, porque para el euskaldún quizá no sea, en principio, tan novedoso lo que Portela propone, aunque tenga la ventaja de venir mejor explicado que la mayoría de los trabajos que tratan sobre el tema).

Vamos, que este es, para mí, el auténtico must de la temporada literaria, en cuanto a La Cosa se refiere, y no Patria, la novela “definitiva” sobre el asunto de Fernando Aramburu… En el ámbito de las representaciones de la violencia en el País Vasco, como demuestra Portela, se ha hecho mucho, malo, pero también bueno…tanto, que nadie puede arrogarse, a estas alturas, exclusividad alguna. Y no me cabe duda de que, ahora que han callado las armas, se seguirá escribiendo / filmando / pintando / esculpiendo / componiendo / haciendo mucho sobre el tema. Tanto bueno, como regular y malo…

el eco de los disparos bilaketarekin bat datozen irudiak

Mahaikidea

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2015eko urriaren 24an].

ETAren armak isildu arren, euskal gatazkaren (“Gauzaren”) inguruko literaturak zer esana ematen jarraituko du luzaroan: gaia gurekin geratzeko iritsi zen Ramon Saizarbitoriak 100 metro idatzi zuenetik gutxienez. Isildu arren, esan dut? Agian alderantziz da: giroa baketsuago delako gaiari buruz zuzenean edo zeharka arituko diren literatur lanen kopurua esponentzialki hazteko aukerak handiagoak direla pentsatzen dut maiz. Bide batez esanda, bitxia egiten zait, batzuetan, nola ekiten dioten kontuari orain arte hari buruz txintik ere fikzionatzen ez zuten egile zenbaitek…

Euskarazko literaturari behin baino gehiagotan egozten zaion ezaugarri bat da (ETAren) biktima ez dela, preseski, bere arreta gune nagusia izan, gehiago fokatu duela etakidearen figura, edo haren ingurumaria. Moralistegi jokatu ohi duten batzuen iritziaren kontra, ez dut uste kezkatzeko zerbait denik, eta “euskal idazlearen” jatorri sozial eta historikoarekin lotutako arrazoiak daudela horren oinarrian. Eta gaiari buruzko aipatu lanen hazkundeak berak ekarriko duela, akaso, aniztasun zabalago bat.

(Dena dela, gaia beste era paradoxikoago batean planteatu daiteke: euskaraz egindako “Gauzaren” literatura gehiena edo ia gehiena dela, baita etakideak erdigunea direnean ere, biktimen inguruko literatura bat, etakidea bera gutxitan azaltzen baitzaigu, gordinean, biktimario gisa; horren inguruko azken adibideetako bat, literarioki oso ahula, Mikel Antzaren Ametsak ere zain poesien bilduma da. Baina jarrai dezadan artikuluari eman nahi nion ildoarekin).

Bien bitartean, “biktimen literaturaz” jabetzeko gaztelaniazko produkziora jotzen jarraitu beharko dugu, nagusiki, eta hor, euskarazkoan bezala, lan onekin eta ez horren onekin aurkituko gara. Lehenengoen artean dago, nire ustez, Gabriela Ybarraren (Bilbo, 1983) El comensal nobela autobiografiko eta “sendizkoa” (Caballo de Troya, 2015), zeinaren zati nabarmen batek egilearen beraren aitonaren, Javier Ybarra Bergéren bahiketa eta hilketaz baitihardu: irakurle askok gogoratuko duten bezala, Ybarra, Neguriko oligarkiaren figura gailenetako bat, ETA politiko-militarreko berezien komando batek bahitu zuen 1977an, lehenengo hauteskunde demokratikoen bezperatan; erreskatea ez zen ordaindu (garai haietako mila milioi pezeta eskatzen zituzten), eta haren gorpua urte horretako ekainaren 22an aurkitu zuten Barazar inguruan. Bahiketan, besteak beste, Apala eta Pakito etakide ezagunek parte hartu zuten, eta agian baita Yoyesek ere; hurbileko familiak dirua biltzeko izan zituen zailtasunek (eta klaneko partaide batzuen aldetiko ekintzarik ezak edo are “traizioak”, tenore hartan) beren oihartzuna dute nobela honetan bertan. Javier Ybarraren inguruneaz jabetzeko (garai hartan El Correo taldeko burua, Babcock & Wilcox-eko presidentea eta Bizkaiko Bankuaren kontseilaria, besteak beste) oso lagungarriak izan daitezke bere seme Javier Ybarra Ybarrak idatzitako Nosotros, los Ybarra biografia historikoa (Tusquets, 2002) eta, batez ere, Pablo Díaz Morlán historialari ekonomikoaren Los Ybarra. Una dinastía de empresarios (1801-2001) (Marcial Pons, 2002).

El comensal ez da lan historiografiko bat, historia hurbilean eta pertsonalean sendo sustraitutako nobela baizik; izan ere, lanaren bigarren partearen ildo nagusia egilearen amaren minbizi eta heriotzarekin lotuta dago (Ernestina Pasch, Bilboko kapital ondasunen eta ekipoaren inportazio-enpresa baten jabe zen jatorri alemaneko familiarekin harremanatuta), eta, alde horretatik, injustua litzateke nobela hau soilik “Gauzaren” literaturan sartzea, komunikabide batzuk egiten saiatu diren bezala. Galeraren, hutsunearen eta dueluaren inguruko nobela bat da, beraz, pultsu bereziki sendoaz idatzia, sikua baina aldi berean iradokitzailea, ez gutxitan mingarria, eta lan autobiografiko edo autofikzionaletan (tamalez) horren ohikoak diren lirikokeria eta autokonplazentzia abzesuetatik urrun mantentzen dena (zorionez). Egileak, bestalde, ez du bere jatorri sozialaren arrandia egiten, baina ez da hartaz lotsatzen ere: argi dago goi burgesiaren partaide baten nobelaren aurrean gaudela, niri behintzat interesgarri suertatu zaidana (izendapen hori, “nobela burgesarena”, euskal literaturaren alorrean horren erraz erabiltzeko joera dutenentzat hausnarketa gai izan beharko lukeen zerbait, bide batez esanda).

Egia da, nire ustez, lanaren bi atalen arteko ainguraketa ez dela oso irmoa, nobela izateko alegia, baina arazoa ez da agian horren larria, batez ere kontutan hartuta idazlearen aurrenekoa dela, eta nik, ipuinlari gisa, nobela generoa zerbait zurrunegia bezala ikusteko joera izan dezakedala. Nobela, azken finean, liburu-hegalean “nobela” hitza erakusten duen oro da. Ez nau sobera konbentzitu, bestalde, liburuaren amaiera aldera egiten den torturaren inguruko aipuak, behartuegiagatik eta bere baitan nolabaiteko “baina” eramateagatik (ikus 160. orrialdea). Nahiz eta, agian, “autokritikaren” hedakuntzaren ikuspegitik (barkatu horren boladan dagoen kontzeptua hona ekartzeagatik) detaile pozgarritzat hartu beharko litzatekeen.

Edonola ere, “Gauzarekin” edo “Gauzarik” gabe, denboraldi honetan kontuan hartzeko lanetako bat, ziurrenik. Eta, agian, jarraitzeko moduko egile berri bat.

DSCN5610[1]

Onena iristeke? “Gauzaren” literaturaren norabide berriak

[Artikulu honen lehen bertsioa Galde aldizkariaren 8. alean argitaratu zen].

Euskal gatazkaren –hemendik aurrera Gauzaren– literaturari dagokionean… iristeke al dago oraindik onena? Euskal sorkuntza literarioaren azpigenero honetan sumatzen diren ugaltze zantzuek gaiaren inguruko urrezko aro baten atarian jartzen al gaituzte?

Gustatuko litzaidake hala izatea, eta ziurrenik badaude motiboak apalki optimistak izateko. ETAk bide militarra utzi izanak –gerra bukatu izanak alegia–, dudarik gabe, eragina izango du. Stuart Neville idazle ipar irlandarrak defendatzen zuenez, “gu guztiok, berdin dio lubakiaren zein aldetan geunden, egia deseroso batzuei aurre egin beharko diegu, zeinen aurrean agian itsututa egon baikinen iraganean. Uste dut fikzioak protagonismo handia izango duela prozesu horretan. Edozein gatazkako fikziorik interesgarriena ez da heltzen hura amaitzen den arte” (letra etzanak nireak dira). Antzeko zerbait aldarrikatzen zuen Ricardo Menéndez Salmón idazleak: “Literatura ona ekaitzaren ostean idazten da beti” –Madrileko 2004ko atentatuen inguruko El corrector bere nobelan, hain zuzen ere–. Alde horretatik onartzen dut ez dudala bereziki konpartitzen Beñat Sarasolaren kezka une historikoaren eta horren gauzatze literarioaren arteko gapari dagokionean (ikus bere “Denbora emanaz” artikulua, Berria 2014-IX-18): bat-batekotasun literarioa ez da, berez, ezeren berme –Errusiako inbasio napoleonikoari buruzko nobela (ziurrenik) onena, Gerra eta bakea, gertakariak amaitu eta mende erdi geroago eman zuen argitara Tolstoik; edonola ere, Sarasolak erabiltzen dituen kontra-adibideak, Jonathan Franzenen Askatasuna eta bestelako idazle estatubatuar garaikideenak, ez zaizkit bereziki esanguratsuak iruditzen…–. Gauzak geroratzea ere ezerren berme ez den bezala, bestalde. Kontu bati buruzko maisulanak –edo maistralanak– edozein unetan ager daitezkeela uste duen horietakoa naiz, gertakariekin batera edo handik dezentera. Are gehiago, posible dela sekula maisulanik ez sortzea ere. Baina  ematen du uste nahikoa hedatua dela gatazkaren unerik gogorrenak igarota aukera handiagoak daudela horrela gertatzeko.

Gure artean Ramon Saizarbitoria izan zen, bere azken nobelari emandako Euskadi Saria aipagai, baikorren agertu denetako bat, alde horretatik: “[Martutenek] esperantza piztu dit gure historia gertukoaren kontakizuna adostuko dugun eguna ez dagoela urrun. Esan dezadan bide batez, sinistuta nagoela euskal narratibak paper garrantzitsua jokatu behar duela eginkizun horretan”. Jose Luis Otamendi, duela ez horrenbeste, ildo optimista horretan kokatzen zen orobat, bere azkeneko liburua hizpide zuela, eta gai horrekin lotuta: “Pentsatzen dut literatura berez ekintza positibo bat dela, dudarik gabe. Doluarentzako, etsiarentzako tartea egon litekeen arren, beti saiatu izan naiz giltza izatea aurrera egiteko, eta generoak [kasu honetan poesiak] ematen du horretarako aukera”. Eta baita Katixa Dolhare-Zaldunbide ere: “Ondoko urte eta hamarkadetako euskal literaturari begira igurikapen handiak ditut: segur da eleberrietako pertsonaiak gero eta sailkagaitzagoak izanen direla –ez heroiak, ez eta arras anti-heroiak ere–, gero eta dudakorragoak eta bihurriagoak izanen direla, hots, gero eta humano eta errealistagoak”.

Nik uste dut neurrian izan behar dugula optimistak, izatekotan. Alde batetik, argi dago ugaritasunak kalitatezko lanen agerpena gauzatzeko aukera gehiago eskaintzen dituela. Printzipioz. Eta ematen du, uholde forma hartuko ez badu ere –ezerk ez du uholde forma hartzen gurea bezalako literatura txiki batean–, badagoela gaiaren inguruko interes berritu bat: are orain arte albo batera uzten edo oso zeharka tratatzen zuten gure literaturako izen handiak, Unai Elorriaga –bere azken nobelan– edo Kirmen Uribe bezala –bere hurrengo lanaren inguruan eskaini dituen lehenengo zantzuen arabera–, ematen du orain Gauzaren literaturari ekarpenak egiteko prest daudela. Bestalde, argi dago literatura testimonialak, lehendik existitzen zen arren –gogoan har ditzagun, besterik ez bada, Bikilaren edo Agurtzane Juanenaren lanak–, gora egingo duela testuinguru berri eta lasaiago honetan –hortxe, froga gisa, Julen Madariagaren Egiari zor, adibidez, edo, aurretixeago garaiez ari bada ere, Arantxa Urretabizkaiaren Zuri-beltzeko argazkiak–, eta hori, zalantzarik gabe, aberasgarria izango dela ikuspuntu askotatik. Nahiz eta alde horretatik agian gehien ugaltzen ari direnak ez diren, akaso, euskarazko lanak, gaztelaniaz idatzitakoak baizik, Mariasun Landaren Fiesta en la habitación de al lado, Idoia Estornesen Cómo pudo pasarnos esto edo Joseba Zulaikaren Vieja luna de Bilbao. Crónicas de mi generación bezalakoak –besteak beste–. Edo, osagarri ustez autobiografiko dezente izan arren, nahiz eta emaitza literarioaren aldetik lan nahikoa ahulak ere argitaratu diren, Mikel Antzaren Atzerri edo Carmen Gisasolaren Gaur zortzi bezala (blog honetan bertan iruzkindu direnak).

Bestalde, Gauzaren literaturaren inguruko urrezko balizko aro berriaren inguruko baikortasuna apaltze aldera, ezin dugu alde batera utzi egon badagoela gaiaren banalizatzearen edo bestsellerizazioaren ageriko arriskua, armak isildu diren zirkunstantzia berriotan; Stuart Neville bera, lehen hizpide izan dugun idazle irlandarra, thrillerren egile izateagatik da batik bat ezaguna. Euskal nobela beltza, esate baterako, gaiari lehentxeago baino gogo handiagoz heltzeko prest dagoela ematen du, zuzenean edo zeharka, Iñaki Irasizabal edo Alberto Ladron Arana bezalakoen azken lanek islatzen duten bezala –vid. Bizkartzainaren lehentasunak, Piztiaren begiak, Harrian mezua…–. Orain arte, ordea, eta salbuespenak salbuespen, generoak saihestu ditu mota honetako crossoverrak, batez ere bere erregistro arrunt edo kontsumokoenean, nahiz eta Gauzaren eta polararen arteko gurutze-bidea tentagarria bezain agerikoa izan, teorian behintzat; adibide adierazgarria, alde horretatik, Aingeru Epaltzaren Rock’n’roll bikaina litzateke, nobela bat zeinetan, egileak berak adierazi bezala, gatazkarekiko erreferentzia oro arbuiatzen baitzen, nolabaiteko interferentziak saiheste aldera. Gauza bera esan liteke komediaren erregistroaren inguruan, zeina, ziurrenik, erabiliagoa izango baita hemendik aurrera –gogoratu Woody Allenen ustezko ekuazioa: tragedia + denbora = komedia–, Ernesto Prat Urzainkiren Orpoz orpo erotiko-festiboa bezalako produktuen irteerak iradokiko lukeen bezala –kasu honetan, Xabier Silveiraren A las ocho en el Buleren kutsu argiarekin, lesakarrarena baino are grazia gutxiagokoa baina, eta euskal landismo baten mugetan kasik–.

Kantitateak –eta hori badatorrela dirudi– ziurrenik kalitatezko lanen hazkunde bat ekarriko du. Baina baita lan ez horren onen edo ez horren esanguratsuena ere. Ezin jakin zer gailenduko den, ezta produktu berriek ere orain arteko Gauzaren inguruko literatura gaindituko duten. Norbaitek argudiatu dezake Twist edo Martutene bezalako nobelen edizioak iragarpen onak direla… Baina –galdera– bi liburu horiek ETAosteko literaturaren lehenengo ordezkariak dira, ala –niri litekeena iruditzen zaidan bezala, kontzepzio eta idazketa garaia kontuan hartuta, ez argitaratzearena– ETAren garaiko literaturaren beltxargaren kanta?

“Yo, asesino” komikiaz (albo-ohar batzuk)

Leitu berri dut Antonio Altarriba idazlearen (Zaragoza, 1952) eta Keko Godoy marrazkilariaren (Madril, 1963) Yo, asesino komikia (Norma, 2014), azken denboraldiko berritasun arrakastatsuenetako bat (alorreko Kritikaren Sari Nagusia irabazi berri du Frantzian, han argitaratu baitzen Espainian eta gaztelaniaz baino lehenago, Moi, assassin izenburupean, Denoël argitaletxean). EHUko artearen historiako irakasle eta noizbehinkako hiltzaile baten ibilerak azaltzen dira komikian: kontaera nagusia gaur egunean kokatuta dago (urtebeteko epealdi bat hartzen du, hortxe-hortxe, 2013 inguruan), baina flashback ugari egiten ditu, “erailketaren artearen” inguruko hausnarketa teoriko eta praktiko frankoren azalpenarekin batera. Neurri handi batean autofikzio bat den arren (egia da irakaslea ez dela frantses filologiakoa, erretreta hartu aurretik Altarriba zen bezala, baina fakultate berdinean egiten du lan, eta pertsonaiaren itxura oso bere antzekoa da), eta bere trukulentzia gorabehera, gustatu zait komikia, nahiko nabarmena delako kasu honetan gehiago dela bide bat estetikaren inguruko ideia (bitxi) batzuk plazaratzeko (besteak beste), norberaren loriari edo berezitasunei edo egunerokotasunari (edota norberaren “egiari”) kantatzeko baino; areago kontrara, zaila baita Altarribak eta Kekok aurkezten diguten Enrique Rodríguez Ramírez irakaslearekin enpatizatzea (beste kontu bat da bere ingurune hurbilak zer pentsatuko duen, noski: esaterako, bere andre ohiak, argazkilaria denak eta hemen, disimulu askorik gabe, ilustratzaile gisa agertzen dena…). Komikiaren iruditeria (gogorra, zuri-beltzean, gorriaren agerpen bikain kokatuekin, Sin Cityren ildoan nolabait, Mikel Ayerbek gogorarazi didan bezala) erakargarria da, sekuentziazioa oso lortua, eta trama kriminalaren garapena (suspentsea eta guzti) entretenigarria. Biolentziaren eta artearen inguruko teorizazioa, tantaka ematen zaiguna (bibliografiarekin batera, sotilki, aipatuak edo irudikatuak agertzen  diren liburuen azalen bitartez: guztien buru, zer esanik ez, De Quinceyren Hilketa arte eder gisa, baina baita Burkeren Sublimeari eta ederrari buruzko gure ideien jatorriaren inguruko ikerketa filosofikoa ere, eta abar), konpartitu ala ez, interesgarria da, eskaintzen zaizkigun artearen historiako “eskolak” eta korronte epistemologiko ezberdinen arteko talken zantzuak bezainbat. Eta bertan azaltzen dira, bestalde, Altarribaren idazle eta gidoilari ibilbidea zedarritu duten bestelako leit motiv eta obsesioak ere: bikote irekiaren aldarrikapena, pornografia lighta, plastika garaikidearen inguruko hausnarketa, literaturaren alferrikakotasuna eta “artea arteagatik” ikuspegiaren lehentasuna… bortizkeriaren eta minaren teatro guztiarekin batera, noski. Komikia ere bada, neurri batean, “kanpus eleberri” bat, unibertsitateko bizitza akademiko eta estrakademikoko zenbait alderdik (sailetako intrigek, epaimahaietako gorabeherek –egiten dituen bidaia akademiko ugariak baliatzen ditu narratzaileak bere krimenak gauzatzeko…–, ebaluazio agentziek, kongresuek eta erakusketek, ikasleekiko maite kontuek…) leku inportantea baitute bere orrialdeetan.

altarriba 3.4

Komikiaren gai nagusia ez bada ere, badu bere lekutxoa gure “Gauzak” Yo, asesino honetan. Eta horretaz mintzatuko naiz albo-ohartxo hauetan hain zuzen ere. Komikia, esan bezala, gaur egun kokatua dago, baina zenbait atzera salto egiten ditu, horietako bat Fernando Buesa eta Jorge Díez Elorzaren kontrako 2000. urteko atentatu terroristaren unera, nahiko era gordinean aurkezten zaiguna komikian (ikus goiko eta beheko irudiak): ni neu durduzatuta utzi nau pasarteak, gure kanpusean bertan gertatu izanak gogortasuna gehitu baitzion, gutako askorentzako behintzat, berez gogorra eta krudela izan zen ekintza horri.

altarriba 4 Beste kontu bat da Altarribak ETAren bortizkeriaren gaia probesten duela bere narratzailearen “erailketaren estetikaren” argudiaketan koska bat estuago egiteko eta debaldeko asasinatoa defendatzeko, ideien alde eginikoaren aurrean: “Deusengatik hiltzea iraultzailea da. Lotsagarri uzten ditu elkarri hiltzen jarraitzeko politikak, erlijioak, filosofiak edo psikologiak topatu dituzten arrazoi interesatuak… zentzua duela eman dezan… Komenentziazko zuribideak dira… Sekula ez motibazio zuzenak… Mundu honetan deusengatik hiltzea, funtsean, ekintza bakezale bat da… Aberriagatik hiltzea baino zintzoagoa, bederen” (35-36 orr.). Ondorengo orrialdeetan osatzen du ikuspegi hori (batez ere 115-116 eta 124-125), kapitalismoak, gerrek eta totalitarismo ezberdinek eragindako hilketa masiboen kritikarekin, baina niri, aitor dut, oso zaila egiten zait itzulipurdi dialektiko horren logikari euskarri bat aurkitzea, eta ez dio onik egiten (kontrakoa baizik) pertsonaia nagusiaren barne-koherentziari eta sinesgarritasunari.

altarriba 1

“Euskal gatazkaren” beste agerpen nagusia unibertsitateko saileko azpijokoen argumentu-lerroari dagokio (ikus goiko eta beheko irudiak). Batez ere saileko irakasleen bilera baten inguruan zentratzen da: bertan Pernando Garzia de Langarika departamentu buruak euskal preso politikoen “askatasunaren” aldeko testu bat onarrarazi nahi du saileko batzar batean, kide batzuen haserrea pizten duen zerbait (irten egiten dira bileratik eta, ondoren, ezker abertzaleak “menderatutako” sailkideen botazioaren ondoren, proposamena onartzen da). Alde batera utzita anakronismotxoa (halako eskaera batek, 2013an, nekez aipatuko luke presoen “askapena”, hurbiltzea edo sorterriratzea baizik, seguru asko) eta sailak ez direla, usu, halakoetarako lekua (sinesgarriagoa litzateke, nik uste, fakultate batzar batean edo klaustro nagusi batean), bitxia iruditzen zaidana zera da, hain modu errealistan kokatutako testuinguru batean (komikiko “Letren fakultatea” EHUko Gasteizko Letren fakultatea bera da –eraikinak eta barrualdeak irudikatzeko argazkiak erabiltzen ditu maiz Kekok–, ez eszenatoki neutro edo imajinario bat) halako egoera bat irudikatzea: nik dakidala, gure fakultatean, nik bertan ikasle eta irakasle eman dudan denbora guztian (eta inpresioa daukat gure unibertsitatearen gehiengoan antzera izan dela) ez dago sail bat ere “ezker abertzaleak” modu horretan “menderatu” duenik (are gutxiago Altarribak zuzenean ezagutu duenik, ze bere benetako saila, garai batean, fakultateko “konstituzionalistenetako” bat zela esatera ausartuko bainintzateke; agian Leioan egon da halakorik, modu argiagoan? Edo Donostiako kanpusean? Badaezpada, ez nuke lepoa egingo. Baina Gasteizen, ez dut uste). Argi dago eszenak egoera eta giro baten isla izan nahi duela, eta hor badagoela egia mingarritik asko (irakasle mehatxatuei eta erbesteratuei buruzko aipamenak, tamalez, eta guztion lotsarako, egia osoa dira, ez nahikoa gogoratua). Baina Altarribak bilatu duen bidea (Buesaren eta Díez Elorzaren kontrako atentatuaren eszenaren kasuan ez bezala) ez zait zehatzena iruditzen.

 altarriba 2

Hori, esan bezala, bestelako anakronismo txikiez ez hitz egitearren, gure fakultateko pasilloetan (2013an!) agertzen den presoen askapenaren aldeko kartela bezala (ikus beheko irudiko detailea), testuinguru batean zeinetan fakultatea afixez josita agertzen baita, gainera: itxura bat duela hamabost edo hogei urte errealitatetik hurbilago egon zitekeena, baina ez gaur egun, une bat zeinetan ezker abertzaleko ikasleen presentzia publiko eta publizitarioa gutxienekoaren azpitik baitago. Txillidaren ikurra daramaten kartelek eta “Amnistiarik gabe pakerik ez” leloak erakusketa museistikoetan lukete, garaiotan, leku gehiago, kalean baino (93 orr.). (Agian asunto honetan badago, Altarribarengan, lehenagoko egoera batzuen oihartzuna, are ni Filologia eta Geografi-Historia Fakultatera ikastera heldu aitzinekoak, ze orduan bai izan ziren, Trantsizioaren hastapenetan, istilu nahiko gogorrak –horietako bat edo beste Jon Juaristik aipatzen du, hitz-erdiz, bere Cambio de destino memoria liburuan, Seix Barral 2005–).

altarriba 5 (detaile)

Esan bezala, hau guztia nahiko ohar marjinala da, ez du komikiaren maila ezbaian jartzen, eta nik, zer esanik ez, irakurtzea gomendatzen dut. Lizentzia poetikoak dira, azken finean, edo horrelakotzat har daitezke, behintzat, eta, egiazki, ez dute garrantzia erabakigarririk komikiko gertakizun nagusiaren garapenean (narratzailearen barne-diskurtsoan aipatu “zirkuitulaburrak” eragiteaz landa). Baina errelatoaren zehaztasuna eta lekuko zuzenen testigantza hain inportantea omen den testuinguru historiko honetan, eta gaiak komikian leku nabarmena duela kontuan hartuta, uste dut aipatzekoa behintzat badela; albumeko narratzaile-hiltzailea bera iristen da esatera, pasarte batean: “[Euskal gatazkaren] Orrialdea pasatu aurretik, hura idatzi beharra dago… gertakarien errelato egiati bat egin…” (31 orr.). Eta albo-kontu hauek aipatu beharra dagoela diot, neurri batean gogorarazi didatelako beste fikzio batzuetan “igeri” geratzen den “anakronismo” edo “zaharmintze” sentsazio hori, adibidez Fernando Arambururen Los peces de la amargura (Tusquets, 2006) liburuko zenbait ipuinetan sumatu nuena: deskribatzen diren giro eta jarrera batzuek kontakizuna kokatzen zen garaiarekin guztiz bat egingo ez balute bezala, lehenxeagoko batekin baizik (liburuari meriturik kentzen ez diona guztiz, bestalde: niri lan ausarta eta balekoa iruditu zitzaidan, oro har). Antzeko sentsazioa izan nuen, denbora kontuak albo batera utziiz eta beste alderdi bati helduz, Ocho apellidos vascos bezalako produktu batekin (2014): filmak grazia egiten duen ala ez alde batera utzita (niri, ez bereziki), hizkuntzaren auziari ematen zion trataera (adibidez, eta suabe esatearren) ez zitzaidan batere emic iruditu (hots, nabaritzen da “kanpotik” egina dela, nahiz eta gidoilaria hemengoa izan…).

“Desfase” moduko horiek (Altarribarenak, Arambururenak, Cobeagarenak…) ez dira, ziurrenik, beren obrak gutxitzeko nahikoak (bueno, genero rolen inguruan ere zerbait esan zitekeen, ziurrenik, Yo, asesino/Moi, assassinen inguruan: ez naiz horretan sartuko, oraingoz). Baina hau bezalako iruzkintxo bat bederen merezi dutelakoan nago.

Gatazkari buruzko bi komiki

[Artikulu honen lehen bertsioa Galde aldizkariaren 7. alean argitaratu da].

Euskal gatazkaren gaia (edo “Gauzarena”, nahiago bada) gelditzeko asmoarekin etorri dela ematen du… literarioki, alegia, gertakari historiko gisa bortxaren edo (nahiago bada) terrorismoaren presentzia iraganeko zerbait bihurtzen ari baita egun. Badakigu gaia ez dela berria gure literaturetan, baina irudipen nahiko zabaldua dago ugaritze bat gertatzen ari dela gure Troublesen apaltze osteko garaiotan (Ipar Irlandako espresioa erabiltzearren). Hori konfirmatzera letozke azken urtean argitara emandako bi komiki, artikulu honen hizpide izango direnak: Felipe Hernández Cava eta Bartolomé Seguíren Las oscuras manos del olvido (Norma, 2014) eta Javier de Isusiren Baleak ikusi ditut (Astiberri, 2014; jatorrizko bertsioa gaztelaniaz, He visto ballenas). Oso komiki ezberdinak, arrazoi ezberdinengatik (aurrera dezadan) ase utzi ez nautenak.

Egileak aski ezagunak dira komikiaren munduan. Hernández Cava (Madril, 1953) zinema eta komiki gidoilari beteranoa da, Trantsizioaren garaitik lanean (gurean Ikusagerrek Lope Agirrekoari buruzko komikia argitaratu zion laurogeiko hamarraldiaren amaieran, Brecciaren marrazkiekin), Seguí marrazkilaria bezala (Palma, 1962), zeinarekin kointziditu baitzuen Madriz “Movidako” aldizkarian; dena den, haien errekonozimendua nahiko berantiarra izan da, kolaboratzen hasi zirenetikoa, 2000ko hamarraldiaren amaieran: orduan ondu zuten Las serpientes ciegas, Gerra Zibilaren garaian kokatutako thriller modukoa, 2009ko Komikiaren Sari Nazionala eskurarazi ziena. De Isusi, aldi berean gidoilari eta marrazkilari, gazteagoa da (Bilbo, 1972), eta 2000ko hamarraldiaren erdialdetik Astiberrik argitaratutako Los viajes de Juan Sin Tierra bidaia eta abenturen sailak (elementu autobiografikoak dituenak) lekutxoa egin zion Espainiako komiki munduko belaunaldi berrien artean.

Las oscuras manos del olvido marrazkiaren tradizio errealistan kokatutako albuma da, oso faktura klasikokoa, koloretan marraztua (estilo kasik piktoriko batekin) eta genero beltzaren kodeak eskuarki erabiltzen dituena: protagonista eta aldi berean narratzailea, Toinou, Marseillako mafiarekin lotutako sikarioa, kartzela aldi luze baten ostean euskal enpresario batek garai batean egindako enkargua betetzeko asmoa du, haren heriotza agindu zuen ETAren buruzagia hiltzea (horretarako diru bat utzi baitzion eraila izan aurretik). Istorioak, alde horretatik, Toinouren joan-etorriak kontatzen dizkigu Frantzia, Espainia eta Euskal Herrian zehar, non, batez ere, eta gure gatazkari dagokionean, (ETAren) biktimen ahanzturarekin biziki kezkatutako pertsonaiekin hitz egingo baitu, bere helburua betetzeko laguntza bila: atentatu haren biktima zuzenekin, noski (enpresarioaren alarguna, bizkartzain elbarria), baina baita bestelakoekin ere (erbesteratutako unibertsitate-irakasle ez-abertzalea; guardia zibil ohi bat, Euskal Herrian geratu dena biktimen memorian arakatzen segitzeko asmoz); beste argumentu-lerroek Marseillako mafiaren gora-beherekin dute zer ikusia, eta narratzailearen iragan gatazkatsuarekin (hala gaizkileen munduarekin nola Aljeriako gerrarekin lotua). ETAri eta ezker abertzaleari buruz ematen den irudia, zer esanik ez, fanatiko bihozgabe edo ziniko batzuena da, eta konspirazioaren teoriek badute bertan lekua (espainiar gobernua terroristak babesten ari dela, bake-prozesuaren mesedetan). Mezu nagusia (ETAren) biktimen ahanzturaren kontrakoa da (komikia, ez alferrik, Cristina Cuestari eskainita dago, eta biktimen elkarte batzuek biziki laudatu dute).

Baleak ikusi ditut, itxura batean, oso ezberdina da. Bere formatua “nobela grafikoa” deritzonera hurbiltzen da gehiago, marrazkia askoz ere eskematikoagoa da (nik, aitor dut, Seguírena dut maiteago), kolore gutxirekin jolasten du (grisarekin eta horiarekin, nagusiki, helburu aski metaforikoekin), eta askoz ere zatikakoagoa da, fragmentarioagoa, denboran atzera eta aurrera saltoak eginez (mundu onirikoak, bestalde, protagonismo berezia du garapenean, gehiegizkoa nire ustez); Astiberrik egindako ahalegina gaztelaniazko jatorrizkoarekin batera euskarazko bertsio bat ateratzeko (Bego Montoriok itzulia) txalotu beharko litzateke, gainera. Bertan gurutzatzen diren istorioek zer ikusia dute kartzela frantses batean elkartzen diren ETAko eta GALeko preso birekin (Josu eta Emmanuel, hizpide ematen diona egileari kartzelako bizitzaren beste alderdi batzuez aritzeko), berunezko urteetako ETAren biktima baten semearekin (Anton, apaiz bihurtu zena denborarekin, eta Josuren gaztetako laguna izan zena), apaizaren arrebarekin (Itziar, erlijio irakasgaiaren irakasle kaleratua, umea ezkongabe izateagatik), ETAko presoaren semearekin (Aritz, kartzelako bisitez etab. aritzeko beta ematen diona egileari), besteak beste. Istorioen arteko harilkatzea lausoagoa da (ez da Las oscuras manos… bezain konpaktua), eta fokua, gatazkaren ondorio ezberdinetan zentratzen bada ere (kartzela, damua, oroimena, barkamena…) sakabanatuagoa da, eta esan behar da istorio guztiek ez dutela lortzen interes edo pertinentzia maila bera, ezta gutxiagorik ere (Itziarrenak eta Aritzenak, kasu). Kontakizuna dezente “adeitsuagoa” da Cava eta Seguírena baino, eta mezu nagusia, nahiz eta ez bakarra, adiskidetzearena litzateke, gatazkaren traumak gainditzearen ildotik (lehenengo aipua, hau ere ez alferrik, Joseba Sarrionandiarena da).

Horren ezberdinak izan arren, komiki biak amaitzen dira, kurioski, modu alegorikoan: eszena labur batzuekin Las oscuras manos…-en kasuan, eta pertsonaietako batek (presoen senide batek) idatzitako (eta “marraztutako”?) nolabaiteko ipuin luzeago batekin Baleak ikusi ditutenean, “nobela grafiko” horren zatirik pattalena nire ustez: alde horretatik, Cava eta Seguíren alegoriatxoa askoz ere eraginkorragoa da, bere motzean. Edonola ere, amaiera biek azpimarratzen dutena zera da: komiki bien izaera politiko edo “konprometitu” agerikoa. Eta horretan datza, nire aburuz, haien ahulezia: transmititu nahi duten “mezuaren” nagusigo eta nonahikotasunean, istorioak “irensteraino”; azken finean, oso idazle ona izan behar da horren ageriko mezuen inguruan literatura egiteko (eta hemen komikia literaturaren adartzat ari naiz hartzen, mugak gaindituz agian). Literatura politiko on bihurtzeko aukerak nabarmen murrizten dizkio Las oscuras manos…-i egileen hautu irmoak, alde grisak eta ñabardurak desagerraraztean (euskal gizartean ez daude biktima errugabeak eta terrorista doilorrak eta beren lagunak ezik?); narratzaile mafiosoaren ahotsa horren presente eta azpimarratzailea izateak ez dio, alde horretatik, onik egiten komikiari. Ados, nobela grafiko beltz bezala ondo funtzionatzen du, baina are horretan daude kontraesanak: egileei mundu mafiosoak eragiten dien lilura estetikoa, nabarmena albumean, nekez ezkontzen da ETAren terrorismoaren kondena pitzadurarik gabekoarekin, eta torturaren inguruko aipamena anekdotikoa da bestalde. Javier de Isusiren mezu “positiboaren” nagusitasunak, ordea, indarra lapurtzen dio trama anitzegiari (Josu eta Emmanuelen arteko harremana, aurkezpen eta elkarrizketetan gehien azpimarratu izan dena, bide batez, ez da gero behar bezainbeste garatzen: “gosez” uzten du irakurlea –irakurle hau, behintzat, elkarrizketak eta aurkezpenen berriak irakurrita gehiago espero zuena, alde horretatik–), eta batzuetan gehiegi lerratzen da, tamalez, onkeriara.

Edonola ere, lanok, batere biribilak ez diren arren, badituzte alde positiboak, eta ekarpena egiten diote (bakoitzak bere erara) “Gauzaren” inguruko literaturaren corpusari. Deserosoak dira, azken finean: Baleak ikusi ditut, agian, gatazkaren estatu-bertsio ofizialaren sinestunei egingo zaie (pixka bat) deseroso, eta Las oscuras manos del olvido, ziurrenik, gatazka askapen-gerra bezala ikusten jarraitzen dutenei. Baina susmoa daukat bi esparru horietan ez direla hainbeste irakurriko eta, ohi bezala, barne-kontsumorako gai bihurtuko direla, gehienez ere.

Drogak, sotoan

Atzo Julio Sotoren azkeneko zutabearekin esnatu eta tuit luze hau idatzi nuen (TwitLonger aplikazio bereziki tranpatia dela bitarte):

Julio Sotok, droga aitzaki zuten atentatuak fenomeno kasik ‘naturaltzat’ hartu baino (‘Garai hartakoa da El Huerto diskotekako leherketa’: txingorra bota izan balu legez…), bere artikulu beldurgarri (eta paternalista, eta moralista) samarrean aditzera ematen duen bezala, hobe luke Alberto Moyanoren ‘Es más fácil que un camello pase por una aguja’ artikulua irakurri

Ez da lehenengo aldia Julio Soto bertsolariak gai horri heltzen diola. Aurrekoan ere tonu puritano bera erabili zuen, zeinaren atzean doinu hau aditu baitaiteke: lehengo-denborak-bai-onak-ezker-abertzalea-drogen-aurka-irmo-agertzen-zenean. Horren inguruan, eta goiko txio iruzurtitik tira eginez, hauxe esan nahi nuke, edonola ere:

1.- Goian adierazi bezala, harritu ninduen zelako arintasunez (ia-ia miraz, esango nuke) ekartzen duen gogora ETAk “drogaren munduaren” kontra eraman zuen gurutzada. Onartzen dut ni asko inpresionatu ninduela garai hartan, eta, Yoyesen erahilketarekin batera, kamelloen kontrako ekintzak izan zirela erakundearen estrategia guztiz arbuiatzera eraman ninduten kontu nagusienetako batzuk (nire memoria gaizki ez badabil, esango nuke atentatu horietako bat izan zela lehenengoz Bakearen Aldeko Koordinakundearen -Gesto Por La Pazen- kontzentrazio batera eraman ninduena…). Jose Jabier Urritegirena bezalako kasuez oroitzen naiz bereziki: ETAri “zurrumurruak” iritsi zitzaizkion, Larratxoko Chaplin pubaren jabea droga kontuetan sartuta ote zegoen, eta hiltzeko agindua eman zuen… kontuan hartu gabe Urritegik hamabost egun lehenago jasoa zuela tabernaren traspasoa eta ez zuela, beraz, zer ikusirik aurreko jabearen gora-beherekin (zeinek ez baitzuten, edozelan ere, defendatzeko aukerarik gabeko prozesu, epai eta hilarazte bat merezi). Urritegi pubean bertan josi zuten tiroz, barraren beste aldean zegoela, 1991ko azaroan. Tamalez, ez zen bakarra izan.

2.- Berriro insistitzen du Sotok, bestalde, Euskal Herriko drogen sarreraren teoria konspiratiboan, behin eta berriro errepikatua, orokorki sinetsia (giro batzuetan) eta, nire uste apalean, eusten ez diona, mundu mendebaldarrean (eta ziurrenik ez bakarrik mendebaldarrean) nahiko aldi berean eta eszenatoki politiko eta sozial oso ezberdinetan gertatu zen neurrian. Ez dut horrekin, inondik ere, zuritu nahi polizia-gorputz anitzen partehartzea trafiko horretan: gaiaren inguruko edozein film estatubatuar ikustea nahikoa da ohartzeko zein normala eta orokorra zen/den hori (film horietako fantasia dosirik handiena, ziurrenik, trama horren kontra amaierara arte borrokan aritzen den polizia uztelezinari dagokio), eta, ondorioz, ze originaltasun gutxi duen gure kasu tristeak. Alberto Moyanoren aipatu iritziarekin bat natorrenez, eta berak nik baino askoz ere hobeto adierazten duenez, bere aipua ekarriko dut hona (artikulu osoa irakurtzeko aholkua gehituz): “A nadie se le escapará que la hipótesis de que la Guardia Civil tuviera que recurrir al narcotráfico para aplacar los impulsos levantiscos de la juventud vasca resulta la mar de sugerente, pero lo cierto es que el negocio de la heroína generaba y genera tan ingentes beneficios que su reparto convierte en innecesarias las conspiraciones de carácter político. La implicación policial en las tramas de distribución de la droga forma parte hace décadas del paisaje global, de Estados Unidos a Japón, de los países nórdicos a Suráfrica. Es evidente que la telegenia intrínseca a «tuvieron que frenarnos con el ‘jaco’» es infinitamente más sugerente que la simplona «fuimos como todos»: Cristina F. en Berlín, Mark Renton en Edimburgo. (…) Todo esto no quita para que la llamada ‘red Galindo’ realmente existiera, ni que el presunto carácter heroico en la lucha antiterrorista del oficial que dio nombre a la trama le hubiera dotado de enorme impunidad y, si se quiere, incluso de la protección de las más altas esferas. Pero las razones antiinsurgentes sucumben bajo el peso de los astronómicos beneficios económicos hasta convertirlas, de haber existido, en anecdóticas”. Ohikoa: beste hark esaten zuen bezala, konspirazioaren teoria izaten da benetako konspirazioa (bide batez, harritzen nau zein gutxi mugitu den, gure esparruan, Moyanoren artikulua… baina ez dut horrekin ere konspiranoikoegi jarri nahi…).

3.- Harrigarria begitantzen zait, halaber, ze konfiantza gutxi duen bertsolariak pertsona helduen autonomian eta erabakitzeko askatasunean. “Dagoeneko errezelo gabe begiratzen ditugu dealer-ak; kasu askotan gureetakoak direlako, gu garelako. Dagoeneko errezelo gabe begiratzen diogu elkarri, komun zuloan egiten genuena barran, mahai gainean egiten dugunean. Pozik egongo dira Intxaurrondon” bezalako esaldiei darien gutagutartasuna eta paternalismoa (are erantzuki- eta mehatxu-tonua) irensteko zaila iruditzen zait. Esan dezadan, lehenik eta behin, drogak legeztatzearen alde nagoela, gutxienez alkoholak, txokolateak eta nobela historikoak duten maila erdietsi arte (eta legeztatzearen alde egoteak ez du esan nahi inolako erregulaziorik egon behar ez duela pentsatzen dudanik, baina hori beste kontu bat da). Eta, ondorioz, ez dudala oraingo egoera maite. Baina hortik gurasokeriara jauzi handia dagoela uste dut. Dena dela, hau nik baino hobeto espresatu du Jokin Azpiazuk nire goiko mezuari Facebooken emandako erantzunean. Eta, bere baimenarekin, hona ekarriko ditut pasarte batzuk, nire hitzak baino dezente argigarriagoak izango direlakoan: “ados nago [Julio Sotorekin] kontu batean: egunen batean hitz egin beharko dugu kontu hauetaz guztietaz. Ze bestela jendeak jarraituko du pentsatzen garai horretan heroina kontsumitzen zutenak eta gaur egun beste droga ugari kontsumitzen dutenak tontoak, memeloak eta gainera estatuaren biktimak besterik ez direla. Eta edo hasten gara pentsatzen apur bat (…) konplexuago edo berriz idatziko dugu historia historia idatzi gabe, halako irakurketa xinpleekin. (…) Eta esango didazue heroina eta Intxaurrondoren arteko lotura ukaezina dela, eta nik diot baietz, leku denetan dela horrela polizia eta legez kanpoko drogen arteko harremana. Baina egia da ere heroinaren sarrerak Euskal Herrian bat egiten duela garai sozial eta politiko batekin Europa osoan eman zena, eta zerikusia zuena esperimentazioarekin, diktadura osteko garaiekin, ekialdearekiko eta bere drogekiko faszinazioarekin eta beste mila faktore sozial eta politikoekin. Ahora, nahi badugu sinplifikatu, pues bai: buuuuh guardia zibila buuuuuuuh. Edo hasten gara gure etsaiak apur bat serio tratatzen edo amaituko dugu Kixotek bezala haize erroten kontra borrokatzen jo ta ke irabazi arte. Eta askotan esan dut, zelako gogoak ditudan drogetaz eztabaidatzeko, bereziki ezkerrean, eta ezker abertzalean, eta ikuspegi sozialetik gainera. Kriston gogoak ditut eztabaidatzeko alkohola eta eraso sexista eta homofoboen arteko harremana, adibidez. (…) Gero eta garbiago daukat ikuspegi politikotik eutsi behar diogula asuntoari, moralismoak alde batera utziz. Eta horrela eusten badiogu, eta drogek gure inguruan duten eragina pentsatzen badugu, ezinezkoa da alkohola albo batera uztea. Kuriosoa da, ze mugimendu politiko batzutan (Black Panthers kasu) droga hori izan da gehien jarri dena zalantzan, alkohola. Baina gure kultura judeokristauan (eta gure ezkerra ere hala da, judeokristaua) ba ezin da alkoholaz hitz egin, ezin direlako mezak mostoarekin bedeinkatu, ezta txosnak laranja zukuarekin!“. Tira, nik gehi dezakedan edozer soberan dago, beraz, horretan utziko dugu (eskerrik asko, Jokin).

Horixe ba. Sotoren prediku berriaren zain geratzen naiz. Ea hurrengoak ez nauen hainbeste kolokatzen.