“Patria” gelditzeko etorri da (+ Berehalako plan estrategiko baterako proposamena)

[Testu honen bertsio labur(xe)ago 2017ko martxoaren 7an plazaratu nuen, Hala Bediko Araba Hizpide saioan irakurtzen dudan iritzi-zutabe gisa]

Garai batean ingenuo batzuek, Jokin Muñoz idazleak edo –aitor dut– nik neuk bezala, pentsatzen genuen euskal literatura garaikidearen nazioarteko sormarka, Munduko Letren Errepublikan ezagun egin ahal izango gintuen gai izarra, Euskal Gatazka dontsua izango zela, euskal terrorismoen inguruko fikzioa, edo, norberak bere aldetik deitzen zion bezala, Gauza (“La Cosa”).

Denborak erakutsi zigun zein oker geunden. Alde batetik, ematen zuen nazioarteko arrakastan, euskarazko literaturari tokatzen zitzaion portzentaje ñimiñoan, Amèlie ildoko nobela adeitsuek izango zutela lehentasuna (SPrako tranbia), edo euskal kostunbrismoa postmodernoki berritzen zuten produktuek (Bilbao-New York-Bilbao). Bestetik, gure terrorismoa oso txiki geratu zen XXI. mende honetako terrorismo globalaren bektore nagusien ondoan, are gehiago ETAk bide armatua utzi eta gure bake prozesu eternalari hasiera eman zion momentutik.

Baina paradoxikoki –Historiak txiribuelta horiek izaten ditu– agian Gauza bai izango dela erdarazko euskal literaturaren salbazioa, Fernando Aramburu idazle donostiarraren Patria eleberriaren arrakastak aditzera emango lukeen bezala. Oraingoz mundu hispanikoan eduki duena, Tusquets bere ohiko argitaletxearen eskutik, baina agian biderkatuko dena hemendik gutxira –ingelesezko itzulpenak, antza, Motherland izenburu freudiano-edipikoa eramango du–.

Ezin da ukatu Arambururen irrika: Gauzaren Inguruko Nobela Handia eraiki nahi izan du, jazarpenak eta hilketak etsaitutako bi familien istorioak txirikordatuz, 1980ko hamarraldiko berunezko urteetatik gaur egungo –ustezko– berrasdiskidetze uneetara arte, seiehun orrialde pasatxo erabiliz horretarako. Den-dena agertzen da: atentatuak, tortura, ETAren biktimek jasandako bullying soziala, euskal gizartearen indiferentzia, kartzela eta presoen sakabanaketa, komando baten jardunaren gorabeherak… Baina hori guztia prosa hanpatu batez aurkezten zaigu, estereotipotik apenas urruntzen diren pertsonaien bitartez, melodramaren baliabide ohikoak direla medio… Ez da harritzekoa liburua argitaratu eta horren gutxira telesail bihurtzeko akordio bat lotu izana: nobela hain da eskematikoa ezen apenas egin beharko baita gidoi sinpleenerako egokitzapen-lanik…

Obra, zer esanik ez, “ETAren garaipen literarioa” lortzeko tresna gisa sortu zen, egileak berak aldarrikatu bezala, eta baita Gauzaren inguruko “behin betiko nobela” bihurtzeko ere, argitaletxearen propagandak apalki defendatzen zuen bezala: euskal literaturak alor horretan egindako lan guztia alboratzen zen horrela, Ramon Saizarbitoriak, Jokin Muñozek, Xabier Montoiak, Bernardo Atxagak, Harkaitz Canok, Anjel Lertxundik, Mikel Hernandez Abaituak, Arantxa Urretabizkaiak, Jose Luis Otamendik, Eider Rodriguezek, Aingeru Epaltzak eta beste batzuek idatzitako guztia alegia… Baina zer axola: euskaraz argitaratu zuten horiek guztiek, hizkuntza gutxitu batean alegia; ia ikusezinak dira, beraz. Arambururentzat eta Tusquets argitaletxearentzat, bederen.

Agian arazoa da, gainera, aipatutako guztiak Literatura egiten saiatu zirela gaiarekin, Literatura maiuskulekin, eta ez foilletoia, Aramburu bezala. Eta agian horregatik, orobat, ez zuten haien lanek Patriaren oihartzuna lortu.

Akaso heldu zaigu ordua, Gauzaren Inguruko Euskarazko Nobeloi Handia lortzeko bide estrategikoan, literatur anbizioak bezalako tontakeriak abandonatzeko, eta adituengana propio jotzeko, konkurtso-oposaketaren bitartez, edo, zuzenean, izendapen aulikoaren aldaeraren bat erabiliz; nik zer dakit, Jon Arretxe, Jasone Osoro, Alberto Ladron Arana edo Karmele Jaiorengana… Eta Eusko Jaurlaritzako edo Nafarroako Gobernuko Kultura sailek ez badute horretarako berehalako kreditu-lerro bat irekitzen, crowdfunding baterako deia zabal genezake, presazkoa baita kontua, eta best-sellerrak ez baitira gaurtik biharrera manufakturatzen…

patria camelias 2

Pobrearen poza, laburra beti

[Hala Bedi irratian 2016-XI-8an irakurritako iritzi-zutabearen bertsio luzea].

Joan den astean, Donostia 2016 kultur hiriburutzaren ekitaldien baitan, eztabaida bat izan zuten Ramon Saizarbitoria euskal idazle euskaldunak eta Fernando Aramburu euskal idazle gaztelaniadunak.

Eszenatokiak bazuen bere sinbolismoa, Lagun liburu denda baitzen, garai bateko ezker abertzalearen erasoek behin eta berriro kaltetutako hura, azkenean Donostiako Alde Zaharra utzi eta egun duen erdiguneko egoitzara aldatu zen arte. Tira, eztabaida horretan Aramburuk berretsi zituen euskarazko idazleek gozatzen omen dituzten pribilegioei buruzko bere betiko leloak; Saizarbitoriak irmo eta egoki erantzun zion, euskal literaturari buruz daukan ikuspegi kritikoari uko egin gabe, baina Arambururen aurreiritziak eta erdizkako egiak zulatuz.

Pribilegioei buruz hitz egitea gurea bezalako hizkuntza gutxitu bateko literaturari buruz gehiegikeria galanta baita. Santi Leonék egoki azpimarratu zuen bezala, Saizarbitoriaren zenbat nobelek izan dute, argitaratu aurretik, –adibidez– Arambururen Patriarenaren tamainako publizitate-kanpaina? Bestalde, eztabaidaren egun berean jakin zen lehenengo aldia zela Espainiako Itzulpengintza Sari Nazionala euskarazko lan bati ematen zitzaiola, Luis Baraiazarra karmeldarrak itzulitako Santa Teresaren lan guztien bildumari hain zuzen ere. Eta egun berean, baina ordu batzuk geroago, enteratu ginen Hezkuntza, Kultura eta Kirol ministerioak saria kendu ziola Baraiazarrari, bere itzulpenak lehiaketaren oinarriak betetzen ez zituelako, hots, Espainiako edozein hizkuntzatara –gaztelania, galegoa, katalana eta euskarara– itzulitako jatorrizkoak “atzerriko hizkuntza” batean egon behar zuelako idatzita: gaztelania eta euskara ez direnez Espainian hizkuntza atzerritarrak –barre egin dezakezue, bai–, erabakia bertan behera utzi behar izan zen. Inor ez zen ohartu, ez liburua aurkeztu zuenak, ezta epaimahaiko kideek ere, ez zituela, alde horretatik, oinarriak betetzen. Oinarri horiek tontakeria bat direlako, ziurrenik.

Eta horra hor, garbi adierazita, adibide ezin argiago batekin, zein pribilegiatuak diren –garen– euskarazko literaturaren alorrean ari diren –garen– sortzaileak: goizean saria lortu, eta arratsaldean ostendu. Hori da euskaraz idaztearen –kasu honetan, itzultzearen– mauka.

Badakizue, esaerak dioen bezala: “pobrearen poza, laburra beti”.

******************

Posteskriptuma: beste kontu bat da ea Santa Teresaren lan osoak ote ziren, Euskaltzaindiaren aldetik, euskararako itzulpen bat irabazle suertatzeko apusturik sendoena, erakundeak obra bakar bat aurkeztu ohi duelako Sarien epaimahaian. Argi dago oso itzulpen ona dela, eta merituzko lana egin duela Baraiazarrak: injustizia bat da gertatu zaiona. Baina gogora dezagun 2015ean itzuli dela euskarara lehenengoz James Joyceren Ulysses erraldoia ere, literatura garaikideko monumentuetako bat, liburu bat zeinak, gainera, Espainiako Sari horren oinarriak beteko baitzituen guztiz –jatorrizkoa ingelesez idatzita dagoen neurrian–. Eta gehi dezagun, gainera, Euskaltzaindiaren ordezkaria Itzulpengintza Sari Nazionalean, ohikoa izaten denaren kontra, Euskaltzaindiako lehendakaria bera –ez gutxiago– izan zela , Andres Urrutia alegia. Kurioski edo kasualki, Santa Teresaren lan guztien itzulpen horren hitzaurregilea bera…

Argi dago Ministerioak txapuza bat burutu zuela, eta Baraiazarraren lanari egindako itsuskeria lotsagarria izan dela. Baina, bide batez, agian hausnarketatxoren bat egin beharko da Sari hauetan euskal ordezkaritzak jokatzen duen paperaren inguruan –Joxerra Gartziak, beste ildo bati jarraiki, gaur bertan Berriaaipatu duen bezala…–.

*****************

Bigarren posteskriptuma: asko poztu ninduen Saizarbitoria-Aramburu eztabaidaren amaieran, publikotik bota ziren galdera eta iruzkinen tenorean, entzun ahal izan zen Jokin Muñozen obraren aldarrikapenak. Halakoak ez baitziren horren ohikoak, garai batean, euskal kulturaren establishmentaren partaideen aldetik. Denak okerrera egin duela dioten ahots apokaliptikoek ez dute, kasu honetan, aireratzeko aitzakiarik.

*****************

Hirugarren posteskriptuma: Arambururen Patriari (Tusquets, 2016) egin dioten tamainako kanpainarik, esan dugu? Saizarbitoriaren eleberriei sekula ez, ziurrenik –ez dut halakorik gogoratzen ezta itzulpenak Espasarekin edo Alfaguararekin argitaratu zituenean ere–, baina Kirmen Uriberenei agian bai. Baldintza, hori bai, lehenengo gaztelaniaz argitaratzea dela dirudi, La hora de despertarnos juntosen kasuak aditzera ematen duen bezala (Seix Barral, 2016; bide batez esanda, Tusquets eta  Seix Barral enpresa berekoak dira egun, Planeta erraldoiarena hain zuzen ere). Nobela hori hasiera batean aldi berean euskaraz, galegoz, gaztelaniaz eta katalanez argitara emango zela iragarri zen, baina azkenean, antza denez, pixka bat aurreratu da gaztelaniazko itzulpena…

Hilberri autobiografikoak

Ramiro Pinilla idazlearen heriotzak ordenagailu aurrean harrapatu ninduen, eta nahikoa bizkor hasi ziren haren inguruko profilak eta hilberri edo obituarioak sarean zabaltzen. Lehenengoetariko bat, Fernando Aramburu donostiarrarena, El Cultural aldizkarian (El Mundoren literatur eta kultur gehigarrian alegia): ez da sobera maite dudan idazlea (preziosistegia, nire gusturako, euskarazko literaturaren aurrean daukan jarreraz ez hitz egitearren, nahiz eta lehenengo motiboa inportanteagoa den niretzat), baina banekien Pinillaren zalea zena, eta testua interesekoa izango zela begitandu zitzaidan, are gehiago ikusita zein izenburu zeukan: “Adiós, Ramiro. Adiós, amigo”.

Albistea irakurri eta esaldi batek jo zidan begian: “Ramiro era un vasco apacible que había leído a Faulkner”. Ez Faulknerren aipuagatik, noski (nik ere, Amanece que no es poco filmeko herritarrek bezala, estimu handian dut Faulkner), “vasco apacible” horrengatik baizik. Ondo hasi gara, pentsatu nuen, ze hor, jakina, euskal herritar “oldarkorraren” edo “borrokalariaren” edo “moldakaitzaren” gaitzespena inplizitua doa, noski. Ez alferrik jarraitzen dio, zer esanik ez, “ez zitzaion barrokoa gustatzen, ezta nazionalismoa ere” batek, nazionalismo hori euskal abertzaletasuna delarik. Berez, gaizki iruditzen ez zaidana (ez zela abertzalea? Ezta beharrik ere: niretzat hori baino askoz ere inportanteagoa da idazkeran ez zela barrokoa …  Aranbururen alderantzizkoa alegia). Kontua da “apacible” hori (“bare, lasai, atsegin”, Ibon Sarasolaren ordainean; “manso, dulce y agradable en la condición y el trato”, Real Academia de la Lengua Españolaren hiztegiaren 22. argitalpenaren arabera) ez zaidala bereziki egokia iruditzen Ramiro Pinilla bezalako idazle bat kalifikatzeko. Ez daukat zalantzarik tratuan gozoa eta atsegina zela, baina “otzana” (“manso”)? Ahulenen alde eta batez ere langileen alde hainbeste aldiz agertu zen idazle bat, botere politikoaren aurrean isilik geratzeko ohitura ez zeukana izendatzeko nekez aurki daiteke adjektibo okerragorik, nik uste. Konpromiso bat, bide batez esanda, hala bere nobeletan demostratu zuena, zeinetan ahulenen alde agertzen baitzen beti (lehenengotik hasita, Las ciegas hormigas, 1961, Nadal eta Kritikaren sariak), nola bere bizitzan zehar (Partidu Komunistako kide izan zen frankismo garaian, hots, bertan militatzea ahuntzaren gauerdiko eztula ez zenean prezeski).

Baina beste zerbaitek are gehiago eman zidan atentzioa Arambururen hilberrian: zein espazio handia hartzen duen testuan bere zertzelada autobiografikoak: izan ere, artikuluaren kasik laurden bat bideratuta dago apaltasunez beteriko (“ni bezalako gizajo batek, ahaleginduta ere ezingo nukeena Verdes valles, colinas rojasen lerro bakar bat ere erredaktatu”) bere buruaren laudorioa egitera (Aramburu izan baitzen Tusquets argitaletxearen aurrean egile ahantziaren alde mintzatu bide zena). Niri, zer nahi duzue esatea, pixka bat gehiegikeria iruditzen zait Pinilla hil eta ordu batzuetara halako ohar bat plazaratzea, une bat zeinetan zenduaren ibilbidea eta bertuteak baino ez bailirateke laburbildu behar, ezagutzen dutenek gogora ekar ditzaten, eta ezagutzen ez dutenek (edo haren inguruko oso azaleko berri dutenek) informazio pixka bat eskura dezaten; badakit Aramburu ez dela ohiko egunkari-erredaktorea, baina hala ere. Agian egun edo aste batzuk geroago, eta potreta luze eta zabalago batean, sargarriagoak dira halako ohar autobiografiko eta autogorazarrezkoak. Agian. Tira, ez naiz xaloa, badakit azpigeneroan aspaldi dela ohikoa aritzeko modu hori, eta beste alor batzuetan (liburuen hitzaurreetan, urrutira joan gabe) ez dela  batere arraroa. Baina irudipena daukat egun jarrera autobiografikoak dena inbaditzen eta kutsatzen duela (nobela, zutabegintza, baita kritika literarioa ere…), eta, areago, naturaltasun osoz hartzen dugula hala gertatzea. Eta horrek preokupatzen nau gehien, zein naturala iruditzen zaigun.

Zeren eta argi dago Aramburuk badakiela bestela egiten, hurrengo goizean bertan El Paíseko orrialdeetan frogatu zuen bezala, “La prosa que no se nota” iritzi artikuluan. Izango da El Culturalen “etxekoago” sentitzen delako? El Paíserako idaztea (bitxiki) “serioagoa” iruditzen zaiolako (oraindik ere)? Niri lehenengo artikuluarena justifikagaitz samarra iruditzen zait, edonola ere. Baina agian kontua da Gonzalo Torné idazleak arrazoia duela, eta, berak dioen bezala, “nobelagile bat hanpurutsutzat salatzea saskibaloi jokalari bat altutzat salatzea bezala da”. Eta kito.

(Agian arau horren salbuespen nabarmenen eta bakarrenetako bat Ramiro Pinilla bera izan zen, bururatzen zait).

maurorenaMauro Entrialgo (@Tyrexito) komikigile gasteiztarraren zinta hau, Plétora de Piñatas 3 albumetik hartuta (Astiberri, 2013; @Txapelmuur-en bitartez iritsi zitzaidan) bereziki egokia iruditzen zait, ilustrazio gisa.