Euskaltzaindiaren Hiztegirako proposamen berriak

(Abuztuan, esan nizuen aurreko batean, urtean zeharreko artikulugile titularren ordez, Berria egunkarirako zutabe bat idatzi nuen, igandeetako Ele/Mele azpisekzioan. Ideiarik gabe geratzeko beldurra izaten dudanez, aste batzuetan zutabe posible bat baino gehiago idatzi nuen. Hau, Twitterren noizean behin agertzen den #hitzokei sailean inspiratua, luzeegi atera zitzaidan, eta ez nuen, azkenean, erabili. Aurreko batean egin nuen bezala, nire blogean berreskuratzen dut -horregatik deitzen da blog hau Oharrak eta Hondarrak, besteak beste…-).

Pixka bat dezepzionatu ninduen Euskaltzaindiak bere azkeneko Hiztegian onartu zuen hitz zerrenda dela eta: «portzierto» bai, eta «enpin» edo «zaharruno» ez? Ze arbitrariokeria mota da hau? («arbitrariokeria» ez dago, ezta ere, bertan, bide batez esanda).

Edonola ere, kontuak aditzera ematen du hizkuntza bizirik dagoela, pixka bat sikiera, eta Euskaltzaindiak, otorduz otordu eta erritmo jurasikoan bada ere, badakiela aurrerapausoak ematen. Hona hemen nire uztako proposamen batzuk, akademia txit gorenak hurrengo bileraren batean aintzat hartzea espero ditudanak:

Eznaizionalismo: norberaren nazio-nortasun eza kartsuki goratzea, munduko hiritarra zarela aldarrikatuz, besteen nazionalismo doilorra mingoski salatzen duzun bitartean (beste horien nazioak estatua ez duelarik, noski); ez-atxikimendu horretan oinarritzen den doktrina, espainiarra izanda bereziki.

Desprofil: sare sozialetako profil ez anonimoan (Whatsappean batez ere) zure argazkia ipini ordez, animalia, landare edo mineral batena jartzearen ondorioa. Bereziki aplikagarria norbera, bakarrik agertu beharrean, indibiduo gisa alegia, bikotekidearekin/seme-alabekin agertzen denean, familiaren apendize soila balitz bezala (izan ere, batzuetan bikotekidea edo seme-alabak baino ez dira agertzen…).

Euspontaneo: herriarengandik herriarentzako (barkatu, Herriarengandik Herriarentzako) sortutako edozein euskal adierazpen kultural berritzaile-apurtzaile, berezko eta natural-naturalari dagokiona. Batez ere ondoren, uneren batean, frogatzen delarik Ikasketa Kulturalen tailer bateko doktoregairen batek edo euskalgintzaren edozein laborategi soziolinguistikok diseinatu duela.

Vaskuelki: batuaren aurkari guztiek, dela euskalkiaren eta are sukalkiaren defentsa sutsuan aritzen direlako, dela euskañol iraunkorra aldarrikatzen dutelako (etorkizunean hobetzeko aurrerapausoak emateko inolako asmorik gabe), asmatu beharko luketen pidgin berria.

Pobrearen poza, laburra beti

[Hala Bedi irratian 2016-XI-8an irakurritako iritzi-zutabearen bertsio luzea].

Joan den astean, Donostia 2016 kultur hiriburutzaren ekitaldien baitan, eztabaida bat izan zuten Ramon Saizarbitoria euskal idazle euskaldunak eta Fernando Aramburu euskal idazle gaztelaniadunak.

Eszenatokiak bazuen bere sinbolismoa, Lagun liburu denda baitzen, garai bateko ezker abertzalearen erasoek behin eta berriro kaltetutako hura, azkenean Donostiako Alde Zaharra utzi eta egun duen erdiguneko egoitzara aldatu zen arte. Tira, eztabaida horretan Aramburuk berretsi zituen euskarazko idazleek gozatzen omen dituzten pribilegioei buruzko bere betiko leloak; Saizarbitoriak irmo eta egoki erantzun zion, euskal literaturari buruz daukan ikuspegi kritikoari uko egin gabe, baina Arambururen aurreiritziak eta erdizkako egiak zulatuz.

Pribilegioei buruz hitz egitea gurea bezalako hizkuntza gutxitu bateko literaturari buruz gehiegikeria galanta baita. Santi Leonék egoki azpimarratu zuen bezala, Saizarbitoriaren zenbat nobelek izan dute, argitaratu aurretik, –adibidez– Arambururen Patriarenaren tamainako publizitate-kanpaina? Bestalde, eztabaidaren egun berean jakin zen lehenengo aldia zela Espainiako Itzulpengintza Sari Nazionala euskarazko lan bati ematen zitzaiola, Luis Baraiazarra karmeldarrak itzulitako Santa Teresaren lan guztien bildumari hain zuzen ere. Eta egun berean, baina ordu batzuk geroago, enteratu ginen Hezkuntza, Kultura eta Kirol ministerioak saria kendu ziola Baraiazarrari, bere itzulpenak lehiaketaren oinarriak betetzen ez zituelako, hots, Espainiako edozein hizkuntzatara –gaztelania, galegoa, katalana eta euskarara– itzulitako jatorrizkoak “atzerriko hizkuntza” batean egon behar zuelako idatzita: gaztelania eta euskara ez direnez Espainian hizkuntza atzerritarrak –barre egin dezakezue, bai–, erabakia bertan behera utzi behar izan zen. Inor ez zen ohartu, ez liburua aurkeztu zuenak, ezta epaimahaiko kideek ere, ez zituela, alde horretatik, oinarriak betetzen. Oinarri horiek tontakeria bat direlako, ziurrenik.

Eta horra hor, garbi adierazita, adibide ezin argiago batekin, zein pribilegiatuak diren –garen– euskarazko literaturaren alorrean ari diren –garen– sortzaileak: goizean saria lortu, eta arratsaldean ostendu. Hori da euskaraz idaztearen –kasu honetan, itzultzearen– mauka.

Badakizue, esaerak dioen bezala: “pobrearen poza, laburra beti”.

******************

Posteskriptuma: beste kontu bat da ea Santa Teresaren lan osoak ote ziren, Euskaltzaindiaren aldetik, euskararako itzulpen bat irabazle suertatzeko apusturik sendoena, erakundeak obra bakar bat aurkeztu ohi duelako Sarien epaimahaian. Argi dago oso itzulpen ona dela, eta merituzko lana egin duela Baraiazarrak: injustizia bat da gertatu zaiona. Baina gogora dezagun 2015ean itzuli dela euskarara lehenengoz James Joyceren Ulysses erraldoia ere, literatura garaikideko monumentuetako bat, liburu bat zeinak, gainera, Espainiako Sari horren oinarriak beteko baitzituen guztiz –jatorrizkoa ingelesez idatzita dagoen neurrian–. Eta gehi dezagun, gainera, Euskaltzaindiaren ordezkaria Itzulpengintza Sari Nazionalean, ohikoa izaten denaren kontra, Euskaltzaindiako lehendakaria bera –ez gutxiago– izan zela , Andres Urrutia alegia. Kurioski edo kasualki, Santa Teresaren lan guztien itzulpen horren hitzaurregilea bera…

Argi dago Ministerioak txapuza bat burutu zuela, eta Baraiazarraren lanari egindako itsuskeria lotsagarria izan dela. Baina, bide batez, agian hausnarketatxoren bat egin beharko da Sari hauetan euskal ordezkaritzak jokatzen duen paperaren inguruan –Joxerra Gartziak, beste ildo bati jarraiki, gaur bertan Berriaaipatu duen bezala…–.

*****************

Bigarren posteskriptuma: asko poztu ninduen Saizarbitoria-Aramburu eztabaidaren amaieran, publikotik bota ziren galdera eta iruzkinen tenorean, entzun ahal izan zen Jokin Muñozen obraren aldarrikapenak. Halakoak ez baitziren horren ohikoak, garai batean, euskal kulturaren establishmentaren partaideen aldetik. Denak okerrera egin duela dioten ahots apokaliptikoek ez dute, kasu honetan, aireratzeko aitzakiarik.

*****************

Hirugarren posteskriptuma: Arambururen Patriari (Tusquets, 2016) egin dioten tamainako kanpainarik, esan dugu? Saizarbitoriaren eleberriei sekula ez, ziurrenik –ez dut halakorik gogoratzen ezta itzulpenak Espasarekin edo Alfaguararekin argitaratu zituenean ere–, baina Kirmen Uriberenei agian bai. Baldintza, hori bai, lehenengo gaztelaniaz argitaratzea dela dirudi, La hora de despertarnos juntosen kasuak aditzera ematen duen bezala (Seix Barral, 2016; bide batez esanda, Tusquets eta  Seix Barral enpresa berekoak dira egun, Planeta erraldoiarena hain zuzen ere). Nobela hori hasiera batean aldi berean euskaraz, galegoz, gaztelaniaz eta katalanez argitara emango zela iragarri zen, baina azkenean, antza denez, pixka bat aurreratu da gaztelaniazko itzulpena…