Nobelaren alde

César Aira idazle argentinarrak zioen: “Batek beti espero ditu abentura handiak, intentsitate existentzial handiak, eta atzera begiratzen duenean, ohartzen da ez dela ezer gertatu, benetan. Literatura da ezereza hori zerbaitetan eraldatzeko modu bat”. Susmoa dut, testuinguruagatik, Aira sorkuntzari buruz ari zela hori esatean, baina nik uste dut erraz aplika dakiokeela irakurtzearen ekintzari, orobat. Baina zer, gainera, atzera ez ezik, aurrera begira ere ezer asko gertatzeko itxaropenik ez dagoenean? Bizitza bera, berrogeialdi honetan ematen duen bezala, suspenditu dela dirudienean? Literaturaren erabilgarritasuna, beharra, handitu egiten dela.

Baina ez edozein literaturarena, ohartu naiz asteotan. Eta ez nuen uste sekula hau esango nuenik, baina nobelaren alde hitz egin behar dut, hori izan delako konfinamendu neurriek ekarritako bizitzaren geldialdia leuntzeko hobekien egokitu den literatur generoa, nire kasuan behintzat.

Ipuinarekin saiatu naiz, bistan denez: zale handia naiz, eta banituen etxean, “itxaroteko ilaran”, zenbait ale tentagarri –paperezko liburuez ari naiz, zer esanik ez: nahikoa egon behar dugu bestela ere pantaila aurrean, gure beharrari telelanaz aurre egiteko zoriona edo zorigaitza izan dugunok, behintzat: literaturarako denbora, niretzat, liburuaren sinonimo da oraindik ere, eta, uneotan, are gehiago–. Lorrie Moore-ren Pájaros de América zen haietako bat, adibidez, baina, narrazio batzuk benetan zirraragarriak iruditu arren, ez ninduen asebete, liburu gisa; itzulpenaren desoreka txikitxo batzuei egotzi nien errua, halakoek gero eta gehiagotan egiten baitidate traba, irakurtzean. Mavis Gallant ipuingile kanadar klasikoaren antologia zabal batekin saiatu nintzen ondoren, baina emaitza antzekoa izan zen, eta, han hemenka mokadu batzuei ekin ondoren –ipuin bildumak saltoka irakurtzearen aldekoa naiz, oro har–, mesanotxearen azpiko estratuetara kondenatu nuen atzera liburua.

Ipuinek, azken batean, errealitatera, bizitzara itzultzera behartzen zaituzte, bakoitza bukatu ahala: ipuinak, genero gisa, irakurritakoa bizitzarekin erkatzera eramaten zaitu behin eta berriro. Eta bizitzarik ez dagoenean, hots, bizitza ohikoa baino geldialdi sakonago batek astindu eta bere bilakaera bera esekita geratu dela dirudienean, ipuinak, agian, bere ahalmenaren puska bat galtzen du. Bizitzaren ordezko bat behar dugulako, menturaz, testuinguru horretan.

Nik nobeletan aurkitu dut, alde horretatik, babesa. Irakurtzeari uzten diezunean ere hor jarraitzen dutelako, garatzen, hazten, orri-markatzailea utzi zenuen puntuan, eta zeure buruan. Aste hauetan, adibidez, Iris Murdoch-en Itsasoa, itsasoa irakurri dut, XX. mendeko nobelagintza britainiarraren gailurretako bat, fikziozko dramaturgo baten memoriak bezala hasi eta muturreko mundu berezi eta ia parodiko bat eraikitzen amaitzen duena, kostalde ingeles artegagarri batek menderatutako paisaiaren erdian. Eta, ondoren, George Eliot-en Middlemarch, Industri Iraultzak jotako hiri txiki baten eta bere landa distrituaren klase ertainaren eta altuaren disekzio koral ikaragarria egiten duen lana, nobela britainiar hemeretzigarrendarren ezkontzen eta ondareen ohiko topikoetatik abiatuta betiere. Oraintxe, behin baino gehiagotan hasi eta amaitu gabe utzi dudan Lev Tolstoi-ren Gerra eta bakearekin ari naiz. Guztiak, ohartuko zineten honezkero, zazpiehun orrialdetik gorako obrak.

Hots, nobelak, baina ez edozein nobela: itxialdi honetan irakurri dut, halaber, Ian McEwanen azkenekoa, Ni bezalako makinak, ukronia eraginkor bat, egilearengan ohikoa den bezala dilema moralak planteatzeko gaitasun nabarmena duena. Baina ez da gauza bera izan: nobela luze eta proteikoak izan dira hobekien egin didatenak konpainia, mundu propio oso bat sortzeko gaitasuna dutenak. Agian hori zelako haietan bilatzen nuena, une bitxi hauetan: bizitzaren “bikoizketa” bat, alegia. Laurence Cossé idazle frantsesak hitz hauek jartzen zituen Nobela ona bere lanean, aiton batek bere bilobari zuzentzen zizkion hitzetan, nobelaren generoaren garrantziaz gaztigatu nahi zuelarik hain justu:

“Guztia dauka bere baitan. (…) Nobeletan ez daude soilik ohiz kanpoko egoerak, hil edo biziko erabakiak, ataka handiak… Badaude, orobat, zailtasun arruntak, tentazioak, desengainu hutsalak. Eta, horri guztiarekiko erantzun bezala, giza jarrera guztiak, portaera guztiak, ederrenetatik hasita miserableenetaraino. Nobela bat irakurtzean, edozein, norberak galdetzen dio bere buruari: zer egingo nukeen nik? Horixe da galdetu behar diona bere buruari. Entzun ondo: bizitzen ikasteko modu bat da. Egongo dira helduak esango dizutenak ezetz, literatura ez dela bizitza, nobelek ez dutela ezer erakusten. Oker daude (…)”.

Nahiko ados nago dioenarekin, salbu eta “edozein” hori gehitzen duenean: ez, nobela guztiekin ez da hala gertatzen, ezta gutxiago ere. Cosséren lana bera, azalpen esanguratsu hori daraman arren, eta bere alibi metaliterarioa kontuan hartuta ere, edo horregatik hain zuzen –liburu denda bat zeinetan soilik nobela “bikainak” salduko baitziratekeen, literaturaren komertzializaziorako joera eragabeetatik miragarriki at–, oso ahula iruditu zitzaidan, salatzen duen kontsumo errazeko literatura light, adeitsu eta pretentsiodunaren eredu, paradoxikoki. Eta aipatu McEwanenak, askozaz ere hobea denak, ez banau guztiz asebete egunotan, frantsesarena are maskalagoa irudituko zitzaidakeen zirkunstantzia hauetan esku artean suertatu izan balitzait. Hori bai, McEwanen Hoben ordaina harrapatu izan banu, hots, honezkero irakurrita izango ez banu, balio izango zidakeela pentsatzen dut.

Benito Pérez Galdósek aldarrikatu zuen bezala: “Nobela bizitzaren irudia da, eta hura konposatzearen artea honetan datza: giza aiurriak, pasioak, ahuleziak, handia eta txikia, arimak eta fisonomiak, osatzen eta inguratzen gaituen espiritual eta fisiko guztia erreproduzitzean”. Nobela totala alegia. Halakoak izan dira, ohartu naizenez, egunotan nire gogoa bahitu dutenak.

(Eta, azken batean, nobela hitzaren etimologiak, literatur generoaren nobedadearekin zerikusia zuenak, Behe Erdi Aroaren amaieran zentzu horretan erabiltzen hasi zelarik, eta euskarazko “eleberri” ordain jatorrak ondo gordetzen duenak, zuzenean dago lotuta berritasunarekin, notiziarekin, aldatzen denarekin, ezberdina denarekin: justu pairatzen ari garen egunen –ustezko– monotoniaren aurkakoarekin alajaina).

Ez dut uste bulkada iraunkorra izango denik. Egoera berezia lehenago edo geroago amaituko delako: alerta egoera bertan behera geratzean, dena delako deseskalatze epeak direla medio, edo denboran luzatu eta luzatu egingo delako, “normaltasun berria”, hots, bizitza bera bihurtuz, lehen “kanpoan” genuena bezain konplexu eta betea. Orduan, imajinatzen dut, ipuinak –eta bestelako literatur lanak– lehen bezala funtzionatzen hasiko dira nire baitan.

Baina probisionaltasun geldo honek iraun bitartean, eman iezazkidazue nobelak. Hitzaren zentzu sakonenean, noski.

windowbook

[Artikulu honen bertsio laburxeago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko maiatzaren 9an].

Poesiaren laburtasunaz

César Aira da gustatzen zaidan ala ez erabakitzen lanak ematen dizkidan egile horietako bat. Kokatzen zaila. Nobela laburraren alorrean aritu da batik bat, eta egungo Argentinako literaturaren ikur nagusienetako bat bihurtu da, esparru bat zeina, Julio Cortázarren eta Jorge Luis Borgesen heriotzez geroztik, nahikoa umezurtz geratu baita, kanonaren buruzagitzari dagokionean. Agian hobe da horrela, piramide moztu gisa: irekiagoa, aldakorragoa, interesgarriagoa suertatzen da. Euskal literaturan antzeko zerbait gertatzen ari ote ez den pentsatzen dut batzuetan.

Airaren nouvelle estrainioak irakurtzean dezepzio-une bat edo beste izan dudan arren, aitortu behar dut, orobat, beti aurkitu dudala, ia guztietan, probetxuzko zerbait. Aurrera egitera bultzatzen zaituzten liburu horietakoak dira Airarenak, ironia oso xehe baten jabe, inbidiagarria zaidan zerbait. Irakurri diodan azkenekoa, Parménides (2005), horren lekuko da. Protagonista ez da greziar filosofo aurresokratikoa, baizik eta Perinola, Parmenides aberatsak liburu bat idazteko kontratatzen duen beltza, Historiako aurreneko beltza, apika (ironia pertsonaiaren izen beretik hasten da). Perinola hori Kristo aurreko V. mendeko (fikziozko) poeta gazte bat da zeina, enkarguaren ondorioz (zer esanik ez) bere obra propioa idazteari uzten baitio.

Baina ez dut hemen spoilerrik egiteko asmorik; nobela di-da irakurtzen da eta, hala ere, aberatsa da bere laburrean, umorean eta intertestualitatean ez ezik, gertakari literarioaren inguruko hausnarketetan. Horietako bat itzuli nahi nuke hemen, blog honetako poesiaren aurkako atala gizentzen hastearren. Parmenidesek, jakina, liburua neurtitzetan idazteko eskatzen baitio Perinolari. Eta Perinolak, lan horren aurrean, poesiaren eginkizunaren inguruan gogoeta  egiten du (besteak beste). Hala dio pasarteetako batean, Perinolak enkarguari ekiten dionean:

“Metrika eta azentu-beharkizunek esaldiak diktatzen zizkioten. Abantaila ezin konparatuzko hori zeukan bertsoak: ondo egiten bazuen hots, ondo zegoen, eta norbera ahaztu zitekeen zentzuaz, azkenean sortzen zena edonola ere. Gainera, diskurtsoa bihurdura saihestezinez mendera ekartzean, zailtasun eta anbiguotasun intriganteak sortzen ziren, eta horien ondorioz are topikoen parrasta horrek oihartzun sakon eta misteriotsua hartzen zuen.

          Ze absurdoa, pentsatzen zuen Perinolak bertso-lerroek jariatzeari uzten ez zioten bitartean (berez, haien kabuz, esango litzateke), gauzak bertsotan idaztea. Ez al zen egokiagoa prosa? Nori bururatzen zaio neurtitzetan jartzea itsasaldien taulak edo burdinaren erauzte-metodoak? Aberrazio bat zen, eta, are okerragoa zena, mundu guztiari iruditzen zitzaion sublimea. Horrela irizten zion Perinolak bere poeta kokagunetik. Txikitatik bertsoak egiten, ezer ez zutela esan nahi deskubritu zuen; eta bizitzen deskubritu zuen hizkuntzak gauzak esateko balio zuela. Bateraezintasun bat zegoen, poesiarekin konprometitu zuena hain zuzen ere. Zeren eta poesiak, gauzak esateko balio zuen tresnarekin ezer esan nahi ez zuenez, zerbait esaten zuen, aldi berean zerbait eta ezer ez zena. Enigma hori maite zuen, baina konbentzituta zegoen ezin zuela iraun. Itxuragabeegia zen. Horrek preziatuagoa egiten zion. Efimeroa, lore arraroa zen poesia, kasualitatez ireki zena, eta justu bera bizirik zegoela ireki izana nahi izan zuen mirariak. Etorkizunean, gizateria arrazoitsuago batek prosaren erabilera egokia egingo zuen”.

Argi dago Perinolak, horretan, beste gauza batzuetan bezala, ez zuela asmatu. Zer egingo zaio ba. Ni, egungo poetez baino (nahikoa dute dutenarekin; azken finean, Félix de Azúak berriki gogorarazi duen bezala, “poesiak bere presentzia soziala iraungi du eta, egun, profesional bikainen arteko elkartruke pribatu bat da, eskulangileriatik gero eta hurbilago daudenak”), poetez baino, diot, gure bertsolaritzaz gogoratu naiz pasarte hau irakurtzean (poesiak, azken batean, aspaldi utzi zion itsasaldien taulak bertsotan ipintzeari…).

Nire azkeneko hitz hauek demostratzen dute zentzakaitza naizela, eskas nabilela abertzaletasunean, eta, gainera, ez dagoela ikusi nahi ez duen itsua baino okerragorik, noski. Baina, hala ere, disfrutatu egin dut duela bi mila bostehun urteko Perinolaren iragarpen huts egindakoarekin.

Irudia