Zantzu gehiago literatura-osteaz

Aspaldi dakigu idazlearen zereginak literaturatik haraindi (eta honaindi) zabaltzen ari direla etengabe, ekidinezina dela literaturaren disoluziorako jitea. Ezin da bizi literatura idaztetik soilik, eta idazlearen ardurak biderkatzen dira, (auto)promoziora bideratutakoak batez ere. Idaztea ez da, inondik ere, nahikoa.

Ezta, antza denez, idaztetik eta argitaratzetik eroso bizi daitezkeen pribilegiatu gutxientzat ere. Lehengo egunean apokaliptiko ipini ohi nauten “kultura albiste” hoietako batek egin zidan jugularrera salto The Guardian egunkariaren orrialde digitaletatik: Haruki Murakami idazle japoniarrak bere tixerten lerro propioa abiatu du Uniqlo moda enpresa multinazionalaren eskutik; kamiseten iruditeria Murakamiren obran zehar garatutako topikoek daukate oinarri, zer esanik ez.

AMAIERA hurbil dagoela ondorioztatu nuen. Literaturarena, behintzat.

Literatura-ostea zer izango den erakusten diguten zantzuetako bat gehiago zela begitandu zitzaidan. Idazleez (eta idazleekin lotutako merchandisingaz) beteriko mundu bat, baina (zinezko) literaturarik gabekoa.

Gero, hotzean, gauzak hobeto pentsatzeko astia izan nuen, ohi bezala. Alde batetik, Murakamiri diodan tirriatxoak izango zuen zerikusirik, noski, nire erreakzio emozionalegiarekin: lagun ustez liraturzale batek, oso aspaldi, Tokyo blues ezin melengagoa biziki gomendatu zidanetik, ezinezkoa zait sinestea egilea goi literaturaren alorrean kokatuta egon daitekeenik (Nobel sarirako hautagaitza iraunkor eta guzti!), eta ondoren (konfirmazio edo lehen inpresioaren errefutazio bila) egin ditudan saiakera gero eta urriagoetan (hoietako bat euskal militantismo hutsez, Ibon Uribarrik itzulitako eta Ereinek 2009an argitaratutako Gauaren sakonean pastitxe sentimentalari aukera bat eman nionean bezala) nire iritzia berrindartzea baino ez dut lortu. Orduz geroztik literatur munduko bluff nagusienetakoa bihurtu zen niretzat Murakami, sektorean gaizki joan daitezkeen gauza askoren haragitzea. Tokyo blues gomendatu zidan lagun harengan, bestalde, konfiantza (literario) guztia galdu nuen.

Erregea berriro ere biluzik uzten zuela pentsatu nuen ondoren: hain zuzen ere gordetasunaren edo erreklusioaren irudi literarioa hainbeste zaindu bide duen idazle bat halakoetan ibiltzea oso da adierazgarria (are salataria); alde horretatik produktuaren irteraren harira egin zioten “elkarrizketa” promozionalak ez dauka desperdiziorik. Item plus horretarako Uniqlo bezalako enpresa batekin aliatu delarik, hots, Inditex-en edo H&M-ren bertsio japoniarrarekin, zeinaren praktika produktibo eta komertzialak bere lehiakideenak bezain zalantzagarriak baitira.

En fin.

Eta, azkenik, bururatu zitzaidan, hasieran nioen bezala, agian ez dagoela bueltarik, eta halakoetara jo beharko duela, halabeharrez, idazlearen ofizioak, are gehiago azkeneko bi krisiek (2008koak eta covidarenak) klase literarioan (batez ere klase literario ertainean) utzi dituen zaurien ostean.

Eta pentsatzen hasi nintzen, Murakamiren ildoa jarraituz gero, nolako produktuen lerroak sortu edo bultzatu zezaketen euskal idazleek (lan bat zeinetarako, ziur nago, Arantxa Tapiaren sailaren kolaborazio osoa izango bailukete gure literatur izarrek). Burura etorri zitzadan lehenengoa, zalantzarik gabe, Harkaitz Cano izan zen, moda lerro bat garatu zezakeena, nik zer dakit, Loreak Mendian-ekoekin batera, baina ez, bistan denez, tixertena (mesedez), baizik eta alkandora dotoreena, loredun edo paisley estilokoak, miniaturazko motibo caniarrekin (idazmakinak, jazz instrumentuak…). Itxaro Bordak bere gazta marka propioa patrozinatu zezakeen (adibidez, “Nire Bordattotik” izendapenean, %100 Ossau-Irati); Eusko Labeleko produktu berezien errepresentaziorako egokiak izan daitezke, ildo horretan ere, Kirmen Uribe (itsas-kontserbak) edo Bernardo Atxaga (baserriko produktu bukolikoak; mondejuak eta kutsu odoltsuagokoak literatura errural ilun edo noiragoa praktikatu dutenentzat erreserbatu daitezke, Pako Aristi edo Inazio Mujikarentzat adibidez). Miren Agur Meabek edota Alaine Agirrek, autofikziorako daukaten isuria gogoan, eta gainbehera doan gure beira industriaren altxagarri, gorputz osoko edo aurpegirako ispiluen lerro bat bultza zezaketen. Karlos Linazasororen hiperproduktibitate ospetsua Moleskine enpresarentzako erakargarri suerta daiteke, kaieren linea berezi bat sortzeko orduan (erabaki beharko litzateke ea, erabilgarritasuna lehenetsiz, koadernotxoen orriak zuri etorrko liratekeen, ala, sinbolismoari nagusigoa aitortuz, oharrez jadanik beteta salduko liratekeen…). Eta abar.

(Sare sozialen bitartez Aingeru Epaltzak galdetu dit ea zer egin dezake berak, (ustezko) literatur merchandisingaren mundu honetara egokitzeko. Nik aipatu diot Nafar Erresuma Zaharraren inguruko tixertak izan zitezkeela irtenbide bat, bere trilogiaren pertsonaietan oinarrituta, on line saltzeko, edo Nabarralde eta antzekoen saltokietan —izan ere Gasteizko alde zaharrean badago halako produktu nafar-historiko-nostalgiko retrofuturistak saltzen dituen denda bat!—. Beste aukera bat izango litzateke probatzea trekkingerako ekipamendu pertsonalizatuarekin, mendi-joentzako: Epaltza bastoiak, aleazio arinekoak, neoprenoz sendotutako heltzeko uhalekin eta lauburu irarriekin —edo, nafar boto-emaile moderatu geroabaitarra izutu nahi ez badu, eguzki-lore irarriekin…—).

Nik, nire aldetik, eta gauzak dauden bezala, ozpin marka bat garatu beharko nuke, badakit. Berez, gustatuko litzaidakeena Modenako aceto balsamicoaren bat izango litzateke, propio diseinatutako ontzi txiki-dotore berezi horietako batean, noski. Baina zalantza egiten dut ea Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumen Sailak horren internazionalista jokatu, eta halako proiektu baterako kreditu-lerroa zabalduko lidakeen. Susmoa dut, ondoroz, sagardo-ozpineko batekin konformatu beharko nintzatekeela. Bai, 70 zl. edo are litroko botila itsusi horietan saltzen den hori.

Bueno, asmatuko genuke etiketaturako zerbait erakargarria. Edo ez…

Tresna

Duela denbora bat, ia kasualitatez, Los hijos de Lemóniz lanaren aurkezpen ekitaldi batean suertatu nintzen (Espasa, 2019), Estela Baz idazle eta coacharen lehenengo nobela (Bilbo, 1966). Gaia interesatzen zitzaidan, euskal gatazkaren inguruko gaztelaniazko literaturaren Patria osteko boomtxoari tenperatura hartzeko, sikiera. Ekitaldiak Fernando Buesa Fundazioaren babesa zeukan, eta aurkezle nagusia Gaizka Fernandez Soldevilla historialaria zen, Terrorismoaren Biktimen Oroimenerako Zentro Fundazioko artxibo, ikerketa eta dokumentazio arloko arduraduna, eta azken urteotan euskal gatazkaren interpretazio historiografiko nazionalistaren –nazionalista espainiarraren– aldezle nagusienetako bat. Lemoizko zentraleko ingeniarien seme-alabei eta emazteei eskaintzen zien arreta literatur lan hark, pairatu zituzten min eta gorabeherei; izan ere, egilea bera ingeniari haietako baten alaba da, nahiz eta liburua egiteko orduan ez zuen testigantzaren edo memorien generoa hautatu, fikzioaren bidea baizik.

Ez naiz nobelaren argumentuaren xehetasunetan sartuko –edonola ere, ez dizuet batere gomendatzen, lan literario bezala–, baizik eta aurkezleak behin eta berriro erabili zuen ideia bat komentatuko: fikzioaren goraipamenarena historiaren zabalkundea egiteko “erreminta” edo “tresna” gisa, kasu honetan euskal gatazkaren ikuspegi jakin batena, bistan denez. Historialariak, beren dokumentazioarekiko eta xehetasunekiko kezka dela eta, ez dira dibulgatzaile onak izaten, Fernandez Soldevillaren ustez, eta, alde horretatik, nobelagileen lana oso inportantea izan daitekeela defendatu zuen, –kasu honetan– biktimen egoerarekin enpatizatzeko izan dezakeen ahalmenagatik, besteak beste.

Ideia ez zen une bateko burutazioa izan, antza denez, Fernandez Soldevillari argudio horiek kasik hitzez hitz errepikatuta entzun nizkiolako, hilabete batzuk geroago, Luisa Etxenikeren Aves del paraíso nouvellearen aurkezpenean (Nocturna Ediciones, 2019), hura ere euskal biolentziaren ondorioen ingurukoa –baina beste maila literario batekoa, zorionez–.

Ez ditut zalantzan jarriko fikzioak enpatia sortzeko eta errealitate historiko jakinetara hurbiltzeko eduki dezakeen ahalmenaren ingurukoak; Slavenka Drakulić idazle jugoslaviar ohiak oso ondo azaldu zuen, Donostiako Literaktumen egon zenean, Bosniako gerrako emakumeen kontrako bortizkerian sakontzeko kazetaritza-erreportajea alde batera utzi eta Han ez banengo bezala lanerako nobelaren generoa zergatik hautatu zuen azaldu zigunean: horroreen kontaketaren errepikapen akumulatiboak, une batetik aurrera, irakurlearengan eragina izateari uzteko arriskua zeukalako –hori ere, besteak beste–. Pertsonaia batengan edo batzuengan horrore horren egiazko printza batzuk kontzentratzea, fikziozko hari baten bitartez, eraginkorragoa izan daiteke, maiz.

Historialarien komunikaziorako ustezko gaitasun faltaren kontu horretaz gain –oso ondo idazten duten historialariak ezagutzen ditut, gutxiengo zabal bat diren arren, idazleen artean gertatzen den bezala alegia–, arazo batek kezkatzen nau batez ere Fernandez Soldevillaren diskurtsoan: literaturak “tresna gisa” izan dezakeen erabilerarena. Literatura kausa jakin baten zerbitzura jartzea dakarrelako horrek, eta, ondorioz, bitarteko hutsa bihurtzen duelako, helburu izan beharrean. Eta idazleari inposatzen diolako, inplizituki, literaturatik kanpoko gidaritza bat –Drakulićen kasuan gertatzen ez zen zerbait, bide batez esanda–. Fernandez Soldevillak berak joan berri den udan programatuko ikastaro baten helburuek argi eta garbi erakusten dute: “El encuentro Tiempo de contar. Literatura, televisión y cine ante el terrorismo tiene como propósito desvelar la mendacidad de algunas ficciones y discursos que tratan del terrorismo y alentar narrativas veraces” –aitor dut “mendacidad” horrek asko kitzikatzen nauela, eta kasik horregatik bakarrik ekarri dudala hona aipua–.

Inpresio bera hartu nuen Sorturen lehenengo presidente (2013-16) izandako Hasier Arraiz filologoaren (Gasteiz, 1973) Maitasun keinu bat besterik ez euskal literatura garaikidearen inguruko saiakera irakurtzean (Erein, 2019; Los hijos de Lemóniz bezala, aurretik joan dadila, ez dizuet bereziki aholkatzen). Izan ere, hori izan zen gehien egin zidana kirrinka liburuan, euskal literaturaren “belaunaldi berria” (sic) definitzeko argudio heterogeneo eta kontraesankorren gainetik –alibi huts bat, azken batean, hortik abiatuta Kirmen Uriberen figuraren neurriz gaineko goraipamena altxatzeko–, eta, orobat, gure iragan hurbilaren orrialde jakin batzuk bizkorregi pasatzeko aurkezten duen presaren gainetik –horren ohikoa gure gizartean, eta ez soilik ezker abertzale ofizialaren aldetik, GAL auziaren berpizkunde laburrak, CIA dela medio, ondo baino hobeto erakutsi zuenez–. Ez, gutxien konbentzitu ninduena izan zen etorkizuneko Euskal Herria eraikitzeko lehengai sinbolikoak –anitzak eta progresistak, zer esanik ez– ekoizteko euskal idazleari esleitzen dion zereginarekin daukan tema, aldarrikatzen duen “nazio kontakizun berri” horretarako “erreminta kontzeptualak, poetikoak eta estetikoak” sortzeko hain zuzen ere. Ez dagoena horren urrun, azken finean, postmodernismoaren Thermomixetik igaro ondoren bada ere, Txillardegik euskal idazlearentzat aldarrikatzen zuen paper politiko zehatz hartatik, Bernardo Atxagarekin 1985ean Bilbon izan zuen eztabaida famatuan (*).

Milan Kunderak defendatzen duen bezala, hausnarketa nobeleskoa –baina fikzio literario guztiari aplika dakiokeela uste dut–, “basatiki independentea da aurrez pentsatutako ideien sistema ororekiko; ez du epaitzen; ez ditu egiak aldarrikatzen; galdetu egiten dio bere buruari, harritzen da, zundatzen du; [eta] forma ezberdinenak bereganatzen ditu: metaforikoa, ironikoa, hipotetikoa, hiperbolikoa, aforistikoa, komikoa, probokatzailea, fantasiazkoa” (El telón, Tusquets 2005). Azken batean, “nobela batek”, erantzuten zion idazle txekiarrak berak Philip Rothi elkarrizketa batean, “ez du baieztapenik egiten: nobela batek galderak bilatu eta planteatzen ditu” (El oficio: un escritor, sus colegas y sus obras, Seix Barral 2003). Hemen ere egokiak izan daitezke Ursula K. Le Guinek “Konfiantza kontu bat” artikuluan idatzitakoak, jadanik erabili nituenak blog honetako sarrera batean bertan eta, ondorioz, ez ditudanak hemen atzera errepikatuko. Edozein modutan ere, hori guztia, nire aburuz, nekez ezkontzen da ondo literaturari kanpotik ezarritako edozein helburu erabilgarrirekin, Fernandez Soldevillak edo Arraizek desio luketen bezala.

Ildo horretan, nahiko bat nator Ana Malagon idazleak zioenarekin: “Artean ez dago zergatik funtzio bat bete behar, nire ustez. (…) Utilitarismoaren garai hauetan ezertarako balio ez duten gauzek ez dute prentsa ona, baina maiz pentsatzen dut ezertarako balio ez izateak zerbaiti gerta dakiokeen gauzarik baliogarriena dela. Okerragoa dela funtzio bat bete nahi eta ezin izatea. Eta are okerragoa, okerreko funtzioa betetzea” (Berria, 2018-VI-3) (**).

Literatura, tresna, erreminta izatekotan, izan dadila ustekabean, eta, ahal dela, erabilera anitzekoa, suitzar laban horien antzera. Albo kalte –edo onura– bezala, gehien jota.

Sekula ez programa baten fruitu –ziurrenik– antzu.

(*) Artikulu honen lehenengo bertsioa idatzi nuenean ez neukan irakurrita Iratxe Esparzak Maitasun keinu bat besterik ez lanari Gara egunkarian egin zion kritika, non Txilladergi-Atxaga auzi berari egiten baitzion erreferentzia zuzena, esanguratsuki. Beraz, Arraizen desadostasun mingotsak desadostasun, lotura hori egin izanak ez dirudi horren lekuz kanpokoa, gutxienez biri bururatu bazaigu…

(**) Bide batez, kurioski –edo ez–, nahiz eta adinaren aldetik aipatzen dituen beste batzuek baino gehiago egingo lukeen bat Arraizek darabilen talde-kontzeptuarekin, eta nahiz eta azken hamarraldiko euskal produkzioaren bi ipuin liburu nabarmenetarikoen egilea izan, Malagonek (Donostia, 1978) ez du Arraizen kanon “belaunaldikoian” lekurik ere merezi… Arraizen programa kultural-politikoan kabitu zedin hura tolestea zail samarra zelako? Ez saiakeran aipatzen dituen beste egile batzuk baino askoz ere gehiago, esango nuke…

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko uztailaren 4an].

Fantastikoaz

Euskal literatura garaikidearen historian une bat egon zen zeinetan ematen baitzuen fantastikoak garrantzi berezia irabaziko zuela, gure letra berrituen osagarri ezinbesteko bihurtuko zela. Kafka, Calvino, Cortázar, Borges eta enparauen eskutik berrikuntza heldu zen, euskal ipuingintzara bereziki, eta generoaren aldaera desberdinen zaleok biziki poztu ginen Joseba Sarrionandiak, Bernardo Atxagak, Mayi Pelotek, Juan Garziak edo Karlos Linazasorok, besteak beste, egindako ekarpenekin, 1980-90 hamarraldien arteko buelta loriatsu hartan: euskal literaturak, azkenik –eta eskaintzaren aldetik bederen–, Munduko Letren Errepublikaren trena harrapatu zuenekoa.

Gero –zilegi bekit neurrigabeki sinplifikatzea– Carver iritsi zen eta ildo hori menostuta geratu zen gure literaturan: errealismoa nagusitu da, nabarmen, azken hamarraldi hauetako euskal unibertsoan –ingurukoetan bezala, bestalde: ez gara horren berezi eta orijinalak–. “Errealismoa”, fikzioaz ari garenean, beste konbentzio bat baino ez dela ahaztuta, “fantastikoa” bezain formulaikoa izan daitekeena. Hurrengo urratsa, zer esanik ez, “zintzotasun literarioaren” oldarrarena izan da, egotismoaren ordaina den auto-errealismoarena –autofikzioak ez ditu ia sekula elementu fantastikoak barneratzen–, eta are “ez fikzioa” delakorena. Baina horretaz hitz egin dut gehiagotan, eta ez dut hemen alamena ematen jarraitzeko asmorik –gaurkoz bederen–.

Horregatik guztiagatik bakarrik oso seinale ona iruditu zitzaidan Urt Zubiaurreren lehenengo ipuin liburuaren kaleratzea, Izenik gabeko lurrak (Erein, 2016); lan bat, tamalez, oihartzun berezirik gabe pasatu zena gure kulturaren erakusleihoetatik –hots, ohikoa dena baino oihartzun txikiagoarekin–. Opera prima gehienei dagozkien gorabeherak alde batera utzita, aire freskoaren arnasaldi bat iruditu zitzaidan –ados: barka  metaforagatik– egileak bertan darabilen fantastikorako hurbilketa, kontzientea, eraginkorra, lotsarik gabekoa, klasikoa bezain berritua: fantastikoa ez da, generoko idazle onengan bezala Zubiaurrerengan, errealitatetik eskapo egiteko bide bat, egiari –batzuetan egia sakonei– tamaina hartzeko beste modu bat baizik. “Bakardadea”, “Zoroarena” eta “Zama” bezalako narrazioak irakurtzea besterik ez dago horretaz jabetzeko.

Antzeko zerbait gertatu zitzaidan Pasazaite argitaletxeak egiten dizkigun opari eder horietako batekin: Hassan Blasin-en Kristo irakiarra bildumaz ari naiz (2017). Ekialde Hurbileko egoera belikoa hain da lazgarria ezen ematen baitu, hala ipuin horietan nola gaztelaniaz aurki daitekeen El loco de la plaza Libertad liburukoetan (Galaxia Gutenberg, 2015), fantastikoaren erabilerara baino ezin duela jo jazotakoa minimoki ulergarria egin dakion idazleari –eta baita irakurleari ere–. Blasinek berak iradokitzen du, elkarrizketa batzuetan, Irakeko gerra eta gerraostea amesgaizto bat izan direla, eta, beraz, amesgaiztoetako elementuekin baino ezin direla kontatu; naturaz gaindiko –edo azpiko– xehetasunek eragin ohi duten disonantziek beste dimentsio bat hartzen dute izugarrikeria haien guztien erdian. Izugarrikeria batzuk, bide batez esanda, ez direnak mugatzen gerra “urrun” haietara: gure Europa gotorlekura sartzen saiatzen diren errefuxiatuen istorioak ere elementu fantastiko esanguratsuez zipriztinduta ageri dira –Blasin berak, egun Finlandian bizi denak, Turkiako eta Bulgariako mugetan barna egin behar izan zuen, luze, ibilbide klandestino eta, gu europarrontzat, ezin lotsagarriago hori–.

Julio Cortázarrek Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko ikasleei 1980. urtean eman zizkien eskoletan esan zuen bezala: “Nik maite dudan fantasia, fantastikoa, imajinagarria, zeinarekin neure obra egiten saiatu bainaiz, inguratzen gaituen errealitate hori argiago eta indartsuago proiektatzeko balio duen guztia da, funtsean”.

 [Artikulu honen bertsio laburxeago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko apirilaren 28an].

aszensore fantastikoa

Zer itxaropen egon daiteke?

[Iritzi-testu honen ahozko bertsioa Hala Bedi irratiko Araba Hizpide saioan irakurri nuen 2017ko urtarrilaren 10ean].

Joan den igandean Berria egunkariak Bernardo Atxaga idazleari egindako elkarrizketa luze eta mamitsu bat eskaintzen zigun, Gorka Erostarbe kazetariaren eskutik. Euskal kulturaren egungo bidegurutzeari buruzko ideia zorrotzak botatzen ditu (adibidez, itzulpengintzaren zentraltasunari dagokionean), eta eztabaidarako perla ederrak hezkuntzaren paperaren inguruan (subjektu politikoa sortzeko eduki beharko lukeen gaitasunaz, esate baterako); argi dago gogo pizgarria suertatu dela, eragin dituen tuit-kopurua kontuan hartzen badugu, edota  Lander Garroren iritzi-artikulu orobat interesgarria, Erlea auziari buruzkoa. Baina badago puntu bat zeinetan Atxagak esandakoek bereziki egiten didate kirrinka, kritikaren inguruan ari denean. Gurean behin baino gehiagotan errepikatu den ideiaz mintzatzen da, kritikaren ezintasunarenaz: “halako tamaina txikiarekin, halako perimetro urriarekin, ezinezkoa da kritika. Ezinezkoa da ideien kontrastea, ezinezkoa da egiaren esatea ere. Hori da gure arazo nagusia”. Eta zehazten du ez dela ari bereziki literatur kritikaz (“ez naiz batere ari literaturari buruzko bigarren mailako diskurtsoez. Batere ez zait inporta hori. Hori gure gizartean oso fenomeno marjinala da”), baizik eta hizkuntza eta kultur politika mailakoaz, zeinari buruz adibide lauso batzuk ematen baititu.

Kontua da, elkarrizketak aurrera egin ahala, haren ibilbide literarioak jasotako kritiken inguruan galdetzen diola Berriako kazetariak: nola, alor akademikoaren eremu batzuetatik, kanpora begira aritu izana leporatu zaion. Eta hor Atxagak, agian nahi gabe, baieztatzen du aurretik esandakoa, gure txikitasunak ezinezkoa egiten duela kritika. Eta, aldi berean, ukatzen du ez zaionik batere axola, gorago aipatu bezala, zeren eta egiten duen operazioa da kritika horiei balio guztia kentzea: “Egin dizkidaten kritika horiek kalumniaren kategorian kokatzen ditut”. Kalumniarenean, alajaina. Ba niri hitz hori, zer nahi duzue esatea, potoloegia iruditzen zait. Euskal munduan ohikoa den bezala, izen-abizenak ez dira esplizitatzen, baina ez da zaila ondorioztatzea Ur Apalategi edo Joseba Gabilondoren ikerketez ari zirela, edo hori uste dut nik behintzat; oinarri bibliografiko eta teoriko ugari izan ohi duten lanak, bide batez esanda. Kritika batzuk zeinekin ados egon zaitezkeen ala ez (ni, adibidez, Gabilondorenek ez naute sobera konbentzitzen), baina “kalumniatzat” jotzea gogorregi iruditzen baitzaizkit, oro har…

Hots, euskal idazlerik ezagunenak, saltzaileenak eta nazioartekoenak berak, literatur hierarkian goi-goian dagoenak eta, beraz, ikuspuntu guztietatik egoera sendoena duenak ez badu kritikarik onartzen batere, eztabaidarako edozein bide mozten badu horren gogor, zer itxaropen egon daiteke, gurea bezalako mundu estuan, benetako kritika izan dezagun?

Ba ez asko, ziurrenik. Ez literaturaren alor marjinalean (horretan, izaera marjinalaren kontuan, bat nator Atxagarekin), ezta, imajinatzen dut, bestelakoetan ere.

maori

Zergatik ez nauen konbentzitu “Nevadako egunak”-ek

1.- Badakit gaizki egiten ari naizena, batez ere orain, eta are gehiago kontuan hartuta azken urteotan burutu ditudan “ukalondo-sartze” sonatuak, Kristalezko begi bat liburuarekin egin nuena bezala, hots, azken denboraldiko euskal literaturako lan iruzkindu eta laudatuenarekin, egilearen eta bere zale ugarien betiereko estimua irabaziz bide batez. Baina agian hauxe da hain zuzen unea, aurrekoan bezala nire iritzia gehiengoarena izateko inolako arriskurik ez dagoenean.

2.- Hala baita: Nevadako egunak, Bernardo Atxagaren azkeneko liburuak (Pamiela 2013), egileak eta bere familiak Estatu Batuetako Renon 2007ko abuztutik 2008ko uztailera egindako egonaldiaren kronika fikzionatuak (besteak beste), ez ninduen konbentzitu, batez ere irakurri nuen lehenengo aldian. Akaso, aitor dut, itxaropen handiak ipinita neuzkalako lan horretan, argitaratu aurretik iritsi zitzaizkidan albisteengatik: fragmentarioagoa izango zela, kronikatik bazuen arren ipuingintzak presentzia berezia izango zuela bertan, etab. Atxagaren ipuingintza bereziki estimatzen dudanez (Gizona bere bakardadean eta Soinujolearen semea nobela onak iruditzen bazaizkit ere, beti pentsatu dut prosaren alorrean Atxagaren benetako bokazioa ipuingilearena dela, bere hitzaldi eta saioetan behin eta berriro frogatu digun bezala), irrikaz espero nuen liburua. Agian ikasi behar dudan gauza bat da, liburuak irrikaz ez itxarotea. Liburuak, ez eta bestelakoak ere…

3.- Edonola ere, bigarren irakurraldian (hori ere aitortu behar dut) gusturago geratu nintzen. Alde batetik (eta horregatik ez zitzaidan batere kostatu bigarren aldiz ekitea) Atxagaren prosak euskal literaturan aurki daitekeen xamurrena eta eraginkorrena izaten jarraitzen duelako: zaila dirudiena erraza bihurtzen du egileak, eta hori ez da meritu makala, lan metatu asko baitago horren atzean. Baina ez bakarrik horregatik: bigarren irakurketak, esaterako, agerian utzi zizkidan pasarte ezberdinen artean loturak eta oihartzunak ezartzeko egileak erabili zuen aldamiaje sotila: horrek ere, deskubritu nuen, laguntzen du liburuaren jarioa trabagabe bilakatzen. Eta berriro ere disfrutatu nuen lehenengo irakurraldian bereziki onak iruditu zitzaizkidan narrazioekin: “Borrokaria” saileko lehenengoa (“Paulino Uzcudunen aita gogoan”, 118 eta hur.), “Salvador Dalíren egunerokoaren irakurketa (ipuin siniestroa)” (288 eta hur.), eta indigenen lurretan zehar egindako bidaia larrigarria, zeinetan narratzailea eta bere familia gasolinarik gabe geratzeko zorian baitaude ezerezaren erdian (“L.-ri mezua. Kayenta (Arizona), 2008-03-26”, 315 eta hur.); oroitzapenetan oinarritutako narrazioetatik kronikaren enbor nagusitik at geratzen den narratzailearen amaren ingurukoa azpimarratuko nuke, “Azken pieza” atalekoa hain zuzen, batez ere herriko eta Eibarko kontuei buruzkoa. Lehengo egunean adiskide on batek komentatzen zidan Julian Barnesen liburuei buruz, hobeak edo ez horren onak izanda ere (nahiko idazle gorabeheratsua iruditzen baitzaigu Barnes) beti egiten dutela konpainia, eta hori gertatzen zaie Atxagarenei ere, konpainia ona direla. Are gehiago, honek bezala, irakurlea horren erraz eramateko dohaina izanda.

4.- Arazoa izan dut liburuak eramaten nauen lekuarekin, ordea. Ez baitut oso argi ikusi nora daraman Nevadako egunakek. Agian generoen aniztasunagatik da: une batzuetan kronika gailentzen da, beste batzuetan nobela, beste batzuetan oroitzapenen bilduma, edo egunerokoa; saiakera edo hausnarketa laburra ere presente dago; ametsen kontaketak ere badauka bere lekua. Nahiz eta publizitateak (gaztelaniazko edizioaren kasuan batez ere) eta liburuaren beraren azkeneko parteak nobela nagusitzen dela ematen duten aditzera. Eta nobelak, edo nobelaren zati esanguratsuenak behintzat (Renon narratzailearen bizitokiaren inguruan gertatzen diren bortxaketa, bahiketa eta hilketen inguruko intrigazko tramak, Brianna Denison neska gaztearen benetako gertakariaren inguruan antolatua), nire ustez, ez du funtzionatzen: oso tantaka eskaintzen zaigu hasieran (hainbeste ezen lehenengo pasadan, apenas ohartu nintzen: bigarren irakurketan adiago egon nintzen seinaleekin), azelerazio-kolpe bat jotzen zaio liburuaren azken laurdenean, eta modu aski traketsean (“Azken afaria Renon” atalean, 389 eta hur.) ematen zaio askapena. Genero-literatura egitea oso ariketa zaila izan daiteke, eta apika egia da Atxagari ez zaiola gehiegi interesatzen, baina behin horretan sartuta irudipena daukat beste koska bat estutu zezakeela alor horretan (Gizona bere bakardadeanen egiteko gai zela frogatu zuen bezala, alegia).

5.- Onartzen dut bestalde (eta hau agian nire arazoa da) eragozpenak dauzkadala, oro har, bidaia-literatura dei daitekeenarekin, nahiz eta badakidan sinplifikatzen ari naizela, liburu honen kasuan (kontuaz mintzatu naiz jadanik, adibidez “Bidaia-literaturaren aurka” artikuluan, Animalia disekatuak, Utriusque Vasconiae 2005, 47-50): gaur egungo garaietan gero eta zailagoa bihurtzen ari da hitzaren bitartez paraje baten berri ematea, are gutxiago Estatu Batuak bezalako eszenatoki eta gizarte batena, zeinari buruz informazio asko baitaukagu, mila bidetatik iristen zaiguna. Gogorarazi zidan, neurri batean, duela urte dezente Paloma Díaz-Masek argitara emandako Una ciudad llamada Eugenio (Anagrama, 1992), Estatu Batuetako unibertsitate bateko egonaldiaren notiziaren inguruko liburu bitxia eta, nire ustez, huts egindakoa. Lan hartan bezala, narratzailearen kronikak ez digu ia ezer deskubritzen (ez behintzat niri), eta, kenduta pasarte batzuk (zeinetan narratzaileak tentsioa injektatzen asmatzen baitio bidaiaren kontaketari, aipatu “Kayenta (Arizona), 2008-03-26” horretan bezala), irakurleak inpresioa har dezake ez diotela ekarpen berezirik egiten lanaren garapenari (horretan paradigmatikoa iruditzen zaizkit, esate baterako, “Sonic Arrow ibilgailuaren bila” atala, 97 eta hur., edo San Franciskorako bisita, 226 eta hur.); paisaien deskripzioaren epikak, gainera, ez nau sekula gehiegi hunkitu. Bidaiaren kronika, ordea, liburuaren bizkar-hezurretako bat da, eta, ondorioz, nekez saihestu dezake irakurleak. Eta niri oztopo bihurtu zait, behin baino gehiagotan. Bestalde, bidaia-liburuarekin nolabait lotutako kronika politikoak (Obamaren eta Clintonen mitinen ingurukoak, edo “terrorearen aurkako” gerrako soldaduaren hiletarena) nahiko interesgarriak dira, eta eskertu behar zaio Bernardo Atxagari egunkarian argitaratu bezala kontserbatu izana, frogatzen dutelako oso bista ona duela (Obamari buruz ematen duen iritzia oso da zorrotza, eta Berriako jatorrizko kronika bilatzera abiatu nintzen, ikusteko ea pasatutako denboran zer edo zer erantsi ote zion, baina oso zintzoki jokatu du egileak, eta, edukiaren ikuspegitik, hantxe dago dena). Baina, berriz ere, liburutik “atera” naute, neurri batean, haietara iritsi naizenean.

6.- Badaukat beste arazo generiko bat liburuarekin. Argitaletxeak, prentsak eta kritikari batzuek azpimarratu dute egilearen liburu “pertsonalena” dela, eta, izan ere, ez litzateke lekuz kanpokoa “niaren literaturen” markapean ezartzea, neurri batean eta parte zabal bati dagokionean behintzat. Izan ere, egileak berak azpimarratu du inoiz (batzuetan benetako izenak eta beste batzuetan fikziozkoak erabiltzeari buruz) badagoela kronikaren partea eta nobelaren partea, nolabait, eta horrek ezberdin jokatzera eraman duela kasu batean eta bestean. Eta irudipena daukat alor biografikora, “benetan gertatutakora” edo nolabaiteko “egiara” (are egia historikora) hurbiltzeko ahalegin horrek, oztopoak ipini ahal izan dizkiola alde nobeleskoaren garapenari, edo garapen posibleari behintzat. Adibide bat Paulino Uzcudun boxeolariaren istorioarekikoa iruditzen zait: “Borrokaria” osatzen duten hiru azpiataletan hobekien funtzionatzen duena, nire ustez, gorago aipatutako aurrenekoa litzateke (“Paulino Uzcudunen aita gogoan”), hots, ipuin tradizionalen ildoa maisuki moldatuz probesten duena (iruzkin hau idatzi ondoren ohartu naiz El Culturaleko Ricardo Senabreren iritziarekin nahiko bat natorrela puntu honetan); hurrengo biek, ordea, ez zidaten arrasto bera utzi: ez “Borrokaria prentsaren aurrean” grisak (Renotik hurbil 1931an Uzcudunek emandako prentsaurrekoaren berreraikuntza, 129 eta hur.), ezta “Paulino Uzcudunek utzitako irudiari buruzko gogoeta” ere, Estatu Batuetatik eta batez ere gerra zibilean eta lehen frankismoan Uzcudunek utzitako arrasto ilunaren inguruko hausnarketa laburra (135 eta hur.), zeina irakurle hau behintzat gosez utzi baitzuen, horren garapen narratiboa (ipuin moduan, edo are nouvelle gisa) literarioki urrunago hel zitekeela iruditzen baitzait. Baina Atxagak berak aipatu izan du inoiz gauza batzuk (gerra garaiko eta osteko errepresioarekin lotutakoak, aditzera eman duenez) ezin direla oraindik argi kontatu: agian hortik istorioa beste bide batetik narratzeari uko egiteko erabakia; nik, ordea, fikzioaren bitartez kontatzeak merezi zezakeelakoan nago, horrela “Borrokaria”-ren hasiera bikaina biribiltzeko. Oro har antzeko gertatzen zait La Salle eskola garaiko kirol oroitzapenekin eta guatekeetako eta lehen maitasunezko girokoekin: zer edo zer falta zaie, klik bat, norabide bat liburuaren planaren barruan, guztiz biribil gertatzeko (nahiz eta bertan benetako perlak aurki daitezkeen, narratzaileak maite duen neskarekin hizpidea izateko bere lehengusuaren heriotza tragikoa “erabiltzen” duenean bezala: “Lasaitu egin nintzen. Cornelierekin neukan arazo bat hizketarako gaia zen. Jose Franciscoren heriotzak lagundu egingo zidan gure aurreneko hitzorduan”, 203 orr.). Eta berdintsu, orobat, Policarpo eta Adrianen istorioarekin (335 eta hur.), zeinaren estatusa (niri behintzat) ez zait oso argi geratu “kronika/oroitzapenaren aldearen” eta “nobelaren aldearen” artean: kasualitateen metaketak eta (une batzuetan) dramara gehiegi lerratzen den tonuak eragozpen gehiegi jartzen dizkiote, kasu horretan, egiantzekotasun literarioaren lorpenari. Bestalde, bidaia literatura, kronika pertsonala eta egunerokoa gurutzatzen diren puntuan idazleak izan dezake, maiz, gertakari guztiei garrantzia berdina emateko tentazioa, literatur ikuspegitik ekonomikoa suerta ez daitekeena, batzuetan: halako inpresioa hartu dut pasarte zenbaitekin, gorago aditzera eman dudan bezala. Baina, berriz ere, hauek guztiak nire keriak izan daitezke: nobelaren bila (fikzioaren egiaren bila) gehiegi abiatutako irakurle baten keriak alegia.

7.- Heriotzaren presentziak liburu guztia zeharkatzen du, eta hunkigarria da, batez ere narratzailearen gurasoen ingurukoaz ari denean. Baina kontaketak ez du galtzen horregatik naretasuna, niri benetan erakargarria egin zitzaidan zerbait, bigarrenez irakurtzean batez ere. Beste presentzia handia beldurrarena da, ordea: narratzaileak Estatu Batuetako gizartearen egungo eraketak transmititzen dio beldurra islatzen du behin eta berriro, liburuan zehar (gehienetan, baina ez soilik, aipatu intrigazko trama nobeleskoarekin lotuta). Eta esan beharra dago modu eraginkorrean azalarazten duela kontakizunean zehar, detaile askorekin (familiak logelen disposizioa aldatzen duenean bezala, besteak beste). Baina, aipatu ditudan beste gai batzuekin gertatzen den bezala, beldurrarena noraezean gelditzen da, neurri batean, liburu honetan, eta, gainera, niri erreparo ideologiko pixka bat eman dit presentzia horren trataerak: beldurra, totem estatubatuar hori, nonahi azaltzen da, baina apenas jartzen da zalantzan nobelan zehar; narratzaileak onartu egiten duela esango nuke, ez duela horren inguruko hausnarketan edo kritikan sakontzen, eta egiten saiatzen denean (basamortuko presoen inguruko pasartean eta horren ondoriozkoetan, 44 eta hur.) ez dituela gauzak argiago uzten. Finean, egoeraren onarpen bat dagoen inpresioa eman dit, eta amaierako atalak (“Albisteak”, coda gisa funtzionatzen duenak, 435 eta hur.), soilik Brianna Denisonen hiltzailearen atxiloketaren, epaiketaren eta heriotza-zigorraren inguruko egunkarietako berriez osatuta dagoenak, hori konfirmatu egin zidan, neurri batean. Hots, inpresioa izan dut kontserbadurismo kutsu batekin topo egin dudala testuinguru horretan, eta horrek deseroso sentiarazi nau, tamalez.

8.- Hau guztia lagin bat besterik ez da, noski. Liburu luzea da, landua, eta ertz asko dituena: argi daukat horietako gutxi batzuei baino ez diedala heldu iruzkin oso partzial honetan.

9.- Baina, nire iritzi gorabeheratsua alde batera utzita, zinez poztu nau liburuak 2014ko Euskadi Saria eraman izanak (nire hautagai nagusia beste bat zen arren, Xabier Montoiaren Azken afaria, baina argi dago oso gutxitan asmatzen dudala sariekin: epaimahaietan aritu naizenean nik proposatutakoek ez dute ia sekula suerterik izan…). Eta poztu egin nau (liburuaren azken aldiko errekonozimendu orokorrak bezala) frogatzen duelako, neurri batean, Atxaga hor dagoela oraindik, eta ni Atxaga behar dugula pentsatzen duen horietakoa naiz. Eta bazter batzuetan egosten ari ziren nolabaiteko konspirazioaren teoriaren inguruko hipotesiei ere arnasa kentzen dielako, Atxaga baztertuta edo modaz pasata ote zegoen planteatzen zutenak eta nik, haien berri izan nuenean, sinesgogortasun ez gutxirekin hartu nituenak: Atxagak gure nazioarteko idazlerik sarituena eta itzulitakoa izaten jarraitzen baitzuen, eta gure artean oihartzun handia izaten (bere hitzaldi eta emanaldietara joatea besterik ez dago frogatzeko deialdi-botere handia daukala beti ere). Ez, nik uste dut hasierako harrera ustez epel hura Atxagaren figurari zaion errespetu handiarekin dagoela lotuta, hain zuzen ere, eta ez Atxagaren kontrako ezkutuko kanpaina batekin. Esango nuke euskal irakurle gehienak, guztiak ez esatearren, desiratzen geundela Atxagak obra handi bat argitara zezan, eta hasierako irakurle batzuek atzera egin genuela halakorik aurkitu ez genuela begitandu zitzaigunean.

Izan ere, nik ia hamar hilabete eman dut artikulu hau idatziko nuen ala ez erabakitzen.

DSCN2750[1]