Fantasia historikoen fantasiaz

Batzuetan irudipena daukat streaming plataformak bihurtzen ari direla, pixkana, garai batean sutondoa, balbulazko irrati-aparatu handiak edo telebista zirena: familia biltzen den guneetako bat, nahiz eta telebistak, pantaila gisa definituta, jarraitu dezakeen funtzio hori betetzen –ez, ordea, eduki moduan: telebista, kasu horretan, plataformetan dauden filmak, sailak eta dokumentalak nahierara ikusteko garraiobidea besterik ez da, kasurik onenean, ez programazio baten arabera ordu finkoetan antolatutako saioen segida zaharruno hura…–.

(Hori bai: horretarako behar da politika zorrotz bat jarraitu eta ordenagailu eta telefono bitarteko streaminga saihestea, plataformak telebista aparatuarekin lotuz: zenbat eta handiagoa, hobe. Ez soilik irudiaren eta soinuaren kalitate kontuengatik, baizik eta, batez ere, esperientzia kolektibo gisa iraunarazteko. Ahal den neurrian, behintzat).

Halako azkenaurreko esperientzia, aita-alaba loturak estutzeko helburuarekin, Bridgerton sailaren lehenengo denboraldiarekin izan dugu (Chris Van Dusen-en zuzendaritzapean, Netflix, 2020, nahiz eta, berez, ziurrenik zehatzagoa izango litzatekeen esatea Shonda Rhimes “faktoriako” produktu bat dela, Greyren anatomia telesail famatuaren ekoiztetxe berekoa, besteak beste; frogatzen saiatuko naizen bezala, hori ez da bigarren mailako xehetasun bat).

Ikusi ez dutenentzako, telesaila, itxura batean, drama historiko bat da –ingelesez “period drama” deitzen den horietakoa, alegia–, 1813ko Londresen kokatua –nagusiki–, George III.aren Erregeordetzaren garaian alegia. Produkzioa estatubatuarra den arren, emaitza filmikoa alor horretan britainiarrek –batez ere BBCk– lortutako girotze lan finekin parekatu daiteke, hala kokalekuei nola jantzien oparotasun koloretsuari dagokienean. Azken finean, gure gurasoek esango zuketen bezala, “amodiozko eta luxuzko” telesail bat da –”amor y lujo”– , Ingalaterrako gortearen inguruan biltzen zen aristokrazia gorenari buruzkoa, eta zeinetan, gure alabek esango luketen bezala, “saltseoa” baita nagusi –endredu erromantiko-sexualak, alegia–. Aktore nagusia, Hastings-eko dukea gorpuzten duen Regé-Jean Page, ikaragarri beroa dago –gure nerabezaroan “buenorro” esango genukeen–, eta aktoresetako batzuk ere ez dira makalak, alde horretatik.

Bridgerton, goi-kulturaren ikuspegitik, ezin da plazer hobendun gisa baino kontsumitu: azken finean, alibi bezala Jane Austen-en eleberrien tradizioan oinarritzen bada ere –bai kokapen historikoari kasu egiten badiogu, bai tramaren motor nagusia den ezkontza-merkatuaren gorabeherez ari bagara–, emaitza Corín Telladoren edo Jazmín saileko nobelen parekoagoa da, berez; ez alferrik dago oinarrituta ildo horretako Julia Quinn idazlearen mega-saltzailearen eleberrietan –Rikardo Arregik behin bota zuen bezala, telesaila, funtsean, «Austen telezinkotuta» izango litzateke–. Eta, ados, emakumeen rola nobela erromantikoen tradizioan baino pixka bat asertiboagoa suertatu daitekeen arren, batzuetan, eta homosexualitatea bezalako gai –azpigeneroan– orain arte tabu samarrek apatxa agerian uzten badute ere, mezua funtsean erreakzionarioa dela esango nuke –Austenen nobeletakoa baino gehiago bai behintzat, eta duela berrehun urte idatzia izanaren aitzakiarik gabe, gainera–; alde horretatik ez zen alferrikakoa Greyren anatomiari egiten nion erreferentzia. Hori bai, porno soft zantzu batzuez gozatzeko, barre batzuk botatzeko eta, bide horretatik, belaunaldi-hesiaren gainetik familia-harremanak amalgamatzeko, aitor dut, parada ederra ematen du.

Telesailak badu beste ezaugarri esanguratsu bat: aktore nagusietako batzuk beltzak dira. Lehen aipatutako Hastingseko dukea bera, Londresko garaiko festa-antolatzaile bikainena zen Lady Danbury edo Charlotte erreginaren paperak –George III.aren emaztearena– afrikar jatorriko aktoreek egiten dituzte. Azken horren kasuan egon daiteke oinarri historiko ahulen bat, historialarien artean kontu eztabaidatua baita, bere arbaso portugaldarren kariaz, beltzekin identifikatutako hazpegiak izan zitzakeela erreginak –garaiko margoek ez dute halakorik ematen aditzera, behintzat, baina badakigu gorteko pintoreen abilezia noraino iristen zen segun eta ze kontu disimulatzeko…–. Edonola ere, nekez aurkituko genituen, halako balizko salbuespenak salbuespen, arrazializatutako pertsonak XIX. mende hasierako goi mailako gizarte britainiarrean.

Alde horretatik, egungo “epokazko” ikuskizun batzuetan afroamerikarrei edo euroafrikarrei ikusgarritasun gehiago emateko joeraren ildoan kokatu beharko genuke, nabarmen, Bridgerton telesaila; izan ere, hori da Shonda Rhimesen telesailen zigiluetako bat, arraza arteko harreman erromantikoez gain. Edonola, horren adibiderik entzutetsuena, orain arte, Hamilton musikala izan da, Broadwayko produkzio arrakastatsua (Lin-Manuel Miranda, 2015), zeinetan Estatu Batuetako lehen ogasun idazkaria izan zen Alexander Hamilton-en papera (1755-1804) aktore-kantari ez-zuriek jokatu baitute, espektakuluaren bira arrakastatsuetan –jatorrizko Hamilton, AEBtako “aita fundatzaile” guztiak bezalaxe, zuria baino zuriago zen, zer esanik ez, eta nahiz eta esklabotzaren abolizionismoaren aldekoa bide zen, bere kide batzuk bezala bera ere esklaboen jabea eta saleroslea izan zen–. Baina beste antzeko adibide batzuk ere aipa daitezke, Matt Ruff-en Lovecraft Country nobela –eta haren gainean egindako telesaila– bezala, zeinetan H.P. Lovecraft idazlearen horrorezko unibertsoaren berrinterpretazioa egiten baita, pertsonaia nagusiki afroamerikarrengandik abiatuta, 1950ko hamarraldiko eta, oro har, Jim Crow legeen garaiko arrazakeria estatubatuarra salatzeko asmoz –eta, bide batez, Lovecraft beraren arrazakeria ezagunari zaplazteko erretroaktibo eta sinboliko bezain ironiko bat emateko–. (Dena den, telesailari dagokionean, eta lehenengo atal ikaragarria alde batera utzita, aitor dut gehiago espero nuela, fantasiazko produktuen kontsumitzaile bezala…).

Joera ondo ulertzen dut, eta, neurri batean, goraipagarria iruditzen zait, ez soilik oso paper espezifikoak eta markatuak lortu ohi dituzten aktoreei bestelako erregistroetan, oraintsu arte haientzat galarazitakoetan aritzeko aukera ematen dielako, baizik eta, iraganean pairatutako bazterketa alderantzikatuz, ikusgarritasun berri bat eskaintzen dielako, talde gisa. Alde horretatik, arazorik batere ez.

Baina kezkatzen naute historiaren ezagutzan horrek ekar ditzakeen distortsio-efektuak; ikuspegi horretatik, nobela historikoek –edo pelikula historikoek– iraganaren ezagutzarako tresna bezala eragiten dizkidaten zalantzen parekoa izango litzateke kezka. Oro har, ez dut uste nobela historikoarekin lortu daitekeenik iraganaren ezaupide egoki bat, ez behintzat zientzia historikoen ekarpenak menderatzen ez dituzten irakurleen edo ikusleen artean –eta ezaupide hori dutenek, berez, ez lukete nobela historikoaren makuluaren beharrik, beraz…–. Izan ere, alderantzizkoa pentsatzen dut, ezagutza hori nahasteko eta iluntzeko balio dutela, gehiago, mota horretako produktuek, fantasia ustezko datu historikoekin dosi inespezifikoetan nahasten dituzten heinean. Alessandro Manzonik zioen bezala –eta berak oso ondo zekien zertaz ari zen, generoaren praktikatzailea izan zelako, Ezkongaiak nobela kanonikoak aditzera ematen duen bezala–, «Jakina, historialaritzan ez dira eskas gezurrak eta asmakeriak. Baina historialariaren errua da, ez generoaren ezaugarri bat. Historialari bati esaten zaionean gauzei apaindurak gehitzen dizkiela, gertakarien eta asmakizunen pastixe bat sortzen duela, norberak ez dakiela sinesgarritasunik eman ala ez, bide seguru bezain sinple batetik ekidin ahal izango zukeen zerbait egozten zaio, asmatzeari uko egitea baita errazena. Hausnartu ezazue, ordea, ea eleberri historikoaren egileak bide hori erabil dezakeen, irakurlea ez engainatzeko».

Argiago ezin daiteke esan.

Fantasia areagotuaren tanta batzuk gehitzeak, aristokrazia britainiarraren erdian partaide beltz batzuk txertatzea bezala, alde horretatik, zer kalte egin dezake?, galdetu daiteke. Agian ez asko. Baina historiaren (ez)ezagutzaren bidean urrats bat gehiago iruditzen zait, errealitatearen eta fikzioaren arteko mugak jadanik nahikoa lausoak diren garaiotan arriskugarria iruditzen zaidana.  Iraganeko esklabotzaren eta trafiko atlantikoaren auzia –eta, bide batez, gaur eguneko arrazakeria– nolabaiteko Yupiren mundu filmiko baten baitan estali dezakeen neurrian, adibidez: azken  finean, Bridgertonen erakusten zaigun gizarte-talde dirudunen aberastasunaren iturrietako batek esklabo-trafikoan, kolonietako plantazioen ustiakuntzan eta bertan ekoiztutako produktu tropikalen merkataritzan zeukan jatorria, eta zail samarra iruditzen zait atze-oihal hori aristokrata beltzen presentzia guztiz normalduarekin uztartzea. Hamiltonen kasuan, esate baterako, ziurrenik ez da bereziki inportantea, edozein estatubatuarrek dakielako Hamilton historikoaren arraza zein zen –beste kontu batzuetan agian ez dira horren iaio aterako, baina, jo eta jo aritzearen kariaz, hango oinarrizko hezkuntza sistematik pasa diren guztiak AEBko historiaren kontaera WASParen packaren jabe dira; gainera estatubatuar guztiek ikusi dute inoiz Hamiltonen potreta, bere aurpegia baita 10 dolarretako billeteak apaintzen dituena–. Baina, adibidez, gure eusko labeleko ilobak, musikala Disney +-en bitartez ikusi zutenak, harrituta geratu ziren Hamilton, berez, señoro zuri bat izan zela kontatu nienean…

Bestalde, Ana Malagonek komentatzen zidan bezala, esanguratsua da gauza hauetaz eztabaidatzea justu aktore beltzak hasi direnean mota horretako paperak jokatzen, eta ez Charlton Heston-ek Moises-ena egin zuenean (The Ten Commandmentsen, 1956), edo John Wayne-k Gengis Khan-ena (The Conqueroren, 1956), edo Elizabeth Taylor-ek Kleopatrarena (izen bereko filmean, 1963), edo Peter Sellers-ek aktore indiar batena (The Partyn, 1968). Adibide gutxi batzuk ematearren.

Agian Miguel-Anxo Murado idazleak arrazoia dauka, eta, azken finean, «anakronismoa ez da anomalia bat, iraganarekin erlazionatzeko daukagun modua baizik». Eta, ondorioz, nire historialari arima pixka bat matxinatu arren –Murado ere historialaria da, azken batean–, halakoak onartu besterik ezin ditugu egin, gehiegi larritu gabe.

[Artikulu honen bertsio askoz ere laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko martxoaren 3an]

Tresna

Duela denbora bat, ia kasualitatez, Los hijos de Lemóniz lanaren aurkezpen ekitaldi batean suertatu nintzen (Espasa, 2019), Estela Baz idazle eta coacharen lehenengo nobela (Bilbo, 1966). Gaia interesatzen zitzaidan, euskal gatazkaren inguruko gaztelaniazko literaturaren Patria osteko boomtxoari tenperatura hartzeko, sikiera. Ekitaldiak Fernando Buesa Fundazioaren babesa zeukan, eta aurkezle nagusia Gaizka Fernandez Soldevilla historialaria zen, Terrorismoaren Biktimen Oroimenerako Zentro Fundazioko artxibo, ikerketa eta dokumentazio arloko arduraduna, eta azken urteotan euskal gatazkaren interpretazio historiografiko nazionalistaren –nazionalista espainiarraren– aldezle nagusienetako bat. Lemoizko zentraleko ingeniarien seme-alabei eta emazteei eskaintzen zien arreta literatur lan hark, pairatu zituzten min eta gorabeherei; izan ere, egilea bera ingeniari haietako baten alaba da, nahiz eta liburua egiteko orduan ez zuen testigantzaren edo memorien generoa hautatu, fikzioaren bidea baizik.

Ez naiz nobelaren argumentuaren xehetasunetan sartuko –edonola ere, ez dizuet batere gomendatzen, lan literario bezala–, baizik eta aurkezleak behin eta berriro erabili zuen ideia bat komentatuko: fikzioaren goraipamenarena historiaren zabalkundea egiteko “erreminta” edo “tresna” gisa, kasu honetan euskal gatazkaren ikuspegi jakin batena, bistan denez. Historialariak, beren dokumentazioarekiko eta xehetasunekiko kezka dela eta, ez dira dibulgatzaile onak izaten, Fernandez Soldevillaren ustez, eta, alde horretatik, nobelagileen lana oso inportantea izan daitekeela defendatu zuen, –kasu honetan– biktimen egoerarekin enpatizatzeko izan dezakeen ahalmenagatik, besteak beste.

Ideia ez zen une bateko burutazioa izan, antza denez, Fernandez Soldevillari argudio horiek kasik hitzez hitz errepikatuta entzun nizkiolako, hilabete batzuk geroago, Luisa Etxenikeren Aves del paraíso nouvellearen aurkezpenean (Nocturna Ediciones, 2019), hura ere euskal biolentziaren ondorioen ingurukoa –baina beste maila literario batekoa, zorionez–.

Ez ditut zalantzan jarriko fikzioak enpatia sortzeko eta errealitate historiko jakinetara hurbiltzeko eduki dezakeen ahalmenaren ingurukoak; Slavenka Drakulić idazle jugoslaviar ohiak oso ondo azaldu zuen, Donostiako Literaktumen egon zenean, Bosniako gerrako emakumeen kontrako bortizkerian sakontzeko kazetaritza-erreportajea alde batera utzi eta Han ez banengo bezala lanerako nobelaren generoa zergatik hautatu zuen azaldu zigunean: horroreen kontaketaren errepikapen akumulatiboak, une batetik aurrera, irakurlearengan eragina izateari uzteko arriskua zeukalako –hori ere, besteak beste–. Pertsonaia batengan edo batzuengan horrore horren egiazko printza batzuk kontzentratzea, fikziozko hari baten bitartez, eraginkorragoa izan daiteke, maiz.

Historialarien komunikaziorako ustezko gaitasun faltaren kontu horretaz gain –oso ondo idazten duten historialariak ezagutzen ditut, gutxiengo zabal bat diren arren, idazleen artean gertatzen den bezala alegia–, arazo batek kezkatzen nau batez ere Fernandez Soldevillaren diskurtsoan: literaturak “tresna gisa” izan dezakeen erabilerarena. Literatura kausa jakin baten zerbitzura jartzea dakarrelako horrek, eta, ondorioz, bitarteko hutsa bihurtzen duelako, helburu izan beharrean. Eta idazleari inposatzen diolako, inplizituki, literaturatik kanpoko gidaritza bat –Drakulićen kasuan gertatzen ez zen zerbait, bide batez esanda–. Fernandez Soldevillak berak joan berri den udan programatuko ikastaro baten helburuek argi eta garbi erakusten dute: “El encuentro Tiempo de contar. Literatura, televisión y cine ante el terrorismo tiene como propósito desvelar la mendacidad de algunas ficciones y discursos que tratan del terrorismo y alentar narrativas veraces” –aitor dut “mendacidad” horrek asko kitzikatzen nauela, eta kasik horregatik bakarrik ekarri dudala hona aipua–.

Inpresio bera hartu nuen Sorturen lehenengo presidente (2013-16) izandako Hasier Arraiz filologoaren (Gasteiz, 1973) Maitasun keinu bat besterik ez euskal literatura garaikidearen inguruko saiakera irakurtzean (Erein, 2019; Los hijos de Lemóniz bezala, aurretik joan dadila, ez dizuet bereziki aholkatzen). Izan ere, hori izan zen gehien egin zidana kirrinka liburuan, euskal literaturaren “belaunaldi berria” (sic) definitzeko argudio heterogeneo eta kontraesankorren gainetik –alibi huts bat, azken batean, hortik abiatuta Kirmen Uriberen figuraren neurriz gaineko goraipamena altxatzeko–, eta, orobat, gure iragan hurbilaren orrialde jakin batzuk bizkorregi pasatzeko aurkezten duen presaren gainetik –horren ohikoa gure gizartean, eta ez soilik ezker abertzale ofizialaren aldetik, GAL auziaren berpizkunde laburrak, CIA dela medio, ondo baino hobeto erakutsi zuenez–. Ez, gutxien konbentzitu ninduena izan zen etorkizuneko Euskal Herria eraikitzeko lehengai sinbolikoak –anitzak eta progresistak, zer esanik ez– ekoizteko euskal idazleari esleitzen dion zereginarekin daukan tema, aldarrikatzen duen “nazio kontakizun berri” horretarako “erreminta kontzeptualak, poetikoak eta estetikoak” sortzeko hain zuzen ere. Ez dagoena horren urrun, azken finean, postmodernismoaren Thermomixetik igaro ondoren bada ere, Txillardegik euskal idazlearentzat aldarrikatzen zuen paper politiko zehatz hartatik, Bernardo Atxagarekin 1985ean Bilbon izan zuen eztabaida famatuan (*).

Milan Kunderak defendatzen duen bezala, hausnarketa nobeleskoa –baina fikzio literario guztiari aplika dakiokeela uste dut–, “basatiki independentea da aurrez pentsatutako ideien sistema ororekiko; ez du epaitzen; ez ditu egiak aldarrikatzen; galdetu egiten dio bere buruari, harritzen da, zundatzen du; [eta] forma ezberdinenak bereganatzen ditu: metaforikoa, ironikoa, hipotetikoa, hiperbolikoa, aforistikoa, komikoa, probokatzailea, fantasiazkoa” (El telón, Tusquets 2005). Azken batean, “nobela batek”, erantzuten zion idazle txekiarrak berak Philip Rothi elkarrizketa batean, “ez du baieztapenik egiten: nobela batek galderak bilatu eta planteatzen ditu” (El oficio: un escritor, sus colegas y sus obras, Seix Barral 2003). Hemen ere egokiak izan daitezke Ursula K. Le Guinek “Konfiantza kontu bat” artikuluan idatzitakoak, jadanik erabili nituenak blog honetako sarrera batean bertan eta, ondorioz, ez ditudanak hemen atzera errepikatuko. Edozein modutan ere, hori guztia, nire aburuz, nekez ezkontzen da ondo literaturari kanpotik ezarritako edozein helburu erabilgarrirekin, Fernandez Soldevillak edo Arraizek desio luketen bezala.

Ildo horretan, nahiko bat nator Ana Malagon idazleak zioenarekin: “Artean ez dago zergatik funtzio bat bete behar, nire ustez. (…) Utilitarismoaren garai hauetan ezertarako balio ez duten gauzek ez dute prentsa ona, baina maiz pentsatzen dut ezertarako balio ez izateak zerbaiti gerta dakiokeen gauzarik baliogarriena dela. Okerragoa dela funtzio bat bete nahi eta ezin izatea. Eta are okerragoa, okerreko funtzioa betetzea” (Berria, 2018-VI-3) (**).

Literatura, tresna, erreminta izatekotan, izan dadila ustekabean, eta, ahal dela, erabilera anitzekoa, suitzar laban horien antzera. Albo kalte –edo onura– bezala, gehien jota.

Sekula ez programa baten fruitu –ziurrenik– antzu.

(*) Artikulu honen lehenengo bertsioa idatzi nuenean ez neukan irakurrita Iratxe Esparzak Maitasun keinu bat besterik ez lanari Gara egunkarian egin zion kritika, non Txilladergi-Atxaga auzi berari egiten baitzion erreferentzia zuzena, esanguratsuki. Beraz, Arraizen desadostasun mingotsak desadostasun, lotura hori egin izanak ez dirudi horren lekuz kanpokoa, gutxienez biri bururatu bazaigu…

(**) Bide batez, kurioski –edo ez–, nahiz eta adinaren aldetik aipatzen dituen beste batzuek baino gehiago egingo lukeen bat Arraizek darabilen talde-kontzeptuarekin, eta nahiz eta azken hamarraldiko euskal produkzioaren bi ipuin liburu nabarmenetarikoen egilea izan, Malagonek (Donostia, 1978) ez du Arraizen kanon “belaunaldikoian” lekurik ere merezi… Arraizen programa kultural-politikoan kabitu zedin hura tolestea zail samarra zelako? Ez saiakeran aipatzen dituen beste egile batzuk baino askoz ere gehiago, esango nuke…

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko uztailaren 4an].

Ana Malagonen hitzak “Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak” liburuari buruz

[Kurtsoa aspalditxo hasi da, eta bada ordua blog hau berrabiarazteko. Egunotan nire azkeneko ipuin liburua, Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak, promozionatzen nabil eta, ezinbestean, auto-salmenta ekintza lotsagabe horrek bere lekua hartuko du Oharrak & Hondarraken. Joan den astean Donostian aurkeztu genuen lana, eta egun horretako prentsaurrekoan Ana Malagon idazle eta, hala ere, adiskidea izan nuen lagun, Aitor Arregi zinemagilearekin batera. Irakurri zituzten testuak eskatu nizkien biei -hori ere nahiko lotsagabeki-, eta hona hemen, hasteko, Malagonek esan zituenak].

Kaixo.

Ez dakit zertan ari zen pentsatzen Iban bere liburua aurkezteko eskatu zidanean. Ekainean izan zen eta tira, badakizue nolakoak diren ekainak irakasle direnentzat. Halako temeridadearengatik damutzen hasia egongo da dagoeneko, bere hanken mugimenduek salatzen dute. Zuen zorionerako eta bere eta nire lasaitasunerako, laburra izango naiz. Sekula kontatu beharko ez nituzkeen gauzak esaten bukatuko baitut bestela. Eta gainera ez dut zuek distraitzeko GIF animatuak proiektatzeko modurik.

Zaila da ipuin liburu bati buruz hitz egitea esan behar ez zenuena esan gabe. Kontuan hartu behar dugu hau ez dela irakurle klub baten solasean botatako iruzkina, gauzak esan behar ditudala baina gauzak isildu ere bai, nire asmoa hemen irakurleak erakartzea baita, iletik tiraka bada ere. Zaila da ipuin liburu bati buruz hitz egitea eta nobelan pentsatzen egiten den galderari erantzun behar izaten delako. Hots, “zeri buruz da” madarikatu hori.

Galdera honi, “ai, ba ez dakit, bizitza eta horrelako gauzak” esanaz erantzuteko tentazioa oso handia da.

Gauzei buruz baita Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak. Izenburuak esaten du. Gauza deitzen zaie bere izenagatik deitzea kosta egiten diren gauzak direlako. Tabuak, sekretuak eta errebelazioak, eta ondorioz, damuak. Izenburuak berak dio. Liburu hau damu bat da.

Familiak diren gauza hori presente dago. Maite dut gauza hau. Debilidadea daukat familia disfuntzionalen inguruan, eta, ziur nago, zuek ere bai. Ez dut testu analisian eta are gutxiago psikoanalisian sartu nahi, lehenengoa ez baita nire esparrua eta bigarrenak halako errepelusa ematen didalako, baina deigarria iruditzen zait nola ipuinaren ikuspegiaren arabera, aita edo alaba den (aita eta alabak daude batez ere), semea edo ama den, bestea maiz misterio bat bilakatzen den. Ibanen ipuinetako alabak distanteak eta batzutan ulertezinak dira beraien aiten begitan. Ibanen ipuinetako aitek bizitza izkutu bat dute, haien alabek deskubritu ala ez.

Etorkizuna den beste gauza hori ere hor dago. Batzutan irribarrea izozten duen etorkizun bat da, ironikoa eta aldi berean, distopikoa. Eta badakizue distopia ironikoek deserosotasun hori eragiten dutela. Oso konbinaketa potentea da, gure oraineko absurduak salatzeko balio duena.

“Science fiction sucks at predicting the future, but it sure is good at predicting the present (c.f. William Gibson): that is, the stuff that seems plausible in science fiction at any given moment is a good source of insight into what’s on our collective minds”, Cory Doctorow.

Literatura edo metaliteratura den beste gauza horretan, eskerrak, autorearen heriotza dator. Oso interesgarria da autoreen pertsonalismo garai hauetan Ibanek autoreak hiltzea, ezabatzea, ahaztea. Autorea-pertsona eta autorea-obra banatu egiten dira.

Eta azkenik, Ibanek “Gauza” bezala izendatu izan duen euskal gatazka izan den “gauza” hori aipatuko dut. Iraganetik altxatzen zaizkigun mamuak dira, gaurtik eta etorkizun nik uste dut nahiko hurbiletik kontaturiko ipuinetan. Geografiak, kronologiak, gatazkaren alde anitzak islatzen dituzte eta horrekin gatazka beraren absurdua. Eta batek pentsa lezake, ekidistantzia bat dagoela, baina nire ustez, posizio bat dago honetan, gauzaren konplexutasuna adieraztearen aldeko posizio bat. Eta gauza honen inguruan nahiko posizionamendu ausarta iruditzen zait, errazagoa izango litzatekeelako alde batean kokatzea. Edo batzuek egin duten bezala, alde batetik, beste aldea topikoz eta ez ulertu nahiaz erretratatzea.

Horiek dira nik liburu honetan aurkitutako “gauzak”, disfrutarazi nautenak, hausnartzen utzi nautenak eta irakurle naizen partetik, nire gauzekin nahastu egin zaizkidanak.

Oso ondo dago. Erosi. Irakurri. Orain. Ya.

Ana Malagon.

Kritikaren sariez

Urtero bezala, loreekin eta tximeletekin eta liburuaren egunarekin batera, (Espainiako) Kritikaren sarien iragarpena heldu da, euskarazko alorrean bi irabazle izan dituena, Luis Garde poesiarenean (Barbaroak baratzean lanagatik), eta Aingeru Epaltza narratibarenean (Mendi-joak izenburukoagatik). Azkenak bereziki poztu nau, ipuin liburua delako, eta hori, neurri batean, euskal narraziogintzaren sendotasunaren erakusgarritzat har genezakeelako, are gehiago kontuan hartzen badugu 2017ko uztan Ana Malagonen Gelditu zaitezte gurekin edo Eider Rodriguezen Bihotz handiegia bezalako lehiakideak zituela alboan, besteak beste. Halakoetan gogoan ditut asturu gaiztoko txoriek noizean behin botatzen dituzten karrankak, euskal ipuingintzaren balizko “gainbehera” edo “loeria” dela eta. Gurea bezalako literatura (zenbakietan) txikian denborari bere lana egiten utzi behar zaio, irudikatzen ditugun joerek oinarri estatistiko nahikoa ote duten ziurtatzeko. Nik konbentzimendua daukat, nobelarako jaidura deitoragarria gero eta indartsuagoa den arren (horretan euskal literatura gero eta gutxiago desberdintzen da ingurukoetatik), narraziogintzak jarraitzen duela gure kultur ekosisteman leku garrantzitsu bat izaten.

Baina, hori esanda ere, aitor dut Juanjo Olasagarreren Poz aldrebesa bezalako nobela mardula zela nire faboritoetako bat Kritikaren saria eramateko: nobelak, oro har, “sarigarriagoak” iruditzen zaizkit, saritzeko errazagoak alegia (irakurle klub batean nobela bat ipuin liburu bat eztabaidatzeko eta laburtzeko baino errazagoa den modu berean), eta Poz aldrebesak gaiagatik, egituragatik, anbizioagatik eta emaitzagatik hor egoteko aukera handiak zituela iruditzen zitzaidan. Gogoratu nintzen arte Olasagarrek oso zaila, ia ezinezkoa zuela Kritikaren saria berriro irabaztea, lortu zuen aurrekoan, 2005ean, Ezinezko maletak nobelarekin, bururatu zitzaiolako kazetariei erantzutea eskertuta zegoela sariarekin, baina kontuan izan behar zela, edonola ere, pertsona bakar batek erabakitzen zuela ze libururi eman. Ez zuen gezurrik esaten, eta, izan ere, apaltasun erakusgarri hori goraipatzeko modukoa iruditu zitzaidan. Baina saria ematen zuenari, ziurrenik, ez hainbeste, gehiagotan irabazteko aukerak bat-batean murriztu zizkion zerbait. Roma traidoribus non praemiat.

Hala baita: urteetan zehar Jon Kortazar izan da Kritikaren saria esleitu duena, hainbestetan ezen, lagunartean, KritikOaren saria deitu izan baitiogu, txantxetan. Orain Javier Rojo El Correoko kritikaria ere badabil langintza horretan, bakarrik edo Kortazarrekin elkarlanean, biak baitira, antza denez, Asociación Española de Críticos Literarios fantasmatikoak geurean dituen ordezkari euskaldun bakarrak. Aurreko batean, Ortzadar gehigarrian, Pako Aristik galdetzen zuen “ba ote dagoen lobbyrik euskal literaturan”; mota horretako artikuluetan ohikoa den bezala, badaezpada, ez zuen izen propio bakar bat ere ematen. Ba horratx lobby bat, edo lobbytxo bat, gutxienez.

Gogoan dut nola, behin, nazioarteko literaturako kongresu batean, txostengileetako batek kartsuki argudiatu zuen Kritikaren sariak fidagarriagoak zirela, espainiar literaturaren tenperatura-neurgailu gisa, Narratiba Sari Nazionalak baino, azken horiek presio politikoen mendeago zeudelakoan (hizlariaren helburua, jakina, hizkuntza minorizatuetako egile sarituei –Atxagari, Rivasi, Elorriagari, Uriberi…– meritua kentzea zen, haiek eskuratutako sariak erabaki “politiko” baten ondorio izan zirelakoan, oro har, meritu literarioarekin ez horren lotua alegia), espainiar kritikoen bilkura halako bultzada eta interesetatik libre zegoen bitartean (besteak beste, hizkuntza bakoitzak bere saria duelako Kritikarenean). Nik xeheki azaldu behar izan nien hori agian hala izango zela gaztelaniazko literaturaren alorrean (gero, Ignacio Echevarríak jakinarazi digun bezala, Espainiako Kritikoen Elkartearen erabakiak eta funtzionamendua ez omen dira aditu hark aurkeztu zituen bezain aingeruzkoak), baina Euskal Herrikoan (garai hartan) pertsona bakar baten eskuetan zeudela eta, beraz, ezin zirela Sari Nazionalak baino maila garaiago batean kokatu. Areago, gehitzen nuen, ziurrenik Berria egunkariak bere kritikarien artean urte amaieran egin ohi duen “erronda”, urteko lan onenak azpimarratzeko, berme handiagokoa iruditzen zitzaidan, hortik ateratzen den “panoramak”, behintzat, jende gehiagoren (eta ezberdinagoaren) iritzia jasotzen duen neurrian. Aho bete hortz geratu ziren entzule guztiak, gurean gertatzen denaren jakitun suertatu zirenean.

Nik uste dut ez litzatekeela horren zaila euskarazko Kritikaren sarien prestigioa berreskuratzea, eta alde horretatik proposamen zintzo bat egin nahi nieke Jon Kortazar eta Javier Rojori (baldin eta haiek jarraitzen badute kritikari espainiarren elkarteko gure kide bakarrak izaten): euskal kritikari guzti-guztien, akademiko zein prentsako, bando bateko zein besteko zerrenda formala egin ondoren, denen arteko botazio sistema garden bat antolatzea litzateke kontua, eta hortik ateratzen den erabakia bihurtzea haiek Asociación Española de Críticos Literarios delakora eramango luketena. Planteamendu horrekin sariaren eta euskal literaturaren osasunaren alde ari naizela uste dut.

(Baten batek susmoa hartuko zuen, seguru aski, nire lumatik halako proposamen altruista eta neurritsua irakurri orduko. Eta hala da: jatorra bezain onesta dela berresten dut. Baina, susmo txar horiek guztiz uxatze aldera, aitortuko dut badudala interes pertsonala ere: erabakiak soilik bi pertsona horien eskuetan jarraituz gero, nire liburu batek sekula ez duelako lortuko Kritikaren saria irabaztea, artikulu hau argitaratu ostean. Ados, Kritikaren Sariaren epaimahaia benetan kolektiboago bihurtuta ez da agian inoiz gertatuko ere. Baina aukeraren bat izango dut, bederen, txikiena izanda ere…).

sariak

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko maiatzaren 29an].

P.S. Artikulu honen extended playa nire blogera ekarri dudan egun berdinean, bizitzaren kasualitateak, gaiaren inguruko Juan Luis Zabalaren erantzunarekin aurkitu naiz gosaltzean.

Durangoko azokara (ez) joateko motiboak (iragarpen bat baino, iragarki bat)

Aitor dut: Durangoko Azokarekin harreman anbibalentea daukat. Onartzen dut, alde batetik, gurea bezalako kultura txiki batentzat dakarren ahalegin titaniko eta sinesgaitza. Miresten dut ehunka bolondres eta militanteen lana, eta azken urteotan gune berri eta dinamikoak martxan jartzeko izan duen ekimena. Ulertzen ditut argitaletxeentzat, txikientzat eta ez horren txikientzat, dakartzan behin behineko onura ekonomikoak, are gehiago krisia eta beheraldia gure artean instalatu direnetik. Eskertzen dut aspaldiko adiskideekin berrelkartzeko aukera izatea, miresten ditudan idazle eta musikariekin hitz batzuk trukatzeko parada eskaintzea, eta baita irakurle batzuk ezagutzekoa ere.

Baina, bestetik, gogaitu egiten nau gune nagusiaren erritmo taylorista-fordistak –tamaina ertaineko liburu denda patxadaz esploratzearen plazer burges txikiaz horren urrun–. Literatura eta musikarako –ezta, batzuetan, euskararako ere– interes berezirik erakusten ez duen jendetzaren joan-etorri aldi berean urduri eta axolagabeek. Argitaletxe txikiei ezarri zaizkien standen prezio aldetiko traba gaindiezinek. Estetikaren eta Zeitgeist-aren uniformetasun orokorrak. Gauza handirik ospatzeko ez dagoen une horietako ospakizun giro nolabait eskizofrenikoak. Euskal erromeria postmodernoen egutegian koska bat gehiago marraztu izanaren sentsazio deprimenteak.

Ironia txikien lekuko izatearen plazera alde batera utzi gabe, noski. Gaztelaniaz idatzitako liburu monastiko-gastronomiko baten –edo, denboraldiaren arabera, antzekoren baten– gailentzea zerrenda estraofizialetan. Salmenta datu erreal beti isilduen oihartzun sorra. Literaturarekin apenas zer ikusirik duen idazlearen eta bere edizio elebidunen meten aurrean eratzen diren harategi-errenkada sobietikoak. Aurkezten duten liburua irakurri ez duten –eta nabaritzen zaien– aurkezleak. Konpromiso eta purutasun literarioaz arrandia egin ohi duten argitaletxeek komertzialtasun gordinenaren aurrean alegereki onartzen dituzten amore-emate taktikoak –edo, auskalo, agian estrategikoak, ez zait sekula argi geratu–.

Eta abar.

Horregatik guztiagatik, eta horren guztiaren despit, han izango naiz, euskarazko lan berria argitaratu dudan denboraldi (ia) guztietan bezala. Oraingoan abenduaren 6ko goiz eta eguerdian izango naiz bertan, larunbatean, 12:00ak arte Xabiroi aldizkariaren standean (IkasElkar-enean, Goienkale 86-91), Julen Ribasekin batera gure Azken garaipena albumaren aleak sinatzen (eta ekartzen dizkidazuen nire edozein libururenak, noski), eta orduz geroztik Elkarreko standean (Artekale 69-80), Inon ez, inoiz ez ipuin liburuarenez (edo nahi dituzuenenez) arduratzen, ziurrenik Ana Malagonen konpainia noblean (bere Lasai, ez da ezer gertatzen ezinbestekoa dedikatuko dizuena). Bide batez, Inon ez, inoiz ez erosten dutenei okasiorako propio apailatu dudan kaieratxo bat oparituko diet, “Genealogia” narrazio berri argitaragabeak eta udaberriko aurkezpenetan irakurri nituen ipuin eta sasimanifestu guztiek osatua. Komertzialtasun gordinenaren izenean beti, zer esanik ez.

DSCN2608[1]

Ana Malagonen hitzak “Inon ez, inoiz ez” liburuaz

[Hauek izan ziren Ana Malagon idazleak eta, hala ere, adiskideak Zarauzko Literaturia 2014ko mikro-aurkezpenean Inon ez, inoiz ez nire ipuin liburuaren inguruan esan zituenak. Maiatzaren 31n egin genuen, bazkaltzeko orduan kasik, Garoa liburu dendan. Mila esker bihotzez, Ana!]

Zuen zorionerako, laburra izango naiz. Gose izango zaretelako. Fisiologikoki gose eta Iban Zaldua entzuteko gose. Eta jende askori gertatzen zaio, gose denean kabreatu egiten dela. Ez nuke hori nahi. Zuen pazientziarekin jolastuko dut, pixkat bakarrik. Hona hemen nire gaurko helburuak, ordenean: 1. Iban Zalduaren Inon ez, inoiz ez liburua oso ona dela eta irakurri behar duzuela esatea. 2. Aurrekoa justifikatze aldera, liburuaren gako batzuk ematea. 3. Nire subnormaltasuna disimulatzea (ez dut itxaropen handirik).

1. Iban Zalduaren Inon ez, inoiz ez liburua oso ona dela eta irakurri behar duzuela esatea. Iban Zalduaren Inon ez, inoiz ez oso ona da eta irakurri behar duzue. Esan dut. Ahal baduzue, denda hontan erosi. Liburuak seinalatzeko luminosoak falta dira, baina hor dago, eskuragai. Dagoeneko erosi eta irakurri baduzue, erosi berriz. Norbaiti oparitu.

Inon ez, inoiz ez liburu ona delako. Garrantzitsua.

Honekin amaitu nezake aurkezpena, zuen mesederako. Eta norbait garrantzitsua izango balitz, nahikoa litzateke zuek nire iritzia aintzat hartzeko.

Baina ez naiz. Eta horrregatik, nire bigarren helburua bete beharko dut.

2. Aurrekoa justifikatze aldera, liburuaren gako batzuk ematea.

Gako hauek ez liburu hontan bakarrik, Iban Zalduaren obran zehar aurki daitezkeen hiru ezaugarri dira. Ibanek maisutasunez jorratzen dituenak.

a. Testuinguruetatik eroritako outsiderrak Hemen eta orain. Inon ez, inoiz ez. Ez dira bildumaren atal nagusiak bakarrik. Ere bai. Liburua osatzen duten ipuinen ardatzean dagoen bidai bat ere bada. Testuinguru jakin bat hemen eta orain biziki bizitzetik , testuinguruaren aldaketarekin amildegian behera inon ez, inoiz ez batean erortzen diren pertsonaien bidaiak.

Egoera berriari egokitzeko arazoak dituzte. Deskontzertutik begiratuko diote errealitate berriari. Batzutan errealitate ukatu egingo dute. Bestetan, horren kontra errebelatu. Baina egokitu? Zaila dute egokitzea.

b. Hartu eta emanik gabeko hartu-emanak Harreman desorekatuen azpigenero-ez-ofizialean maisu da Iban. Informazio izkutaketak markaturiko harremanak jasotzen dituen azpigeneroan. Ipuingintza hori da neurri handi batean, ezta? Informazioaren kudeaketa. Ipuinak kontatzen dira ipuinetan (matrioska narratiboak dira, nolabait). Ipuinak isiltzen dira ipuinetan (izkutaketa jolas serio batean, nolabait). Ipuinak kontatu eta isildu egiten dira (koreografia batean, nolabait).

c. Surrealismo posibleak Fikzioaren aldarria egin du Ibanek bere azkeneko aurkezpen eta elkarrizketetan. Eta eskerrak, autofikzio-autobiografia-autolaguntzaren garai hauetan, fikzioa maite dugunok eskertzen diogu gurekin gogoratu izana.

Hala ere, fikzioa da bai, surrealista-fantastikoa izan daiteke batzutan, bai, baina batek nolabaiteko sentsazioa du posible dela, ez daki nola, baina posible dela, fantasia hori egunen batean teleberrian ikustea, norbaitek kontatuta beregana hurbiltzea edo lehenengo pertsonan bizitzea.

Bada fantasia, bada ironia, bada ezinegona.

3. Nire subnormaltasuna disimulatzea (itxaropen handiegirik gabe). Uhm. En fin. Ez, ez dut lortu. Baina saiatu naiz, benetan.

Irudia

Argazkiaren egilea: Peru Iparragirre @nomadagaldua

Ana Malagonen “Lasai, ez da ezer gertatzen” libururako aurkezpena

[Testu hau Lasai, ez da ezer gertatzen liburuaren aurkezpenean irakurri nuen, 2014ko otsailaren 21ean, Donostian].

Egun on, eta ongi etorri aurkezpen honetara.

(Liburuaren aurkezpenarekin berarekin hasi baino lehenago, parentesi arteko bi ohartxo, edo, nahiago baduzue, aldez aurretiko pare bat kontu pertsonal samar:

-Lehenik eta behin, eta betirako argi gera dadin, ez naiz Ana Malagon Zalduaren lehengusua, bere  bigarren abizena eta nire lehenengoa berdinak diren arren. Beraz, ez nago hemen bere familiakoa naizelako edo aspaldiko leinu euskaldunari zor zaion sendi-elkartasunaren bulkadaren ondorioz; guk dakigula, ez daukagu odol loturarik, eta, baldin baditugu, iragan urrunean galtzen dira, euskal ama paleolitiko primigenioarekin batuko gintuzketenetan.

Hori bai, esan dezaket Ana betidanik ezagutzen dudala, jaiotza unetik kasik, Ana nire adiskide handienaren, Eduardo Malagonen arreba txikia delako, eta, ondorioz, ia.ia bertan nengoela Ana mundura etorri zenean (Donostian, 1978an). Gauza asko konpartitu ditugu, are diskografia bat ere (niri oso gauza inportantea iruditzen zaidana), Eduardok eta biok gustu musikalak eta diskoak partekatzen genituelako (bueno, nire adiskideari Tears For Fears gustatzen hasi zitzaion arte behintzat… ). Edonola ere, zera esan nahi dut honekin, lotura puntu asko izan ditugula Anak  eta biok aspalditik.

Baina hori argi utzita, azpimarratu behar dut ez nagoela lotura horiengatik hemen: bultzatu nauen gauza bakarra liburu hau da.

-Eta horrekin erlazionatuta, bigarren aurretiko oharra: behin eta berriro adierazi diodala Anari, eta baita editoreari ere, agian ni ez naizela pertsona egokiena liburu hau aurkezteko, ezta hitzaurrea idazteko ere, eta are gutxiago, beraz, gauza biak egiteko. Alde batetik, jende batentzako Iban Zalduak aurkeztea motibo nahikoa izan daitekeelako liburua ez erosteko edo baztertzeko; ni hemen egoteak, hasteko, ziurtatzen dio liburu honi kritika txar bat izatea, edo, okerrago dena, bat ere kritikarik ez izatea gipuzkoarron egunkari nagusian, eta hori, donostiar baten lehenengo liburu batentzat, zorigaizto izugarriya da…

Bestetik, hitzaurrea ere idatzi dudanez, pixka bat erredundantea gerta daitekeelako nire aurkezpena. Saiatuko naiz, beraz, zehazki ez errepikatzen hitzaurrerako idatzi dudana, baina ez dakit lortuko ote dudan).

Edonola ere, parentesia itxi eta, orain bai, aurkezpenari ekingo diot, behar den moduan. Eta niretzat ohore bat bada liburu hau aurkeztea, da liburu inportante bat iruditzen zaidalako. Eta saiatuko naiz azaltzen zergatik iruditzen zaidan Lasai, ez da ezer gertatzen hau liburu garrantzitsua, hemen eta orain, 2014ean, Euskal Herrian.

  • Alde batetik, “ezkutuko” egile bat berreskuratzeko aukera ematen digulako. Ana aspaldi hasi zen idazten, eta baita literaturaren munduan ere, Urruzuno belaunaldiko partaidea baita eskubide osoz: gazteen sari hori konpartitu du Harkaitz Cano, Uxue Apaolaza edo Leire Bilbao bezalako jende ilustrearekin, baina, haiek guztiak ez bezala, ez zuen berehala argitaratu libururik, eta katakonba digitaletan ezkutatuta ibili da, ezkutatuta ibiltzeko modu bitxia dena, Poeren “Eskutitz lapurtua” ipuinekoa adinakoa. Ikuspuntu horretatik, alderantzizko bartleby baten modukoa izan da Ana: liburu bat argitaratu aurretik isiltasun literariora lerratu zen idazle bat alegia. Egia da gaur egun (eta etorkizunean agian are gutxiago) liburua ez dela ezinbestekoa idazle baten lanak plazaratzeko, eta Ana ez dela geldirik egon alde horretatik, liburu honetako testuek frogatzen duten bezala (gehienek interneten ikusi baitzuten argia). Baina liburuaren fetitxistak izaten jarraitzen dugun zaharrunontzat, argitaratua izatearen edo ez izatearen arteko muga argia da oraindik. Eta gaur zeharkatu du, eta ez edozein modutan gainera, Ana Malagonek.
  • Beraz, gehitu beharko genuke hemen liburu hau inportantea dela web-literaturaren adibide on bat delako, euskaraz eta edozein hizkuntzatan egunero, astero ekoizten den corpus besarkagaitz horren ale berezia. Eta berretsi beharko genuke, Luistxo Fernandezek azpimarratzen zuen bezala, hitzordu horretara euskaldunok ez garela bereziki berandu iritsi; testu hauen egoera aldaketak, likido edo gaseosotik solidora alegia, horretaz gogoeta egiteko parada ematen digu. Web literatura hori, literatura (neurri batean) efimero eta digital hori existitzen dela gogorarazten digulako, hor dagoena, bere sorpresa txarrekin (literatura konbentzionalak bezala, alegia), baina baita onekin ere, gu deskubritzeko zain.
  • Liburu hau ere inportantea da mikrotestugintzaren aldarrikapena den neurrian. Mikrotestugintza esaten dut, eta mikroipuingintza esan beharko nuke, hemen dauden testu gehien gehienak mikroipuinak direlako, eta horrela salduko direlako: azken finean, normala da, publikoak etiketa ezagungarriak behar dituelako, eta mikroipuinena agian dagokion hurbilekoena delako. Eta ez dago gaizki ere erabiltzea, mugaldeko generoa delako ipuin hiperlaburrarena, mestizoa, hibridoa, eta alde horretatik, paradoxikoa dirudien arren, oso zabala, bertan kabitu daitekeenari dagokionean. Esan dezadan testuok, edonola ere, laburrak izan arren, ganorazkoak direla, Twitterren azken aldi honetan “mikroipuin” bezala autoaldarrikatzen diren asko eta asko ez bezala.
  • Generoaren ikuspegi honetatik Lasai, ez da ezer gertatzen liburu inportantea da, orobat, mikroipuingintza praktikatzen duenean joera dezente duelako horren aldaera “errealistarako”, eta hori ez da horren ohikoa, zeren eta mikropuingintza, berez (eta ipuingintza “orokorra” bezala) gehiago lerratzen da, oro har literatura fantastikoaren alderantz. Honekin ez dut esan nahi ipuin fantastikorik ez dagoenik hemen: egon badaude, eta oso ederrak dira. Baina zerbait azpimarratuko banu errealistak lirateke, laneko, familiako, kontsumoko, eguneroko, haurtzaroko kontuetara zuzentzen direnak koxkaren bila: horietan egiten du distira, behin baino gehiagotan, Anaren bisturiak. Eta hori, generoaren ezaugarriak kontuan hartuta, ez da lortzen erraza, horregatik azpimarratu nahi nuen.
  • Horrekin lotuta, liburu garrantzitsua da bizitza garaikidearen kontakizunean sendo errotutako lan bat delako: liburu hiritar, urbano, are urbanita bat, enprendimientoaren aroko bakardadean aurkitzen duena ardatzetako bat, mundu turbokapitalistak sortzen duen deserrotzean; bide horretatik, Kafka garaikide eta txiki baten abileziarekin egiten du lan Ana Malagonek. Lehengoan lagun batekin komentatzen egon nintzen ipuin hauek, eta hitz bat sortu zen elkarrizketan, nik uste dudana nahiko ondo islatzen duela Ana Malagonen testuek, are umoretsuenek ere, sortzen duen efektua: desosegua. “Desoseguaren liburua” izenburua hartuta dagoenez jada, Anak beste bat aukeratu behar izan du, baina “Desoseguaren kronikak”, edo “Desosegu aleak” ondo egokitu litzaizkioke azpititulu gisa…
  • Beste kontu bat: are metaforaren eremura hurbiltzen denean (poesiarengandik horren gertu dagoen genero batean ohikoa dena, fabularen formulak erabiltzeko joera bezala bestalde), Anaren testuak oso natural aritzen dira. Hurbiletik arituko balitzaigu bezala, erabiltzen dituen metaforak metafora ez balira bezala kasik, hain egiten zaizkigu naturalak edo ohiturazkoak. Alde horretatik, Anaren testuek ez dute bilatzen hizkuntzaren txinparta, ez gaituzte txunditu nahi esapideen su-festa batekin: zuzenean doa harira, apaingarri debaldekorik gabe, baina ez hotz; larderiatsu, baina ez lehor. Baina, batez ere, eta hitz batean, eraginkor ari zaizkigu. Mikroipuingile onari dagokion bezala.
  • Lasai, ez da ezer gertatzen inportantea da, halaber, demostratzen duelako, pornografia sentimentala gure artean errotu dela dirudien garai historiko honetan, posible dela niaren literatura onargarri bat: niaren literatura bat neuaren literatura bilakatzen ez dena, alegia. Eta hori fikzioaren arte noblearen erabilera ondo dosifikatu eta zorrotz baten bitartez lortzen du Ana Malagonek. Irakurle honen zorionerako, bederen.
  • Frogatzen duen bezala, bestalde, idatz daitekeela haurtzaroari buruz haur eta gazte literatura askok ohi duen sentimentalkerian eta onomatopeien inflazioan erori gabe. Edo haurtzaroa paradisu idiliko bihurtu gabe. Haurtzaroa eta gaztaroa gordin irudikatuz, ia-ia zigor biblikoren baten moduan, baina epikarik edo tragediarik gabe.
  • Eta hori guztia, eta honengatik ere garrantzitsua da liburua, esan bezala, zorrotz egiten du Anak, bizkor, itzulingururik gabe, esaldi motz eta bizkorrekin. Eta horrek gogorarazten dit Natalia Ginzburgek bere literaturari buruz esaten zuen zerbait, agian ere aplika dakiokeena  Ana Malagonenari: “Esaldi motzetakoa da nire literatura, nahiz eta Proust atsegin dudan; pertsonei edo gauzei egiten dizkiedan erreferentziak bizkorrak dira, saltoka emandakoak, eta horrela gertatzen da nire komedietan ere… Baina honek guztiak ez du zer ikusirik xalotasunarekin, ‘berehalako’ sentimenduak eskaintzearekin. Uste dut ironia funtsezkoa dela, idaztean distantzia ironiko bat ipini behar dut beti”.
  • Eta ironiaren aipu honek narama liburu honen beste  ezaugarri funtsezko batera, eta da darion umorea. Ze egia da bertan tratatzen diren gaiak (heriotza eta heriotzarekiko beldurra, bakardadea, anomia, isolamendua, hots, gizarte eta ekonomia garaikidearen gaitzetako asko) ilunak izan daitezkeela, berez, baina hemen, maiz, umore finez, ironiaz eta autoironiaz erabilita daude, behar den bezala alegia, eta horrek balio gehigarria eskaintzen die testu hauetako askori. Egia da irribarrea jelatuta uzten dizun umore mota hori suerta daitekeela: ez da umore bereziki kontsolagarri bat. Baina, kontsolatzen ez badu ere, umore horrek (umore beltz edo ilun horrek, nahi baduzue) gutxienez funtzio katartiko bat daukala esatera ausartuko nintzateke. Eta horren adibide gisa, ipuinetako bat irakurriko dizuet:

Kontenedorea

Laztana, ez zitzaidan inolaz ere burutik pasa horrelakorik gerta zitekeenik. Aurretik beste neskekin bezala, diskrezio handiz sartu nituen zure gorpuaren zatiak kontenedore hartan, zabor poltsetan bildurik. Ez, ez zitzaidan okurritu kontenedoreak arratsalde nahasi hartan Bulebarraren erdian bukatuko zuenik, iraulita, erretzen. Eta zure zatiak asfaltoan zabalduko zirenik, eztanda baten ondoren bezala. Hanka. Oina. Eskua. Bular bat. Manifestariak eta ertzainak izoztu egin omen ziren zure inguruan. Koktelak eta gomazko pilotak albora utzi zituzten, mutu eta zurbil. Hori diote lekukoek. Ez dut egunkaria erosi. Ez zait politika interesatzen, sentimentalegia naiz.

  • Bestalde, aipatuko dudanak ez du liburua berezia egiten, baina uste dut esan behar dela: liburu hau liburu desorekatu bat da. Mikrotestuen eta, oro har, ipuinez osatutako liburu guztiak bezala: perfekzio osoa eta homogeneotasun osoa generoaren izpirituaren kontra doan zerbait da, are gutxiago 162 direnean pasarteak. Beraz, irakurleak gora-beherak aurkituko ditu testu hauen artean: gehiago konbentzituko dituen testuak eta gutxiago konbentzituko dituenak. Batez ere bizkor irakurtzen bada, gomendagarria ez den zerbait, nire uste apalean (eta hau diot irakurlearen autonomia batere mugatzeko asmorik gabe): nik pausatuki, egunean ipuin gutxi batzuk leitzea aholkatuko nioke irakurleari. Denbora har dezan hausnartzeko, gozatzeko eta mintzeko. Baina hori esaten dudan bezala, hau ere aldarrikatu behar dut: xedea jotako ipuinen .portzentajea halako liburuetan ohi dena baino handiagoa da. Eta, gainera (frogak dauzkat) funtzionatzen duten kontakizunak ez dira berdinak beti, ez sinkronikoki, ezta diakronikoki ere. Hau da, ni hunkitu izan nauten testuak ez dira izango beste irakurle bat hunkituko dutenak; hori konprobatu ahal izan dut nire inguruan, nolabaiteko “irakurketa konparatuak” egin ahal izan ditudanean. Eta denboran zehar, berrirakurketan alegia, berdin gertatu zait: liburuko lehenengo bertsioa irakurri nuenean, irakurgailu elektronikoan, gehien gustatzen zitzaizkidan testuak markatzen joan nintzen. Eta berriki, aurkezpen hau prestatzeko, orrialdeak tolesten joan naiz gehien gustatzen zitzaizkidan testuak nabarmentzeko. Ba horixe: bi aukeraketen zerrenda errepasatu, eta ohartu naiz, OK, normala den bezala, ipuin batzuk errepikatzen direla nire the best of-en zerrendaren barruan. Baina ez guztiak: beste askotan (erdi eta erdi esango nuke) aukeratu ditudanak beste ipuin batzuk izan dira, lehenengo irakurketan oharkabe pasatu zitzaizkidanak, eta ez zaizkit horren nabarmengarriak iruditu aurreneko irakurketan inpresionatu ninduten beste batzuk. Hots, berrirakurketa ondo jasaten duen liburu bat da (kotoiaren froga literario nagusienetako bat niretzat), eta horrek asmatzeen, aziertoen maila zabaltzen du. Hots, gorabeheratsua da, ma non troppo.
  • Azkenik, eta hemen berriro ere aitorpen pertsonal bat egitera behartuta nago, liburu hau inportantea izan da niretzat asko animatu nauelako. Ez nire bizitzari beste norabide bat emateko, edo naizena onartzeko, edo inguratzen nautenak eskuzabaltasun handiagoz ikusteko: ez dadila inor hurbildu orrialde hauetara, mesedez, Bucay, Coelho edo Jaio motako autolaguntza-errezeten bila. Animatu banau izan da irakurle bezala egin duelako, eta, are gehiago, euskal literaturaren irakurle bezala animatu nauelako: esperantza itzuli didalako. Eta hau esaten dut oso irakurle ziklotimikoa naizelako, euskal literaturarekiko adoregabetasun unetatik pasatzeko ohitura txarra dudalako. Askotan gertatu izan zait, baina zorionez, beti egon da libururen bat, euskal depresio literariotik ni ateratzeko gaitasuna izan duena, eta, une batez sikiera, animatu nauena: gertatu zitzaidan Ur Apalategiren Gauak eta hiriakekin,  gertatu zitzaidan Xabier Montoiaren Denboraren izerdiarekin (eta oraintsu bere Azken afariarekin), gertatu zitzaidan Uxue Apaolazaren Umeek gezurra esaten dutenetik ipuin liburuarekin… Pasa den udan izan nuen desanimo/depresio une horietako bat. Eta nire euskarria, irakurtzen jarraitzeko itxaropena itzuli zidana, neurri handi batean, Anaren liburua izan zen. Alde horretatik, eskerrak baino ezin dizkiot eman: eskerrik asko, Ana, liburu hau biltzeagatik, eta ni hona gonbidatzeagatik.

Amaitzeko, uste dut ondo legokeela beste ipuin bat irakurtzea. Hauxe, adibidez:

Banaketak

Serio zeuden gurasoak bi ahizpei begira. Ez zuen gaizki egindako ezer gogoratzen. Arratsaldean parkean ibili zen, beti bezala, auzoko lagunekin. Ez zen ezer berezirik gertatu. Ez haserrerik. Ez istripurik.
     “Zer egin ote duzu oraingoan”, esan zion Martari belarrira.
     “Zer egin ote duzu zuk, nik ez dut ezer egin”.
     “Zuen aitak eta biok banatu egin behar dugu”.
     “Elkar maitatzeari utzi diogu eta hoberena dela pentsatu dugu.”
     “Baina zuek maite zaituztegu, asko maite zaituztegu”.
     Isilunea.
     “Nik ez dut Marta maite, banatu naiteke ni ere?”.
     “Bai, guk ere banatu egin nahi dugu.”
     Isilune ozenago bat.

DSCN2293[1]