Tanit-en

[Duela bi asteburu Donostiako Amara Berriko Tanit pub historikoak itxi zuen. Galdu egin nuen despedidako festa: Euskal Herritik kanpo nengoen, tamalez, bestela joango nintzatekeen. Amara Berri bezalako pertsonalitate berezirik gabeko auzo bati pertsonalitate minimo bat ematen zioten lokal horietako bat zen Tanit. Nire Biodiskografiak liburuan (Erein, 2011) ipuin bat eskaini nion, nolabait, eta hona ekartzea bururatu zait, omenaldi atzeratu eta postumo gisa].

TANIT-EN

Itoiz
Alkolea
Elkar, 1982.

–Ba, dudarik gabe, Ambulance.

–Policeren disko baten imitazio txar hori? Bai eta zera ere!

–Eta nork dio Policeren imitazio txarra denik?

–Nik neuk, gaizki iruditzen ez bazaizu.

–Ez zait autoritatezko argudioa iruditzen.

–Zergatik ez?

–Badakizu zergatik. Eta zuk, Karlos, zer diozu?

Auskalo nola iritsi ginen gai horretara. Tanit tabernan geratuta geunden hirurok, aspaldiko partez, eta bertako terrazan jarraitzen genuen, gauaren epela probestuz, bi ordu eta erdi eta lau erronda geroago: gintonic-a, lejia eta zazpi urteko Havana Club-a –txupitoa–, hurrenez hurren. Gure bileraren motibo nagusia eta, aldi berean, aipatu gabea, Iñakiren banaketa zen, zer esanik ez, baina ordura arte ez ginen horretaz mintzatu, eta ez genuen gaia ukituko ondoren ere, elkarri agurtzean eman genizkion besarkada ohi baino estuagoak eta ukabilkada leunez lagundutako “Tira, animo”-ak kontuan hartzen ez baditugu bederen.

Zuhurtziaz erantzun nion Iñakiren galderari:

–Aditu dezagun lehenbizi Markosek esateko duena…

–Zertarako? Sobera dakigu-eta!

–Joan zaitez pikutara.

Lehen, politika kontuez hitz egitean bakarrik berotzen ginen horrela: horixe esatera nindoan,baina azkeneko unean damutu egin nintzen; ondo egin nuela uste dut. Gainera, ez zen guztiz egia:musikaren inguruko eztabaidak politikoak bezain bortitzak izan zitezkeen, garai batean. Izan ere, eztabaida bat eta bera izaten zen askotan.

–Markosi rock sinfonikoa gustatzen zaiolako esaten baduzu…–saiatu nintzen.

–Rock progresiboa dela, joder!

–Garai hartan rock sinfonikoa esaten zitzaion ba –aprobetxatu zuen Iñakik–. Ez dakit nondik atera duzuen rock progresiboarena, baina oso inbento modernoa da…

–Zer jakingo duzu zuk.

–Ba, adibidez, rock sinfonikoa pasatuta zegoela jada gu musika entzuten hasi ginenerako. A ze alamena ematen zigun honek Pink Floydekin, ezta, Karlos?

–Disko onak, disko onak dira,berdin dio estiloak –erantzun zuen Markosek–. Eta Pink Floydenak lahostia dira.Tira, gehienak.

Ni isiltasun urguri batean babestu nintzen, badaezpada ere.

–Ea ba: zein da gehien gustatzen zaizun diskoa? Lehenengoa ala Ezekiel? Beste aukerarik ez dagoelako, zu izanda…

–Lehenengoa, bistan denez.

Ezekiel folkiegia da Markosentzat…–gehitu nuen nik, irribarre batekin.

–Kanta onak ditu, eta gustura entzuten da; umeen koro horrengatik ez balitz… Baina lehenengoa bezalakorik ez dago.

–Ba disko hori guztiz ahaztuta legoke, baldin eta “Lau teilatu” egongo ez balitz bertan.

–Horrexek amorratzen nau gehien. Izan ere, Juan Carlos Perez abestia gorrotatzera iritsi zen…

–Bai, grabatu zuten zuzenekoan nola kantatzen duen entzutea besterik ez dago…

–Hori bai dela abesti bat destrozatzea! Eta zale guztien aurrean gainera, kar, kar, kar…

–Bai, ez da meritu makala –jarraitu zuen Markosek–. Horregatik diot ez dela justua lehenengo diskoari gertatutakoa. “Lau teilatu” alde batera utzi ezkero, beste kanta guztiak rock progresibo peto-petoak dira. Garai horretan Ingalaterran edo Italian egiten ziren diskoen mailakoak.

–Tira, garai horretan, garai horretan…

–Bai, badakit zer esan nahi duzun. Punkaren oldarraldia, dinosauroen estintzioa… baina hemen gauzak mantsoago zihoazen, eta beranduago iristen ziren.Noiz abiatu zen aurreneko talde punkia Euskal Herrian? Eta ze hizkuntzatan kantatzen zuen, e?

–Baina…

–Ez, Iñaki, ez.Atzerapena ez zen horrenbestekoa, kasu honetan: hori onartu beharko didazu behintzat. Itoizen disko hura 78koa zen, eta rock progresiboak 72an edo 73an jo zuen gailurra, irletan. Are gehiago, hamarkadaren amaieran grabatzen ziren estilo horretako diskoekin konparatuta, oso maila ona du Itoizenak: horixe esan nahi nuen.

Tabernara sartu eta beste erronda bat atera nuen kanpora, giroa freskatzen hasia bazen ere.

–Ba al dakizue nor ikusi dudan hor barruan, barra aldean?

–Bai: Aran.

Imajinatzen nuen Iñakik asmatuko zuela: bera da auzoan bizitzen geratu den bakarra, eta Tanitera maiztasun minimo batez hurbiltzen jarraitzen duena, beraz.

–Arantzazu Zabaleta Fuentes? –galdetu zuen Markosek, ikastolako gelakideen zerrenda gogoan.

–Horixe bera.

–Joder, urteak dira… Eta ez diozu esan gurekin zerbait hartzera ateratzeko?

–Ez…

–A, norbaitekin zegoen…

–Ez dut uste –lagundu zidan Iñakik.

–Agurtu egin dut, baina…

–Ziurrenik ez zintuen ezagutu ere egingo –jarraitu du Iñakik.

–Nola ez zintuen ezagutuko ba… ez gaude horren aldatuta…

Barre egin genuen Iñakik eta biok.

–Zu agian ez, baina besteok… –sabelaldea igurtzi zuen Iñakik.

–Izan ere, Markos orduan baino argalago dago –gehitu nuen nik.

–Kadaberikoa –Iñakik.

–Joan zaitezte popatik hartzera.

–Ez hartu horrela,motel. Gainera, Karlosek esan nahi duena zera da, Aran ez dagoela inor ezagutzeko moduan, ezta?

–Baina ez al zen atera, azkenean…?

–Bai, eta berriro jausi, eta berriro atera, eta berriro jausi…

Isilik geratu ginen minutu erdiz edo.

Alkolea –esan nuen nik halako batean.

–Zer? –Iñakik eta Markosek.

Alkolea, Itoizen hirugarren diskoa…

–Zein da hori ba…? –galdetu zuen Iñakik.

–Bai, motel –Markosek–. “Marilyn”-ena.

–A… ba nik kanta hori baino ez dut gogoratzen –jarraitu zuen Iñakik–. Ez dakit sekula entzun dudan diskoa osorik…

–Seguru baietz, kontua da ez zarela akordatzen. Izan ere, harritzen naiz zuk disko hori aukeratu izanaz, Karlos: ez da Itoizen kinieletan sartu ohi denetakoa. Are gehiago, flojoena dela esango nuke. Nahasiegia, nabaritzen da ez zekitela nondik jo garai hartan. Baditu doinu progresibo batzuk, baina gehiegi nabaritzen zaie Supertrampen ukitua, eta badakizue niri, Supertramp… Eta “Marilyn” baino errazkeria handiagorik, bestalde…

–Ba niri gustatzen zait –Iñakik.

–Supertramp, ala “Marilyn”?

–“Marilyn”. Eta baita Supertramp ere.

–Nola ez ba. Popero bat zara, azken finean.

–Ba nik ez nuke esango “Marilyn” kanta pop bat denik…

–Zer da ba?

–Ez dakit, niretzat badu jazz ukitu bat, ez duzu uste? –galdera niri zuzendu zidan Iñakik, babes bila; isilik jarraitzea erabaki nuen.

–Jazza? Ez duzu putaideiarik ere.

–Bueno…

–Kantan saxofoi bat entzuten delako esaten duzu hori.

–Falta zitzaiguna. Zer uste duzu, ergela naizela, ala?

Galdu egin nuen eztabaidaren haria. Une batetik bestera nigana jiratu eta Alkolearen defentsa justifikatzeko eskatuko zidaten biek ala biek. Eta nik esan beharko nien burura –eta ezpainetara– etorri zitzaidala Alkolearen kasetea Arani oparitu niolako, hamasei urte bete zituenean. Harrigarriro, egun zehatzaz eta guzti akordatzen nintzen: apirilaren 27a –harrigarriro, diot, nire anaia-arrebenaz ere gogoratzen ez naizelako, normalean–. Ez nuen oparirako paperik, eta egunkari-orri batean bilduta eman nion; ia seguru, Egineko batean. Handik egun batzuetara aitortu zidan, esker onez, “Hire bideak” zela gehien gustatzen zitzaion kanta –eta ondo pentsatuta, Markosek arrazoi: nahikoa Supertramp da–. Kasetea behin baino gehiagotan entzun genuen elkarrekin, Aranek eta biok.

Diskoaren defentsa teknikoa egitea erabaki nuen, azkenik. Alde guztietatik egurtu ninduten besteek. Eztabaidaren une batean Iñakik Espaloian hizpidera ekarri bazuen ere, eta baita Musikaz blai eta “Marea gora” ere –«Yes-en “Owner Of A Lonely Heart” mimetizatzeko ahalegin baldar hori?», galdetu zuen, maltzur, Markosek–, auziak lehenengo diskoa ala Ambulance izaten jarraitu zuen. Ebatzi gabe geratu zen, ezinbestean.

Beste bi erronda hartu ahal izan genituen tabernaria kanpoko mahaiak jasotzen hasi aurretik, eta, nola edo hala, Iñakiren banaketaren gaia albo batera uztea lortu genuen. Nik atea zeharretik zelatatu banuen ere, ez nuen Aran Tanitetik irteten ikusi. Agurtzean estu besarkatu genuen elkar –Iñaki batez ere–, eta Markosek eta biok «Tira, animo» esan genion, sorbaldan ukabilkada leun batzuk ematen genizkion bitartean.

Markos ez genuen berriro ikusi: hilabete batzuk geroago haren anaiak abisatu zion Iñakiri terminal zegoela ospitalean. Pankreako minbizia. Gurekin egon zenean, Taniten, jakinaren gainean zegoen jada, antza.

Hileta ostean, pote bat hartu bitartean, emaztearekin itzulia zela aitortu zidan Iñakik. «Umeengatik, badakizu». Zorionak eman, ez eman egon nintzen istant batez. Azkenean, sorbaldan pare bat zafladatxo jo, eta gaia aldatzea erabaki nuen.

Inoiz galdetzen diot Aranengatik, elkartzen garenean edo telefonoz hitz egiten dugunean. Baina Tanit aldetik ez duela jada ikusten esaten dit beti.

Borondatea

[Atzo, 2022ko martxoaren 28an, Euskadi Irratiko Faktoriako Hiruhortza sailean testu honen bertsio pixka bat laburragoa irakurri nuen].

Uxue Apaolaza gazteez eta hezkuntzaz aritu zen aurrekoan, haientzat hezkuntza izan daitekeen kartzelaz. Eta beste zerbait esaten zuen, osasun sistemaz, niri oso esanguratsua iruditu zitzaidana: “‘Zer behar dugu?’ galdetuta ‘sistema publikoa indartzea’ erantzuteko arriskua zegoen”.

Eta horrek eraman nau pentsatzera egunotan (eta hilabeteotan) eztabaidatzen ari den euskal Hezkuntza Lege berriaren aurreproiektuaz. Horrenbesteko kontsentsu politikoa lortu duen horren inguruan, EAJk eta PSEk ez ezik, EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek ere sostengua eman baitiote.

Euskal Eskola Publikoaren Aldeko Plataforma, (besteak beste) segregazioarekin arduratuta dauden beste elkarte batzuk bezala, kezkatuta agertu da eskola itunduaren (edo kontzertatuaren) nagusigoa berresten duen lege honekin. Eskola kristauetako eta ikastoletako arduradunak pozez zoratzen dituen akordio batez mesfidatzeko motibo aski dituztela uste dut.

Ezkerreko partidu politikoak kontsentsura bildu dira eskola publikoa “ardatz” izango den promesarekin. Baina hitzak ez dira ezer borondaterik ez badago. Eta, orain arte, eta azkeneko hamarkadatan, ez da borondaterik egon. Izan ere, orain arteko marko legalarekin praktika batzuk, kuotak kobratzea adibidez (segregazioaren bektore inportanteenetako bat izan dena), debekatuta zeuden, berez. Baina administrazioak toleratu ditu. Borondatea.

Arazoa ez baita soilik eskola kontzertatua, ze hezkuntza mota nahi dugun baizik. Administrazioak ere sare publikoa erabili duelako, komeni izan zaionean, sozialki segregatzeko. Borondatea, diot berriz ere.

Ez zait nire anekdota bildumatik tiratzen ibiltzea gustatzen, baina uste dut gaurkoan pertinentea izan daitekeela. Segregazioaren gaia ematen du berria dela, baina aditu batzuk ari ziren horretaz abisatzen duela hamabost urte baino lehenagotik. Eta guk gure alaben eskolan ikusten genuen: A ereduko Gasteizko zentro bat, oso segregatua zegoena, D eredura aldatu genuen, bertako gurasoon eta langileen ahaleginaz. Baina denborak aurrera egin ahala, segregazioa murrizten joan bazen ere, eskolak ez zuen islatzen auzoaren osaera soziala: ijitoek eta etorkin berrien seme-alabek jarraitzen zuten proportzio handienak izaten, auzoan zuri klase ertainekook edo klase ertain gurakoak nagusi izan arren.

Probintziako hezkuntza ordezkaritzakoei deitzea erabaki genuen halako batean, ikusteko zer gomendatzen zieten gurasoei. Gipuzkoatik heldu berria nintzen aita euskaldun moduan aurkeztu nintzen, zuri klase ertainekoa nintzela ulertzen zen, eta gure auzoan etxea hartu berri, umeak ze eskola publikora eraman zalantza neukala. Hots, Borgesen “Emma Zunz” ipuinean bezala, funts-funtsean egia zen dena, “zertzeladak, ordua [kasu honetan urtea] eta izen propio bat edo beste ziren soilik faltsuak”.

Delegazioko langileak auzotik kanpo dagoen eskola bat aipatu zidan. Nire aldetik auzoko gure eskolaz galdetu nion eta berak, argi eta garbi, esan zidan eskola hori (gurea) ez zidala “gomendatzen” (nire bikotekideak ere proba egin zuen, beste egun batean, eta berari erantzun zion ez zegoela tokirik eskola hartan, guk tokia soberan bazegoela genekien arren). Berehala konturatu nintzen, nirekin jatorri eta klase “konplizitateak” bultzatuta, “aukera hobea” eskainia zidala. Eta horrela ulertu genuen, partean, nola eraikitzen zen segregazioa. Inon idatzita ez dauden prozedura informalak etengabe gertatzen dira.

Langileak borondate onarekin eman zidan aholkua, ziur nago. Horregatik iruditu zitzaigun are kezkagarriago.

Hezkuntza Legeak hainbeste kontsentsu badauka, susmatzen dut, da segregazioarekiko tolerantziak kontsentsu handia daukalako euskal gizartean. Euskal gizarte zuri klase ertainekoan, edo klase ertain gurakoan. Ez zaigu arazo inportantea iruditzen. Ez dugu nahi gure umeentzako segun eta norekin elkartzea, geletan eta patioetan.

Eta kito.

[Amaierarako kanta bezala Supertramp taldearen “School” aukeratu nuen, 1974ko Crime of the Century albumetik]

Gizon-orbaina

Zentsuraren inguruko aieneak berriro entzun ziren Blake Bailey-ren Philip Roth. The Biography lan mardularen inguruko polemikak eztanda egin ostean (W.W. Norton & Company 2021, berez). Irakurleak horren berri izango du, akaso: zantzu guztien arabera idazle newarktarraren biografia definitiboa izan behar zuena –Richard Yates edo John Cheever egileei buruzko lan kanonikoak ere idatzi zituen Baileyk–, zalantzan jarri zuten Baileyren kontrako bortxaketa eta sexu-jazarpen salaketek. New York Timesek, egiaztatzetarako duen ohitura artatsuari fidel, ondo dokumentatu zuen afera, #MeToo mugimenduaren testuinguruan kokatu beharko litzatekeena betiere. Hainbeste, ezen Baileyk idatzitako Rothen biografia, kritika gehienek ordura arte goretsi zutena –Cynthia Ozick-enak, besteak beste–, merkatutik erretiratu baitzuen berehala Norton argitaletxeak, biografoarekin sinatu zuen kontratuko ohiko «moraltasun klausulei» jarraiki, eta argitaletxearentzako zekarren kalte ekonomikoari kontu egin gabe –aurrerapenaren galera, edizio kostuen eta publizitate-kanpainaren amortizazio eza…–; Baileyren agentzia literarioak ere apurtu egin zuen egilearekin –kasuaren gora-beheren jarraipen ona bezain zabala egin daiteke James Wolcott-ek London Review of Bookseko artikulu mardul honetan–.

Eta ziur nago «zentsuraren», «sorgin-ehizaren», «puritanismo feministaren», cancel culture delakoaren eta abarren aurkako protesta apokaliptikoek jarraituko dutela, kasu honekin lotuta, iritzigile eta idazleen lumetatik irteten –gehienak gizonezkoenetatik, ez kasualitatez–. Nahiz eta, zentsura gisa, kontuak ez daukan, nola esango nizueke, ganora handiegirik: liburuaren itzulpena eta nazioarteko banaketa ez da inolako momentuan zalantzan jarri; Espainian, adibidez, Debate-k argitaratuko du –2022ko maiatz honetan, iragarrita dagoenez–, ez dena ahuntzaren gauerdiko eztula, preseski. Eta, edonola ere, berehala jakin zen Estatu Batuetan bertan beste argitaletxe batek, Skyhorse-k, berrartu zuela liburua, poltsikoko edizioan kaleratuz –Skyhorse izan zen, Hachette-k bertan behera utzi ondoren, Woody Allen-en biografia argitaratu zuena Estatu Batuetan…–. Hori, paradoxikoki, kontuan hartu gabe liburuari kantzelazioak berak eman zion debaldeko publizitatea: Nortonek bizkor eta duintasunez erreakzionatu zuen, liburua bertan behera utziz eta diru asko galduz, baina zenbat jendek ez zuena, berez, Rothen bibiografia erosiko edo irakurriko, eskuratu du azkenean, eskandaluak bultzatuta? Beraz, ez dirudi adierazpen askatasun sakrosaindua arrisku berezian dagoenik.

Hori bezain interesgarriak iruditzen zaizkit kasuak planteatzen dituen beste argi-ilunak. Zaila da zerbait sinbolikoa ez ikustea gertakarian, hots, Philip Roth bezalako idazle bati halakorik gertatzea, hain zuzen. Izan ere, zerbaitegatik ezaguna bada Roth, bere obraz harago –eta honago–, emakumeekiko bere jarrera zalantzagarriagatik izan da, misoginia eta harrapakaritza sexualaren susmoak eta salaketak barne. Nahiz eta Rothen alde esan beharra dagoen gizonezkoen irudia, bere nobeletan, ez dela askoz ere hobeto ateratzen, bisturiari ekiten zionean: horregatik iruditzen zait baleko idazlea, batez ere –asmatzen duenean, ez dena beti gertatzen: horren karrera luze eta oparoan, normala den bezala, gora-behera asko espero daitezke…–.

Roth ere ezaguna izan zen bere «errelato» biografikoa milimetrikoki kontrolatzeko ahaleginagatik: izan ere, Baileyren biografia «ofiziala» da (The Biography), 2012an Rothek berak horretarako hautatu zuenetik, bere ingurura eta paperetara sarbide osoa eskainiz –nahiz eta Rothek, dakigun bezala, ezin izan zuen lana burututa ikusi, 2018an hil baitzen: –. Ez zen, ordea, lehenengo biografo ofiziala izan: Bailey baino lehenago beste hautagai batzuk egon ziren, nabarmenena Ross Miller adiskidea, zeinarekin Rothek kontratua sinatzera iritsi baitzen… biografia hartzen ari zen norabidea gustuko ez zuela ohartu eta harekin apurtu zuen arte. Rothek agindu zuen, antza denez, Baileyren biografiaren argitarapenaren ondoren bere paper pertsonal asko suntsitzeko: modu horretan ziurtatu nahi zuen hura izango zela bere biografia “ofizial” bakarra, eta inork ez zuela aukerarik izango bere ondarearekin lardaskatzeko. Ez dago argi, Baleyren aferaren eztandaren ondoren, Rothen oinordekoek agindu hori bete duten ala ez.

Hots, Baileyk Rothen guztiz aldeko biografia idatzi zuen: harekin, antza denez, errazago izan zitzaion kidetzea emakumeen inguruko kontuetan; esaterako, bere emazteekin izan zituen gora-behera gogorren auzietan –haietako batek, bigarrenak, Claire Bloom-ek, ez zuen idazlea batere ondo uzten bere Leaving a Doll’s House memorietan…–.

Baileyren istorioaren alderik zalantzagarriena, bortxaketa salaketez landa, bere institutuko ikasleei buruzkoa da. Bailey, biografiaren generoaren izarra bihurtu aurretik, institutuko irakaslea izan zen New Orleans-en, 8. mailan, hots, hamabi urte inguruko neska-mutilena. Eta irakasle ikaragarri on eta karismatikoa bide zen, bere ikasleak entzun eta heldu sentiarazten zituena, berdinetik berdinera tratatzen zituena, batez ere neskatoak, zeinei literaturarekiko pasioa transmititzen baitzekien, idaztera adoretuz: jartzen zien ariketetako bat eguneroko intimo bat lantzea zen, irakaslearekin konpartitu behar zutena. Ikerketek ez dute erakusten eskola eman zienean sexu-jazarpenik egin zienik… baina bai ondoren, urte batzuk patxadaz itxaron ostean, nesketako batzuk adin nagusira iritsita, nerabezaroan haiengan landutako eraginaz baliatuz, zerbait hartzeko hitzordua egin eta ohera eramaten saiatzen zela Bailey, eta baita lortu ere, behin baino gehiagotan, unibertsitatean hasi berriak ziren emakume gazte haien nahasmendurako, gerora aitortu dutenez. Eta ez dira bat ez bi: portaera-pauta bat erakusten dute ikasle ohien kontakizunek. Bailey Dead Poets Society filmean Robin Williamsek jokatzen zuen paperaren ifrentzu makurra eta geroratua izango balitz bezala.

Bai, gauza bera pentsatu nuen nik: Baileyk egindakoa Rothen nobela bat izan zitekeen, esploratzea gustuko zuen herrialde gris eta lirdingatsu horren eskualdeetako bat. Bere Giza orbaina izenburutik tiraka (The Human Stain, 2000), Gizon-orbaina bihur zitekeena, akaso.

Baina, tamalez, ez da nobela bat.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko ekainaren 26an]

Itzul hadi

Aitor dut zalantzak izan nituela, mereziko zuen ala ez. Azken batean, haien diskorik txarrena zen, askogatik. Izan ere, metrajearen parte bat aski ezaguna zen –1970eko Let It Be filmetik, Michael Lindsay-Hogg-ek zuzendua–. Luze samarra zen, gainera –hiru atal, bakoitza bi ordu eta koskakoa–. Eta beti ematen du pena gainbehera baten hondakinen ikuskizunak.

Baina, bestalde, zuzendaria Peter Jackson zen, eta gutxieneko errespetu bat zor zaio Tu madre se ha comido a mi perro bezalako kultuzko film gore bat zuzentzetik (1992) Lord of the Ringsen trilogia (2001-2003) filmatzera iritsitako norbaiti, apenas bederatzi urte geroago. Eta, zer demontre, The Beatles ziren, XX. mendeko pop musikaren iraultza handienaren protagonistak, sekula ere argitara eman gabeko irudiez hornitutako dokumental batean. Erresistentziak erresistentzia, banekien azkenean The Beatles: Get Back (Disney +, 2021) ikusiko nuela.

Ez da edonorentzako produktua: The Beatlesen zalea ez bazara, Jacksonen sintesirako ahalmen ezaz kexatzeko motibo sendoak izango dituzu. Izan ere, telesailak dokumentatzen duena sorkuntza prozesu baten gorabeherak dira, kasu honetan Get Back diskoa grabatzera bideratutakoak –gehi horrekin lotutako eta abortuan amaitu zen telebistarako saio bat, eta kontzertu bat, azkenean Saville Row-eko eraikinaren teilatu-lauan eskaini zutena, eta taldearen hondarrekoa suertatu zena–, inoiz ez zena gisa horretan kaleratu eta, denborarekin, taldea banatzen zen bitartean, eta Phil Spector hanpurutsuaren eskuetatik pasatu ostean, Let It Be bihurtu zena (1970), haien diskorik ahulena, baiki, berresten dut.

Sorkuntza prozesuak, normalean, ez dira oso interesgarriak izaten: horregatik ez dute oso ondo funtzionatzen idazleei buruzko pelikula gehienek –salbu eta idazlearen bizitza bera ez bada trepidantea, ohikoa ez den zerbait–. Musika grabazio saioekin antzeko gertatzen da, zer esanik ez: proba eta errakuntza prozesu petoak dira, errepikakorrak, zabarrak, zirriborrotsuak. Diskoetxeak kaleratzen duena, azkenean, prozesuaren distilazioa da. Eta eskerrak. Rock musikaren album klasikoen –eta, batzuetan, ez horren klasikoen– expanded edizioetan, zaleentzako amu gisa sartu ohi dituzten harraldi alternatiboak, bertsioak eta diskorako bidea egitera iritsi ez ziren kanta argitaragabeak horren froga izaten dira: oso gutxitan aurkitzen da jatorrizko diskoko abestiak gainditzen duen piezarik. Zerbaitegatik ez zituzten sartu, azkenean, elepean…

Gainera, desegite prozesuan zegoen talde bat dugu pantailan: gogorik gabe ari den John Lennon bat –dutxa baten faltan, egun gehienetan–; George Harrison mesfidati eta muturtu bat –ez dituztelako kontuan hartzen bere proposamenak: taldea utzi bezain laster disko hirukoitz bat kaleratuko zuen gajoak, ez gutxiago–; profesionalegi, kasik robotikoki jokatzen eta –nota bati ere huts egin gabe– jotzen duen Ringo Starr bat; lider izaten saiatzen den –baina horretaz nekatuta/nazkatuta dagoen– Paul McCartney bat. Ez da espektakulu bereziki loriatsua eta onbidezkoa, batzuetan. Eta morboa berehala amaitzen da, endemas, taldekideen arteko tira-birak anodinoak direlako, grisak, ia burokratikoak, batzuetan oso argi geratzen ez zaizkigun aurretiko laidoen ondorio. Alaitasun momenturik puruenak probasaio batzuek eskaintzen dituzte –rock’n’rollaren klasikoen bertsioei ekitean, edo haien kanta zahar batzuk berreskuratzean–, eta Billy Preston teklistaren ustekabeko parte hartzea grabazioetan, bere irribarre etengabearekin –ez du sinesten ere izan duen zortea, munduko talderik famatuaren grabazioetan kolaboratzera gonbidatu dutela, nahiz eta haren partaideak astazakilen moduan portatu batzuetan–. McCartney da, bestalde, sinpatikoena egiten dena, orgatik tiraka aritzeko ahalegin handienak berak egiten dituelako, besterik ez bada. Etsipenera kondenatuta egongo diren ahaleginak, hurrengo grabazio saioek, Abbey Road diskoarenek (1969), argi utziko zuten bezala: albuma kaleratu baino sei aste lehenago, Lennonek taldea utziko zuela iragarri zien besteei.

Baina, hala eta guztiz ere, niri –The Beatlesen oso zalea izaki, berriro diot badaezpada– merezi izan dit. Badaudelako une magiko batzuk, McCartneyk, ezerezetik, “Get Back” kantaren bizkarrezurra ateratzen duenean, adibidez. Edo Harrisonek Ringori laguntzen dionean “Octopus’s Garden”-en doinuarekin. Jacksonen muntaia, bestalde, miragarria da: kaosaren eta asperkizunaren antolaketa inteligente bat, hasierako desenkontruetatik Apple estudioetako teilatu-lauko kontzertu eztandagarrira eramaten gaituena, non oraindik benetako adiskideen talde bat balira jo baitzuten. Guztiak zentzu bat izango balu bezala. Errelatoaren antolaera zein erabakigarria den demostratuz, beste behin ere.

Ez, dokumentala ez da mundu guztiarentzako. Baina aspaldi entzun gabe neukan The Beatlesen diskorik txarrena berreskuratzera eraman ninduen, eta beste era batean aditzera.

Eta, ondoren, aurreko guztiekin jarraitzera.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2022ko otsailaren 5ean]

Europa, Europa

[Aste honetan kolaboratzen hasi naiz, iritzi-zutabe batekin edo, Euskadi Irratiko Faktoria saioan, hiruki bat osatuz Uxue Apaolaza eta Alaine Agirrerekin Hiruhortza atalean, hiru asterik behin beraz. Hauxe da irakurri nuen lehenengo testua, hemen entzun dezakezuena].

Uxue Apaolazak, lehengo asteleheneko bere hiruhortzan, hauxe zioen: “Elkartasun beharra errazago ikusten dugu jokoan gure senideak daudenean. Ez direnean, tira, elkartasun deiak malgutzen zaizkigu”. Europari buruz ari zen, besteak beste: gure Europa hiperzibilizatu honetan etorkinak, etorkin pobreak noski, tratatzeko dugun eraz.

Eta horrek eraman nau Europaren gaira. Modu saihestezinean, azken astean Europaren ekialdean metatzen ari den guztia gogoan.

Kontua da nik beti nahi izan dudala europazalea izan. Mitoak behar ditugu, bizi nahi badugu, eta beti desio izan dut Europarenean sinestea. Badakizue: tolerantziaren ideiaren sorlekua. Ilustrazioaren baloreen itsasargia. Giza eskubideen sehaska. Ongizate estatuaren diseinatzaileen aberrien gaineko aberria. Kontzeptu horiek.

Baina oso zaila jarri didate beti. Historiak oso zaila jartzen dit, oroimenera etortzen zaidalako zein izan zen Europar Batasunaren jatorria: merkatu komun bat besterik ez, gainbeheran sartutako inperio batzuk ekonomikoki salbatzeko helburua zeukana. Politikak oso zaila jartzen dit, Europar Batasunaren eraikuntza herritarrei bizkarra emanez eraman delako aurrera, modu burokratiko aski ilun batean. Eta, batez ere, muga-politikak oso zaila jartzen dit Europan sinestea, Uxuek lehengoan aipatzen zituen migratzaile hilen kopuruak gogoan.

Baina tira, pentsatzen nuen, behintzat azkeneko hirurogeita hamar eta koxka urteetan elkarren artean erailtzeaz babestu gaitu Europar Batasunak: europarren arteko etengabeko sarraskiez libratu gaitu. Zeren eta Europa zerbaitek definitu izan badu, historikoki, horiexek dira, gerra etengabeak: gutxienez XIV. mendetik, Ehun Urteko Gerratik (ez bada lehenagotik) gure azpikontinentetxoa behin eta berriro sakailatu dutenak.

Hori ere gezurra da, ordea: Europak, aukera izan bazuen ere, ez zituen Jugoslaviako gerrak geldiarazi, 1990eko hamarkadan. Eta oso litekeena da Ukrainan pizten ari dena gelditzeko ahalmenik ez izatea. Zuzenean sustatzen ez badu, behintzat. Eta badakit nork ordainduko dituen ondorioak: bertako populazio zibilak, ohi bezala. Eta errefuxiatuak sortuko dituela egoera horrek, migrante berriak, Batasunaren hormen kontra joko dutenak atzera.

Horretarako ere ez du balio gure Europa honek.

POSTDATA: Ez dut uste hau “euroeszeptiko” baten artikulua denik, Iñaki Guridi kazetariak galdetzen zidan bezala; izan ere, esan bezala, Europan biziki sinetsi nahi nuke. “Euroetsi” batena da, akaso. Europa gero eta museizatuago hau, berriz ere, Estatu Batuen morroi gisa ari da Ukrainaren kontuan, demokraziatik baino autokraziatik hurbilago dagoen Errusiaren aurrean (baina Europar Batasunak berak halako ezaugarriak dituzten antzeko erregimenak onartzen ditu bere mugen baitan, Hungarian eta Polonian…). Edonola ere, argi daukat gehiago komeni zaigula Europar Batasunaren barruan egotea, kanpoan baino (Brexita froga argia izan da alde horretatik). Beste kontu bat da ea Munduari komeni zaion Europa hau bezalako zerbait…

[Zutabea girotzeko musika bat aukeratzeko eskatu zidaten Faktoria irrati saioko lagunek, batez ere amaiera aldera entzun zedin: nire irakurketaren fondo bezala dago, baina berandu amaitu nuen irakurketa, eta ezin izan zen nahikoa entzun. Kraftwerk talde alemaniarraren “Europe Endless” kanta zen, 1977koa, Europaren utopiaz ironia pixka batez ari dena, bere edertasun hotzean: “Real life / and postcard views / Europe endless…”. Hemen entzun dezakezue].

Ezkutuan

Badago, duela ez hainbeste irakurri nuen Patricia Highsmith egile estatubatuarraren biografia batean (1921-1995), atentzioa eman zidan xehetasun bat, ezagutzen ez nuena: bere lehenengo urrats profesionalak, idazle bezala alegia, komikiaren munduan eman zituela. Zertan, eta Urrezko Aroko goiburu batzuentzako gidoigintzan, alajaina –komikiaren historia ezagutzen ez dutenentzat, «Urrezko Aroa» deitzen zaio, Estatu Batuetan, super-heroien komikien lehenengo labealdiari, hots, Superman, Batman, Linterna Berdea, lehen Amerika Kapitaina eta enparauak eman zituena, 1930 eta 1950eko hamarkaden artean, oro har–. Highsmith, filologia ingeleseko eta idazketa sortzaileko unibertsitate-ikasketak egin ondoren, Harper’s Bazaar edo The New Yorker bezalako prestigiozko aldizkarietan saiatu zen lana aurkitzen, besteak beste, baina guztiek atzera bota zituzten haren eskakizunak. Eta, modu horretan, 1942 eta 1948 bitartean, hogeita koska urte zituela, zenbait komiki-argitaletxerentzako egin zuen lan free-lance gisa, hala super-heroien istorioak idatziz –esaterako, Black Terror, Fighting Yank edo The Destroyer bezalako pertsonaienak, guztiak bigarren edo hirugarren mailako figurak Urrezko Aroan, eta gaur egun aski ahaztuak–, nola bestelako aldizkarientzat, komiki historikoa edo westernaren generoa jorratzen zutenak.

Joan Schenkar bere biografoak (Patricia Highsmith. El talento de Miss Highsmith, Circe 2010) espekulatu egiten du gertatuko litzatekeenaren inguruan baldin eta Highsmith, Timely Publications Stan Lee-ren orduko argitaletxearentzako ere lan egin zuena, Spider-man neurotikoaren gidoiak idaztera iritsi izan balitz. Baina hori ezinezko historiko bat da: egia da Highsmith Timelyko heroi batzuen istorioak gidoitu zituela, The Destroyerrenak adibidez, baina Leek ez zuen Spider-man asmatuko askoz ere geroagora arte, 1960ko hamarkadako «Zilarrezko Aroan» hain zuzen, Timely iluna Marvel Comics –laster– ahalguztiduna bihurtu zenean. Ordurako Highsmith idazle ezaguna zen mundu mailan, eta ez zuen inolako interesik erakusten komikiaren munduarekiko.

Are gehiago, mundu horrekin lotu zezaketen pista guztiak sistematikoki ezabatzen saiatu zen, bere hastapenei buruz hitz egiten zuenean ez baitzuen sekula aipatu: soilik hil ondorengo ikerketa biografikoek azaleratu dute egilearen ibilbide «literarioaren» alderdi hori (berriki argitara eman diren haren egunerokoetan, agian, irakurri ahal izango dugu, zuzenean, Highsmith komikigilearen inguruko xehetasun gehiago, baina haren egunerokoak eta koadernoak kontsultagai zeuden, Suitzako artxibategi batean, ikertzaileentzat, beraz, alde horretatik ezin ditugu berri askorik espero). Edonola ere, komikigintzaren «aro higshmithar» hori ez da nolanahikoa, nire ustez, sei urte ez direlako preseski gutxi, idazle baten formazio-prozesuan. Eta ia ziur nago komiki-gidoilaritzak, are gehiago Estatu Batuetan praktikatzen denak –industria-kate fordista baten gisan funtzionatzen zuenak, orduan eta baita egun ere–, eragina izan zuela istorioak eraikitzeko bere estiloan. Apaindurak saihesteko eta argumenturako funtsezkoa ez dena alde batera uzteko bere joeran, adibidez.

Baina Patricia Highsmith kultura garaiaren eta masa-kulturaren arteko zanga oso zabala zen une historiko batean hazi zen, eta bere jomuga goi mailako idazlea bihurtzea zen; hala, Truman Capote-ren bitartez Yaddo-ko idazle kolonian denboraldi bat pasatzeko gonbita lortu zuenean, komikien mundua utzi eta bere lehenengo nobela ondu zuen, Ezezagunak tren batean (1950), fama kuotatxo bat eta independentzia ekonomikoa eskurarazi ziona; Alfred Hitchcock-ek film bihurtu zuen berehala, arrakastaz (1951). Eta prestigiozko idazlea bihurtzeko asmo horretan, zer esanik ez, pulp komikiekin izan zezakeen lotura oro ukatu beharra zeukan. «Ukatu» zuen bezala, Claire Morgan ezizenaren bitartez, The Price of Salt bere bigarren nobela idatzi izana (1953), haren eduki argiki lesbikoak bere karrera kaltetu zezakeelakoan –orduz geroztik literatura homosexualaren klasiko bat bihurtu da, besteak beste lehenengoetarikoa izan zelako ez zuena protagonista lesbiana patu tragiko batera kondenatzen; duela ez hainbeste pelikula bihurtu zuten hura ere, Carol izenburupean (Todd Haynes, 2015)–.

Badakit, ez dago zertan gehiegi harritu: ez al dira, azken finean, faltsukeria eta gezurra Highsmithen literaturaren leit motiv nagusienetakoak?

Highsmithek bere helburua lortu zuen ala ez eztabaidagarria da. Estatu Batuetan, bere aberrian, eta salbuespenak salbuespen, generoko idazletzat jo izan dute betidanik, eta «suspensearen dama» bihurtu. Masa-kulturatik gertuago, beraz, goi-arnasako Parnasotik baino. Agian horregatik zuen maiteago Europa, bizitokia izan zuena bere helduaro ia osoan: kritika europarrak idazle handi baten trataera eman izan dio, oro har, eta haren aldezleen artean Graham Greene edo Peter Handke mailako idazleak aurki daitezke –nahiz eta miresmena ez zen, itxura batean, elkarrekikoa: Handke nahiko idazle aspergarria iruditzen zitzaion ahoan bilorik ez zeukan Highsmithi…–.

Ezin dut burutik kendu Highsmith lasaiago bizi ahal izango zela, alde horietatik guztietatik, urte batzuk geroago jaio izan balitz: ez zukeen bere bigarren nobela ezkutatu beharko, eta, komikiak azken hamarkada hauetan iritsi duen prestigioa lagun, ez zukeen zertan itzaletan utzi bere gidoilari garaia, kontu lotsagarria bailitzan.

(Baina urte batzuk geroago jaio izan balitz, agian ez zen bihurtuko ezagutzen dugun idazle gupidagabe eta zorrotza. Eta kontu ezkutuez beteriko bere obra ez zen, menturaz, horren kitzikagarria izango).

Schenkarrek gogorarazten duen bezala, Highsmithi behin betiko fama eman zion Ripley trebea nobelaren hasieran (1955), protagonistaren iruzurren lehen biktimetako bat Frederick Reddington komikigilea da: Tom Ripleyk «estafagarrien» zerrenda batetik aukeratzen du, zeinetan, harekin batera, ilustratzaile bat, musikari bat, argazkilari bat eta kazetari bat agertzen baitira. Ba guztien artean komikigilea aukeratzen du, hain zuzen ere.

Gauzak ezberdinak izan balira, zerrendako besteetako bati egingo zion maula, apika.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko uztailaren 24an. Argazkia Ruth Bernard-ena da, 1948an ateratakoa, eta gorago aipatutako Joan Schenkarren biografiatik hartu dut].

Kritikaz harago

Hamazazpi edo hemezortzi urte izango genituen, batxilergoko azken kurtsoak egiten ari ginen. Talde literarioa eratu genuen ikastetxean zenbait lagunek: institutuko aldizkarirako idazten genuen, fanzineetara ipuinak eta poemak bidaltzen genituen, gure –etorkizuneko– testuez osatutako ziklo literario ezin konplikatuagoak planifikatzen genituen, lehiaketetara aurkezten ginen, sekula muntatzera iritsi ez ginen antzezlan bat idatzi genuen –gogoan dudan gauza bakarrenetakoa da Pink Floyd eta Kraftwerk taldeen abestiak zeramatzala balizko soinu-bandan–. Harrapatzen genuen guztia irakurtzen genuen, liburuak pasatzen genizkion elkarri. Literaturarekiko pasioaren lehenengo urteak ziren haiek, eta intentsitate bereziz bizi genituen. Normala den bezala.

Halako batean ipuin mordoxka bat metatu nuen, liburu-erdia edo osatzeko modukoa. Baina, jakina denez, idazlea sekula ez dago seguru bere talentuaz, are gutxiago hastapenetan dagoenean, eta ipuin horiek kanpoko autoritate baten lupapean jartzea erabaki genuen. Letren Errepublikaren mekanismoen funtzionamendua menderatzen ez genuenez, hots, ez genuenez inor ezagutzen, lagun baten arreba nagusiarengana jo genuen, berak ere idazten zuelako eta ordurako, guk ez bezala, sari literario batzuk irabazi zituela bagenekielako. Handik urte batzuetara neska gazte hura –guri emakumea iruditzen zitzaigun– ezaguna bihurtu zen euskal kulturgintzaren munduan: pertsona egokiarekin bete-betean asmatu genuela baino ezin dut ondorioztatu, erretrospektiboki. Nebaren bitartez, beraz, eta itxaropenez beterik, nire ipuin bildumatxoa helarazi genion bere iritzia jakiteko.

Erantzuna ez zen gehiegi berandutu. Testuak oharrez eta zuzenketa-proposamenez beteta itzuli zizkidan adiskideak; lan itzela egina zuen arrebak. Baina ondorio orokorra, esplizituki adierazita zetorrena amaierako iruzkinetan, argia zen: hobe beste zerbaitetara dedikatuko banintz. Imajina daitekeen bezala, kolpe latza izan zen hura nire autoestimuarentzat.

Handik urte batzuetara, nire lehenengo gaztelaniazko liburua argitaratuta neukala –behin eta berriro aurkezten ginen lehiaketa horietako bat, azkenik, irabazi ostean–, beste liburu bat osatu nuen azkenaldian idatzitako ipuinekin. Gaztelaniaz idazten nuen oraindik, eta hainbat argitaletxetara bidali nuen, hasi niri gehien gustatzen zitzaizkidanetatik –ez edozein, noski: idazlea ez dago sekula bere talentuaz seguru, baina anbizioa ikaragarria du betiere–, txiki eta ezezagunetara heldu arte. Gehienetatik ez nuen erantzunik jaso; bat edo batetik protokolozko errefus eskutitz-eredu horietako bat iritsi zitzaidan.

Edonola ere, halako batean, editore batek nirekin biltzeko asmoa azaldu zuen, ipuin liburu hartaz hitz egiteko, eta kafetegi batean ipini zidan hitzordua. Berriz ere itxaropentsu, haren enkontrura abiatu nintzen. Hark ere, nire kidearen arrebak bezala, etxeko lanak eginda zekartzan, “eskuizkribuaren” orrietan ageri ziren marka gorri ugariek aditzera ematen zuten bezala. Editore hark, ordea, mahaian nirekin eseri eta berehala, nire esperantzak apaldu zituen: liburua zergatik ez zidan argitaratu behar azaltzera zetorkidan. Ordubetez aletu zizkidan ipuinen akats guztiak. Ondorioa ez zen gure institutuko lagunaren arrebarenaren oso ezberdina: bere ustez ere ez nuen idazle izateko dohain berezirik.

Aipatutako pasadizo horien aurrean bi aukera nituen: desanimatzea, ala tematzen jarraitzea. Honezkero argi dago, onerako edo txarrerako, ze bide hautatu nuen. Izan ere, ipuin haiek, urte batzuk geroago, La isla de los antropólogos y otros relatos liburua osatuko zuten, Lengua de Trapo argitaletxeak kaleratu zuena, azkenean.

Ez da faltako pentsatuko duenik agian hobe bi aholkulari haiei kasu egin banie. Zilegi da, noski. Nire aldetik, baina, ez naiz nire intsistentziaz damutu…

[Artikulu honen bertsio pixka bat laburragoa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko azaroaren 13an].

Ibon Egañak elkarrizketa Iban Zalduari, “Nola izan garen gauza” bilduma antologikoaren inguruan

[Nire Nola izan garen gauza bilduma antologikoaren aurkezpen ekitaldien artean Ibon Egañarekiko elkarrizketa bat prestatuta zegoen, Tobacco Days liburu denda adeitsuan egiteko asmoa genuena, baina, azkenean, ezin izan genuena burutu. Ibonek, liburuaren hitzaurre mamitsua idatzi duenak, gidoia prestatuta zeukan, eta, nik, erantzunak zirriborratuta. Lan hori probestea erabaki, eta zirriborro horiek osatu ditut elkarrizketa honetarako, ahalik eta modu bat-batekoagoan erantzunez, naturaltasunaren mesede (seguru akatsen bat edo bestek ihes egin didala lan egiteko modu horren ondorioz, barkatu). Hona hemen emaitza, edonola ere].

Ibon Egaña: Sarritan proposatu izan duzu ipuin liburu eta ipuin bildumen arteko bereizketa: ipuin liburuak lirateke gai jakin baten inguruan jositako liburuak, batasun bat dutenak; ipuin bildumak, berriz, itxuraz halako batasunik ez dutenak, ipuin autonomoen sortak. Azken horien zaleago zarela esan izan duzu eta halakoak dira zure liburu gehienak, nahiz eta Biodiskografiak edo  Idazten ari dela idazten duen idazleaneurri batean tematikoak diren. Edonola ere, kasu honetan batasun tematiko ageriko liburua plazaratu duzu, gatazkaren inguruko ipuinen antologia bat. Nondik sortu zitzaizun Gauza-ri buruzko ipuinak biltzeko beharra?

Iban Zaldua: Bai, bilduma antologiko oro-hartzaile bokazioa du Nola izan garen gauzak, gai bati buruzko ahalik eta ipuin gehienak jasotzekoa. Ideiak, dudarik gabe, Galaxia Gutenbergek atera zidan Como si todo hubiera pasado proiektuan du jatorria: han, euskal gatazkaren (edo biolentziaren, edo terrorismoaren…) gaiak sortzen zuen interes berrituaren testuinguruan, nire ibilbideko hainbat ipuin bildu nituen. Baina ez guztiak, hitzarmen kontu batzuengatik: jatorrizko ipuinen edizio hau, alde horretatik, askoz ere osoagoa da, hirurogei ipuin ditu, gaztelaniazkoaren berrogeita bi piezen ondoan.

Beste kontu bat da ohartu nintzela bazegoela, han eta hemen topatzen nituen euskal irakurleen aldetik, eskaera bat bilduma hori euskaraz ere egon zedin: nik, hasiera batean, pentsatu nuen ez zela horren beharrezkoa, irakurle euskaldunak bazituelako eskura ipuinak, barreiatuta egonda ere, jatorrizko liburuetan, hots, Gezurrak, gezurrak, gezurraken, Etorkizunan, Inon ez, inoiz ezen eta abarretan. Baina egia da erosoagoa dela modu honetan, ale bakarrean bilduta edukitzea. Erein prest agertu zen hori egiteko, eta horixe.

Bestalde, duela hamar urte pasatxo beste atzera begirada bat bota nuen, Ipuinak –Antologia bat– liburua ekarri zuena ondorio bezala (Erein, 2010), eta hau da beste hamar edo hamaika urte ondorengo hurrengoa: uste dut ona dela, noizean behin, pausatzea eta aurreko ekoizpenaren uzta jasotzea, nolabait.

Bazegoen beste kontu bat interesatzen zitzaidana, orobat: Ipuinak antologia hartan bezala, poltsikoko edizio batean jaso ditut narrazioak oraingoan ere, eta hori ere inportantea begitantzen zait, irakurleak material asko jaso dezakeelako, tartean liburuetan ez zeuden ipuin batzuk eta inedito batzuk, oso prezio onean. Ez da gutxienekoa niretzat, liburuen prezioak, kasu batzuetan, disparatatuak iruditzen zaizkidan neurrian.

Gatazkari buruzko kontakizuna edo Errelatua eztabaidagai da eremu politikoan, bereziki ETAk armak utziz geroztiko hamarkada honetan, eta eztabaidatu izan da errelatu horretan fikzioari, literaturari zein leku dagokion ere. Ziurrenik literatura eta Errelatuaz pentsatzean errazago irudikatzen dugu kontakizun hori nobela baten forman, edo film luze (beharbada serie) baten gisan, narrazio luze baten gisan, edozein kasutan. Zuk, aldiz, 25 urteotan zehar ipuinera jo duzu nagusiki, narratiba laburrera. Uste duzu bestela begiratzen zaiola ipuingintzatik Gauzari? Eta, horrekin lotuta, zer eskain diezaioke ipuinak, genero gisa, gatazkari buruzko kontakizunari?

Kontua da nik nekez eskaini diezaiokedala beste begirada bat, funtsean ipuinlaria, ipuinen idazlea naizen neurrian. Egia da nobela pare bat argitaratu dudala, baina nire benetako sena ipuingilearena da, eta alde horretatik ez da zilegi, ziurrenik, beharra bertute bihurtzea. Baina, hori esanda, iruditzen zait ipuin bildumek izan dezaketela abantaila bat nobelen gainean, eta multiperspektibismoarena, edo polifoniarena nahi baduzu: ikuspuntu eta egoera ezberdinak, batzuetan kontrajarriak, aurkezteko aukera, ipuinak oso diferenteak izan daitezkeela probestuz. Ez dut esan nahi hori nobelan egin ezin daitekeenik, batez ere kutsu edo ukitu esperimentala badauka, baina hori ere gero eta ezohikoagoa da. Nobela tradizionala unekibokoagoa da, pieza bakarrekoa, eta hor oso zaila da askotariko ikuspegiak ematea. Justu gure gatazkak oso beharrezkoa duen zerbait, ziurrenik, alderdi narratibotik.

Liburuaren aurkezpenean Rutu Modan komikigile israeldarraren aipu hau irakurri nuen, hain zuzen: «Poloniar asko kexu dira juduek alemaniarrak barkatu dituztela, baina ez haiek. Eta juduak poloniarrekin oso haserre egoten dira pentsatzen dutelako alemaniarrekin kolaboratu zutela. Nire belaunaldiko alemaniarrekin hitz egiten dudanean, iraganaren inguruko narrazio bera konpartitzen dugu gutxi gorabehera. Zein zen biktima eta zein zen zapaltzailea. Eta harreman berri bat eraikitzen has gaitezke. Poloniarrekin, narrazio diferenteak dauzkagu. Juduek pentsatzen dute poloniarrak antisemitak zirela, eta poloniarrek, juduei laguntza eman zietela. Niretzat oso zaila izan zen nire narrazioan sinesten ez zutela onartzea. Eta palestinarrekin antzeko arazo bat daukagu. Gure historiak ez ditu konbentzitzen. Eta narrazioarekin nahasita jarraitzen dugu. Oso zaila da akordio batera iristea zerbait berria eraikitzen hasteko. Horregatik anbiguitatea onartu behar dugu, konplexutasuna, eta ez soilik iritzi bakar bat». Ipuina akaso ez, baina ipuin bilduma helburu horretara egokitzea errazagoa iruditzen zait, nobela baino.

Nobelak, gainera, tradizio gehiago dauka, irudipena daukat, “gailu” edo “artefaktu moral” gisa. Ez du zertan horrela izan, e, baina generoaren historiari begiratuta horrek ere bere pisua duela pentsatzen dut. Ipuina pixka bat “askeagoa” iruditzen zait, ikuspegi horretatik…

Zure ipuingile-ibilbidean zehar generoaren baitako tradizio, azpigenero eta joera ugari landu dituzu: ipuin errealista, fantastikoa, zientzia-fikzioa, metaliterarioa… Oro har, euskal literaturan Gatazkari buruz idatzi diren ipuinek estetika errealistetara jo dute, salbuespenak salbuespen. Beharbada zure ipuingintzaren berezitasunetako bat da, Gauzari buruzko literaturari dagokionez,  fantasia eta zientzia-fikzioa erabili duzula oso hurbileko errealitateak izendatzeko eta fikziora eramateko. Ihesbidea eskaini dizu fantasiak? Errealitatea beste modu batera ikusteko modua? Zein da fantasiak ireki dizun atea Gauzari buruz idazteko, eta izan duzu erreparorik fantasia eta euskal gatazka lotzeko?

Antzeko zerbait erantzungo nizuke: ni, ipuinlari bezala, literatura fantastikoari lotuta hasi nintzen idazten, nerabezaroan; hori da nire jatorria, eta ekidinezina iruditzen zait horretara itzultzea behin eta berriro. Azken batean, ipuin garaikidearen iturri historiko nagusienetako bat da XVIII.-XIX. mendeetako ipuingintza fantastikoa. Eta, nire kasu partikularrean, literatura fantastikoaren azpiadar bat besterik ez den zientzia-fikzioarena, jada XX. mendean batez ere.

Baina egia da, bilduma eta kronologia errepasatuta, “kostatu” zitzaidala gaia “fantastikoki” abordatzea: euskarazko lehenengo liburuan ez dago ipuin bakar bat ere ildo horretakotzat jo daitekeena, eta Gezurrak, gezurrak, gezurraken bakarra. Gaiaz aritzeko asumitu izan banu bezala “trama errealista” zela egokiena edo normatiboena, nolabait. Txuma Lasagabasterrek bere garaian ezarritako “agindu” hura, euskal nobelak errealitateari aurre emateko ezina gainditzeko deia, neure egin izan banu bezala. Ondoren bai, gero eta gehiago animatzen joan nintzen generoarekin lotu daitezkeen egoera literarioak planteatzera. Lotsa galtzen hasi izan banintz bezala. Bueno, zientzia-fikzioarekin antzeko zerbait gertatu zitzaidan: gaztetan hori besterik ez nuen idazten, baina idazle “serio” bihurtu nahi izan nuenean behe-literaturaren lotuegi ageri zitezkeen zantzu horiek disimulatzen saiatu nintzen –institutuko irakasleek ederki ulertarazi zidaten hura ez zela literatura garaia egiteko bidea–. Baina une batetik aurrera behin eta berriro itzuli naiz zientzia-fikziora, muga horien funtsa nahikoa sendoa ez zela ulertu nuenetik alegia.

Edonola ere, niri literatura fantastikoa sekula ez zait ihesbide bat iruditu. Alde horretatik Julio Cortázar-en eskolakoa naiz, desberdintzen zuenean fantasia hutsaren eta literatura fantastikoaren artean: fantastikoaren nire erabilerak ez du zerikusirik “errealitatean” existitzen ez diren munduen eraikuntzarekin, baizik eta errealitate hori, egunerokotasun hori argitu edo zalantzan jar dezaketen egoeren txertaketarekin. Egoera horiek errealitatea deitzen dugun horren ezaugarriren bat puztu edo azpimarratzen dute, alderantzikatze  bat sortzeko, galderak eragiteko, errealitatea bera zalantzan jartzeko… Gure Gauzaren testuinguruan gertatutako hainbat kontu, bestalde, hain dira bitxiak edo txokanteak ezen literarioki sinesgarriak egiteko ezinezkoak dira kasik, beraz, alderantzikatze fantastiko hori txertatzea, askotan, atakatik ateratzeko bide bat izan daiteke, errealitate horren absurdu-maila azpimarratzeko modu bat… Ez dakit ondo azaltzea lortzen dudan…  Edozein modutan ere, nik egin nuenerako ez zen berritasun bat euskal literaturan ere, gogoan har dezagun errealismo magikoaren erabilera Joan Mari Irigoienen eleberrigintzan, edo literatura fantastikoaren zantzuak Atxagaren Gizona bere bakardadeanen…

Gainera, nik gero eta zalantza gehiago dauzkat literatura errealistaren eta fantastikoaren arteko mugen inguruan. Errealismoa beste konbentzio literario bat baino ez da, azken batean. Sistema ekonomiko gero eta fantastikoago batean sartuta gaude, turbokapitalismoan, fikzio gero eta sinestezinagoetan oinarritzen dena eta gero eta gehiago urruntzen ari dena izan beharko lituzkeen oinarri materialetatik, eta gero eta ahalmen gutxiago daukana jendearen behar beti hazkorrak modu justu eta minimoki berdinzale batean asetzeko. Ni ez nau harritzen literatura fantastikoaren goraldiak ekonomia gero eta fantastikoagoa bihurtzen ari den une historiko batean. Baina iruditzen zait gaitik desbideratzen hasi naizela, barkatu…

Antologiako ipuin bateko pertsonaia batek lasaitua hartzen du Katherine Mansfield-en antologia bat erosi eta ohartzen denean kronologikoki ordenatuta daudela ipuinak, ez baititu jasaten antologoen apeten arabera egindako bildumak. Zuk ere ordena kronologikoan eman dituzu ipuinak antologia honetan. Zaharrena 1997an argitaratu zen estreinakoz, eta azkenak argitaragabeak dira. Garai oso desberdinetan idatzitakoak dira ipuinak, beraz, eta horren harira, iruditzen zait idatzi diren garaiaren marka dutela ipuinek. Ez dakit konforme zauden horrekin. Berdin idatziko zenituzke gaur egunetik, demagun ETT-en auziari buruz edo Lizarra-Garaziko su-etenari buruz? Nolako inpresioa eragin dizu ipuin horiek eta gaur egunetik irakurtzeak?

Imajinatzen dut ezetz, ez nituzkeela berdin idatziko. Azken finean, begirada “garaikidea” eta begirada “historikoa” desberdinak dira, halabeharrez. Liburu honetan bietarik dago, gaurkotasunaren gertakariei kasik urgentziazko begirada batetik hozka egiten dieten ipuinak, eta begirada historikoa gailentzen den beste batzuk. Berrienen artean, bistan denez, azken begirada hori joan da gailentzen, geroz eta gehiago ez dugulako Gauzaz idazten, Gauzaren errelatuaz baizik, memoriaz, ETAren terrorismoa desagertu denetik…

Baina gauzak aldatzeko eta berrebaluatzeko tentazioa edukita ere, ipuinak bere horretan uztea erabaki dut, Euskaltzaindiaren arauei egindako hizkuntza-egokitzapen batzuk alde batera utzita, ipuinok ere garai baten lekuko direlako, eta interesatzen zitzaidalako horrela uztea, une bateko geruza fosilak balira bezala. Inpresioaren aldetik, denetik gertatu zait: batzuek beste batzuek baino gehiago konbentzitu naute, literarioki. Imajinatzen dut irakurleei berdin gertatuko zaiela, nahiz eta, espero dut, konbentzigarriak iruditzen zaizkien ipuinak jakin batzuk izango direla irakurle batzuentzat, eta beste ipuin jakin batzuk beste irakurle batzuentzat. Baina, esan bezala, uste dut are flojoenek ere badutela balio “fosil” minimo bat, aipatu ikuspuntutik, eta horregatik hobetsi dut, Como si todo hubiera pasadon egiten nuen bezala, hurrenkera kronologikoa, noiz argitaratu ziren kontuan hartzen duena alegia. Nahiz eta gero irakurleak, jakina, nahi duen ordenean ekin diezaiokeen liburuari, horretarako da subiranoa eta…

Halakoetan beti gogoratzen naiz Benito Pérez Galdós-ez eta bere narratiba zatitu ohi den bi multzo nagusiez: nobela historikoak, hots, nagusiki “episodio nazionalak” delakoak, non fikzioaren bitartez historia egiten saiatzen zen –Espainiako historiaren bertsio liberal bat, alegia–, eta “nobela garaikideak”, Fortunata y Jacinta eta abar, Galdósek berak ezagututako garaiak nobelatzeko bere saiakera, historia egiteko asmorik ez zeukatenak. Kritikari gehienak bat datoz bigarren ildo hori izan zela, literarioki, bere lorpenik handiena…

Gatazkarekin lotutako sufrimendu ugari agertzen dira ipuin hauetan: ETAk hildakoak, torturatuak, bizkartzainarekin bizi direnak, dispertsioaren ondoriozko istripuak, eta baita Gatazka urrunagotik edo tangentzialki bizi duten pertsonaiak ere. Ipuinak jarrian irakurrita, aniztasun horretaz, ertz askotariko horietaz jabetzen doa irakurlea. Era berean, pertsonaia ugari ageri dira liburuan deseroso daudenak dauden tokian: ilegalizazioaren aurkako manifestazio batean, adibidez, deseroso daudenak badakitelako hor dauden gainontzekoak ez direla egongo, eman dezagun, ETAren atentatu baten aurkako elkarretaratze batean. Zure ipuin hauek irakurtzean askotan etorri zait burura Bernardo Atxagaren “Herio I versus Herio II” testua. Ikasle nintzela Gasteizko Parral tabernan antolatu zenuten errezitaldi batean entzun nuen estreinakoz, oker ez banago. Testu horretan Atxagak bi Herio jartzen ditu eszenan aurrez aurre; Herio Bat-ek Herio Bi-ren makurkeriak salatzen ditu; Herio Bik, aldiz, Herio I jotzen du gaizkiaren erantzule. Herio I da Mikel Zabalza hil zuena, edo bere botere guztia erabili zuena Joxe Arregi hil arte torturatzeko. Herio II-k, aldiz, Hiperkorren gusanitoak jaten zituzten umeak hil zituen, eta bahituta zegoen ingeniariari Julio Paga! esaten zion. Atxagaren testu horren azpi-izenburua da: “Herio I versus Herio II edo Bataren eta Biaren artean gaudenak ez gaude erdian, baizik eta leku guztietan”. Hainbat euskal idazlek aldarrikatu izan dute, ordea (lehen orain baino gehiago, egia esan) gauzaz idazterakoan posizio jakin bat hartu beharra, lubakiaren alde batetik idatzi beharra. Ez dakit idazle bezala, zu erdian, leku guztietan, edo zure liburu baten izenburua parafraseatuz, “inon ez” kokatu ote zaren… eta hori zenbateraino den posible.

Bai, Atxagaren testu horrek asko inpresionatu ninduen bere garaian, eta askotan aipatu izan dut. Euskal gauza hau bi bandotara murriztea erredukzionista samarra iruditzen bazait ere, batzuetan: betiere bi bando baino askoz ere gehiago egon direla esango nuke. Baina abiapuntu on bat iruditzen zait, bere xumetasunean, eta oso zaila betetzeko, programa literario bezala. Nik ere, asmoz, “leku guztietan” egon nahi nuke, idazle bezala, eta, Pello Lizarraldek aldarrikatzen duen bezala, pertsonaia guztiak berdin maitatu nahiko nituzke, pertsonai gisa alegia, baina ez dakit posible den, eta are gutxiago lortu dudan, saiatu naizenean. Hori irakurleak erabaki beharko du, beti bezala.

Gero beste kontu bat dago, eta da norbera ze lekutik ari den gizarte zibilaren partaide bezala, ETAren terrorismoari dagokionean, edo ezker abertzalearen gizarte-oinarritik sortzen zen jazarpen giroaren inguruan, edo euskal gizartearen zati handi baten –eta askotan norberaren– indiferentziaren aurrean, edo biolentzia polizialari eta estatu terrorismoari dagokionean, eta abar. Eta ze lekutik ari den idazle bezala, kontu horiez idazten duenean. Lotuta daude, zalantzarik ez, baina zehazki puntu geografiko-moral berean ez dauden bi leku iruditzen zaizkit horiek. Badakit hau guztia nahasgarria suerta daitekeela, ziurrenik nik neuk ez dakidalako argi kontzeptualizatzen. Teoriarako ez naiz oso iaioa, esan dut behin baino gehiagotan.

Adibideren bat jarrita agian hobeto uler daiteke. Partidu batean militatzen ibili nintzen garaian –Euskadiko Ezkerran, 1980ko hamarkadaren lehen erdialdearen amaieratik 1990ekoaren hasierara arte, gutxi gorabehera– ez nuen, zuzenean behintzat, gaiaren inguruko fikziorik idatzi. Eta garai horretan dezente idatzi nuen, gaztelaniaz, nahiz eta, zorionez, gutxi argitaratu zidaten. Erretrospektiboki pentsatuz, iruditzen zait sinesmen politiko horren sendo eta “instituzionalizatua” daukazunean zaila dela literarioki aritzea politika horren hurbiletik ukitzen duten gaiei buruz. Ondoren, zer esanik ez, politika egiten jarraitu dut, baina beste plano batean, militantzia partidistatik kanpo. Eta hortik gaiari buruzko literatura –niretzat– minimoki onargarri bat egitea posibleago izan zait. Hori da neure buruari ematen diodan azalpenetako bat, baina auskalo zenbateraino den egia: gutxi fidatu behar gara idazleaz, bere obra analizatzen jartzen denean…

Beste adibide bat. Ni nahiko urrun sentitzen naiz, politikoki eta filosofikoki, Lander Garro bezalako idazle baten jardunetik. Baina horrek ez dit bere Gerra txikia eleberriak dituen bertuteak ezkutarazi, Gauzaren inguruko literaturako obra nabarmena iruditzen zait. Nanclares bidetik abiatutako Carmen Gisasolarengandik, ordea, askoz ere hurbilago senti naiteke, alde askotatik. Baina, asmo on batetik abiatutako proiektu bat izanda ere, gaiaz idatzi zuen eleberri hura, Gaur zortzi, ez zitzaidan ona iruditu. Antzeko zerbait argudiatu nuen behin batean gatazkaren inguruko bi komikien inguruan, adibidez. Badakit gaur egun ez dagoela modan: “mezuaren” pisua, artelanak aintzat hartzeko orduan, erabatekoa bihurtu dela, bestelako kontsiderazioen kaltetan. Baina nik, boladan ez dagoen arren, literaturaren autonomia aldarrikatzen jarraitu nahiko nuke: inportantea iruditzen zait, zaharruno samarra geratzen bada ere. Literaturaren autonomia, ezen ez independentzia, azpimarratzen dut, argi gera dadin: Ursula K. Le Guin-ek esaten zuen bezala, ez nuke nahi aldarri hori konfunditua izan dadin “artea arteagatik” doktrinarekin, ezta gutxiago ere. Alde horretatik, Arroz urez bezalako produktuak, esaterako, terribleak iruditzen zaizkit hala ikuspegi estetikotik nola etiko-politikotik.

Gauzaz aritzea iragan hurbilaz aritzea da batez ere. Zure ipuinak eta bertako pertsonaiak iraganera begira daude, eta askotan gogoratzen dituzte gaztaroko urteak, nostalgiaz bainoago malenkoniaz, esango nuke, baina oroitzen dute halaber iragan traumatikoa ere. Iragan traumatiko hori berridatzi egin nahiko lukete pertsonaia askok, eta besteak beste horregatik, jolas egiten duzu denbora manipulatzera ipuinetan. Denbora manipulagarri, plastikoa da ipuin hauetakoa: zirkularra, errepikakorra, edo multiplikatua. Badago Felix de Azuaren aipu bat, ipuin batean agertzen dena: “aldatzen den bakarra iragana da”. Jakinmina sortzen didan zerbait da zuk, idazle izateaz gain, historialari ere bazarenez, ea iragana berdin ulertzen duzun historialari eta idazle gisa. Iragana aldagarria da soilik fikzioan? Fikziotik kanpo ere bai? Historian egin ezin duzuna egin dezakezu fikzioan?

Esango nuke literaturak ematen didala ahalmena historian egin ezin dudana egiteko. Historialaritzak arau oso zurrunak ditu, dokumentuek diotena erdigunean egon behar da eta ezin zara beren erradiotik gehiegi aldendu, iturrien azterketa kritiko eta zehatza eskatzen du, eta zuhurtziak eta zalantzak agintzen dute bertan. Badakigu objektibotasun osoa ezinezkoa dela historialarien lanean, baina objektibotasunerako nolabaiteko isuria izan behar du historialariak beti helburu. Egiara, egi historikora kasu honetan, ahalik eta gehien hurbiltzeko helburuarekin. Nahiz eta egia hori ez den inoiz jotzen, noski.

Literaturak egiarako beste bide bat proposatzen du, dezente malguagoa, eta askoz ere bihurgunetsuagoa. Eta beroagoa, nahi bada: historia jakintza arlo hotza da, hotza izan behar du derrigor. Biak izan daitezke, kasu honetan bezala, gure iragan hurbila esploratzeko ateak, baina nik esango nuke bide nagusia, zibila, soziala, ikerketa historikoak hornitu behar duela. Literaturarena bide osagarria da, pertsonalagoa soziala baino, irakurle bakoitzarena banan-bana hartuta, ez dakit nola azaldu. Iritsi daiteke, emozioen bidetik, historia –edo kazetaritza, edo soziologia…– iristen ez den lekuetara. Baina ez dut uste literatura tronuratu behar dugunik. Literatura errelatuaren erdigunean azaltzen bada, eta hori da, neurri batean, Patria fenomenoak mahaigaineratu duena, malo: gauzak maila kolektiboan bereziki ondo egiten ari ez garen seinale iruditzen zait.

Memoriaren eraikuntzaren auzia dago hemen erdigunean. Memoria hori bi motatakoa izan daiteke: pertsonala eta transferiezina –eta hor familia-memoria ere sartuko nuke, eta taldearena, klanarena nahi baduzu–, eta memoria zibikoa, edo soziala: gizarte bezala eratzen duguna kontsentsu minimo batzuen gainean. Zientzia sozialek –tartean historiak– memoria zibiko edo zibil hori informatu behar dute, oinarri horiek ezartzen lagundu behar dute. Baina kontsentsu minimo hori lortzen ez denean, edo ezbaian dagoenean, orduan lekualdatzen da “errelatuaren bataila” literaturaren, edo zinemaren, edo telesailen, edo arte plastikoen alorrera. Horregatik diot halakoak gertatzea seinale txarra iruditzen zaidala.

Horrek ez dio ezer kentzen literaturak, gai honi buruzko literaturak, niretzat daukan garrantziari, handia dena. Irakurle bezala eta, ondorioz, idazle bezala. Eta oso argi daukat nik gai honi buruz idatzi badut, hobeto edo okerrago, izan dela beste batzuek idatzi dutelako horri buruz, eta irakurri ditudalako, eta lagundu didatelako, literarioki, auziaz pentsatzen. Prentsaurrekoan aipatu nuen bezala, eskertuta natzaie horregatik Bernardo Atxaga, Anjel Lertxundi, Arantxa Urretabizkaia, Itxaro Borda, Aingeru Epaltza, Beñat Sarasola, Mikel Hernandez Abaitua, Luistxo Fernandez, Xabier Montoia eta Uxue Apaolazari, eta, batez ere, niretzat eredu handienak izan direnei, bai literarioki, bai etikoki, hots, Jokin Muñozi eta Ramon Saizarbitoriari.

Iraganaren eta orainaren artean, hala ere, badaude hariak ipuinetan, nola ez. Batez ere  esango nuke bi figura direla errekurrenteak eta haien bidez lotzen direla bi denborak: batetik, iraganetik orainean agertzen dira fantasmak, hildakoenak edo jaio gabekoenak; eta  bestetik aspaldiko adiskideak berragertzen dira maiz, urtetan ikusi gabeko lagunekiko enkontruz beteta daude ipuinak. Zergatik uste duzu izan zaizkizula baliagarri figura horiek Gauzari buruzko fikzioak sortzeko?

Ez daukat oso teorizatua espektroena, eta, alde horretatik, asko ikasi dut, Ibon, hitzaurrean ematen dituzun erreferentziekin. Ez dakit ondo, alde horretatik, zer gehitu. Fantasmak, mamuak, niretzat mendekuarekin eta justizia poetikoarekin lotuta daude, nolabait esateko, horrela funtzionatu izan dute fikzio askotan. Eta irudipena daukat horrela erabiltzeko tentazioa izan dudala maiz, Gauzaren inguruko nire ipuinetan. Baina azkenean horrek ere ezin duela funtzionatu erakusten saiatzen naizela, buelta ematen diodala, fantasmaren rol tradizionalak ez duela lekurik gure arazoen askapenean, eta frustratu egiten dut, modu batean edo bestean, espektroaren rol tradizionalak ezartzen duen zeregin hori. Iragana aldatzeko saioek, denboraren makinen edo bestelako bitartekoen bidez, desiratutako helburua sekula betetzen ez duten bezala. Edo, betetzen badute, ondorio negatibo edo anbiguo bat ekartzen duten bezala. Ez dakit, ezin dut hobeto azaldu.

Aspaldiko adiskideek denboraren igarotzea, eta denborak eragiten duen higatzea islatzeko bide tradizionalak dira. Denborak dakarren aldaketa ekidinezina. Noraino aldatzen zaituen denborak eta noraino ez. Imajinatzen dut hori dela adinean gora egiten ari naizelako gero eta gehiago, eta denboraren zauriak gero eta agerikoagoak direlako, nigan eta nire ingurukoengan. Azken finean, kontuan hartu behar duzu ez naizela Gauzaren fikzioen idazle goiztiarra, hogeita hamar bat urte nituen halako lehenengoak idatzi nituenean. Tarte nahikoa, beraz, hamasei edo hogei urterekin ezagutu nuen jendea eta ni neu nola aldatzen ari ginen ohartzeko. Hori guztia, familiaren ordez adiskidetasuna sakralizatu zuen belaunaldi batean, edo hala irudikatzen dut nik nire belaunaldia, nahiz eta agian alderantziz izan zen, agian desakralizatu genuena familia izan zen, eta adiskidetasunean aurkitu genuen ordezkoa edo metadona. Ordezko bat ez zuena beti espero genuen bezala funtzionatu –gure seme-alabekin adiskidetasun moduko harreman mota berriak eraikitzen saiatzea funtzionatzen ari ez den bezala, beldur naiz–. Hortik agian gaiaren errekurrentzia. Ez dakit, berriro ere objektutik hurbilegi nago, ziurrenik, analisi on bat egiteko.

Badago Iban Zalduaren ipuin mota edo azpi-genero bat, musikaren edo kantu baten inguruan idatzitako ipuinena. Liburu bat osatu zenuen, Biodiskografiak, mota horretako ipuinekin, eta antologia honetan ere badira ildo horretako ale batzuk: Aventuras de Kirlian, Radiohead, edo Kraftwerk-ek inspiratuak, edo haien aitzakian egituratuak dira hainbat ipuin. Alderantzizko ariketa eskatuko banizu, bilduma honi zein musika-estilo dagokiola iruditzen zaizu? Eta, kantu bakar bat jarri beharko bazenio, zein jarriko zenioke?

Erantzun konbentzionala, musika-estiloari dagokionean, RRVa izango litzateke, ezta? Hori da askorentzako Gauzaren soinu-banda nagusia, nostalgia musikal euskaldunak, gaitz endemiko horrek, anplifikatzen jarraitzen duena etengabe. Baina ez da nik erabiliko nukeena. Begien bistakoegia iruditzen zait, eta, gainera, epealdi oso jakin bati lotuta dago, laurogeiko hamarraldira, laurogeita hamarrekoaren hasierara, eta Gauzak askoz ere etapa gehiago izan ditu, lehenago eta geroago. Gainera, behin baino gehiagotan esan dut, entzuten nuen arren –halabeharrez, leku guztietan zegoelako garai hartan–, ez nintzen talde haien oso zalea, oro har eta salbuespenak salbuespen. Britainia Handitik zetozen soinu jakin batzuen imitatzaile txarrak iruditzen zitzaizkidan haietako asko, garai hartan.

Beste hurbilketa bat egin beharrean nagoela iruditzen zait, eta zerbait generikoagoa saiatu. Nik esango nuke gure gatazkari oro har dagokion estiloa postpunka dela, edo garai hartan esaten genuen bezala, afterpunk delakoa. Eklektikotasun asko batzen zen bertan, soinu siniestro, ilun eta depresiboenetatik –pentsa dezagun The Cure, Echo & The Bunnymen, edo The Sound bezalako taldeetan– dantzagarrienetara, nola izan baitzitezkeen Gang of Four edo PiL, adibidez. Kontraesankortasun hori, iruditzen zait, ondo egokitzen da gure gauza tristeaz daukadan sentsazioarekin, ze, azken finean, oso garai ilunak izan ziren, tragikoak, baina, nekea nagusitu zen arte behintzat, baita itxaropenez beterikoak ere, neurri batean bederen. Ez dakit ulertzen zaidan. Tira, Joy Division/New Order eboluzioak ondo islatzen du esan nahi dudana: musika tristea baina, denborarekin, dantzagarria bihurtu zena –New Order oso dantzagarria da, hankak mugitzeko gogoa ematen du, baina, fijatzen bazara, kanta askok oso hitz tristeak dituzte aldi berean–. Ironia zerion, askotan, afterpunkari, eta hori ere oso interesgarria iruditzen zait euskal gatazkarekin lotzeko orduan. Gainera estilo orokor bat da, ez da lokala RRVa bezala, eta gogoratu behar da egon zirela ere ildo horretako euskal bandak ere, nagusiena ziurrenik M-ak, askotan ahaztu egiten zaiguna, tamalez.

Eta kanta ere hor ingurukoa hautatuko dut, nahiz eta idatzi zuen taldea gehiago lotzen zen, garai hartan behintzat, New Wavearekin afterpunkarekin baino: XTCren “Generals And Majors” abestiari buruz ari naiz. Gure tragedia handienetako bat izan da nola “jeneralen”, buruzagien kupulek, ETAn eta ezker abertzalearen buruan zeudenek, baina baita estatu aparatuen buruan zeudenek ere, jendea manipulatu duten bihozgabeki, ezagutu dugun tragedia soziala luzatuz eta luzatuz urteetan zehar: hainbeste sufrimendu, zertarako. Kantak umorez hitz egiten du, itxura batean, oso serioa den gai batez, dela militarismoa eta bere ondorioak, nola ondorio horiek pairatzen dituztenak beste batzuk izaten diren, oinezkoak, militante arruntak, handik pasatzen zirenak… Eta hori ere, beste gauza askoren artean, izan da gure Gauza.

Kritikaren (auto)baldintzak

Halako batean, kritikak biltzen dituen euskarazko webgune batean –bale, badakit: halako bakarra dago euskaraz, oso ondo dagoena, baina eutsi diezaiodan, une batez sikiera, gurea hiztun eta irakurle ugari eta, batez ere, anitzagoez osatutako literatura izateko fantasiari–, nire maiatzeko Ortzadar gehigarriko artikulua topatu nuen, ustekabean. Harrigarria iruditu zitzaidan, ez nuelako gogoan kritika bat idatzi nuenik; izan ere, gehigarri honetako arduradunek beti debekatu izan didate, espreski, kritikak idaztea nire tartean –badauzkate beste luma batzuk, horretarako–. Badaezpada, atzera irakurri nuen artikulua. Pare bat detaile aipatzen nituen nobela batez, gero beste pare bat hala ipuin liburu nola nobela izan zitekeen beste batez. Nire oroitzapena berretsi nuen: hura ez zen, inola ere, kritika bat –ez behintzat webguneak aipatzen zuen liburuarena, edo, horretara jarrita ere, ez hizpide nuen lehenengo nobelarena baino gehiago, nahiz eta web orrian ez zen azaltzen horren kritika bezala sailkatuta, agian ez zelako euskaraz idatzitako edo itzulitako liburu bat, ez zaidana horren garrantzia handiko xehetasuna iruditzen, testu bat kritikatzat ala ez hartzeko orduan; izan ere, nire artikuluan aipatutako liburu biak euskaldunak izan balira, zer egingo zuketen? Bi kritika gisa argitaratu testu bera? Bakarra aukeratu? Haien argitaletxekoa, ala, menturaz, beste batekoa aipatu izan banu, bestekoa? Enfin–. Protesta egin nuen webguneko arduradunen aurrean, eta erretiratzeko eskatu. Adeitsu erantzun zidatenaren arabera, haien webgunean argitaratzen dituzten testu gehienak literatur-kritika kategoria estukoak izango lirateke, baina ez bakarrik: liburu baten iruzkin kritikoak egiten dituzten artikuluak sartu izan dituztela, eta jarraitu nahiko luketela sartzen. Nire desadostasuna agertu nuen atzera, eta argudio gehiago eman nizkien, baina horiek jada ez zuten erantzunik jaso eta, testu hau blogera ekartzen ari naizela konprobatu ahal izan dudanez, nire “kritika” hor dago oraindik.

Baina hura, sentitzen dut, ez zen kritika bat.

Eta ez zen kritika bat ez zituelako nire buruari kritika egiteko orduan ezarri dizkiodan baldintzak betetzen. Baldintza pertsonal eta transferiezinak, zer esanik ez, eta nire egoera aldatuko balitz zuzentzeko prest egongo nintzatekeenak; badakizue, hauek dira nire printzipioak, eta ez bazaizkizu gustatzen, beste batzuk dauzkat.

Edozein modutan ere, eta norbaitentzat interesekoak izan daitezkeelakoan, hauek dira kritikak idazteko nire (auto)baldintzak:

1.- Kritikak zu aurkitu behar zaitu, ez zuk kritika. Hots, ez hasi sekula liburu bat kritika bat idazteko helburuarekin: hasi irakurle soil gisa beti, irakurle zibil gisa alegia. Irakurketak berak esango dizu, edo bestelako zirkunstantzia kontingente edota kanpoko batek, ea, hortik abiatuta, kritika idatziko duzun ala ez. Baina ez joan, printzipioz, kritikaren bila.

 [Honek, jakina, zer ikusia dauka kritikak idazteko nire obligazio faltarekin. Nire diru-sarrerak osatzeko kritikak idaztera behartuta ikusiko banu nire burua, lehenengo puntu hori ezabatu beharko nuke, edo, gutxienez, emendakin bat egin beharko nioke. “Osatzeko” esaten dut, ondo baitakit kritikatik bizitzea, are gutxiago euskaraz, ezinezko misioa dela].

2.- Behin kritika idatzi behar duzula erabaki ondoren, erabili arkatza, zirriborratu papera, tolestu orrialdeak. Hots, egin ezazu ohi duzuna baino areago, eta zikinago.

[Horren ekibalenteak badaude, ez dut zalantzarik, liburu elektronikoan, baina aitor dut saiatzen naizela liga horretan ez jolasten, ahal dudan neurrian: hobeto kontzentratzen naiz paperaren aurrean. Eguneroko bizitzak eta lanak nahikoa behartzen gaituzte, jada, pantailen aurrean egotera. Zaharrunoen gauzak, badakizue, paper produkzioaren mundu mailako jaitsierak arriskuan jartzen ez duten bitartean mantentzeko asmoa dauzkadan horietakoak].

3.- Ez hasi kritika idazten liburua bi aldiz irakurrita daukazun arte. Gutxienez. Irakurketa bakarreko liburuak ez dira inola ere kritikagai.

Behin horretara jarrita, kasik hobe da liburua irakurri ez duzula kritikatzea, arte bezala baduena bere erakargarritasun iluna. Eta uste duguna baino ohikoagoa dena, “profesionalen” artean [Baina nik bakarrik aldi batean praktikatu dudana, Volgako Batelarietan nenbilela idazten genituen “Irakurri gabeko liburuen kritikak” atalean, zeinetan, ebidenteki, itua ez zen (ez) kritikatutako liburua, baizik imitatzen genuen kritikaria].

4.- Kritikarekin hasi aurretik, edo kritikarekin zaudela, aurkitu solaskide bat –gutxienez, hau ere– liburuaz hitz egiteko, punching ball bezala erabiltzeko, edo alderantziz.

Anbrosio Milangoa isilik leitzen hasi zenetik –ordura arte ahots gorako ekintza bide zelako, oro har–, irakurketa kontu bakartia, pertsonala dela pentsatzera ohitu gara. Baina ez da hala, inola ere: irakurketa jarduera soziala izan da beti, askotariko ikuspegiak eta iritziak onartzen dituena. Zurea finkatu aurretik, ondorioz, hobe duzu hurkoarekin kontrastatzea, pixka bat sikiera.

5.- Saiatu topatzen beti zerbait ona liburuan, denik eta txarrena izanda ere. Batzuetan ez da posible izango, asko ahaleginduta ere, baina egilearen lanari zor diozu –baldin eta benetako lana egon dela susmatzen baduzu, behintzat–.

Liburu bikainetan, ordea, ez da derrigorrezkoa eragozpenik bilatzen ibiltzen saiatzea: liburu –benetan– onak supernobak bezalakoak dira, irakurlea itsutu eta dena txikitzen dutenak haien inguruan.

6.- Idatzi ahal duzun bezain luze eta sakon. Nahiz eta beti ez zaizun posible izango –argitarapenek muga jakin batzuk izaten dituztelako–, hori ere zor diozu liburuari –liburuari beti, ez egileari–. Baina, nire ikasleei esaten diedan bezala, betelanik ez, mesedez.

7.- Saihestu edukiaren deskribapen hutsetan oinarritutako kritikak, horiek, jakina, ez dutelako halako izenik merezi. Ez erori, mesedez eta inola ere, erreseinisten hobenean, zeinentzako, tamalez, Dante Alighieri-ri ahaztu baitzitzaion zirkulu bat erreserbatzea Infernuan.

8.- Erreseinisten makurrekin jarraitzearren, ez ahaztu kritikak baloraziorako direla: ezin duzu Beasain eta Ordizia artean gelditu, edo Zumarraga eta Urretxu artean, edo Azkoitia eta Azpeitia artean, edo Ermua eta Eibar artean –gure Pinto eta Valdemoro foral bezain jatorren panoplia, ez naiz ausartzen kalko honetarako pare bakarra aukeratzen badaezpada ere–. Busti egin behar zara. Marcel Reich-Ranicki-k zioen bezala, «Kritikari txar batek ez du ez baietzik ez ezetzik esaten: ez da arriskatzen. Kritikari on batek ‘baietz’ ala ‘ezetz’ dio, eta huts egin dezake».

9.- Eta kritikak huts egin dezake, hain zuzen ere, erradikalki subjektiboa izan behar duelako. Ez dauka beste irtenbiderik, kritika bihurtu nahi badu. Baina horrek ez du esan nahi edozer gauza bota dezakezunik, besterik gabe: Roland Barthes-ek defendatzen zuen bezala, kritikak «subjektibotasun sistematizatua, hau da, landua» izan beharko luke.

10.- Ez sekula idatzi egile baten lehenengo liburuaren kritika negatiborik. Lehenengo liburuei, maiz, uko egiten diete, etorkizun hurbilago edo urrunago batean, eta arrazoiz, egileek eurek, eta, ondorioz, ez du merezi haiekin tematzea: nahikoa zama bihurtuko zaizkie noizbait, zure purrustadatxoaren alea gehitu beharrik gabe ere.

Bigarren liburutik aurrera, hori bai, barra librea, ordurako egileak, isiltasun literarioaren salbamenerako bidea hautatzeko aukera alferrik galdu ostean, ez baitauka jadanik aitzakiarik batere.

11.- Norbaiten lehenengo liburua bikaina iruditzen bazaizu, ordea, esango nuke kritika idazteko eskubidea ez ezik, betebeharra ere baduzula.

12.- Ez sekula idatzi, ahal baduzu, adiskide baten liburuaren kritikarik. Edo, idazten baduzu, ez iezaiozu kritika deitu, ziurrenik ez baita halakorik izango.

Era berean, eta tentazioa handia izanda ere, ez ezazu inoiz idatzi etsai baten liburuaren kritikarik: subjektibotasunak, esan dugu, sistematikoa izan behar du, baina komeni da gehiegi ez pasatzea. Salbu eta aurretiko kritika bat izan bada etsaigo horren arrazoia, zeinaren kasuan, azken batean, berdin baitio zer egiten duzun aurrerantzean.

13.- Kontuan hartu, izan ere, egile batek ahaztu egin dezakeela bota diozun laudorio bat, baina beti-beti-beti oroituko duela kritika txar bat, edo are kritika on batean deskuidoan eskapatu zaizun eragozpen ñimiñoena ere. Eta berdin diola zenbat urte pasatu diren ordutik: halakoetan, espazio-denboraren kurbaduraren anomalia bitxi bat dela medio, ez dago iraganik idazleentzat.

Ez esan gero abisatuta ez zeundenik. Gogoratu, halakoetan, Oscar Wilde-ren aholku zuhurra: «Kritikari baten betebehar nagusia bere mingainari eustea da, une oro eta gaia edozein dela».

14.- Bizitza korapilatsua denez, eta bizitza literarioa are gehiago, eta dekalogo honen sarreran abisatu den bezala, aurreko puntu guztientzako salbuespenak prestatu, zure burua justifikatze aldera, munduaren aurrean, noski, baina, batez ere, zure ispiluaren aurrean.

Beharko dituzu.

[Artikulu honen bertsio laburrago eta kimatu bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko maiatzaren 29an].

Ipuingilearen madarikazioa

Aitor dut esanguratsua iruditu zitzaidala: ez nintzen Kjell Askildsen (1929-2021) idazle norvegiarraren heriotzaz jabetu haren berria zabaldu eta lauzpabost egun igaro arte. Google eta sare sozialak arakatu eta, baiki, hantxe zegoen albistea, ez oso aipu ugariekin baina. Eta bururatu zitzaidan ez zela halakorik gertatuko, nik zer dakit, Karl Ove Knausgård hil izan balitz, nahiz eta, Askildsen bezala, Norvegia bezalako herrialde (demografikoki) txikiko idazle bat izan. Ezta Jostein Gardeer ere, edo Jo Nesbø: ziur haiek zendu izanez gero istantean helduko zela nigana albistea. Baina desberdintasun erabakigarri bat dago hiru horien eta Askildsenen artean: nobelagileak dira, eta Askildsen ipuingile bezala zen batik bat ezaguna.

Askildsen, ordea, hiru horiek baino idazle handiagoa zen. Dezente handiagoa.

Ipuingintzan eman zituen lehen urratsak, Hemendik aurrera etxera lagunduko zaitut liburuarekin (1953), bere aita hipererlijiotsuak erre egin zuena, semearengandik jaso eta irakurri ostean, eta bere herriko bibliotekan mailegu-zerbitzutik kanpo utzi zutena, liburuzainen arteko botazio-saio baten ostean, eduki sexual gordinegiagatik (orduan: gaur egun irakurrita, ez du horrenbesterako ematen, egia esan…). Ondoren, 1970eko hamarraldira arte, nobelagintzan aritu zen batez ere, eta, antza denez, bere eleberriek garrantzia izan zuten garaiko norvegiar literaturaren bilakaeran; modernismoaren eta nouveau romanaren eragina erakusten zuten, eta bat edo bat kutsu aski sozialekotzat jo zen (Askildsen komunista izan zen, eta urte batzuetan Norvegiako partidu maoista batetik hurbil ibili zen).

Baina ordutik aurrera ipuingintzan espezializatu zen, eta hor kokatzen da bere ekarpen handiena, eta nazioartekotuena, estatuaren ekintzaren laguntzaz betiere (Norvegiak idazleak laguntzeko, bultzatzeko eta, aldizka, «esportatzeko» mundu mailako programa indartsuenetako bat dauka). Espainian Lengua de Trapo hasi zen argitaratzen, 2000ko hamarkadaren hasieran, haren ipuin liburuak (Un vasto y desierto paisaje, Últimas notas de Thomas F. para la humanidad…), eta liluratuta utzi ninduten berehala: estilo idor eta zuzen baten jabe, Askildsenek giza harremanen muinera jotzeko abilezia ikaragarria zeukan, eta, horren bitartez, bikain esplotatzen zituen errealismo gordinenak bere baitan ezkutatu ditzakeen absurdua eta ironia. Ezinezkoa da (niri behintzat ezinezkoa egiten zait) Askildsenen narrazio bat irakurri eta, liburua itxi ondoren, atsedenaldi bat ez hartzea, zirraratik (mikrolurrikara emozionaletik) berreskuratzeko. Jon Benitok eskaini zion artikulu batean zioen bezala, «Minimalista izanagatik, ez dago hutsik. Konprometitua da literatura. (…) Apaindura, joko eta itxurakeriarik batere gabe, bere ipuinak garaiko jendearen bakardadearen dokumentuak ere izan daitezke» (Berria, 2006-XI-5). Carver aipatu da, baldarki, irakurleak bere liburuetara erakartzeko, baina errealisten familiako ipuingilea bazen ere, ez dauka harekin zerikusirik batere. Hemingway edo Beckett erreferentzia erabilgarriagoak lirateke, eta Europako erdialdeko eta ekialdeko XX. mendeko literatura, oro har.

Askildsenek mantso idazten zuen, hitzak neurtuz, egunero lerro edo paragrafo gutxi batzuk, eta asko zuzenduz. Carverri editoreak kimarazten zizkion testuak; soberako hitzik ez erabiltzea abiapuntua zen Askildsenentzat. Thomas F. bere pertsonaiak une batean dioen bezala, «nahikoa hitz daude jadanik zirkulazioan munduan, eta gehiegi hitz egiten duenak ezin dio esandakoari eutsi». Edonola ere, Askildsenek, ipuinak idatzi arren, liburua zuen beti helburu: alde horretatik ez zen ipuin bildumen egilea izan, ipuin liburuena baizik, ez dena zehaztapen anekdotikoa, generoaz ari garenean. Ez zuen, horren guztiaren ondorioz, produkzio oparorik izan, eta liburuak eurak meheak dira oso, gehienak ehun eta koska orrialdetakoak. Baina zulo beltz batek baino grabitate indar handiagoa gordetzen dute barruan.

Askildsen itzultzailea ere bazen: alemanetik eta ingelesetik itzuli zituen norvegierara, adibidez, August Strindberg, Hermann Broch, Harold Pinter edo Samuel Beckett. Hau inportantea iruditzen zait, orobat, hizkuntzarekiko bere izaera hiperkontzientearekiko guztiz kontsekuentea delako. Ingelesa bikain ezagutzeagatik, atzerrian zegoela ez zuen sekula elkarrizketa bat eskaintzen norvegieraz ez bazen, hots, interpretearekin egiten zituen beti, ahalik eta zehatzena izan nahi zuelako erantzunetan. Hain zen handia bere doitasunarekiko konpromisoa.

Alde horietatik guztietatik, ezin idazle antonimoagorik aurkitu artikuluaren hasieran aipatu dudan Knausgårdekin alderatuta, sei liburuki loditan banatutako bere Nire borroka proiektu autofikzional bezain egotistarako xehetasun hutsalez beteriko ehunka eta ehunka orrialde obratu dituena, etorkizunik ez balego bezala. Ni, behintzat, Askildsenen nire aleetako batean markatutako orrialde batean hitz hauek berrirakurri, eta Knausgårdekin oroitu naiz: «Igarotzen den ordu bakoitzean, mundua milaka ergelez libratzen da. Pentsatu al duzu sekula metatutako zenbat ergelkeria desagertzen den egun bakarrean zehar? (…) Eta, hala ere, ergelkeria asko geratzen da, batzuek liburuetan iraunarazi dutelako, eta horrela mantentzen da bizirik. Jendeak nobelak irakurtzen jarraitzen duen bitartean, hain ugariak diren nobela jakin horiek, ergelkeriak existitzen jarraituko du».

Produkzio mantsoko idazlea izateaz gain, azken urteetan apenas idatzi zuen Askildsenek: itsu geratu zen, Borges bezala. Ez dakit ipuingileen patu petralarekin zer ikusirik duen, baina, hala izatekotan, bere biografiaren azken jira ironikotzat har genezakeen.

Edozein modutan ere, ezagutzen ez baduzu, ez da inoiz berandu egile handi bat berreskuratzeko. Gaztelaniaz, egun, Nórdica argitaletxean aurkituko dituzu bere ipuinak bilduta; frantsesez, Le Serpent à Plumes-en zeuden, baina ez dakit honezkero eskuragarri dauden, ezta argitaletxea bera existitzen den (ea noizbait animatzen den euskal argitaletxeren bat…).

Egin aproba: ipuinzalea bazara, ez zaizu damutuko.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen, 2021eko urriaren 16an; argazkia Wikimedia Commons-etik atera dut]