Elkarrizketa promozionaletan inoiz erabili beharko ez liratekeen hiru esaldi

Ondo jakina da liburuaren promozio-aldia gero eta gehiago luzatzen dela, garai turbokapitalista hauetan, batzuetan kasik liburuaren beraren idazketa-prozesuan emandako denbora gainditzeraino: kezka horretatik tiraka, garai batean bururatu zitzaidan “(Euskal) Liburuen aurkezpenerako hamalau aholku” zerrendatzea, gero eta inportanteagoa bihurtzen ari den gizarte-ohitura horretan idazle hasiberriari –eta ez horren hasiberriari– pista batzuk emateko asmoz, nire eskarmentutik ateratako ondorioetan oinarrituta hain zuzen ere.

Aurrekoan, gai horretaz ari ginela, idazle adiskide batek komentatzen zidan bera, aurkezpenek baino gehiago, elkarrizketek kezkatzen zutela, sustatze kanpainan zehar egin diezaguketenek, eta, batez ere, zein arriskutsuak izan daitezkeen testuinguru horretan kazetarien galderei ematen dizkiegun erantzunak; are gehiago kontuan hartuta kazetari asko, gehienak ez esateagatik, liburua irakurri gabe hurbiltzen zaizkigula, halakoetan. Arrazoia eman nion: nire esperientziaren arabera, idazlearen erantzunen adimen-maila kazetariarenarekiko zuzenki proportzionala da –ez dago kazetari on bat bezalakorik idazlea ere on bihurtzeko–. Legendak dioenez, behin kazetari batek galdetu zion Borgesi ea buruargia zen –“¿Usted es inteligente?”–, eta idazle argentinarrak honela erantzun zuen: “Pentsatzeko urte batzuk ematen badizkidate, buruargia naiz. Zurea bezalako galderak egiten badizkidate, bat-batekoak, ergela naiz aitzitik”.

Gordeta dauzkadan nire elkarrizketetan arakatu –lehenengoa 1989an egin zidaten, glubs–, eta, burutu dudan akats ugarien artean, idazle batek sekula ahoskatu behar ez lituzkeen hiru esaldi aukeratu ditut, norbaitentzat erabilgarri izan daitezkeelakoan.

1) “Liburu honetan sekulako lan piloa sartu dut”. Zauria egin aurretik jartzen den benda horietako bat iruditzen zait, perspektibarekin irakurrita, zorigaiztoko esaldi hori, –euskal literaturan existitzen ez diren– kritikoen aurreko defentsa prebentibo eta ziurrenik alferrikako bat. Baina zer inporta du zenbat denbora, energia eta baliabide inbertitu dituen idazleak bere obran? Emaitza da balio duena, balio izatekotan. Stendhalek berrogeita hamabi egunetan idatzi zuen, hasi eta buka, Parmako kartusia –nire euskarazko edizioan 720 orrialde dituena–, botika anfetaminikoak ezagunak ez ziren garai batean, hain zuzen ere. Ahalegin luze bezain titanikoetan zehar idatzitako zenbat liburu txar geratu dira, huts eginda eta zokoratuta, literaturaren historiaren arroilan? Ezin jakin. Hots: pilo bat.

2)  “Niretzat balio terapeutikoa izan du liburu honek”. Eta zer inporta zitzaien hori egunkari hartako –eta, beraz, zure liburuaren balizko– irakurleei?, galdetzen dio etorkizuneko Scrooge honek iraganeko Zaldua gazteari. Helburua hori baldin bazen, zure barrenak idazkeraren bitartez askatzea, berdin-berdin gorde zenitzakeen zirriborratutako orri haiek tiradera batean, eta kito. Idazlearen arimaren osasunak ez luke izan behar lan literarioaren zio nagusia, obra bera baizik: kalitatezko zerbait gauzatzea eta plazaratzea. Hori idatzita, gainera, zure zauriak sendatu badituzu, bejondeizula. Baina halako helburuei garrantzi gehiegizkoa emateak paradoxa batera eraman dezake, Felix Ovejerok bere El compromiso del creador. Ética de la estética eztabaidagarri bezain interesgarrian azaltzen duen bezala (Galaxia Gutemberg 2014): obra txarra aterata ere, helburua lortuko zukeen, baldin eta idazlea “osatzen” lagundu bazuen. To eta ño.

3) “Hautu bat egin nuen antzina: hildako idazleen liburuak irakurriko nituen bakarrik”. Esaldia zilegi da guztiz, eta, azken literatur joeren inguruko ezagutzari dagokionean ezer onik adierazten ez badu ere, ez ditu errotik ezabatzen obra literario on bat sortzeko aukerak –ez ditu ziurtatzen, ezta ere–. Baina itsusi samar geratzen da, onartu beharra dago, zure berritasunaren propaganda kanpaina egiten ari zarela: konkurrentziarekiko adeitasun falta pitin bat adierazteaz gain, ez al diezu mezua bidaltzen, zure balizko irakurleei, hobe luketela zure liburua ez erosi, soilik Borges berrirakurtzeko –esaterako–?

Gehiago topatu ditut, baina adibide auto-lotsaemangarri hauekin, gaurkoz, nahikoa dela uste dut.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko martxoaren 3an].

microphone bilaketarekin bat datozen irudiak

Advertisements

Britpop-eko hiru disko

Musika popularrean, literaturan bezala, egun, bi bide baino ez daude berrikuntzak egiteko –hau da, berrikuntzak egiten direla irudikatzeko–: revivalismoa eta hibridazioa. Hala gertatzen da, nik uste, laurogeien amaieratik, gutxienez, eta gaur hizpidera dakardan mugimendua lehenengo bidearen eredu litzateke hain zuzen. Estatu Batuetan jaio eta une batez mundu osoaz jabetu zen grungearen aurkako erantzun british eta hirurogeizalea izan zen, hein batean, britpop delakoa; erantzun arrakastatsua bezain efimeroa, zeinaren urrezko aroa 90eko hamarkadaren erdialdea izan baitzen, Irlak dozenaka talde harroz erditu zirenean: Suede, Pulp, Elastica, Supergrass, Lush, Kula Shaker eta, zer esanik ez, Hiru disko honetan zerrendatutako hauetaz…

definitely maybe bilaketarekin bat datozen irudiak

Oasis, Definitely Maybe, Creation 1994.

Ados: Gallagher anaien oilarkeriak eta rock and rollari emandako bizitzaren topikoen keria guztiak berenganatzeko erakutsi zituzten dohain bereziek ez dute jokatzen haien alde, baina ezin esan hasieratik abisatu ez zutenik: aurreneko disko honen lehenengo kantak, “Rock’n’Roll Star”-ek,  argi eta garbi uzten zuen jada. Baina uste dut halako disko bat kaleratu izanak, ez dakit harrotasunaz –eta are gutxiago harrokeriaz–, baina talde bat autoestimuaz ondo hornitzeko motibo nahikoa dela. Haien bigarrenean, What’s the story? Morning glory (1995), mailari ederki eutsi zioten arren –bertan dago “Wonderwall” saihestezina–, Definitely Maybe da oraindik ere haien lorpenik handiena, hirugarren diskotik aurrera dena izan baitzen malda behera. Are izenburua du ona disko honek. Eta abestietan, mitxelinik ez, izan ere ez dakit zein aukeratuko nukeen faboritotzat: indarra, konfiantza eta bizitasuna transmititzen dute guztiek, sekuentziazioa perfektua da, eta haien revivalismoak Beatlesen eta Stonesen arteko gurutzaketa ia perfektua lortu zuen, sekula berreskuratuko ez zutena: hauek izango ziren, betirako, publikoak kontzertuetan gehien eskatuko zizkien kantak, hainbeste ezen azken aldian beren buruen tributu-banda baitziruditen. Are banatu ondoren ere: Liamek, Beady Eye taldearekin edo bakarka, eta Noelek, bere High Flying Birds-ekin, jarraitzen dute behin betikoa bilakatu zitzaien disko honetako kantetatik tiratzen, beti ere.

parklife blur bilaketarekin bat datozen irudiak

Blur, Parklife, Food 1994.

Oasisek masa britishzaleen loria eraman bazuen, Blur izan zen, garai hartako talde guztien artean, prestigioaren saria eraman zuena, Damon Albarn lider geldiezinaren ondorengo ibilerek berretsi duten bezala, dela bakarka, dela Gorillaz edo The Good, The Bad & The Queen gisako proiektuetan. Oasisek trazu lodiz marrazten bazuen, Blur ñabarduraren eta ironiaren taldea zen, oso britainiarra ere baden zerbait, bide batez esanda –eta oso klase ertainekoa eta londrestarra, Oasis proletario eta manchesterianoekin kontrastea eginez–. Blurren revivalismoak, une hartan, 60etako iturrietatik edaten zuen orobat, baina beti ere New Wavearen galbahetik igarota, eta disko honetan The Kinks eta The Jam-en arteko lurraldean kokatu ziren, nolabait esateko. Argi dagoena da ez zutela errepikarako joerarik: hastapenetan Madchester soinua landu zuten, gero britpop-a, eta ondoren soinu low-fi eta esperimentalagoetara jo zuten. Ni, edonola ere, etapa honekin geratzen naiz, fama eman zienarekin hain zuzen ere; DJ lanak egin eta “Girls and Boys”, “Tracy Jacks”, “Jubilee” edo “Parklife” bera ipintzen nituenean, ez zuen huts egiten: berehala etortzen zitzaidan neskaren bat galdezka hura zer musika ote zen –sinestea zaila den arren, badakit…–. Baina onena da Parklifeko hamasei kanten artean denetik dagoela, ez soilik dantzarako doinuak: “This Is a Low” edo “Badhead” disko honen aniztasunaren adibide onak dira. Ramegantea, zinez.

hurricane#1 bilaketarekin bat datozen irudiak

Hurricane #1, Hurricane #1, Creation 1997.

Badakit disko ezezagun samarra aukeratu dudala gaurko hirukotea ixteko, eta Suede edo Pulp bezalako taldeen lan ezagunagoetara jo nezakeela, baina hau esanguratsua iruditzen bazait britpop-aren estiloaren finkapena ordezkatzen duelako da: 90eko hamarkadaren erdialdean Oasisek eta Blurrek –eta beste batzuek– lortu zuten soinua bihurtu zen –edo bihurtu zuten– britpop; orduz geroztik soinu hori imitatzen saiatu ziren taldeak joan ziren sortzen. Horietako bat Hurricane #1 izan zen, estiloaren fosilizazioa hobekien ordezkatzen duena agian. Taldeak aurrekari ilustrea zeukan, edonola ere: Andy Bell liderra Ride-tik zetorren, shoegaze mobidako goiargietako bat, baina, garaiei egokitu nahian, britpop-era pasatu zen: Liam Gallagherren antzeko ahotsa zeukan kantari bat bilatu eta himnoak konposatzen hasi zen. Diskoa, dena den, ez dago batere gaizki: kanten erdia distiratsua da, eta “Mother Superior” britpop kantarik onenetarikoa da, ene uste apalean –entzun, halaber, “Just Another Illusion“, “Chain Reaction” edo “Faces In A Dream“–. Baina halako gertaerek markatzen dute estilo baten dekadentzia: revivalismoa ez ezik revivalismoaren mimetismoa gailentzen denean, malo. Bellek, izan ere, Oasisen jotzen amaitu zuen, Hurricane #1 desegin ostean –eta gero Liam liskartsuaren altzoan jarraitu zuen, Beady Eye taldean–: zertarako konformatu imitazioekin, jatorrizkoan egon zaitezkeenean?

[Testu honen lehen bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2010eko apirilean]

Tranpatxoa

[Artikulu honen bertsio laburtua Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko otsailaren 4an].

Sare sozialen bitartez iritsi naiz Joseba Sarrionandiak Alfonso Etxegarairen liburu bati (La guerra del 58, Txalaparta 2017) egin dion hitzaurrera, zeinetan, generoari dagozkion laudoriozko ohiko hitzen artean, pixka bat harrituta utzi nauen pasarte bat irakurri baitut. Hala dio iurretarrak, euskal gatazkaren –Gauzaren– eta literaturaren arteko harreman beti korapilatsuak hizpidera dakartzanean:

“Por supuesto que hacer literatura consiste básicamente en inventar, pero inventar verdad, superando el inconveniente de que es más fácil autocomplacerse inventando mentira. Abunda la autocomplacencia y la falsedad en la literatura sobre el tema. Me parece que Cal viva de José Amedo, por ejemplo, es más verídico, desgraciadamente, que esa falsificación sistemática de la realidad que Fernando Aranburu propone en Patria. Y enseguida se comprende que es simplemente verdad lo que cuenta Ion Arretxe en Inchaurrondo, la sombra del nogal, un libro ignorado por los medios y las tertulias político-literarias, pero mucho más verdadero que tanta literatura ensayística y tanta literatura vehementemente ficticia que se basa en poner en la boca de los otros lo que ellos no dirían”.

Paragrafo horretan Sarrionandiak tranpa txiki batzuk egiten dituela iruditzen zait. Alde batetik, idatzitako guztia –baita prospektu farmazeutikoak ere– literaturaren eremu zabalean sar daitekeen arren, iruditzen zait ez dela zilegi testigantzazko literatura –Arretxeren eta Amedoren lanak izango liratekeen bezala– eta fikziozkoa –Arambururena– alderatzea: gauza zeharo ezberdinez ari gara. Amedoren liburua, Sarrionandiak pittin bat zitalki ekartzen duena hizpidera, testigantzaren eta autojustifikazioaren arteko kronika bat da, kazetaritza tonu nahiko estandarrekoa –horren erantzulea, zalantzarik gabe, liburuaren egilekidea litzateke, Joaquín Manso–. Ion Arretxerena lan autobiografiko bat da, egileak berak 1985ean, Mikel Zabaltza hil zuten sarekada berean, Intxaurrondoko kuartelean jasandako torturak erdigunean ipintzen dituena; liburua zirraragarria da guztiz, eta Amedo-Mansorenak baino estilo-asmo garaiagoak dauzka –gehiegizkoak, nire ustez, baina hori beste kontu bat da–. Arambururen Patria, ordea, nobela bat da. Fikzio bat goitik behera. Beste plano batean legoke, beraz: ez hobeago, ez txarrago batean. Baina Cal viva eta Intxaurrondo, la sombra del nogal ez dira, edonola ere, Sarrionandiak aukeratu zitzakeen konparazio-gai ebidenteenak.

Ildo biek, testigantzazkoak eta fikzioarenak, izan dute, eta izango dute, etorkizunean, rol bat Gauzaren gure memorien eraikuntzan. Testigantzazkoek, ziurrenik, fikziozkoek baino gehiago, berritasunaren ikuspuntutik, ETAren jardueraren amaierak ekarri lasaitasunak abagune hobea eskainiko duelako, akaso, orain arte isilik egon diren ahots batzuk entzuten hasteko, edo gordean mantendu diren istorio batzuk azaleratzeko; fikzioan, ordea, ez zait iruditzen aldea horrenbestekoa izango denik ETAren eta ETAosteko garaien arteko produkzioan, ziur bainago aurrerantzean maisulanak ekoitziko direla, kalitate eskaseko nobelak bezalaxe: lehenago gertatzen zen moduan, alegia.

Bestetik, Patriak “errealitatearen faltsutze sistematiko” bat egiten duela aldarrikatzea ez dakit zein puntutaraino den zuzena. Irakurle batzuek jakingo dute, agian, ez naizela nobela horren zale, preseski –eta ez dakienak kontsulta dezake, Viento Sur aldizkariko webgunean, liburuari dedikatu nion iruzkin luzea, “La literatura, ¿sirve para algo?” izenburupean–. Baina nobelaren kalitate literarioari buruzko nire zalantza handiek ez nindukete sekula eramango esatera faltsutze sistematiko baten aurrean gaudenik. Hain zuzen ere nobelaren gertakarietako ez gutxi oso ezagunak, ezagunegiak egiten direlako konbentzitu ditu hango eta hemengo irakurle asko, kontatzen den modua edo erabiltzen duen kolore-gama egokiena ez izatea suertatu badaiteke ere. Hor ere Sarrionandiak tranpa pixka bat egiten duela iruditu zait.

Azkenik, biziki harritzen nau literatura suharki fikziozkoaren aurkako mesfidantza –“tanta literatura vehementemente ficticia”–. Zer lan ari da Sarrionandia zalantzan jartzen, Patria jabalgarriaz gain? Bizia lo? Denboraren izerdia? Gizona bere bakardadean? Gerra txikia? Koaderno gorria? Ezinezko maletak? Martutene? Twist? Guztiak?

Agian gaizki ulertu dut, baina ematen du fikzioaren oinarri zinezkorako esperientzia pertsonal, zuzen eta transferiezinaren balio absolutua defendatzen ari dela Sarrionandia, Patriari kontrajartzen dizkion adibideek aditzera emango luketen bezala. Ez da argudioa erabiltzen den lehenengo aldia, ezta euskal letretan edo are Gauzaren literaturari dagokionean ere, baina gaindituxea zegoela uste nuen. Ideia horren arabera, ziurrenik, munduko fikziozko literaturaren portzentaje oso altu batek ez bailuke existentzia duin baterako lizentziarik. Ginebra eta Arturo errege-erreginak Goi Erdi Aroko Britainia gandutsutik aro garaikideko Durango aldeko dorretxe batera aldatu zituen narraziotik hasita –besteak, eta besteak, eta besteak beste–.

Bale, nik ere tranpatxoa egin dut erreferentzia hau sartuta. Baina ezin izan diot eutsi.

trick 2

 

 

‘Pakean utzi arte’-tik ‘ETA, deja alguna discoteca’-ra: euskal gatazkaren mikrohistoria musikalerako ahalegin raté-a (Euskadi Irratirako nire tartearen transkripzioa)

Gaur Euskadi Irratiko Faktoria saioan eskatu didate, aurretik joan den Jesus Egiguren eta Arnaldo Otegiren Txillarreko elkarrizketen inguruko elkarrizketarekin lotutako bi kantu aukeratzea eta komentatzea, asteko albisteetan oinarritutako ohikoen ordez. Euskal gatazkaren mikrohistoria musikal bat zirriborratzea izan da eduki dudan ideia ziurrenik ergela. Programan oso ondo atera ez zaidanez (denbora gaizki kalkulatu dut), hona hemen esan nahi nuenaren transkripzioa.

Hertzainak, “Bakean utzi arte” (Hertzainak albuma, 1984).

Hasteko klasikoetatik tiratzea bururatu zait, ezinbestean. Hertzainak-en lehenengo diskotik, zer gutxiago. Disko hori fundazionala delako euskal musikaren historian, Zaramarenaren eta beste gutxiago batzuekin batera, euskal rock musikaren eguneratzearen ikurra, eta musikalki oso maila onekoa gainera: punk-rock-ska testuinguruan argitaratu zen lehenengo diskorik onena niretzat; euskaraz zegoen osorik gainera. Eta gainearen gainera, euskal periferiatik zetorren, ni bezalako giputxizentristentzat  lezioa izan zena: laster ohartu ahal izan nintzen bezala, Gasteiz, garai horretan, ikuspuntu kulturaletik, Donostia baino dezente interesgarriagoa, biziagoa zen (urte horren udazkenean joan nintzen bertara ikasketa unibertsitarioak hastera).

Diskoko kanta bat baino gehiago aukera nezakeen gaia ilustratzeko, eta badakit honen abiapuntua edo leit motiva Komando Autonomo Antikapitalisten bi kideen heriotza izan zena, bonba bat manipulatzen ari zirenean. Baina, kanta on guztiek bezala, abiapuntua traszenditzeko asmoa zuen, hortik haratago zihoana. Izan ere,  iruditzen zait garaiko giroa ondo islatzen duela: euskal gizartearen sektore batzuen, batez ere gazte askoren ezinegona, askatasun grina, gauzak alda zitekeen ez soilik itxaropena, bazik eta ziurtasuna, eta sakrifizioaren balio gorena, gupidagabe agertzen zen estatuaren aurrean. Estatua, frankismotik heredatutako makina hura zeinetan aldaketak gertatzen ari baitziren, bai (PSOEk hauteskundeak irabazi berri zituen), baina ikusten zen kosmetikoak, azalekoak zirela. Nonbaiten argi ikusten bazen Trantsizioa erdibidean geratu zela, ez zela erabateko Hausturarik egon aurreko erregimenarekin, Euskal Herrian zen:  GALaren afera pil-pilean zegoen une horietan (Lasa eta Zabalaren desagerpena hurbil zegoen denboran), eta urte hura, 1984, ere izan zen industria-birmoldaketaren abioarena, eta, laster, NATOren inguruko jarrera-aldaketa berehala etorriko zen… PSOEk ekar zezakeen aldaketan sinesten uzteko arrazoi dezente, alegia.

Dena dela, niretzat 1984 ere urte esanguratsua da, orobat, Enrique Casas senataria urte horretan hil zutelako, Komando Autonomoek hain zuzen ere. Eta horrek nahiko gertutik jo gintuen, Casasen semea gure kurtsoan zegoelako, institutuan, eta, oso hurbilekoak ez ginen arren, asko inpresionatu ninduelako. Estudianteen artean ohikoak ziren orduan Estatuaren kontrako, errepresioaren kontrako manifestazioak eta ekintzak, horixe baitzen giroa, esan bezala. Baina atentatu hark gauzak aldatu zituen, eta “beste aldetik” zetorren biolentziaren kontra gogoan dudan ikasleen lehenengo manifestazioa antolatu genuen institutuan. Egia da garai horretan Jarraik ere parte hartu zuela mobilizazio horretan, orduan ezker abertzale “ofizialari” gaizki iruditzen zitzaizkiolako, itxuraz behintzat, politikarien kontrako atentatuak, are PSOEkoen aurkakoak ere, nahiz eta gero, 90eko hamarkadan, “minaren sozializazioa” delakoa heldu zenean, halakoen justifikazioa ohikoa bihurtu inguru horretatik ere. Baina, hala eta guztiz ere, gertakari hura mugarri izan zen niretzat, urte batzuk geroago Yoyesen hilketa izan zen bezala.

Uste dut kantak gako batzuk ematen dituela ulertzeko zergatik ez zuen ETA militarrak utzi une hartan borroka armatua: frankismoostearen eta ez atzera ez aurrera geratutako Trantsizioaren esperantza faltsuen kontra gizartean nahiko zabalduta zegoen jarrera hori zuen oinarri, neurri batean eta besteak  beste. Batzuek, jadanik, eta geroz eta argiago, borroka armatu hori terrorismo bezala ikusten ari ginen arren.

Lendakaris Muertos, “ETA, deja alguna discoteca” (Se habla español albuma, 2006).

Eta, kutsu tragikoa duen kanta baten ostean, justu espektroaren kontrako aldera lerratzen den ganberrada bat, Lendakaris Muertos iruindarren punkaren revival eternoa. Eternoa diot, ze batzuetan ematen du, musikalki, 80ko hamarraldian bizitzen jarraitzen dugula, garaiko Rock Radikaletik ez garela mugitu (ez behintzat festetan, txoznetan eta zenbait tabernatan ibiltzen garenean…). Eta musika “berri” askok “urrezko” garai hartakoaren kutsua dutela, bestela: Lendakaris Muertosen punk-rock nahikoa ortodoxoak bezala alegia. Hori bai, gaztelaniaz, ildo horretako hemengo banda askok egiten duten bezala, ze gaur egun, D ereduaren zabalkuntzari esker, akaso, euskara, guk ikasten genuenean ez bezala, latin berria bihurtu da, hots, autoritatearen hizkuntza. Euskal Herrian punka gaztelaniaz egitea subertsiboa bihurtu duen zerbait, neurri batean behintzat.

Kantak baditu niretzat detaile oso interesgarriak, hasieran Chimo Bayoren “Así me gusta a mí (Esta si, esta no)” ereserki “bakaladero” nobenteroari egiten zaion erreferentzia bezalakoa. Eta beste bat edo bat zalantzagarriagoa iruditzen zaidana, “follar sin pagar” horrek islatzen duen matxirulismo kutsua bezalakoa (gizonek dirudite kantaren subjektu eta hartzaile, nagusiki behintzat…).

Kantaren testuingurua argia da: 2000ko hamarkadaren hasieran ETAk Euskal Herriko diskoteka batzuen kontra egin zituen bonba-atentatuak, hala nola Debako Txitxarro, Lakuntzako Universal edo Doneztebeko Bordatxoren kontra.

Baina, edonola ere, kanta hau aukeratu badut da iruditzen zaidalako, neurri batean (eta ahaztu gabe Lendakaris Muertosen kritika umoretsuen espektroa askoz ere zabalagoa dela, gure gizarteko alderdi asko jipoitzen saiatzen direlako beren kantekin), 2000ko hamarkadarako jadanik gure gizartean oso hedatuta zegoen ETArekiko nekearen adibide on bat dela. Ildo horretan bereziki aritu ez zen musika estilo batetik egindakoa, gainera, kontuaren karga ironikoa handitzen duen zerbait. Ze gauza bat da ETA kritikatzea, nik zer dakit, pop konbentzionalenetik, Mecanok “Otro muerto” kantan (neurri batean, eta pixka bat eliptikoki) egin zuen bezala (kanta oso txarra iruditzen zait, edozein modutan ere), eta beste bat, Lendakaris Muertosek bezala, eskuliburuzko punk doinu bat erabiliz.

Abestiak ere gizartearen (eta gaztediaren) eboluzioaz hitz egiten digu: Hertzainak-en kantan goraipatzen den militantismotik, hedonismora eta gozamenaren nagusigora (hori ere bazegoen 80ko hamarkadan, gaur egungoan militantismoa ere badagoen bezala; baina orduan ez zen “lehenengo lerroan” agertzen zen ezaugarri bat, ezta gutxiago ere). Alde horretatik oso bitxia da nola ildo musikal bertsuan kokatutako bi kantek horren “garaien izpiritu” ezberdinak isla ditzaketen.

Eta, azkenik, aukeratu dut, aipatu bezala, bere umorearen erabileragatik, garai horretan beste arlo batzuetan (literaturarenean, komikiarenean, telebistarenean…) zabaltzen ari zen trama bat, Gauza, Euskal Gatazka tratatzeko modu bat (ordura arte ez horren ohikoa) ekartzen didalako gogora. Eta halakoetan iruditzen zaidalako umorea, ironia erabiltzen hastea seinale delako (nolabait esateko) kontua gainbeheran dagoela. Umorearen agerpenak, halako kontu funtsean tragiko bati buruz ari garenean, adierazi dezakeelako beste trama guztiak (epikoa, dramatikoa, patetikoa, sentimentala…) agortuta daudela jada, edo agortze bidean. Eta, ziurrenik, amaierara zuzentzen ari zela, gatazkaren fase bortitzena eta krudelena bederen. Nik, behintzat, hala ikusten dut, atzera begira…

Soufflé de fromage à la Durangaise

[Artikulu honen jatorrizko bertsioa Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko urtarrilaren 6an].

OSAGAIAK: 20 Kg abertzaletasun-gurin; 200 Kg bete berritasun irin; 3500 kana mendiko arropa; 2000 Hl alkohol; 40 Kg euskal gazta, birrindua; 300 arrautza ziklotimiko + 100 gorringo; Bertsolari gatza; El Correo Taldeko piperbeltz zuri eho berria; Toti muskat intxaur ehoa.

Sufle guztietan da gomendiozkoa edukia baino itxura gehiago erabiltzea. Idiazabalekoa da errezeta honetan bideratuko dugun gazta, baina berdin balio izango du beste antzeko batek, bertakoa eta koipearen eta handikeriaren aldetik maila bertsukoa bada. Ossau-Irati aukera ere izan daiteke, edo Erronkarikoa, nahiz eta azken hauek sobera periferiko gerta daitezkeen gure helburu hegemonikoetarako.

Abertzaletasun-gurina urtuko dugu eltze giderdun batean; gurin horrek ahalik eta homologagarriena izan beharko luke, hala EAJren nola ezker abertzalearen dastarekin bat etor dadin, eta are soilik euskaltzale sentitzen den norbait ere zailtasun berezirik gabe irensteko moduan egon dadin. Bortizki erantsiko dugu ondoren liburu eta disko berritasunen irina –gainontzeko urtaroetarako ahalik eta gutxiena gordeta–, eta bizkor nahasiko ditugu bi gaiak koilara profesional batez –militantziazkoa ere erabil daiteke, baina ez da garai batean bezain usatua–. Nahastura apartzen hasi orduko –ez diogu aniztasun itxura gehiegi hartzen utzi behar–, pixkana-pixkana erantsiko ditugu mendiko arroparen azken denboraldietako moda-joerak –North Faceren eta Ternuaren nagusigoari eutsiz betiere– eta euskal erromeria alkoholdunaren osagaia –Kilometroak eta Korrika asmatu zirenetik ezinbestekoa–. Su gorrian edukiko dugu egosten. Sutatik atera eta bertsolari gatz pixka bat emango dugu, saltsa guztiekin ondo ezkontzen da eta.

Bereizi egingo ditugu SuperPotentzia Emozional Bat Gara gorringoak eta Gure Kultura Arrisku Larrian Dago zuringoak –400 gorringo eta 300 zuringo: kasu honetan mezu positiboa gailendu behar da–. Elur-puntua uzteraino joko ditugu, gupidarik gabe, zuringoak, “I Want To Believe” xuxurlatu bitartean, eta inguruan barra-barra eta natural-natural entzungo dugun gaztelania guztiari muzin eginez. Gorringoak erantsiko dizkiogu aurrez maneatu dugun bexamelari, eta arretaz nahasiko dugu, euskal gazta hegemonikoarekin batera; El Correo taldearen La Azoka markako piperbeltz zuri ehoa gehituko diogu –euskarazko kulturari gaztelaniazko komunikabideek urtean zehar eskaintzen dioten goren une ia bakarra–, eta baita Totiren Sinadura-Errenkada Amaiezinak motako muskat intxaur pittin bat ere. Kontu handiz, Transmisio espatula batez baliatuz, nahasiko ditugu zuringo harrotuak gazta-nahasturarekin, mugimendu erakargarri leunak eginez –erakargarriak, “euskal” osagarria daukan orori dagokion bezala–.

Ehun mila eta koska lagunentzako sufle-molde baten barruan isuriko dugu nahastura. Erresonantzia-labean sartuko dugu ondoren, 451ºF-ko tenperaturan.

Lauzpabost egunetan edukiko dugu suflea labean, tartean Konstituzioaren Eguna –gehienontzat ez dena festa izango, baizik eta lan- edo militantzia-eguna– eta Sortzez Garbiaren Eguna –sekula ez duguna zalantzan jarriko–. Haien ostean, berehala zerbitzatuko dugu, –ohi bezala– arrakastatsua izan dela aldarrikatuz, eta salmenta-datu konkretuei inolako aipurik egin gabe, eztarrirako trabagarririk ager ez dadin.

le souffle2

[Tradizioa ez den guztia plagioa denez, aitor dezadan sarrera honen inspirazio iturrietako bat, Durangoko Azoka denboran zuhurki  urrunaz gain, Sukaldean blogeko errezeta hau izan dela].

Nobelaren krisiaz

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko abenduaren 7an].

Noizean behin ber-azaleratzen den gai horietakoa da “nobelagintzaren krisiarena”, letrazaurituok denbora alferrik galtzen jarraitzeko asmatu dugun errekurrentzia gatzdun horietako bat. Nobela, azken finean, beti egon baita krisian, bere garai fundazional ez hain urrunetatik: On Kixote Mantxakoan bertan planteatzen da generoari buruzko eztabaida, eta, bide batez, garaiko “kontsumoko” literaturaren kritika, zalduneriazko eleberriena hain zuzen ere.

Nik, ipuingile bezala –hots, interes guztiz gremiozko eta sasikoengatik–, nahiago nuke benetan krisian egongo balitz, modu horretan nobelaren inperialismoa eta nagusigo absolutua mugatuxeagoa geratuko litzatekeelako, akaso. Baina ez dut horrelakorik ikusten: edozein liburu denda edo liburutegi bisitatzea besterik ez dago horretaz jabetzeko.

Krisian egon daitekeena, agian, nobela mota bat da: Eduardo Mendozak –nik hari irakurri nion, behintzat– “besaulkiko nobela” deitzen duena, “etzaulkiko” edo are “(hondartzako) toajako nobela” delakoarekin alderatuta, hots, kontsumo azkarrekoarekin, zeinaren osasuna, alde kuantitatibotik begiratuta behintzat, inbidiagarria baita guztiz.

Iruditzen zait, egun, hiru arrisku nagusi dituela goi mailako nobela horrek. Bata, “ni-aren inflazioarena” izango litzateke, hots, autofikzioaren eta autobiografismoa bezalako joeren zabalkuntza geldiezina, nobelak tradizionalki betetzen zuen funtzioetako bat –ingurumen sozialaren isla izatearena, fikziozko unibertsoen eraikuntzaren bitartez– debaluatzen duena. Literatura guztiak bezala, nobelak –nobela onek, bederen– gure esperientzia hedarazteko balio dezake, baina nobelak zerbait eskaintzen badu –bere luzeragatik, besteak beste– horixe modu zabalagoan eskuratzeko aukera da, solipsismorako bidea hartutako nobelagintzak nekezago emango digun zerbait; Jorge Carrión-ek dioen bezala, “are ni-aren poetiketan lehenengo pertsonak abiapuntu izan beharko luke, ez helmuga”: bistan da hori ez dela askotan betetzen. Honetaz aritu naiz gehiagotan, beraz, ez naiz luzatuko.

Bigarren arriskua goi mailako eta kontsumoko literaturaren arteko nahasmenarena da, mugen lausotzearena, midcult edo erdi mailako literaturaren nagusitzearena; honetaz ere idatzi dut inoiz. Patria fenomenoa, neurri batean, parametro horietan neurtu daitekeela iruditzen zait. Edo, eremu hispanikotik ez urruntzearren, esanguratsua da Cervantes Saria Sergio Ramírez bezalako idazle bati ematea, edo Letren Sari Nazionala Rosa Montero bezalako bati, midcultaren ordezkari bipilak biak ala biak: garai batean, izan ere, halako “karrera osorako” sariak maila jakin bateko idazleentzat erreserbaturik zeuden –maiz ez zirelako idazle bereziki “saltzaileak” izaten, eta sariak bazuen, alde horretatik, justizia poetiko instituzionalaren kutsurik; gustuak gustu, aurreko urteetako saridunen zerrenda errepasatzea baino ez dago horretaz jabetzeko–. Bide batez, Eduardo Mendoza, gorago erabili dugun kategorizazioaren balizko egilea, paradoxikoki, “erdiko” esparru horretan mugitzen dela esango nuke, eta bera izan zen pasa den urteko Cervantesaren irabazlea, hain zuzen ere…

(Alde horretatik, esanguratsua iruditzen zait Laurence Cossé idazle frantsesaren Au bon roman nobelaren kasua, nik gaztelaniaz irakurri dudana [La buena novela, Impedimenta 2012]: haren tramaren erdigunean planteatzen da, hain zuzen ere, nobelaren krisia, “liburu denda ideal” bat fundatuz garaitu nahiko luketena protagonistek. Haien artean ezagun ez diren zortzi idazlez osatutako komite sekretu baten laguntzaz osatzen da dendaren katalogo-funtsa, zeinetan, zer esanik ez, “nobela onak” baino ez baitira egongo, eta berariaz arituko dena egungo nobelaren arrunkeriaren eta berritasunen uholdearen aurka. Liburu dendak arrakasta erdiesten du berehala, eta horrek argitaletxe-negozioaren areriotasuna eta best seller egileen inbidia ekarriko du, eta haren lan goraipagarriaren kontrako konspirazio bat… Eta horretan datza paradoxa, liburua bera, horren planteamendu interesgarria eta polemikoa garatzeko, nobela konbentzionalenaren tresnez baliatzen delako, hau da, alde batetik, argumentu poliziako ezin arruntago eta artifizialago batez –batzordeko partaideen kontrako atentatuak gertatzen hasten dira bat-batean…–, eta, bestetik, nobela sentimental guayenaren trikimailuez, erromantizismoaren eta erantzunik gabeko maitasun-sakrifizioaren topiko guztiez –Amèlie edo L’Élégance du hérisson bezalako lanen ildo arbuiagarrienean alegia…–).

Aipatuko dudan hirugarren arriskua, gaurkoz azkenekoa, telesailen goraldiarena da. Zinema sortu zenean, eta are gehiago telebista, nobelaren krisiaren inguruko iragarpenak ugaltzen hasi ziren –beste behin–, baina, urte luzeetan zehar, ez zen ezer gertatu; izan ere, nobelarentzat, nobela batzuentzat behintzat, akuilu eta garapenerako bultzada izan zen zinema –gure letretan Pello Lizarralderen obra da horren isla bikain, besteak beste–. Eta, edonola ere, pantailarako egokitzapen literarioak egiten zirenean, beti zegoen botatzea, ekibokatzeko arrisku handirik gabe, “liburua hobea da…”. Ez dakit hori esatea gero eta zailago gertatuko ez den hemendik aurrera, telesailen kalitatearekin igoera orokorra, eta –iraultza digitaletik aurrera– erabiltzen diren bitarteko teknikoen hobekuntza kontutan harturik, besteak beste. Film bat, gainera, beti izaten zen nobelaren kimaketa bat, ez gutxitan kriminala, nobelaren aberastasuna birproduzitzea ezinezko egiten zuena; orain, atalen eta are denboraldien biderkatzearen bitartez, errazago lor daiteke hurbilketa hori.

Horrek, bururatzen zait, ondorioak izan ditzake ez soilik goi mailako nobeletan, baizik eta baita “etzaulkikoetan” ere. Izan ere, agian horietan eragingo ditu kalte handienak, goi mailako nobelek eskaintzen duten plazer nagusia –hots, plazera lortzeko lan eginarazten dizutela, neurri batean pixka bat sufritu egin behar dela atsegin literariora iristeko– nekez berregin ahal izango dutelako, sekula, ikus-entzunezko produktuek. Ez al dute film-sailek, agian ez hil, baina bai murriztu, gazteen artean, Eraztunen Jauna edo Harry Potter liburu-sailen irakurketa, adibidez?

Agian ez dira horren albiste txarrak, nobelaren krisia desio dugunontzat…

titanic bilaketarekin bat datozen irudiak

Mugaldeko literaturarako aukerez

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2017ko azaroaren 4an].

Azken hilabeteotan Najat El Hachmi idazlearen bi nobela irakurri ditut, La filla estrangera (2015) eta L’últim patriarca (2008); lehenengoa, gaztelaniaz, Planeta argitaletxearen eskutik, eta bigarrena, euskaraz, Azken patriarka izenburupean, Txalapartak kaleratutako joan den urteko edizioan. Ordena hori ez zen ziurrenik egokiena izan –La hija extranjera liburu sendoxeagoa eta helduagoa da, ikuspuntu literariotik, Azken patriarka baino–, baina kasualitateak –eta euskal itzulpengintza literarioarekiko atxikimenduak– gauza horiek dauzka.

El Hachmi idazle kataluniarra da, eta bere literaturak erro sendoak dauzka hango tradizio literarioan, baina idazle berezi bat da, orobat, batzuek “mugaldeko literatura” deitzen duten esparrukoa: Marokoko Nador-en jaioa, bere ama-hizkuntza amazigera da, eta katalanera bere adopzioko hizkuntza –zortzi urte zituela, bere familiarekin batera, Vic-era emigratu zuen–; baina, horretaz gain, gaztelania bereganatu zuen –horixe da, adibidez, betidanik bere anaiekin erabili duen komunikazio-hizkuntza nagusia–, eta Filologia Arabiarra ikasi zuen unibertsitatean –agian, bururatzen zait, bidegurutze horretan kokatutakoa da “literatura unibertsala” izendapena benetan merezi duen bakarra…–. Bere obraren gehiengoa –2011ko La caçadora de cossos nobela erotikoa salbuetsita– immigrazioaren, identitate anitzen eta patriarkatu bien artean harrapatutako emakumeen egoeraren inguruan dago ardaztuta, eta gaurkotasun handiko gai horien gaineko leiho eraginkorra eskaintzen du, “hemengo” gure idazleek ohikoagoa duten paternalismotik edota eztikeriatik urrun, eta, 2004ko Jo també sóc catalana saiakeran ezik, fikzioaren tresnen erabilerari uko egin gabe gainera –El Hachmiren kontakizunek oinarri aubiografikoa duten arren–. Fikzioa baita, maiz, ezezagunak egiten zaizkigun errealitateetara hurbiltzeko biderik zuzenena.

Ez da kasu guztiz isolatua: literatura kataluniarrean bere ibilbidetxoa egin du, horren sona handia lortu ez duen arren, Laila Karrouch-ek ere, jatorri amazigeko victarra bera ere. El Hachmiren lehenengo nobelak, edonola ere, Ramon Llull saria jaso zuen, hots, Planeta sariaren baliokidea katalanaren esparruan, zein literatura motaz ari garen –bestsellerismotik oso hurbilekoaz– argi adierazten duen zerbait; izan ere, salmentetan izugarri arrakastatsua izan zen liburu hori: kaleratu berritan, Sant Jordiko masa ekitaldi literario-komertzialean, Ruiz Zafónen orduko berritasunaren gainetik saldu bide zuen. Esanguratsuki, egileak berak aitortu du inoiz, genero literarioari buruz, nobelen idazleek ez luketela zertan urrats bakoitzean “berritzen” aritzeko premia sentitu.

Ba al dago aukerarik horrelako fenomeno bat gertatzeko, euskal literaturan? Ezin da baztertu, baina zail ikusten dut, arrazoi askorengatik. Alde batetik, gure hezkuntza ereduak, hizkuntza bidezko integrazioa baino, klase-bazterketa sustatu duelako, eredu linguistikoak eta publiko/kontzertatu dikotomia direla medio: historikoki, salbuespenak salbuespen, immigrazio magrebtarraren seme-alabak ez dira –ez ditugu– D ereduan eskolatu, murgiltze-politika katalanarekin –Azken patriarkan ederki iradokitzen den bezala– kontrastea egiten duen zerbait.

Bestetik, zailagoa iruditzen zaidalako euskarazko literaturarekiko atxikimendua sustatzea gazte batengan, are gehiago bi edo hiru kulturen artean mugitzen den batengan, eskura jartzen dizkiogun eredu literarioekin, hots, esaterako, Jon Arretxe batekin edo Alberto Ladron Arana batekin, edo –okerrago dena– gure idazle klasikoekin; El Hachmik nobelan bertan gogora ekartzen duen hezkuntza literarioarekin konparatuta –Salvador Espriu edo Mercé Rodoreda bezalakoek osatua, besteak beste–, ibilbide makurragoa du aurretik euskal letretara zaletu nahiko lukeen idazlegaiak, autoktonoa izan ala etorkinen ondorengoa izan.

[Bide batez, badago anekdota bat, Azken patriarkaren euskararako itzulpenari dagokiona, argi uzten duena zein lotuta sentitzen den egilea literatura katalanaren tradizioarekin: nobelaren une batean, protagonistaren amaren bakardadea islatzeko, Caterina Albert alias Víctor Catalá idazle noucentistaren Solitud (1909) nobelaren Mila protagonistari eta mendialdean duen konpainia bakarra Ànima-ri egiten die erreferentzia El Hachmik, irakurle katalanek, are gehiago eskolatuek, ondo ezagutzen dutena. Ba honela itzultzen da pasarte hori euskarazko bertsioan: “Milak arimarik ere ez zeukan alboan edukitzeko”. Kontu guztia ulergaitza bihurtuz, zer esanik ez; itzulpen argiagoa “Milak ez zeukan Ànima ere alboan laguntzeko” edo antzeko zerbait litzateke… zeinari erreferentzia literarioa argituz oin-ohar bat gehitu beharko bailitzaioke, agian… Eta ez da erreferentzia literario bakarra, protagonistak behin baino gehiagotan aipatzen baitu Colometa, hots, La plaça del Diamant kanonikoaren protagonista…].

Bestetik, eta aurrekoarekin lotuta, euskal kultura beti estutzen duen arazo estatistikoa dago: gutxi gara, eta, ondorioz, gutxi ere gure artean txertatu diren etorkin magrebtarrak; are gutxiago Vic hirixkaren baliokide izan daitezkeen arnasguneetan –ez da seguruenik kasualitatea aipatu egileak, El Hachmi eta Karrouch, Osona bezalako eskualde batean sortzea, eta ez Bartzelonan edo Tarragonan…–; kantitateak baino ez dakar, finean, aldaketa koalitatiboa, eta horretan motz gabiltza beti, Kataluniarekin konparatuta adibidez. Oztopoak oztopo, belaunaldi bakoitzean sortuko dira euskal idazle berriak, baina kasualitatea izango da justu “mugaldekoren” bat suertatzea tartean, are Urola Erdia edo Lea-Artibaikoa bezalako eskualdeez arituko bagina ere…

Azkenik, aukerak testuinguru horretan Azken patriarka bezalako bestsellerismo alorreko liburu bat ernatzeko are eskasagoak dira, kontuan hartuta gurean ez dagoela bene-benetako kontsumoko literaturarik, ez behintzat inguruko literatura handiagoetan agertzen den era homologatuan, hots, hasteko, liburukote moduan –El Hachmiren nobela sarituak laurehun eta koska orrialde ditu–, Elkarreko Ateko Banda saileko liburu oro har anorexikoago gehienei –kontsumoko literaturaren eremura, agerian behintzat, gehien hurbilduko litzatekeen euskal bilduma aipatzearren– urrun geratzen zaien marka bat.

Ez dut esan nahi halako fenomeno bat ezinezkoa denik euskal letretan; bai zaila dela, ordea. Zorionez, historia irakaslea naizen aldetik –eta, ondorioz, pesimista konpultsiboa–, etorkizunaren igarle txarra suertatzen naiz, gehienetan…

Erlazionatutako irudia