“Patria” gelditzeko etorri da (+ Berehalako plan estrategiko baterako proposamena)

[Testu honen bertsio labur(xe)ago 2017ko martxoaren 7an plazaratu nuen, Hala Bediko Araba Hizpide saioan irakurtzen dudan iritzi-zutabe gisa]

Garai batean ingenuo batzuek, Jokin Muñoz idazleak edo –aitor dut– nik neuk bezala, pentsatzen genuen euskal literatura garaikidearen nazioarteko sormarka, Munduko Letren Errepublikan ezagun egin ahal izango gintuen gai izarra, Euskal Gatazka dontsua izango zela, euskal terrorismoen inguruko fikzioa, edo, norberak bere aldetik deitzen zion bezala, Gauza (“La Cosa”).

Denborak erakutsi zigun zein oker geunden. Alde batetik, ematen zuen nazioarteko arrakastan, euskarazko literaturari tokatzen zitzaion portzentaje ñimiñoan, Amèlie ildoko nobela adeitsuek izango zutela lehentasuna (SPrako tranbia), edo euskal kostunbrismoa postmodernoki berritzen zuten produktuek (Bilbao-New York-Bilbao). Bestetik, gure terrorismoa oso txiki geratu zen XXI. mende honetako terrorismo globalaren bektore nagusien ondoan, are gehiago ETAk bide armatua utzi eta gure bake prozesu eternalari hasiera eman zion momentutik.

Baina paradoxikoki –Historiak txiribuelta horiek izaten ditu– agian Gauza bai izango dela erdarazko euskal literaturaren salbazioa, Fernando Aramburu idazle donostiarraren Patria eleberriaren arrakastak aditzera emango lukeen bezala. Oraingoz mundu hispanikoan eduki duena, Tusquets bere ohiko argitaletxearen eskutik, baina agian biderkatuko dena hemendik gutxira –ingelesezko itzulpenak, antza, Motherland izenburu freudiano-edipikoa eramango du–.

Ezin da ukatu Arambururen irrika: Gauzaren Inguruko Nobela Handia eraiki nahi izan du, jazarpenak eta hilketak etsaitutako bi familien istorioak txirikordatuz, 1980ko hamarraldiko berunezko urteetatik gaur egungo –ustezko– berrasdiskidetze uneetara arte, seiehun orrialde pasatxo erabiliz horretarako. Den-dena agertzen da: atentatuak, tortura, ETAren biktimek jasandako bullying soziala, euskal gizartearen indiferentzia, kartzela eta presoen sakabanaketa, komando baten jardunaren gorabeherak… Baina hori guztia prosa hanpatu batez aurkezten zaigu, estereotipotik apenas urruntzen diren pertsonaien bitartez, melodramaren baliabide ohikoak direla medio… Ez da harritzekoa liburua argitaratu eta horren gutxira telesail bihurtzeko akordio bat lotu izana: nobela hain da eskematikoa ezen apenas egin beharko baita gidoi sinpleenerako egokitzapen-lanik…

Obra, zer esanik ez, “ETAren garaipen literarioa” lortzeko tresna gisa sortu zen, egileak berak aldarrikatu bezala, eta baita Gauzaren inguruko “behin betiko nobela” bihurtzeko ere, argitaletxearen propagandak apalki defendatzen zuen bezala: euskal literaturak alor horretan egindako lan guztia alboratzen zen horrela, Ramon Saizarbitoriak, Jokin Muñozek, Xabier Montoiak, Bernardo Atxagak, Harkaitz Canok, Anjel Lertxundik, Mikel Hernandez Abaituak, Arantxa Urretabizkaiak, Jose Luis Otamendik, Eider Rodriguezek, Aingeru Epaltzak eta beste batzuek idatzitako guztia alegia… Baina zer axola: euskaraz argitaratu zuten horiek guztiek, hizkuntza gutxitu batean alegia; ia ikusezinak dira, beraz. Arambururentzat eta Tusquets argitaletxearentzat, bederen.

Agian arazoa da, gainera, aipatutako guztiak Literatura egiten saiatu zirela gaiarekin, Literatura maiuskulekin, eta ez foilletoia, Aramburu bezala. Eta agian horregatik, orobat, ez zuten haien lanek Patriaren oihartzuna lortu.

Akaso heldu zaigu ordua, Gauzaren Inguruko Euskarazko Nobeloi Handia lortzeko bide estrategikoan, literatur anbizioak bezalako tontakeriak abandonatzeko, eta adituengana propio jotzeko, konkurtso-oposaketaren bitartez, edo, zuzenean, izendapen aulikoaren aldaeraren bat erabiliz; nik zer dakit, Jon Arretxe, Jasone Osoro, Alberto Ladron Arana edo Karmele Jaiorengana… Eta Eusko Jaurlaritzako edo Nafarroako Gobernuko Kultura sailek ez badute horretarako berehalako kreditu-lerro bat irekitzen, crowdfunding baterako deia zabal genezake, presazkoa baita kontua, eta best-sellerrak ez baitira gaurtik biharrera manufakturatzen…

patria camelias 2

Uxue Apaolaza: “(Euskal) Literaturaren alde (eta kontra)” liburuaren aurkezpenerako hitzak

[Testu hau Uxue Apaolaza idazleak irakurri zuen (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) nire saiakeraren aurkezpenean, Donostiako Elkar liburu dendan, 2016ko azaroaren 23an; bihotzez eskertzen diot blogean zintzilikatzeko baimena eman izana. Nota bene kritikak.armiarma.eus webguneko arduradunentzat: hau ez da kritika bat, aurkezpen testu bat baizik, beste genero batekoa beraz. Diot, ustekabean idatzia pikatu eta hemendik hilabete –edo urte– batzuetara bertatik ezabatu behar izan ez dezaten…].

Lehenengo eta behin, hemen egotea niretzat ohore bat dela esango dut, bertigo pixka bat ematen duen arren Ibanen mailako norbaiten liburu bat aurkezteak. Nola gertatu da hau? Kantu hura parafraseatuz, zer ari da ni bezalako neska bat, honelako leku batean?

Ibanek Volgako Batelariei eskaini die liburua. Hori bada pista bat. Ni berandu sartu nintzen taldean; ziur asko, blogaren gainbehera hasi zen garaian (zuek atera ondorioak). Eta hala ere, kazetari batek niri eman zidan gure artean hain preziatua zen titulua: taldeko floreroarena. Hainbeste lehiatu gara titulu hori lortzeko, ea idazletasunari nola eutsi ahalik eta gutxien idatzita, ezen batzuk ia agrafotasun publikora iritsi garen. Baina ni naiz taldeko floreroa, eta agian horregatik nago hemen, florero lanak egiten (euskal letretako bi idazle emankorrenen artean), eta horregatik beharbada ez da Volgalari gehiago etorri, oso konpetitiboak baikara gure artean. Eta beharbada, arrazoi beragatik idatzi du liburuko hitzaurrea ez volgalari beteranoetako batek, baizik eta bere burua Volgako batelarien fan klubeko zuzendari autoizendatu duen Mikel Ayerbek (bera bai, etorri da).

Txantxak alde batera utzita, liburua Volgako Batelariei eskaini izanak zentzua duela iruditzen zait, liburuaren tonua kontuan hartuta. Talde hark utzi duen lagun taldearen email kateetan euskal literaturaz (eta abarrez) hitz egiten den girotik baduelako liburu honek (inoiz ezagutzera emango ez diren email segidak, espero dut, gu guztion segurtasun fisikoa arriskuan bailegoke bestela). Irakurlea zirikatzen duen arren, lagun baten konplizitatez egiten du: kode batzuk konpartitzen dituen irakurle bati hitz egiten dio, beraz, ez da familia osoarentzat liburu bat. Irakurria den irakurleari ari zaio Zaldua, irakurle, ez dakit hitza elitista den, kontentagaitza hobe, irakurtzeak kontentagaitz egin duen irakurleari.

Eta, noski, horrekin oso lotuta dago egiten duen umorearen aldeko apustu garbia, umore mota baten aldekoa. Ez algararena. Aipatutako konplizitate hori oinarri, irribarre egiteko umorea da, baina ez da umore alaia, edo ez beti. Maite dituen gauzen komikotasuna agerian uzteko trebetasuna du Ibanek, dogmari ihes eginez bezala; ziurtasunak, normaltasun sentsazioa apurtzekoa. Ibanek zerbait egiten baldin badaki, bere buruaz barre egiten da, eta euskal literatura bere parte da dudarik gabe. Barre egiten dakiela esatea baino egokiagoa da beharbada, bere adimenak eta sentikortasunak hartara kondenatzen dutela esatea. Bada liburu bat, Flaubertek bere maitaleari idatzitako gutunak biltzen dituena eta pasarte batean hau dio: “… nere ustez, bizitzan ironia da nagusi. Zergatik negar egin dudanetan, maiz, joan naiz ispiluaren aurrera, nire burua ikustera? Norberaren inguruan hegan egite hori izan daiteke bertute ororen iturria. Nortasunetik erauzten zaitu, hartan atxiki beharrean. Mugara eramandako komikotasuna, barre eginarazten ez duen komikotasuna…”. Ildo horretan doa hein batean Ibanena ere. Bere burutik, euskal literaturatik irteten da, eta umorez jantzita itzultzen digu.

Iban errealitatearen izendatzaile eta ordenatzaile bat da. Gehienetan fikzioaren bidez. Ikustea kostatzen zaiguna, batzuetan deserosoa zaigulako, ikusarazten digulako, izendatzen duelako. Juan Antonio Gonzalez Iglesiasek Un ángulo me basta liburuko poema batean, “Arte poética” izenekoan, dioena egiten du. Si no quieres quedarte a mirar la tormenta yo la miro por ti. Baina lehen aipatutako umorez, maite duen norbaiti hizketan ari balitz bezala, oso berea den zerbaiti buruz.

Begiratzaile hain argia izatea ez da zenbaitetan doan ateratzen. Idazle kamikaze xamarra dela esatera nindoan, baina ez da hori: Zaldua ez doa hiltzera. Zuzenagoa da beharbada errealitatea a porta gayola hartzen duela esatea. Bestalde, historialaria delako ere bai agian, gauzak ordenatzeko beharra dauka. Elkarrizketetan entzun/irakurri izan diot beretzat garrantzitsua irakurtzea dela, dena idatzita dagoela eta, beretzat, idaztea ez dela irakurtzea bezain garrantzitsua (nahiz liburutegitik etxeratu eta tekleatzen jartzen den, berak dioenez, inbidiaz ziur asko). Normalean Ibanek gezurrak idazten dituenean ere egia esaten badu ere, baieztapen hori ez diot sinesten. Ibanek bizitzaren/munduaren desordena, logika falta, koherentzia falta, bidegabekeriak… izugarrizko inpotentziaz bizi dituela esango nuke, eta gure zorionerako, inpotentzia horri ihes egin beharrean, aldarrikatu egiten du, denok ikusteko/ulertzeko moduan ordenatu ondoren. Normalean fikzioaren bidez. Oraingo honetan saiakeratxoen bidez.

Gaur egunari idazten dio Ibanek, historialari on gisa, gaur egunak segituan kolpatzen baitu bera, eta berehala ematen digu inguratzen gaituenaren kronika: horren adibide dira euskal literaturari buruzko saiakeratxo hauek, ez baitira libururako idatziak, unean unean argitaratuak baizik, une horretan kolpatu duenari erantzuteko. Baina gauzen funtsa ikusteko azkartasun hori mantso eratutako jakituria baten ondorioa da, bat ere bat batekoa ez den aurretiko eskema interpretatibo batena. Bestela anekdota gisa pasa daitezkeen kontuei testuingurua eta zentzua ematen die Ibanek, eta horrela ematen die dagokien garrantzia. Beraz, egia izango da berak dioen eran dena idatzita dagoela, baina gaur eguna gaur bakarrik gertatuko da gaurko moduan, eta norbaitek izendatu behar du gaur egun hori dagokion ñabardura jarrita, kontraesanari dagozkion izen-abizenak emanda: horretarako behar ditugu Iban Zaldua bezalakoak.

Liburu honetan errepikatzen den Ibanen beste konstante bat laburtasunaren aldeko apustua da. Horretan bere ipuinen oso antzekoak dira liburu honetan bildutako saiakeratxoak, erritmoaren aldetik, ekonomiaren aldetik, bizitasunaren aldetik. Laburtasun horrek irakurle gisa akats bat egitera eraman gaitzake: dena kolpetik irakurtzearena. Egia esan, liburua nahigabe irentsi baitezakegu. Erritmoak harrapatu egiten zaitu eta, Ibanen ironiarekin bat egiten baduzu, liburuan geratzeko gogoak harrapatzen zaitu eta nahi gabe pasatzen dituzu orrialdeak. Baina irakurketa pausatuago bat egokiagoa dela iruditzen zait, Ibanen laburtasuna orriak alperrik ez betetzearekin lotuta baitago, eta ñabardura asko gal daitezke denak kolpetik irakurrita.

Bukatzeko, liburuez aritzeko gehiegi erabiltzen dela iruditzen zaidan hitz bat erabiltzeko tentazioa dut. Ausarta. Unibertsitatean ikasle nintzela izan nuen nik Iban Zalduaren berri bai irakasletzat, nire irakaslea zelako, bai idazletzat: taula gainean ikusi nuen lehen aldian, Gerardo Markuletarekin ari zen “Poesiaren alde, poesiaren kontra” emanaldian. Polemizatzen ezagutu nuen, beraz, bere klaseak ere eztabaida konstante bat zirenez. Aierbek hitzaurrean Rafael Reig aipatzen du liburuaren harira, eta niri, gogora etortzen zaidana Chestertonen (liburuan aipatzen da idazle hori) eta Bernard Shawren arteko eztabaida bat da, liburu batean jaso zena. Nik gazteleraz irakurri nuen: ¿Estamos de acuerdo? izena du eta oso dibertigarria da. Bi idazleek kontzesiorik gabe eztabaidatzen dute, elkar zirikatuz, gauzei dagozkien izenak jarrita. Eta Ibanek izen-abizenak jartzen ditu bere liburuetan. Horregatik izan dut “ausarta” adjektiboa erabiltzeko tentazioa, gurean zaila delako aipatu dudan Ibanen eta Markuletaren emanaldian edo Chestertonen eta Shawren liburuan sumatzen zen giroa aurkitzea: eztabaida umoretsua, baina zorrotza… Niri gustatuko litzaidake Ibanen saiakeren erantzunak irakurtzea, bertan aipatutakoek (aurkezpenera gonbidatuta egon behar lukete) edo beste edonork maila bereko erantzun ironiko, zorrotz eta burutsuak ematea. Horretarako gai bagina, ez nuke “ausarta” adjektiboa erabili beharko, estimulatzailea, gogo-pizgarria, dibertigarria… erabiliko nituzke. Eta liburua hala dela iruditzen zait: argigarria, zirikatzailea, gogo-pizgarria, adimentsua eta dibertigarria.

Ni desiatzen nago volgalari ohien email-katean gaurkoaren kronika nola egiten digun irakurtzeko. Beharbada, zuek ere irakurriko duzue hurrengo libururen batean.

Inline image 1

Hiru disko bakar(ti)

[Aspaldi ez nuela “Hiru disko” saileko testu bat berreskuratzen, eta uste dut badela ordua. Ea zer deritzozuen.]

Talde batzuek disko bakar bat grabatzen dute, eta gero, besterik gabe, desagertu egiten dira. Haien bizitza laburra izan daiteke –eta hori da gehienetan gertatzen zaiena, taldea desegiten dela diskoa grabatu eta handik ez gehiegira–, baina batzuetan luzeago irauten dute, eta, hala ere, obra bakar bat utzi ondare gisa; hori izango zen, oraingoz behintzat, The La’s taldearen kasua: Lee Mavers liderraren perfekzionismorako joera obsesiboa da, antza, bigarren albumik sekula grabatu ez izanaren arrazoia. Baina disko hartaz aritu nintzenez Biodiskografiak liburuan, beste hiru kasu agian arruntagoez idatziko dut gaurkoan.

blind faith bilaketarekin bat datozen irudiak

Blind Faith, Blind Faith, Polydor 1969.

Blind Faith 60etako amaierako rock musikaren bertuteen eta bizioen laburpentzat har daiteke, eta disko “bakarren” azpiespezie jakin baten eredutzat: supertaldeen disko bakarrarena. Nahiz eta agian supertalde baino, supersupertalde izendatu beharko genukeen Blind Faith, edo agian supertalde ber bi bezala, haren partaide gehienak beste musika talde batzuetatik ez ezik, supertaldeetatik zetozelako orobat:  Eric Clapton gitarrista eta Ginger Baker bateria jolea Cream-etik, Steve Winwood kantari eta teklista Traffic-etik, eta “superrik” gabeko talde normal batetik iritsitako bakarra Rick Grech zen, baxu jolea, Family progresiboan ibilia zena. Lehenengo entseguak egiten ari zirela taldearen inguruko igurikipenek eztanda egin zuten (Cream, desagertu berriak, izarrak ziren, eta Winwood gazteak ere prestigioa zeukan), eta kaleratu aurretik bihurtu zen albuma arrakastatsu, Clapton molestatu zuen zerbait, ez baitzuen uste haien lan hasi berria horren bikaina zenik; laster desegin zen taldea, beraz, disko hau lekuko bakartzat utziz. Baina ondo dago diskoa: intentsoa da, blues eta soul dosi justuak ditu (astun jarri gabe alegia), ukitu folkie eta progresibo batzuk,  eta, jakina, 15 minutuko abesti bat, orduan ezinbestekoa, bateria-solo jurasiko eta guzti.

theatre of hate bilaketarekin bat datozen irudiak

Theatre of Hate, Westworld, Burning Rome 1982.

Orduan afterpunk deitzen zen eszena horren partaide apalak ziren, eta ziurrenik ez genuen haien berririk izango baldin eta publizitatu izan ez balitz disko honen produktorea Mick Jones zela, The Clashekoa… eta The Clashek garai hartan ukitzen zuena, lagunak, eztabaidaezina zen. Ez genuen espero zitekeena aurkitu, agian: soinua ilunagoa zen (“63” eta “Freaks”-ek doinu punk konbentzionalagoa izan arren); Kirk Brandon liderraren ahots oihukaria masak harengatzen ari zela zirudien; letrak, ordea, ez ziren horren ulerterrazak, eta musika ez zen lehenengo aldian sartzen, London Calling bezala. Baina, ai ene, hortxe zegoen “Do You Believe in the Westworld?” zinematikoa, abilki kokatua diskoaren hasieran, eta horrek behin eta berriro eramaten gintuen LPa jartzera eta, ondorioz, osorik entzutera (A aldea bederen). Diskoak merezi du kanta horregatik bakarrik, 80ko hamarkadako onenetarikoa (benetan) (bide batez, erabili al dute jadanik telesailean? Galdetzen dut, oraindik ez dut ikusi eta). Baina, zorionez, beste guztia gozagarria da oso. Pena: Brandonek taldea desegin eta Spear of Destiny epiko(ago)ak eratu zituen, laurogeiko hamarkadako dekadentismorako joeraren isla bezala agian. Azken urteotan, nostalgia ochenteroa zer den, hiruzpalau aldiz bildu du berriro Theatre of Hate, eta are disko pare bat atera ere, antzinako materiala eta “berria” nahastuz. Baina horregatik ez dio “bakarra” izateari utzi Westworld honek.

onddo errepideak bilaketarekin bat datozen irudiak

Onddo, Errepideak ez ditut maite, Gaztelupeko Hotsak 2001.

Fermin Etxegoieni aurka egiteko gogoa sartu zitzaidan, disko hau gogoan, poparen eta euskararen arteko kontraesan errotikoaz idatzi zuenean: Onddorena, pentsatu nuen, horixe bai euskarazko disko pop perfektua… baina, azkenean, arrazoia eman beharko nion Etxegoieni, diskoaren eta taldearen arrakasta ezak haren hipotesia konfirmatzen baitzuen guztiz, garai batean behintzat. Horren lekuko zuzena izan nintzen UEUko ikastaro vintage horietako batean, Larraonako ikastetxean: Onddok kontzertu itzela eman zuen egoitzako tabernaren erdian… etengabe gutxitzen joan zen audientzia aharrausitsu baten aurrean (zeinak bibratuko baitzuen, ordea, eta are korrituko ere, bertan Benito Lertxundi unpluggedek edo Maixa eta Ixiarrek jo izan balute, adibidez); lagun bat eta biok izan ginen saioa emozionatuta jarraitu genuen bakarrak. Zinez diot: besterik grabatu izan ez balu ere, disko honekin partzelatxoa irabazita leukake Joseba Irazoki kantariak Poparen Zeruan. Kantak bezain letra sinple, zuzen eta eraginkorrak (“Japoniar neska” guztien gainetik), bizitasun pixka bat (“Luzaroan zu gabe”), giro sotilak (“Kutsatuta”), soinu akustikoen eta sintetikoen gurutzaketa iradokitzaileak (“Beldurra arnastu”), Madchesterren oihartzun urrunak… Yo La Tengo euskaldunak izan zitezkeen, edo auskalo zer. Baina ez genuen nahi izan.

[Testu honen lehen bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2010eko urtarrilean]

Zer itxaropen egon daiteke?

[Iritzi-testu honen ahozko bertsioa Hala Bedi irratiko Araba Hizpide saioan irakurri nuen 2017ko urtarrilaren 10ean].

Joan den igandean Berria egunkariak Bernardo Atxaga idazleari egindako elkarrizketa luze eta mamitsu bat eskaintzen zigun, Gorka Erostarbe kazetariaren eskutik. Euskal kulturaren egungo bidegurutzeari buruzko ideia zorrotzak botatzen ditu (adibidez, itzulpengintzaren zentraltasunari dagokionean), eta eztabaidarako perla ederrak hezkuntzaren paperaren inguruan (subjektu politikoa sortzeko eduki beharko lukeen gaitasunaz, esate baterako); argi dago gogo pizgarria suertatu dela, eragin dituen tuit-kopurua kontuan hartzen badugu, edota  Lander Garroren iritzi-artikulu orobat interesgarria, Erlea auziari buruzkoa. Baina badago puntu bat zeinetan Atxagak esandakoek bereziki egiten didate kirrinka, kritikaren inguruan ari denean. Gurean behin baino gehiagotan errepikatu den ideiaz mintzatzen da, kritikaren ezintasunarenaz: “halako tamaina txikiarekin, halako perimetro urriarekin, ezinezkoa da kritika. Ezinezkoa da ideien kontrastea, ezinezkoa da egiaren esatea ere. Hori da gure arazo nagusia”. Eta zehazten du ez dela ari bereziki literatur kritikaz (“ez naiz batere ari literaturari buruzko bigarren mailako diskurtsoez. Batere ez zait inporta hori. Hori gure gizartean oso fenomeno marjinala da”), baizik eta hizkuntza eta kultur politika mailakoaz, zeinari buruz adibide lauso batzuk ematen baititu.

Kontua da, elkarrizketak aurrera egin ahala, haren ibilbide literarioak jasotako kritiken inguruan galdetzen diola Berriako kazetariak: nola, alor akademikoaren eremu batzuetatik, kanpora begira aritu izana leporatu zaion. Eta hor Atxagak, agian nahi gabe, baieztatzen du aurretik esandakoa, gure txikitasunak ezinezkoa egiten duela kritika. Eta, aldi berean, ukatzen du ez zaionik batere axola, gorago aipatu bezala, zeren eta egiten duen operazioa da kritika horiei balio guztia kentzea: “Egin dizkidaten kritika horiek kalumniaren kategorian kokatzen ditut”. Kalumniarenean, alajaina. Ba niri hitz hori, zer nahi duzue esatea, potoloegia iruditzen zait. Euskal munduan ohikoa den bezala, izen-abizenak ez dira esplizitatzen, baina ez da zaila ondorioztatzea Ur Apalategi edo Joseba Gabilondoren ikerketez ari zirela, edo hori uste dut nik behintzat; oinarri bibliografiko eta teoriko ugari izan ohi duten lanak, bide batez esanda. Kritika batzuk zeinekin ados egon zaitezkeen ala ez (ni, adibidez, Gabilondorenek ez naute sobera konbentzitzen), baina “kalumniatzat” jotzea gogorregi iruditzen baitzaizkit, oro har…

Hots, euskal idazlerik ezagunenak, saltzaileenak eta nazioartekoenak berak, literatur hierarkian goi-goian dagoenak eta, beraz, ikuspuntu guztietatik egoera sendoena duenak ez badu kritikarik onartzen batere, eztabaidarako edozein bide mozten badu horren gogor, zer itxaropen egon daiteke, gurea bezalako mundu estuan, benetako kritika izan dezagun?

Ba ez asko, ziurrenik. Ez literaturaren alor marjinalean (horretan, izaera marjinalaren kontuan, bat nator Atxagarekin), ezta, imajinatzen dut, bestelakoetan ere.

maori

‘Nuestra historia’, de Pedro Ugarte: una presentación

[Este es el texto que utilicé en la presentación ante el público vitoriano de la recopilación de relatos de Pedro Ugarte Nuestra historia, publicada por la editorial Páginas de Espuma en 2016; el acto se celebró en la librería Zuloa el 3 de noviembre de ese mismo año].

Aunque es de sobra conocido, las normas de ese extraño género literario que son las presentaciones me obligan antes que nada a picar en la biobibliografía de Pedro Ugarte y a proclamar que nació (nadie es perfecto) en Bilbao en 1963, y que aunque suela asociarse a la profesión periodística (no en vano ocupa, desde hace años, el puesto de jefe de gabinete de prensa de la Universidad del País Vasco), cursó en su día estudios de derecho (lo que explica, en parte, la abundancia de abogados y notarios en sus obras de ficción…).

Empezó publicando poesía (Incendios y amenazas, en 1989, y que fue Premio Nervión, por cierto), pero rectificó pronto y pese a alguna que otra veleidad en ese sentido, se ha dedicado desde entonces a la novela y, sobre todo, al relato (gana por ocho a seis en la tabla clasificatoria de géneros). Entre sus novelas destacaría Los cuerpos de las nadadoras (1996, Finalista del Premio Herralde y Premio Euskadi de Literatura), Casi inocentes (2004, que fue Premio Lengua de Trapo de Narrativa), y El país del dinero (2011, Premio Logroño de Novela). Y entre los libros de relatos La isla de Komodo (1996, Bassarai), Guerras privadas (2002, Premio NH de Libros de Relatos), Materiales para una expedición  (2003. Reedición y ampliación de su segundo libro de cuentos Noticia de tierras improbables) y El mundo de los Cabezas Vacías (2011, Páginas de Espuma).

En uno de los relatos de Nuestra historia, “Para no ser cobarde”, una pareja (heterosexual) lo deja todo y se refugia en un pueblo perdido de la montaña riojana para que el miembro masculino de la misma pueda realizar su sueño: escribir su primera novela. No voy a destripar el cuento, pero a lo largo del mismo el lector se va dando cuenta, ominosamente, de que aquello va a terminar en desastre, y que ninguna novela saldrá de esa encerrona. Pues bien: me gustaría pensar que quizá de ahí el narrador, que bien podría ser el mismo Pedro Ugarte, no salió con una novela (que a fin de cuentas no deja de ser un género menor), sino con un libro de relatos: éste que tenemos en nuestras manos.

Por cierto: la acción de ese cuento transcurre en Ayabarrena, en la actual comunidad autónoma de la Rioja, un lugar lleno de topónimos vascos, como el propio autor señala: “A los lados [de la estrecha carretera] quedaban poblados cada vez más pequeños, enclaves de nombre vasco: Turza, Cilbarrena, Zaldierna, Azarrulla. A veces las aldeas se adivinaban por la precaria supervivencia de algún muro de piedra, ahogado entre las zarzas”. Y ese paisaje me parece una buena metáfora del libro: un lugar que nos suena familiar, pero que claramente no es nuestra tierra, en el que nos sentimos extraños, extranjeros, y en el que vislumbramos algo que, en nuestra geografía habitual, somos incapaces de ver con tanta claridad. Yo creo que ese es el lugar en el que nos sitúan los cuentos de Pedro Ugarte, y, si me apuran, en esa descripción de un lugar que es nos es al mismo tiempo familiar y extraño, puede encontrarse una especie de metáfora del oficio de escritor, del ejercicio de la ficción. En el mismo sentido, quizá, en que el escritor Carlos Pujol definía la literatura: “La literatura es para la imaginación; para jugar con las apariencias de la realidad, que siempre engañan, y sugerir lo que esconden, lo que no se ve”. Pienso que los relatos de Ugarte cumplen a la perfección con este precepto, que no sé si es el único (lo dudo), pero sí (de eso estoy seguro) uno de los más importantes de la literatura.

Lo que convierte a Nuestra historia en uno de los mejores libros de relatos que he leído últimamente, algo de lo que me di cuenta en cuanto empecé a leer el volumen. De manera que, como mal competidor y peor persona que soy, me sumergí en la lectura con la intención de encontrar cuanto antes algún cuento malo. Y tengo que reconocer que con uno de ellos casi lo consigo; ese relato, “Enanos en el jardín” está justo en la mitad del libro, y la verdad es que mientras lo iba leyendo no me lo estaba creyendo: me parecía demasiado forzado en las situaciones que plantea. Pero resulta que el final (tan importante en las poéticas tradicionales del cuento) lo redime de tal manera que, retrospectivamente, lo transformó (ante mis ojos) en una pieza excelente. Nuestra historia es uno de esos casos, raros en el género, en los que no hay un relato flojo o mediocre.

¿Qué es lo que tenemos aquí, en suma? Pues, en principio, diez cuentos, todos de carácter “realista”, todos escritos en primera persona del singular (masculina), casi todos de una cierta edad, y todos del mismo nombre, que es el que ha solido emplear Ugarte en gran parte de su narrativa: Jorge, como el santo de Capadocia; eso le confiere o una gran unidad al libro, pese a que los relatos son, en cuanto a tema y situación, muy distintos entre ellos, y todos esos Jorges no puedan ser el mismo personaje (al menos, no en la misma dimensión espacio-temporal…).

Pero lo que le da al libro una mayor unidad, si cabe, es ese título, Nuestra historia (uno que podría llevar a engaño, porque yo, al principio, cuando sólo sabía cuál iba a ser el título, me imaginé que iba a resultar un libro sobre La Cosa Vasca, aunque enseguida me di cuenta de que no era así). Sin embargo, el título, retrospectivamente, le da mucha unidad, sobre todo ese “Nuestra” (porque la historia -las historias- ya se supone(n): a fin de cuentas, es un libro de cuentos). Pero lo importante es el “Nuestra”, pues se trata siempre de Jorge, ese hombre,  esos hombres, esa personificación de cierta masculinidad, en relación a otras personas: mujer, familia, amigos de juventud, compañeros de trabajo…

Entornos entre los cuales la familia tiene un peso yo diría que determinante: de hecho el libro se abre con un relato,  “Días de mala suerte”, en el que además del escenario de la actual depresión económica, la familia se erige en protagonista absoluta (y yo diría además: “la familia como solución”), mientras que el libro se cierra, creo que no por casualidad, con “Opiniones sobre la felicidad”, cuyo centro es también la familia (pero yo diría que más bien: “la familia como problema”).

¿De qué más tratan los cuentos de Pedro Ugarte? Del difícil equilibrio de la vida en pareja, del peso de las expectativas familiares, del paso del tiempo, de la soledad (sobre todo de la soledad que resulta de estar mal acompañado), del miedo (un tema siempre presente en la literatura de Ugarte), de la servidumbre que generan las ambiciones, de la servidumbre que puede traer aparejada la amistad (o cierto tipo de amistad tóxica), al menos, de los mecanismos de funcionamiento de lo que podríamos llamar “capitalismo de amiguetes” en su versión más microeconómica…

¿Y cómo lo hace? Con elegancia, con un lenguaje pulido hasta el último adjetivo y, sobre todo, con una efectividad absoluta, un manejo preciso del tempo, una administración de la información envidiable y un cuidado por los finales que hacen de Pedro Ugarte un cuentista clásico. Hay relatos, como “El hombre del cartapacio”, que saben mantener al lector en una tensión constante, mientras que otros, como “La muerte del servicio”, uno de esos en que parece que no pasa (casi) nada, se convierte en uno de esos relatos de “calma chicha” que, al fin y a la postre, oculta poderosas corrientes submarinas. Eso por citar dos cuentos que me han parecido, en su construcción y el uso de sus recursos, muy diferentes.

Aunque mis favoritos, sin duda, son “Verónica y los dones” (un cuento que plantea un tema a primera vista menor, pero que se convierte en un análisis, lúcido y muy cruel, de la vida en pareja), y el ya citado “Para no ser cobarde”, que asusta casi más que “Verónica y los dones”, aunque en el mismo ocurren aún menos cosas que en “La muerte del servicio”. Lo que pasa es que Pedro Ugarte es un maestro a la hora de montar escenarios y sugerir ambientes, de manera que uno sale de sus cuentos, aunque no sean muy largos, exhausto. Es decir, como debería salirse de una novela, que es lo que son los buenos cuentos: novelas en miniatura, artefactos con el tamaño de una canica, pero con la densidad de un agujero negro.

Si hay algo, además, por lo que siento envidia de Pedro Ugarte, es de su facilidad para escribir frases redondas, de esas que yo suelo copiar  en mi cuaderno de citas. Por ejemplo:

“La naturaleza, cuando recobra espacios que antes ocupara el hombre, lo hace con fiereza, como si su retorno fuera una venganza”.

Parece obvio, pero hay que escribirlo para que alcance ese punto de obviedad. O cuando menciona

“Esas veladas con amigos en las que, después de cenar, uno se propone arreglar el mundo discutiendo y elevando sus íntimas frustraciones a leyes generales de la vida”.

Es decir, Pedro Ugarte es una máquina de fabricar sentencias o refranes contemporáneos, como este otro también:

“Los recuerdos tienen menos densidad que los sentimientos, por eso la vida de los viejos es infinitamente más leve, más ligera; por eso los viejos van diluyéndose poco a poco, mientras que la vida de los jóvenes tiene la consistencia de los metales pesados”.

O incluso auténticos microrrelatos, que Pedro Ugarte tiene  la generosidad de despilfarrar y regalarnos como  pasajes de sus cuentos; para muestra, un botón:

“De Elsa sabía yo lo que puede saber un hombre de su esposa: algo menos cada día. Y como llevábamos más de diez años casados, estábamos a punto de convertirnos en perfectos desconocidos”.

Y, finalmente:

“Opiniones sobre la felicidad: eso es lo que diferencia a las personas. Algunas personas consideran que no existe. Y otras pensamos que sí existe, solo que en algún otro lugar”.

Unas frases que también pueden funcionar, en cierto modo, como resumen de este libro de relatos, que, como he señalado antes, es muy diverso, pero tiene una gran unidad interna. Porque, a fin de cuentas, Nuestra historia es un libro sobre la felicidad, o, más bien, sobre las diferentes opiniones en torno a la misma, y, sobre todo, a su ausencia.

Como ya he dicho, uno de los mejores que me he leído durante este año.

Saio literarioen (eta, batez ere, saiotxo literarioen bildumen) kontrako manifestua

[Testu hau (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) liburuaren Donostiako aurkezpenean irakurri nuen, 2016ko azaroaren 23an].

Saio literarioak mesfidantzaz hartzeko moduko liburuak dira, gutxienez. Are gehiago saio horiek manifestu, dekalogo eta testutxo askotarikoen bilduma badira. Nik uste dut irakurle potentzialak gaztigatuta egon behar duela mota honetako liburuen salmenta-kanpainen aurrean, eta horregatik ausartuko naiz, apalki, horren inguruko ohar hauek zerrendatzera.

1.- Lehenik eta behin, nork irakurtzen ditu saio literarioak? Izan gaitezen errealistak: ia inork ez. Hiztun ugari dituzten hizkuntzetan literaturari buruzko literatura oso minoritarioa da; ba euskaraz areago. Nik abisatu diet argitaletxekoei, badaezpada, baina ikusten duzue: ez didate kasurik egin, eta damutuko zaie.

2.- Izan ere, mota honetako lanak autoerreferentzialegiak dira, kasik onanistak. Bueltaka eta bueltaka ari dira berez azalpen gehiegirik beharko ez lukeen zerbaiten inguruan, fikzio idatzien ekoizpenaren inguruan. Fikzio horiek ugariak bezain onak izango balira sikiera…! Baina irakurle elebidunak euskal literaturari dion atxikimendua (eskasa) kontuan hartuta, agian gure indarrak fikzio horien sorkuntzan kontzentratu beharko genuke, eta ez fikzio horien inguruko hausnarketan…

3.- Liburu mota horren portzentaje handi(egi) bat aldez aurretik han-hemenka argitaratutako testu birziklatuz osatuta dago. Eta, ondorioz, liburu berri batek bete beharko lukeen lehenengo baldintzari uko egiten dio hasieratik, berritasunari berari hain zuzen ere.

4.- Izan ere, halako zenbat bilduma, izan ala ez literaturaren ingurukoak, ez ote dira egilearen ahalegin hutsak merkatuan bere presentzia nabarmentzeko, (literaturgintzan) lan egiten ari ez delarik hain zuzen ere? Begiratu, gaurko aurkezpeneko egilearen kasuan, zein datatan argitaratu ziren Obabatiko tranbia eta Animalia disekatuak, beraren aurreko saiotxoen bildumak, alegia: orri zuriaren sindromeari ihes egiteko ahalegin patetikoak baino ez balira?

5.- Liburu mota horrek anakronismoan erortzeko duen arriskua biziki handia da, gainera. Azken finean, jatorrizko artikuluetako asko testuinguru, zirkunstantzia, irakurketa eta bulkada oso berezien mende idatzi eta argitaratu ziren, denborarekin lausotu edo indarra galdu dutenak. Funtzionatuko al dute orain eta hemen? Irakurlea lerroen artean leitzera behartzea ez da sekula ideia ona izan.

6.- Eta, edonola ere, zertarako liburu formatuan ipini jadanik (neurri handi batean) sarean zintzilikatuta dagoena?

         6.1.- Zer lortu nahi dugu: irakurlea kaxatik pasaraztea, sarean debalde dagoen zerbaitegatik, ala?

         6.2.- Eta, okerrago dena, planetaren zauri ekologikoa areagotu, lehen bit soil eta kaltegabeak zirenak liburu eta, ondorioz, paper, eta ondorioz, egur-ore eta, ondorioz, baso soildu bihurtuta…

7.-Azkenik, baino ez garrantzi gutxiagokoa: baldin eta testutxo horien (edo, behintzat, horietako batzuen) helburua kritikoa bazen, eta kritikatua (pertsona, animalia edo gauza) mintzeko arriskua bazegoen, zertarako berritu zauria, kontuan hartuta (gogoan izan gorago esan dena balizko anakronismoari buruz) osoki edo partzialki ahaztuta eduki ditzakeela kritika horiek? Ez al da alferrikako sufrimendua eragitea, armak etab. isildu diren garai itxaropentsu hauetan?

 

*************************

Dena dela, ondo pentsatuta, eta aurreko zazpi eragozpen horietatik abiatuta, eragozpenei eragozpenak jar dakizkiekeela bururatzen zait orain, eta aldeko zentzu batean irakur daitekeela saioen bildumen aurkako manifestu hori:

a.- Lehenengo puntuko erregelari jarraiki (“minoritarioa denez, are gehiago euskaraz, zertarako argitaratu?”), egiazki, ez litzateke ia ezer argitaratu behar euskaraz, salbu eta agian Haur eta Gazte Literatura (edo helduentzako literaturaz mozorrotutako Haur eta Gazte Literatura, genero gero eta ugariagoa bide batez esanda), hori baita ondo samar saltzen den bakarra. Benetako literaturatzat har genezakeen ia guztia desagerraraziko lukeen neurri erradikala, zinez. Beraz, zergatik ez argitaratu, ia edozein euskal liburuk bezainbesteko zabalkuntza (urria) izango badu?

 b.- Ados, ariketa masturbatorioa izan daiteke. Baina ez al da gure hezkuntza oro har jesuitikoaren ondorio onanismoaren aurkako aurreiritzia? Izan ere, Durangoko azoka, salduenen zerrendak, Sautrela edo Sarrionandiaren argazki ustelgabearen antzera, euskal literaturarekiko sinesmena mantentzeko beste simulakro bat besterik ez dira literaturaren inguruko saioak, eta badakigu simulakroak oso beharrekoak direla;  Nietzschek zioen bezala, “artea daukagu egiak hil ez gaitzan”. Eta euskal literaturaren inguruko literatura egiten dugu euskal literaturaren existentzian sinesten jarrai dezagun.

c.- Nola ausartu naiz birziklatzearen kontra hitz egitera, non eta Gipuzkoako lurraldean? Literatura ekosistema bat da, orobat, eta, ondorioz, ekonomia zirkularraren printzipioak onartu beharko genituzke harentzat ere. Literaturaren aldarri nagusia da, alde horretatik, berrirakurketa. Roland Barthesek, ez alferrik, berrirakurketa goratzen zuen, gure gizartearen ohitura ideologiko eta komertzialen aurkako operaziotzat hartzen zuen neurrian: testuak “irenstera” eta, berehala, zakarrera botatzera bultzatzen gaituzten ohituren aurkakotzat hain justu ere.

 d.- Izan ere, osasuntsua al da, idazle gisa, etengabe produzitzen aritzea, eta urtero liburu berri bat (edo gehiago) argitaratzea? Zertara garamatza ultraproduktibismo horrek guztiak, hutsaltasun kapitalistara ez bada (kasurik onenean), edo ideia originalen amaierara eta nahi gabeko errepikapenera (okerrenean)? Errepikapena, egitekotan, izan dadila guztiz kontzientea. Eta zer hobeto presio horietaz atseden kritikoa hartzeko, antzinako lanen bilduma osatzea baino?

 e.- Anakronismoa ez da horren bekatu larria, literatura bezalako arte berez anakroniko batean. Gainera, bilketak testuak eguneratzeko aukera ematen du, edo bere testuinguruan kokatzeko gutxienez. Eta hori, azken finean, bada anakronismoaren aurkako antidoto nahikoa eraginkorra.

 f.- Seigarren puntuan ere arrazoia nuen: mota horretako bilduma batean irakurriko diren testuetara irismen erraza dago internetetik.

         f.1.- Ez dezagun ahaztu, ordea, zanga digitala uste izaten duguna baino sakonagoa dela, baita gurea bezalako ekonomia turbokapitalista batean ere.

         f.2.- Ingurumenari egindako zauriez ari garela: Sareak globalki eragindako argindar gastua debalde ateratzen al zaio Naturari? Liburu analogikoak (erlikia horiek!) argitaratzea baino (ekologikoki) merkeago? Ziur?

         f.3.- Gainera, gure zibilizazio dontsua desagertzen denean (gerra nuklear batek edo apokalipsi zonbi batek suntsitua) bizirauteko aukera gehiago izango du liburu bat bezalako objektu material ziztrin batek, eterrezko hodeietan metatutako bit horiek guztiek baino…

 g.- Zauria berritzearen alferrikakotasuna? Optimistegia izan naiz eragozpen hori paratzean: idazle batek ez du sekula ezer ahazten (laudorioak izan ezik, noski). Kaltea eginda dago jada. Eta, gauzak horrela, zer demontre, hobe aurretik joatea, azpildurarik gabe, ezta?

 

[Eta honekin nahikoa dela uste dut. Izan ere, honezkero badaukat hemendik bost edo hamar urtera, alferkeria literarioko nire hurrengo aldian, zalantzarik gabe argitaratuko dudan nire hurrengo saiotxoen bildumarako lehenengo atala…].

 

aazala

Pobrearen poza, laburra beti

[Hala Bedi irratian 2016-XI-8an irakurritako iritzi-zutabearen bertsio luzea].

Joan den astean, Donostia 2016 kultur hiriburutzaren ekitaldien baitan, eztabaida bat izan zuten Ramon Saizarbitoria euskal idazle euskaldunak eta Fernando Aramburu euskal idazle gaztelaniadunak.

Eszenatokiak bazuen bere sinbolismoa, Lagun liburu denda baitzen, garai bateko ezker abertzalearen erasoek behin eta berriro kaltetutako hura, azkenean Donostiako Alde Zaharra utzi eta egun duen erdiguneko egoitzara aldatu zen arte. Tira, eztabaida horretan Aramburuk berretsi zituen euskarazko idazleek gozatzen omen dituzten pribilegioei buruzko bere betiko leloak; Saizarbitoriak irmo eta egoki erantzun zion, euskal literaturari buruz daukan ikuspegi kritikoari uko egin gabe, baina Arambururen aurreiritziak eta erdizkako egiak zulatuz.

Pribilegioei buruz hitz egitea gurea bezalako hizkuntza gutxitu bateko literaturari buruz gehiegikeria galanta baita. Santi Leonék egoki azpimarratu zuen bezala, Saizarbitoriaren zenbat nobelek izan dute, argitaratu aurretik, –adibidez– Arambururen Patriarenaren tamainako publizitate-kanpaina? Bestalde, eztabaidaren egun berean jakin zen lehenengo aldia zela Espainiako Itzulpengintza Sari Nazionala euskarazko lan bati ematen zitzaiola, Luis Baraiazarra karmeldarrak itzulitako Santa Teresaren lan guztien bildumari hain zuzen ere. Eta egun berean, baina ordu batzuk geroago, enteratu ginen Hezkuntza, Kultura eta Kirol ministerioak saria kendu ziola Baraiazarrari, bere itzulpenak lehiaketaren oinarriak betetzen ez zituelako, hots, Espainiako edozein hizkuntzatara –gaztelania, galegoa, katalana eta euskarara– itzulitako jatorrizkoak “atzerriko hizkuntza” batean egon behar zuelako idatzita: gaztelania eta euskara ez direnez Espainian hizkuntza atzerritarrak –barre egin dezakezue, bai–, erabakia bertan behera utzi behar izan zen. Inor ez zen ohartu, ez liburua aurkeztu zuenak, ezta epaimahaiko kideek ere, ez zituela, alde horretatik, oinarriak betetzen. Oinarri horiek tontakeria bat direlako, ziurrenik.

Eta horra hor, garbi adierazita, adibide ezin argiago batekin, zein pribilegiatuak diren –garen– euskarazko literaturaren alorrean ari diren –garen– sortzaileak: goizean saria lortu, eta arratsaldean ostendu. Hori da euskaraz idaztearen –kasu honetan, itzultzearen– mauka.

Badakizue, esaerak dioen bezala: “pobrearen poza, laburra beti”.

******************

Posteskriptuma: beste kontu bat da ea Santa Teresaren lan osoak ote ziren, Euskaltzaindiaren aldetik, euskararako itzulpen bat irabazle suertatzeko apusturik sendoena, erakundeak obra bakar bat aurkeztu ohi duelako Sarien epaimahaian. Argi dago oso itzulpen ona dela, eta merituzko lana egin duela Baraiazarrak: injustizia bat da gertatu zaiona. Baina gogora dezagun 2015ean itzuli dela euskarara lehenengoz James Joyceren Ulysses erraldoia ere, literatura garaikideko monumentuetako bat, liburu bat zeinak, gainera, Espainiako Sari horren oinarriak beteko baitzituen guztiz –jatorrizkoa ingelesez idatzita dagoen neurrian–. Eta gehi dezagun, gainera, Euskaltzaindiaren ordezkaria Itzulpengintza Sari Nazionalean, ohikoa izaten denaren kontra, Euskaltzaindiako lehendakaria bera –ez gutxiago– izan zela , Andres Urrutia alegia. Kurioski edo kasualki, Santa Teresaren lan guztien itzulpen horren hitzaurregilea bera…

Argi dago Ministerioak txapuza bat burutu zuela, eta Baraiazarraren lanari egindako itsuskeria lotsagarria izan dela. Baina, bide batez, agian hausnarketatxoren bat egin beharko da Sari hauetan euskal ordezkaritzak jokatzen duen paperaren inguruan –Joxerra Gartziak, beste ildo bati jarraiki, gaur bertan Berriaaipatu duen bezala…–.

*****************

Bigarren posteskriptuma: asko poztu ninduen Saizarbitoria-Aramburu eztabaidaren amaieran, publikotik bota ziren galdera eta iruzkinen tenorean, entzun ahal izan zen Jokin Muñozen obraren aldarrikapenak. Halakoak ez baitziren horren ohikoak, garai batean, euskal kulturaren establishmentaren partaideen aldetik. Denak okerrera egin duela dioten ahots apokaliptikoek ez dute, kasu honetan, aireratzeko aitzakiarik.

*****************

Hirugarren posteskriptuma: Arambururen Patriari (Tusquets, 2016) egin dioten tamainako kanpainarik, esan dugu? Saizarbitoriaren eleberriei sekula ez, ziurrenik –ez dut halakorik gogoratzen ezta itzulpenak Espasarekin edo Alfaguararekin argitaratu zituenean ere–, baina Kirmen Uriberenei agian bai. Baldintza, hori bai, lehenengo gaztelaniaz argitaratzea dela dirudi, La hora de despertarnos juntosen kasuak aditzera ematen duen bezala (Seix Barral, 2016; bide batez esanda, Tusquets eta  Seix Barral enpresa berekoak dira egun, Planeta erraldoiarena hain zuzen ere). Nobela hori hasiera batean aldi berean euskaraz, galegoz, gaztelaniaz eta katalanez argitara emango zela iragarri zen, baina azkenean, antza denez, pixka bat aurreratu da gaztelaniazko itzulpena…