The Byrds-en hiru disko (+ coda bat)

Nire belaunaldiko askok bezala, R.E.M.-en bitartez iritsi nintzen The Byrds-en ezagutzara: adituek Michael Stiperen taldearen lehenengo diskoetako eragin ezinbestekotzat jotzen zuten The Byrds, eta, nik behintzat, berehala jo nuen musika haren iturrien bila. “Mr. Tambourine Man” kantaren bertsio hiper-famatua entzuna genuen, ezinbestean, baina haien LPetan gehiago sakondu behar zen influentzia zenbaterainokoa zen neurtzeko. The Byrds benetako berritzaileak izan baitziren beren karreran zehar (1964-73), hirurogeiko hamarraldiko diskoetan batik bat, eta rockaren ohiko entziklopediek hiru azpigeneroren asmakuntza edo, gutxienez, definizioa egozten diete: folk-rockarena, psikodeliarena eta country-rockarena (ez gehiago ez gutxiago, alajaina). Horretaz gain, pop-aren historian protagonismo berezia izan duten musikarien aurreneko bilgunea izan ziren: Roger McGuinn lider diskreto baina eztabaidaezinarena, David Crosby-rena (bai, Crosby, Stills and Nash-ekoa, sabel garagardolaria garatu aurretik), Gram Parsons gajoarena, Gene Clark beti larriki maiteminduarena eta Chris Hillman eraginkorrarena. Baina, ororen gainetik, album formapean kaleratutako zenbait harribitxiren egileak izan ziren. Hemen haien lehenengo etapako “klasikoak” errepasatuko ditut, ondoren grabatu zituztenak ere (Dr. Byrds & Mr. Hyde, The Ballad of Easy Rider, (Untitled)…), formazio aldaketa zenbaiten ostean, albo batera uzteko modukoak ez badira ere (askotan ahazten bada ere, Clarence White gitarrista berriaren ekarpena ezinbestekoa izan zen garai horretan, besteak beste). Baina hemen, esan bezala, taldearen kanon gorena errepasatuko dut, nolabait esateko.

Mr. Tambourine Man : Byrds: Amazon.es: Música

The Byrds, Mr. Tambourine Man, Columbia 1965.

Bai, dudarik gabe Bob Dylanen kanta homonimo arrakastatsuaren inguruan muntatutako LP bat izan zen The Byrds talde kaliforniarraren estreinakoa. Boskotea folk eszenatik zetozen partaideez osatuta zegoen (Jim McGuinn –gero izena aldatuko zuena, arrazoi erlijioso-hippiosoak zirela eta–, David Crosby eta Gene Clark gitarra-jole eta kantariak, Chris Hillman baxua eta Michael Clarke bateria), baina fuerte jo zien, garai hartako iparramerikar askori bezala, The Beatles-en uholdeak eta, oro har, British Invasion delakoak: “Mr. Tambourine Man” sinplea azeleratu, riffez hornitu eta ahots-armoniez apaintzea bururatu zitzaienean Dylan eta Lennon-en arteko gurutzaketa frankensteindar bat egiten saiatu ziren. Eta baita lortu ere, salmenta itzelekin gainera, Dylan hobetzea sekulako miraria ez dela onartu behar den arren: beti pentsatu izan dut konpositore aparta dela, letrista indartsua, baina ez horren interprete iaioa (eta, letrista, tira, ez Literaturako Nobel saria lortzeko adinakoa, baina hori beste kontu bat da)… Dena dela, lehenengo hit-aren grabazio horretan oso “berde” omen zeuden oraindik The Byrds, eta instrumentuen erdia estudioko musikari profesionalei jo arazi zieten disko konpainiakoek (McGuinnen 12 sokatako Rickenbacker famatua hor bazegoen ere, jada). Baina ondorengo LPa, behintzat, taldeak osatu zuen, eta “Mr. Tambourine Man” baino gehiago zen: The Byrds ez ziren izango one hit wonder batzuk, ez horixe. Izan ere, folk-rocka asmatu zuten LP honetan eta urte berean kaleratu zuten Turn! Turn! Turn! izeneko bigarrenean, folk kutsuko kantak sentsibilitate pop berrira egokituz (Pete Seeger-en “The Bells Of Rhymney”, Dylanen beste hiru…) edo jatorrizko kantak osatuz (Gene Clarken eskutik bereziki: “I’ll Feel A Whole Lot Better”, “Here Without You”…). Kontzeptua hain zabalduta dago egun ezen erabat normala iruditzen baitzaigu disko honen soinua, baina garai hartan berrikuntza nabarmena izan zen eta, edonola ere, gozada bat izaten jarraitzen du.

The Byrds - Fifth Dimension (1966, TH, Vinyl) | Discogs

The Byrds, Fifth Dimension, Columbia 1966.

Soilik urtebete geroago beste bataila batean sartuta zeuden The Byrds: psikodelia izango zena asmatzen ari ziren, drogek propultsatutako pop-rockarena alegia, berez 1967an eztanda egingo zuena; alde horretatik, azpigeneroaren aitzindaritzat har daitezke, The Beatles (noski), Donovan edo 13th Floor Elevators bezalakoekin batera. Zaila da, garai horretako diskoetatik, Fifth Dimension eta hurrengo urteko Younger Than Yesterdayren artean aukeratzea, biek dituztelako beren baitan psikodeliako adibide apartak, baina, aldi berean, biak direlako oso disko anitzak, psikodeliatik haratago zihoazenak (Maitasunaren Udako LP onenak bezala, alegia). Azkenean Fifth Dimension hautatu dut aurrenekoa izan zelako, “Eight Miles High” klasikoa bertan dagoelako (psikodelia aroko kanta bakarra salbatu beharko balitz, hau litzateke nire hautagaia, bere gitarra-efektu haluzinanteekin), eta harekin batera dagoelako, orobat, “Wild Mountain Thyme” balada eskoziar tradizionalaren konponketa ederra: haien karrera osoan zehar The Byrdsek ez zioten sekula muzin egin bertsioei (jatorrizko kantak nagusitzen ari ziren aro batean bitxia suertatzen zena), eta, are gehiago, alor hori bereziki mimatu zutela esan daiteke, haientzat bertsioak egitea ez zelako sekula izan mimetizazio-ariketa bat, kanta bereganatzea eta sakonki transformatzea baizik. Edonola ere, hau izan zen The Byrdsen formazio klasikoak grabatu zuen azkeneko LPa: Gene Clarkek garai hartan utzi zuen banda, bakarkako karrera interesgarri bati ekiteko (Teenage Fanclub-ekoek, beste byrdmaniako batzuek, ondo gogorarazi ziguten bezala Thirteen diskoan), eta horrek McGuinn eta Crosby gehiago konposatzera behartu zituen, emaitza bereziki onekin, hala honetan nola hurrengo bi LPetan.

The Byrds - Sweetheart Of The Rodeo (1968, Vinyl) | Discogs

The Byrds, Sweetheart of the Rodeo, Columbia 1968.

Fifth Dimension ostean, arrakasta lortu zuten banda askotan bezala, egoen arteko talkak eta formazio-aldaketak etengabekoak izan ziren: Crosby joan zen, polimaitasunaren inguruko kanta eskandalagarri bat errepertorioan sartu nahi eta besteek utzi ez ziotelako; Gene Clarkek sartu-irten bizkor bat egin zuen atzera; eta Michael Clarke bateria miramendurik gabe izan zen kaleratua. The Byrds goitik-behera birkautxutatu behar izan zuen McGuinnek, eta erantzuna Hegoaldetik iritsitako Gram Parsons gaztea izan zen: iraultza psikodelikoaren ostean, kontrairaultza tradizionalista. Parsons, ondoren famatua egingo zena Flying Burrito Brothers taldearekin (hara eramango zuen Chris Hillman ere), bakarkako bere karreran eta Emmylou Harris-ekiko kolaborazioagatik, countryaren eta rockaren gurutzaketan aitzindari izan zen aurretik ere, baina lehenik eta behin The Byrds erabili zuen estiloa behin betiko finkatzeko, obra bakar honen bitartez hain zuzen ere. Aitor dut zalantzak izan ditudala hau sartzeko orduan, berez, gehiago gustatzen zaizkidalako lehen aipaturiko Younger Than Yesterday (1967) eta The Notorious Byrd Brothers (1968; azaleko argazkian agertzen den laugarren partaideak, zaldiak, ate-danbatekoa emanda alde eginiko Crosby ordezkatzen bide zuen: ze majoak) eta, gainera, ez naizelako bereziki countryzalea, zer egingo zaio ba (musika hori entzun eta apatxeei lurrak lapurtzeko gogo bizia sartzen zait, edo kotoi-soroak esklaboen bitartez lantzen hasteko…). Baina historia, historia da, eta hau da country-rocka ezarri zuen albuma, hots, gaur egun entzuten jarraitzen denaren oinarria alegia, gitarra eta baxu elektrikoekin, bai, baina baita pedal steel guitarekin, bibolinekin, eta honky-tonk pianoekin ere, gehi Byrds markako ahots-joko politak. Kanta gehienak bertsioak dira (Dylanenak –nola ez–, Woody Guthrieren bat, tradizionalak, erlijiosoak…), eta jatorrizko pare bat ekarpen Parsonsen eskutik; nabarmenena, dudarik gabe, “Hickory Wind” ederra: horregatik bakarrik merezi du diskoak. Countrya, countrya gustuko ez dugunontzat: horra, agian, album oro har alai honen ekarpenik behinena, ondoren (gaur egun arte) ekarri duen emari oparoagatik.

Coda: Ondoren egin zituzten albumak, Clarence White gitarristaren “arokoak”, sarreran aipatu dudan bezala, ez dira batere baztertzeko modukoak; niri bereziki gustatzen zait (Untitled) disko bikoitza, 1970ekoa, zeinetan, oso garai hartako boladari jarraituz, diskoetako batek zuzeneko kontzertu baten grabazioa biltzen baitzuen (B alde osoa okupatzen zuen “Eight Miles High”-en bertsio neurrigabe batekin!), eta bestean estudioko kanta berriak sartu baitzituzten (tartean “Just A Season” hunkigarria). Sweetheart of the Rodeoren ondoren formazio berriarekin grabatu zituzten albumetan (McGuinn zen hasierakotik geratzen zen partaide bakarra) ez zioten, aurrekoetan bezala, estilo jakin bati atxiki, nagusiki, baizik eta pixka bat denetik sartu zuten, aurreko etapa guztietako askotariko oihartzunak alegia: folk-rocka, psikodelia, country-rocka, pop orkestrala… Alde horretatik ausartuko nintzateke esatera estilo horiek guztiak asmatu ez ezik, The Byrds izan zirela lehenengoetarikoak erretromania praktikatzen hasi zirenak, Simon Reynolds-ek definitzen duen moduan alegia (“autoerretromania”, kasu honetan). Ez hori bakarrik: “band reunion”-aren (taldearen berrelkartzearen) kontzeptua ere asmatu zutenak izan zirela esan daiteke, haren azkeneko LPa izango zenak, 1973ko Byrds ahulak (eta horren inguruan muntatutako kontzertu sortak) erakutsi zuen bezala (diskoaren izenarekin ere ez zuten burua hautsi, bistan denez): lehenengo formazioko bostak bildu ziren atzera (McGuinn, Clark, Crosby, Hillman eta Clarke, alegia), kontu korronteak nostalgiaren aitzaki berriz gizentzeko helburu argiarekin… Clarence Whiteren eta Roger McGuinnen beste The Byrds (orduko formazio “ofiziala”, nolabait esateko) oraindik aktiboan zegoen bitartean!

Esandakoa: aitzindari batzuk izan ziren.

[Artikulu honen lehenengo bertsio laburrago bat Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko ekaineko zenbakian].

Argitaletxeen praktika egokien tridekalogoa

Lehengoan Louise Glück poetaren «kasu espainiarrari» buruz hitz egin nuen blog honetan bertan (idatzi nuenean ez neukan irakurrita Ignacio Echevarríaren artikulu hau, zeinarekin bat egiten baitut, oro har). Eta, aipatu nuen bezala, horrek argitaletxeen praktiken inguruan hausnartzera eraman ninduen, eta, ondoren, tridekalogo bat zirriborratzera, Ortzadar gehigarrian bertsio laburtuan argitaratu nuena (hamar puntuko dekalogo gisa, alegia), eta hemen bertsio zabalago batean ematen dudana. Nahiz eta kontziente naizen hamahiru puntu hauei beste batzuk gehitu ahal izango dizkietela, akaso, irakurleek.

1.- Egileak leialtasuna zor dio argitaletxeari: maiz oso gazte (eta berde) zen idazlearen egoaz kupitu eta hark obratutako zirriborroak mundura jalgitzeko erabaki arriskutsua hartu zuen enpresa eskuzabalak ez du besterik merezi. Diru, tratu edo baldintza hobeak bezalako materialismokerien bila beste argitaletxe batera joateko erabakia hartzen duten izkiriatzaile kaxkarrek Letren Errepublikaren mesprezua baino ez lukete jaso behar.

2.- Sekula ez ordea, argitaletxeak egileari: muga batetik beherako salmentek, eskaera-perspektiba ahulek, prestigio literarioaren galeraren susmoek edo bestelako motiboek aldebakarreko harreman-etena ekar dezakete. Merkatua merkatua da, adiskidea, eta argitaletxe bat enpresa bat da, ez karitatearen seroratxoen sukurtsala.

3.- Horrekin guztiarekin lotuta: norberaren argitaletxetik (bota nahi ez zen) egile bat beste batera joaten bada, «lapurtu» egin diote; beste batetik norberarenera etorri bada, argitaletxearen «familia handira» egiten zaio ongi etorria, zer esanik ez.

4.- Eskubideen kontua eta ordainketak garaiz egitearena bigarren mailako xehetasunak dira argitaletxe baten eguneroko jardunean, txikikeriak, eta egileak ez lieke jaramon berezirik egin behar. Sorkuntza da arduratu beharko lukeen gauza bakarra. Izan ere, zertarako daude argitaletxeak, artea zabaltzeko ez bada?

5.- Egileak bere liburuaren azalari buruzko iritzia emateko eskubidea dauka, argitaletxeak iritzi horri kasurik ez egiteko eskubidea, are betebeharra duen bezainbat. Azken finean, nork jakingo du hobeto zein den liburu bakoitzari komeni zaion azala? Zer dakite idazleek diseinuaz, irudiaz, inprimatzeaz, edo erakusleiho batean edo liburu dendako mahai batean hobeto ematen duenaz?

6.- Argitaletxeek ez dituzte sekula aleak suntsitzen edo paper-ore bihurtzen: stockean doikuntza batzuk baino ez dituzte egiten. Salbu eta horretara behartzen dituenean kontratu-aldaketa edo epaitegiaren agindu batek, noski: orduan liburuen birrinketa ekintza doilor bihurtzen da, nazien edo Inkisizioaren aldetiko liburuen erretzearekin konparagarri, eta bihotzean sakon eragiten diena min, malkoak (korporatiboak edo/eta benetakoak) ateratzeraino.

7.- Originalak jaso eta errespetu guztiarekin tratatuko dituzte argitaletxeek, hots, beharrezko ikusten badute (eta argitaratzea erabakitzen badute, zuzenean zakarrontzira bota gabe), ipuin liburua nobela bihurtuko dute, poemarioa ipuin-bilduma, antzezlana saiakera, eta abar eta abar.

Pentsatzekoa den bezala, hortik beherako «egokitzapen-proposamen» guztiak argitaletxearen ohiko jardun administratiboaren partetzat joko dira, hots, ez zaie horren berri eman beharko, halabeharrez, egileari.

8.- Argitaletxeek erreserbatzen dituzte eskubide guztiak egilearen mezu eta eskakizunei hilabeteetan eta are urteetan ez erantzuteko: egileek bakarrak eta bakanak direla sinetsi arren, argitaldariek ondo baino hobeto dakite hori ez dela egia (askorekin dauzkate tratuak, ez alferrik), eta ez daude haien kariño eskakizun neurotikoei etengabe men egiteko prest, ezta gutxiago ere.

9.- Idazleek, ordea, jasotakoan igorri behar dizkiete, huts egin gabe eta gehiegi berandutu gabe, atalak, testuak, probak, argazkiak, kontrazalerako oharrak, biografiatxoak (karaktere kopuru doi-doiarekin!), kontratu sinatuak, dena delakoa. Makinak ezin du gelditu, the show must go on, alajaina.

10.- Argitaletxe guztiei komeni zaie, beren historian zeharreko uneren batean, egileak behar den irmotasunarekin tratatzeko (hots, negarraren mugetan jartzeraino gogor hartzeko) gai den editore bat izatea plantillan, betiere enpresaren prestigioaren alde aura mitiko batez inguratu eta jubilatzean edo hiltzean «konplize», «karismatiko», «erreferentzial», «munstro» (zentzu positiboan, noski) eta bestelako kalifikatibo laudoriozkoak jaso ahal izango dituena kultur munduaren aldetik.

11.- Argitaletxe guztiek antolatuko dute, beharrezkoa ikusten duten maiztasunarekin, beren egile (edo beren egile bihurtu gura duten) baten alde manipulatutako sari edo lehiaketa literario ezin aratzago bat.

12.- Argitaletxeen enpresa-helburu nagusi eta atzeraezina kostuen murrizketa da, horretarako bitarteko guztiak erabili ahal izango dituztelarik: zuzentzaileei gaizki ordaintzea (edo, artez, zuzentzaileak ez kontratatzea: zertarako, inork ez badu irakurtzen, eta, irakurtzen badute, ez badira ohartzen?), liburuaren promozioaz ezaxolatzea (nahikoa egiten dute egile bakoitzaren temak banatzailearen esku jartzearekin), promozio-birako bidaiak ez finantzatzea (azken finean, liburu denda eta antzeko lekuetan egindako aurkezpenek ez dute inolako erabilgarritasunik: idazlea haren lagunkoteekin elkartzeko aitzakia besterik ez dira), aurkezpenen ondorengo bazkari edo afari tradizionalari ihes egitea (edo, lege zaharra baztertuz, egileari eta gonbidatuei haien partea ordainaraztea), etab.

13.- Aukera txikiena egonez gero, argitaletxeek sekula ez diote egingo uko beren liburuen KPIaren gaineko prezioaren igoera bati. Literatura, guztiontzat eta guztiona, bale. Kultura lehenengo mailako premia bat da, ados. Baina publikoak beti dio estimu handiagoa merkatu-balorea duenari, eta argitaletxeek hari duda-mudarik gabe laguntzeko gertu egon behar dute, alde horretatik. Liburuen pirateria zitalari arma guztiekin aurre egiteko prest egon behar duten bezalaxe.

(Kontuan hartu izenburuan «praktika egokiak» ipini dudala, ez «praktika onak»…).

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko abenduaren 12an].

Arrastoan

Badakit egungo ni-aren poetiken gorazarrezko korronte nagusiaren kontra noala –alferrik–; ildo bat, bide batez esanda, zeinetan, Ignacio Echevarría kritikariak iradokitzen zuen bezala, “nartzisismoaren eta zintzotasunaren arteko nahasmena” ohikoa bihurtu baita –ustezko zintzotasuna oso gainbaloratua dago, autobiografismo zantzuekin batera eskaintzen zaigunean–. Hala ere, gero eta konbentzituago nago: literatura Nia arrastoan sarturik mantentzean datza, egoa ahalik eta gehien bridatzean alegia. Besteak beste, noski. Hots, ahal den neurrian, eta Ni horretatik abiatuta bada ere, kanporantz begiratzean, eta ez norberarenean goxo-goxo lokaztean –utz dezagun literaturatik kanpo, gaurkoagatik, poesia lirikoa, hainbeste olerkarik aldarrikatzen duten bezala: haientzako tantoa, behin behinean bederen–.

Horren adibide bikaina bezain paradoxikoa eskaintzen digu Benjamin Moser-ek idatzitako Susan Sontag-en biografia monumental-xeheak –nik gaztelaniaz irakurri dut, Anagrama argitaletxearen eskutik, Sontag. Vida y obra izenburupean–. Liburuak, ezin bestela izan, ertz asko dauka, XX. mendeko bigarren erdialdeko intelektual nabarmengarrienetako baten ibilerak kontatzen dituen neurrian: agian izen hori merezi izan duen azken nazioarteko “intelektualarenak”, hain zuzen ere. Hor dago, camp estiloaren azterketaren bitartez –edo Rauschenberg margolariaren artea The Supremes pop taldearekin gurutzatzean–, postmodernismoaren eta ikasketa kulturalen totum revolutumari ateak zabaldu zizkion idazle gaztea, eta, bestalde, goi kulturaren seriotasunaren galeraz lantua jotzen zuen jakinduria entziklopedikoko egile heldu eta zorrotza. Hor dago, orobat, garai bateko ezker erradikalaren tropo guztiak bereganatuz –Kubara edo Txinara egindako bidaia akritiko samarrak barne–, Vietnamgo gerrari adoretsu aurre egin zion idazle konprometitua, eta, helduaroan, “sozialismo errealeko” erregimenen izugarrikerien arbuioa egin ondoren, Sarajevon bere gorputza balen pean hamaika aldiz jartzeko adorea eduki zuen intelektual are konprometituagoa, Jugoslaviako gerraren gordinaren erdian kulturaren balioa aldarrikatu nahi izan zuelarik, hiri setiatuan Godoten esperoan antzezlanaren bertsio bat muntatuz. Eta hor dago pertsonai publiko irmo bezain erronkaria, eskuzabala bezain irekia, eta alor pribatuko emakume dudatsua, berekoia eta, maiz, zitala.

Baina, artikulu honen gai nagusiarekin lotuta, deigarria iruditu zaidana, egile estatubatuarraren bizitzaren eta lanen errepaso sakon horretan, da nola, hain pertsona egozentrikoa izanik –Moserrek froga ugari ematen ditu horren inguruan: berea ez da batere biografia atsegin-emailea, gurean gertatzen denaren kontra, azken aldiko letemaniak argi uzten duen bezala–, deigarria da nola hain egozentrikoa izanik, diot, Sontagek apenas idatzi zuen, agerian, bere buruaz, ez bere fikzioetan, ezta bere entseguetan ere –azken horiek dira, gehienen arabera, bere obraren lorpen iraunkorrena–. Eta egin zuenean, Hanoira egin zuen bidaia “konprometitua” kontatzean bezala, emaitzak ez zirela bereziki distiratsuak izan. Minbiziaz –eta gaixotasun hori inguratzen zuten irudi literario eta sozial kaltegarrien kontra– idatzi zuen Gaixotasuna metafora gisa liburuan ez digu kronikarik egiten berak, pronostiko guztien kontra, gainditu zuen minbiziari buruz, esaterako. Nekez imajina dezakegu gaurko edozein autofikziogile tamainako balentria burutzen.

Egia da, Moserrek frogatzen duen bezala, besteaz ari denean –kanpokoaz, munduaz, kulturaz–, funtsean, bere buruaz ari dela: Canettiren edo Benjaminen erretratuak egitean, Sontagez ari dela; Sartreren idazkera “anfetaminikoa” salatzean –eta, bide batez, Sartreri osotasunerako emendakin bat planteatzean–, ezin dela ahaztu bere obraren zati handi bat droga horren eraginpean idatzi zuela Sontagek berak. Eta utzi zuen egunerokoaren gai nagusia, ia bakarra –ehundik gorako liburuki!– Susan Sontag bera dela –batek ez du eguneroko bat idazten, eta posteritaterako gordetzen, egunen batean argitaratuko den esperantzarekin ez bada…–. Horregatik nioen paradoxikoa dela, gai honekin lotuta, bere jarduna.

Edonola ere, Sarajevoko bere esperientziaren emaitza literarioa ez zen han berak pasatutakoaren kronika edo eguneroko bat, gerra-argazkien eta basakerien irudien inguruko hausnarketa bat baizik, Besteen minari dagokionez lana. Izan ere, bere lehen ideia, hiri setiatura joatean, isiltzea zen: “Onena da ezer ez esatea, eta hori izan zen nire jatorrizko asmoa. Gutxi bada ere, norbera egiten ari denaz hitz egiteak (…) modu bat dirudi nork bere buruari garrantzia emateko”.

Hots, bere bizialdian, kontzienteki, aurre egin zion ni literarioaren bulkadari, arrastoan eutsi zion egoari, eta, gehienetan, barrutik kanpora idatzi zuen, barrukoa lehenengo planoan ipini gabe sekula. Eta, susmoa dut, horregatik suertatu zen, besteak beste, Sontagen lana horren eraginkorra, emankorra eta esanguratsua. Zorionez.

Eta gero gerokoak: hots, lorpenak eta loriak bezainbeste miseriak eta kontraesanak desestaltzen dituzten biografiak.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko urriaren 17an].

Poesia eta poetak, gauza goren horiek

Aitor dut disfrutatzen ari naizela Louise Glück idazle estatubatuarrari emandago Nobel sariak Espainiako argitarapen sisteman eragindako zalapartatxoarekin.

Alde batetik, istorioaren beraren bilakaeragatik. Hasieran argitaletxe gaixo eta zapaldu baten kontakizun perfektua aurkeztu zitzaigun, Pre-Textos, independentea, txikia, egile ilun baten aldeko apustua egin zuena Europan beste inork baino lehenago eta areago, eta, oztopoak oztopo, salmenta barregarriei aurre eginez, apustu hura behin eta berriro berretsi zuena, poesiaren –barkatu, Poesiaren– alde noski. Eta, hara non, Nobelaren loteria egokitzen zaiolarik, eta Nemesi ezin egoki baten eskutik –Andrew Wylie mega-agente literarioa, zeinari huts egin gabe eransten baitzaio bere Txakala ezizen ezin esanguratsuagoa–, poza putzura: eskaintza onenaren bila, bere obra guztiarekin Pre-Textos abandonatzeko prest agertu da poeta –soilik agente maltzurraren azpikeriaren kontua zenik laster baztertu da–, eta ez hori bakarrik, Pre-Textosek jadanik argitaratuta zeuzkan liburuen aleak suntsitu beharko lituzke, argitaletxe berriak berrargitara ditzan. Andrés Trapiello inefablea –eta Pre-Textoseko autorea– buru, elkartasun uholdetxoa abiatu zen berehala sareetan, Goliathek zanpatutako Daviden alde.

Baina istorioak, askotan gertatzen den bezala, ifrentzua zeukan: kasu honetan, Pre-Textos argitaletxe “txiki” –independeenteen egonda ere, ez da preseski txikienetakoa– eta “gaixoaren” praktika ez bereziki eredugarriena: antza denez, Glücki egindako ordainketetan atzeratuta ibiltzen ziren, azkeneko liburuaren azalari buruz ez zuten egilea kontsultatu, eta, okerrena, liburuen gaineko eskubideak iraungita zeuden arren, horien aleak saltzen jarraitzen zuten –nik auziaren inguruko artikuluetan irakurri ez dudan laugarren jokabide negatibo bat ekarri nahiko nuke gogora, kontsumitzaile naizen aldetik: Pre-Textos argitaletxearen liburuen prezio txit altuena, are azken urteotan bataz beste nahikoa deskontrolatu den sektoreko salneurrien testuinguruan–. Azkenean, jakin denez, Visor argitaletxeak onartu du Andrew Wylieren agentziaren eskaintza, eta hura izango da Glücken obra gaztelaniaz (ber)argitaratuko duena: Pre-Textos bezain “txikia”, “independentea” eta “purua” den argitaletxe bat alegia –nik biei buruz entzun ditut, adibidez, literatur lehiaketei buruzko ustelkeria istorio polit askoak–. Goliath erraldoi-zanpatzaile bezala ez zait iruditzen “maila” ematen duenik, zer nahi duzue esatea…

Baina, bestetik, kontuak grazia egin dit, batez ere, berriz ere berresten duelako, besterik esaten duten ahotsen kontra, zein lurtarra den poesia, genero goren hori, zeinari buruz beti egongo baita, askotariko alibietan babestuta, defendatuko duenik ez dela literatura, hortik harago dagoela, horren gainetik alegia, eta ñi-ñi-ñi-ñi. Irakurri dudan azkenekoetariko bat Joan Margaritena izan zen, azkenaurreko Cervantes sariarena, ama hizkuntzaren aitzakia zela bide, eta poesia, musikarekin batera, “kontsolamendurako tresna bakarra” dela lasai asko adierazi ondoren –azpimarra nirea da–, hala erantzun ziona, kartsu, elkarrizketatzaile bati: “Poesia ez da literatura, joder. Musikatik gertuago dago, hiztegitik urrunago prosa baino. Badira poesiarako negargarriak izan diren bi pertsonaia. Eta hori Platonekin hasten da, poeta hiritik bota baitzuen. Adituak eta irakasleak dira. Eta ni berrogei urtez izan naiz irakasle, beraz, aldarrikatu dezaket. Poesia genero literario bat dela… baina zer demontre esaten didazu? Orduan zergatik ezin dut idatzi ama hizkuntzarik gabe? Poesiak, ados, katedral baten itxura izan dezake, arbotanteekin, gangekin, zerbait miragarria… Baina hori ez da garrantzitsuena, kripta da garrantzitsuena, eta kripta lurrean dagoen zulo arrunt bat da, eta hori ama hizkuntza da; kripta hori gabe ez dago katedralik, ez dago ezer”. Ez dakit Arestik zer esango zukeen halako adierazpen batzuen aurrean, baina imajinatu dezaket. Ni, beti bezala, zur eta lur geratzen naiz halakoak, poeten artean nahiko ohikoak direnak, irakurtzean edo entzutean.

Tira, ikusi dudanagatik, Glück ez da tankera horretako poeta, eta poztutzen naiz. Edozein idazlek bezala, badaki literaturaren unibertsoaren katebegi ahula dela –ekonomia kapitalista batean, merkatuarena–, eta testuinguru horretan aurrera egin nahi izan du, argitaletxeen praktika zalantzagarrien kontra, irabazi handiagoak eskuratzeko ahaleginean –hortik ere probetxua, ziurrenik ez bereziki handia, aterako duen agente marrazo baten laguntzaz–.

Edozein literatok bezala, hain zuzen ere. Izan ere, oraindik ez da ezagutu Literaturako Nobel Sariari uko egin dion poetarik, ezta?

(Honek guztiak argitaletxeen praktiken inguruko hausnarketa bat zirriborratzera eraman nau, dekalogo moduan antolatu dudana. Baina asteburu honetako Ortzadar gehigarriko nire zutaberako utziko dut, axola ez bazaizue).

Plana

[Pasa den urriaren 22an, Liburutegien Eguna zela eta, Donostiako biblioteken udal sareak, Koldo Mitxelena Kulturuneak eta Medialabek hitzaldi bat ematera gonbidatu ninduten Tabakaleran, eta, ondoren, mahai inguru batean parte hartzera, bibliotekak eta pandemia gaiaren inguruan, Cristina Novoa, Juanjo Arranz eta Estela Gonzalorekin batera. Nire hitzaldiari amaiera emateko ipuin berri bat irakurri nuen, “Plana” izenburukoa, hementxe uzten dizuedana gaur].

Best seller hark hilabeteak zeramatzan liburu salduenen zerrendan. Peterri ez zitzaion gustatzen –gorroto zuen egile haren prosa hanpatua, eta perpetratzen zituen nobelen hutsaltasuna–, baina onartu besterik ezin zuen egin: merkatuaren kapritxoak beti izan dira ezin ulertuzkoak. Peterrek jasaten ez zuena, ordea, zen jakitea nobela txar hura zela, orobat, bere hiriko biblioteka-sareko libururik mailegatuena: ohiko erabiltzailea izanik, ondo zekien hori, maileguen erakusmahaiaren inguruan entzuten zuenagatik, eta, horroreen horrorea, pare bat alditan liburuzainek –gutxienez bi liburuzainek!– bezeroei nobela hura nola aholkatzen zieten bere begiekin ikusi zuelako. Biblioteka sareko webguneak konfirmatu zion kontua: liburua mailegatuenen artean egon zen hilabeteetan zehar, sukurtsal ia guztietan.

Orduan pandemia iritsi zen, eta liburutegiak itxi zituzten.

Peterrek asko sumatu zuen hutsune hura: ikaragarri atsegin zuen apalategien artean noraezean ibiltzea, ustekabeko enkontru bibliografikoak egitea, are liburuzainek prestatzen zituzten berritasunen mahaia aztertzea –liburu hura aholkatzen ikusi zituenetik haiengan fedea pixka bat galduta zuen arren–. Berrogeialdiak, edonola ere, nahigabe txiki hura pixka bat ahazteko balio izan zion, bederen. Bazeuden arazo handiagoak munduan.

Halako batean, ordea, nahi baino beranduago, bibliotekek berriro zabaldu zituzten beren ateak. Eta lehenengo egunetik auzoko liburutegian agertu zen Peter, pandemiak ezarritako mugak muga, bere ohiko erronda egiteko, eta liburu batzuk, DVD batzuk edota CD batzuk ateratzeko prest, etxean hilabete batzuk lehenagotik zeuzkanak itzuli ondoren, noski.

Bi gauzez ohartu zen orduan. Baga, errenkadan bere aurretik zihoan bezeroak egin zuen gauza bakarra nobela hura maileguan hartzea izan zela, zelako herra zion gogorarazi zion zerbait. Eta, biga, erakusmahaiko bibliotekarioak adeitsuki ohartarazi bezala, itzuli beharreko maileguak kartoizko kaxa batean utzi behar zirela, hamalau eguneko berrogeialdi bat igarotzeko, berriro maileguan ipini ahal izango ziren arte.

Plana une horrretan bururatu zitzaion.

Internet bitartez nobela haren eskuragarritasuna konprobatu ondoren, egunero joango zen udal liburutegi sareko sukurtsal ezberdin batera. Egunero hartuko zuen liburu madarikatu haietako ale bat, eta hurrengo egunean itzuliko zuen, ondoren beste sukurtsal batera joz, operazio bera burutzera. Eta horrela hurrenez hurren, erreserba elektronikoak eginez, beharrezkoa bazen, liburu haiek guztiak zirkulaziotik at utzi arte, hamalau egunez bederen. Eta hasieratik ekitea berriro, sareko liburutegi guztiak korritu ondoren.

Modu horretan, pentsatzen zuen, erabiltzaileek, liburu hura hartu ezinik eta besteren bat hartzeko behartuta, aukera urrunen bat izango zuten, azkenik, kasualitatez bazen ere, benetako literatura irakurtzeko. Tira, behintzat ez zuten zarama hura irakurriko.

Peterrek katalogo elektronikoan konprobatu ahal izan zuen, pozez, bere planaren martxa: sareko ale guztiak “ez mailegagarri” bezala sailkatuta ageri ziren kontuarekin hasi eta aste bitara. Ondo baino hobeto funtzionatzen ari zen dena.

Edo hori pentsatu zuen, bibliotekako web orriak iragarri zion arte  izenburu haren eskaera handia zela-eta, erakundeak erabaki zuela, egilearen dohaintza eskuzabal bat probestuz –pandemia garaiko elkartasun-uhin kultural berrituaren ikur txalogarri–, sareko egoitza bakoitza nobela haren hamar alez hornitzea. Eta, esker onez, nobela udal liburutegi guztietako irakurle klubetan ipiniko zutela eztabaidagai, eta are nobelaren inguruko irakurketa maratoi bat antolatuko zutela, zeinaren amaiera gisa egileak hitzaldi bat eskainiko baitzuen streamingez bere kostaldeko jauregitik, bibliotekek haren bizitzan bete izan zuten rol ordezkaezina laudatzeko, hain zuzen ere.

Politikarien irakurgaiak

Aitor dut: udan Arnaldo Otegiren Twitter kontua stalkeatzen aritu nintzen ea, pasa den urtean bezala, 2020koan ere oporretara eramandako liburuen zerrenda argitaratzen zuen. Nire poza putzura: ez dakit Otegik oporrik hartu zuen, kurtso politiko-covidiko bitxi honen ondorioz, ala bere community managerrak halakorik ez egiteko aholkatu zion, aurreko urteko polemika aintzat hartuta, baina kontua da ezker abertzaleko politikariak ez zuela txintik aipatu abuztuan irakurtzeko asmo zituen liburuez. Pena.

«Polemika» esan dut, baina polemikatxoa ipini beharko nuke, egiazki, halakoak baitira, ez gaitezen engaina, euskararen mundu bazterrekoari eragiten diotenak. Agian gogoratuko duzue: paisai udatiar ederrez hornitutako argazki batzuen ondoren («Egun batzutako atsedena hartzen. #Oporrak» goiburuaren pean), Otegik berarekin eramandako liburuen irudiak txiokatu zituen: John Steinbeck-en Los vagabundos de la cosecha, Jack London-en Once cuentos de Klondike, Ryszard Kapuściński-ren Ébano, Christophe Guilluy-ren No society. El fin de la clase media occidental, eta, propinarako, Yuval Noah Harari-ren Sapiens. De animales a dioses. Nik, hura ikustean, zera pentsatu nuen, ezker abertzale ofizialak, halako gihar literario oro har progrearen erakustaldiarekin, tinko jarraitzen zuela Elkarrekin Podemos aldera garai batean joandako botoen xerkan. Baina ni bezain azalekoak ez diren twitterlariak berehala hasi ziren salatzen euskarazko irakurgaien falta, zerrendan, eta beste batzuek baita emakumezko egileenak ere, eta zenbait gomendio egiten, Otegik aintzat hartu ote zituen ez dakigunak, txio haiei ez zielako, tamalez, erantzunik eman; are Angel Erroren zutabe bikain horietako baterako oinarria eman zuen eztabaidak, udako irakurketen naturaren inguruan. Horregatik guztiagatik hartu nuen atsekabez aurten Otegik zerrendatxoa egin ez izanak, beti geratuko baitzait zalantza ea euskal txioherriaren aldarriari jaramon egingo zion ala ez.

Politikarien harremana liburuekin beti iruditu zait gai delikatua. Tira, edonorentzat da delikatua, pribatutasunaren alderdi oso intimo batekin –agian barnekoenarekin– lotuta dagoen neurrian (ikusi, besterik ez bada, Gonzalo Torné-ren artikulu esanguratsu hau gure biblioteka pertsonalek errebelatzen dutenaz). Horregatik susmoa dut arriskugarria dela politikariei liburuei buruz galdetzea, irakurri dituztenei edo gomendatuko lituzketenei buruz, eta halakoez enteratzen naizenean jakin-min kuxkuxeroaren eta lotsaren arteko sentimendu batekin egiten diet aurre. Gainera, salbu eta libururik irakurri ez dutela edo gogoratzen ez direla onartzen dutenean, sekula ez dakit ematen dituzten erantzunak zinezkoak diren, ala «prestatuak», lehia politikorako beste tresna bat bezala alegia –ondo pentsatuta, libururik ez irakurtzearen ingurukoak ere prestatuak izan daitezke, agian, politikari batzuek ez dituztelako hautesleak izutu nahi jarrera intelektualegiekin…–.

Halako azkeneko saioa, nik dakidala, Berria egunkariak burutu zuen 2020ko uztaileko EAEko Parlamenturako hauteskundeen karietarat, lehendakarirako hautagai nagusi ia guztiekin –Iturgaizek, azeri, uko egin zion elkarrizketari–. Eta oso esanguratsua iruditu zitzaidan: irakurritako azken liburuaz galdetzen zieten, besteak beste, eta euskarazko libururik aipatzen ez bazuten lehenengoan, euskarazko azkenekoaz ere. PSE-EEko Idoia Mendia izan zen agian egiatiena, edo kontua behintzat prestatu gabeen zekarrena, ez zelako gogoratzen ez bataz ez besteaz –ezta ikusitako azken antzezlanaren izenburuaz ere–: halako erantzunak, onartu behar da, ez dira oso egokiak liburuzaleon botoak erakartzeko, baina, ez gaitezen engaina, maila makro batean apenas egin diezaiokete min, estatistikoki, hautagai bati. Equo-Berdeen buru Jose Ramon Becerrak, ordea, beita ezin zukutsuagoa bota zien ni bezalako intelektualoideei (George Steiner-en La idea de Europa, alajaina), baina, ai, “aspaldian ez” zuen euskaraz ezer irakurri… Zalantza daukat, dena den, lortu zituen emaitza kaskarretan eragina izango zuen horrek.

Miren Gorrotxategi eta Maddalen Iriarte espero bezala portatu ziren irakurleria euskalduna duen Berria bezalako egunkariaren galderaren aurrean, eta hizkuntza horretako liburuak aipatu zituzten galderen bigarren txandari itxaron gabe. Elkarrekin Podemosen lehendakarigaiak Karmele Jaioren Aitaren etxea, oso aukera mesokratiko, komertzial eta egokia, gaurkotasun handiko gaia ukitzen duelako –genero arrakalarena– eta egileak espektro zabal batean daukalako harrera ona, EAJren zentro-eskuinetik ezker abertzalearen muturreraino eta harago. Eta, Iriartek, Amets Arzallus eta Ibrahima Balderen immigrazio afrikar garaikidearen inguruko Miñan zirraragarria, berriz ere, agian, EH Bilduren sentsibilitate sozial aurrerakoiaren erakusgarri. Biek ala biek ondo –abileziaz– jokatu zutela iruditu zitzaidan.

Edonola ere, Iñigo Urkulluren erantzunak izan ziren niretzat interesgarrienak. Galderari erdarazko izenburu batekin erantzun zion, lehenik eta behin: irakurritako azken liburua Eva Garcia Sainz de Urturiren Trilogía de la ciudad blanca izan omen zen, hots, bestsellerismoaren alorreko thriller gasteiztar bat, kalitate literarioaren aldetik erdipurditasunaren mailaren azpitik dagoena, baina ikaragarri saldu dena eta, ondorioz, boto-emaile askoren identifikazioa ekar ziezaiokeena –berriz ere, horrek garrantziaren bat baleuka– (*). Eta, neurri batean, uler daitekeena Gasteizko hiritarrekiko berradiskidetze keinu gisa, haietako ez gutxik haserre samar jarraitzen dutelako lehendakariarekin Ajuria Enea bizitokitzat arbuiatu eta Durangora itzuli zenetik bizitzera familiarekin –eta ertzain gaixo hark tirokatutako Atx pitbullarekin–.

Euskarazkoari buruzko bigarren galderari, ordea, Kirmen Uriberen Abangoardia maite duen antzinako herria saiakeratxoa aipatuz erantzun zion. Ondarrutarrak Eusko Jaurlaritzaren enkarguz burutu zuen, aditzera emango lukeena Urkulluk ez duela euskarazko liburu bat irakurri 2018tik (!), Uribek urte hartako apirilean aurkeztu egin baitzuen proiektu semi-propagandistiko hura lehendakariarekin berarekin batera. Hori, baldin eta lehendakaria, Borgesi jarraituz –«Ni gehiago saiatu naiz berrirakurtzen irakurtzen baino; uste dut berrirakurtzea irakurtzea baino garrantzitsuagoa dela, berrirakurtzeko lehenago irakurri behar izan dela alde batera utzita»–, berrirakurketaren bertuteen defendatzailea ez bada, noski: dena da posible.

Edozein modutan ere, nik dakidala, erantzun horrekin ez zen sortu ezta Otegiren txioek eragindako mikro-zalaparta ere. Oso justua iruditzen ez zaidan zerbait, baina berresten duena, zinez, liburuak (euskaraz) irakurtzeak zein garrantzi gutxi daukan, egun, gizartearentzat. Gurearentzat, bederen (**).

(*) Identifikazio handiagoa, edonola ere, William Faulknerren Basa palmondoak nobelak baino, susmatzen dut, hura baitzen, garai batean behintzat, Urkulluk gomendatzen zuen liburu kutuna. Oso kategoria literario ezberdinekoa, zalantzarik gabe, Kraken-aren krimenen inguruko thriller eskasarekin alderatuta…

(**) Ikusiko duzue nola, kontrastean, Patria irakurri ez izanaren aitorpenak bai ekarriko dizkion ondoreak lehendakariari…

[Artikulu honen bertsio dezente laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko irailaren 19an. Aurrekoak ez bezala, honako hau ezin izan dut topatu sarean, orain arte bederen].

Tresna

Duela denbora bat, ia kasualitatez, Los hijos de Lemóniz lanaren aurkezpen ekitaldi batean suertatu nintzen (Espasa, 2019), Estela Baz idazle eta coacharen lehenengo nobela (Bilbo, 1966). Gaia interesatzen zitzaidan, euskal gatazkaren inguruko gaztelaniazko literaturaren Patria osteko boomtxoari tenperatura hartzeko, sikiera. Ekitaldiak Fernando Buesa Fundazioaren babesa zeukan, eta aurkezle nagusia Gaizka Fernandez Soldevilla historialaria zen, Terrorismoaren Biktimen Oroimenerako Zentro Fundazioko artxibo, ikerketa eta dokumentazio arloko arduraduna, eta azken urteotan euskal gatazkaren interpretazio historiografiko nazionalistaren –nazionalista espainiarraren– aldezle nagusienetako bat. Lemoizko zentraleko ingeniarien seme-alabei eta emazteei eskaintzen zien arreta literatur lan hark, pairatu zituzten min eta gorabeherei; izan ere, egilea bera ingeniari haietako baten alaba da, nahiz eta liburua egiteko orduan ez zuen testigantzaren edo memorien generoa hautatu, fikzioaren bidea baizik.

Ez naiz nobelaren argumentuaren xehetasunetan sartuko –edonola ere, ez dizuet batere gomendatzen, lan literario bezala–, baizik eta aurkezleak behin eta berriro erabili zuen ideia bat komentatuko: fikzioaren goraipamenarena historiaren zabalkundea egiteko “erreminta” edo “tresna” gisa, kasu honetan euskal gatazkaren ikuspegi jakin batena, bistan denez. Historialariak, beren dokumentazioarekiko eta xehetasunekiko kezka dela eta, ez dira dibulgatzaile onak izaten, Fernandez Soldevillaren ustez, eta, alde horretatik, nobelagileen lana oso inportantea izan daitekeela defendatu zuen, –kasu honetan– biktimen egoerarekin enpatizatzeko izan dezakeen ahalmenagatik, besteak beste.

Ideia ez zen une bateko burutazioa izan, antza denez, Fernandez Soldevillari argudio horiek kasik hitzez hitz errepikatuta entzun nizkiolako, hilabete batzuk geroago, Luisa Etxenikeren Aves del paraíso nouvellearen aurkezpenean (Nocturna Ediciones, 2019), hura ere euskal biolentziaren ondorioen ingurukoa –baina beste maila literario batekoa, zorionez–.

Ez ditut zalantzan jarriko fikzioak enpatia sortzeko eta errealitate historiko jakinetara hurbiltzeko eduki dezakeen ahalmenaren ingurukoak; Slavenka Drakulić idazle jugoslaviar ohiak oso ondo azaldu zuen, Donostiako Literaktumen egon zenean, Bosniako gerrako emakumeen kontrako bortizkerian sakontzeko kazetaritza-erreportajea alde batera utzi eta Han ez banengo bezala lanerako nobelaren generoa zergatik hautatu zuen azaldu zigunean: horroreen kontaketaren errepikapen akumulatiboak, une batetik aurrera, irakurlearengan eragina izateari uzteko arriskua zeukalako –hori ere, besteak beste–. Pertsonaia batengan edo batzuengan horrore horren egiazko printza batzuk kontzentratzea, fikziozko hari baten bitartez, eraginkorragoa izan daiteke, maiz.

Historialarien komunikaziorako ustezko gaitasun faltaren kontu horretaz gain –oso ondo idazten duten historialariak ezagutzen ditut, gutxiengo zabal bat diren arren, idazleen artean gertatzen den bezala alegia–, arazo batek kezkatzen nau batez ere Fernandez Soldevillaren diskurtsoan: literaturak “tresna gisa” izan dezakeen erabilerarena. Literatura kausa jakin baten zerbitzura jartzea dakarrelako horrek, eta, ondorioz, bitarteko hutsa bihurtzen duelako, helburu izan beharrean. Eta idazleari inposatzen diolako, inplizituki, literaturatik kanpoko gidaritza bat –Drakulićen kasuan gertatzen ez zen zerbait, bide batez esanda–. Fernandez Soldevillak berak joan berri den udan programatuko ikastaro baten helburuek argi eta garbi erakusten dute: “El encuentro Tiempo de contar. Literatura, televisión y cine ante el terrorismo tiene como propósito desvelar la mendacidad de algunas ficciones y discursos que tratan del terrorismo y alentar narrativas veraces” –aitor dut “mendacidad” horrek asko kitzikatzen nauela, eta kasik horregatik bakarrik ekarri dudala hona aipua–.

Inpresio bera hartu nuen Sorturen lehenengo presidente (2013-16) izandako Hasier Arraiz filologoaren (Gasteiz, 1973) Maitasun keinu bat besterik ez euskal literatura garaikidearen inguruko saiakera irakurtzean (Erein, 2019; Los hijos de Lemóniz bezala, aurretik joan dadila, ez dizuet bereziki aholkatzen). Izan ere, hori izan zen gehien egin zidana kirrinka liburuan, euskal literaturaren “belaunaldi berria” (sic) definitzeko argudio heterogeneo eta kontraesankorren gainetik –alibi huts bat, azken batean, hortik abiatuta Kirmen Uriberen figuraren neurriz gaineko goraipamena altxatzeko–, eta, orobat, gure iragan hurbilaren orrialde jakin batzuk bizkorregi pasatzeko aurkezten duen presaren gainetik –horren ohikoa gure gizartean, eta ez soilik ezker abertzale ofizialaren aldetik, GAL auziaren berpizkunde laburrak, CIA dela medio, ondo baino hobeto erakutsi zuenez–. Ez, gutxien konbentzitu ninduena izan zen etorkizuneko Euskal Herria eraikitzeko lehengai sinbolikoak –anitzak eta progresistak, zer esanik ez– ekoizteko euskal idazleari esleitzen dion zereginarekin daukan tema, aldarrikatzen duen “nazio kontakizun berri” horretarako “erreminta kontzeptualak, poetikoak eta estetikoak” sortzeko hain zuzen ere. Ez dagoena horren urrun, azken finean, postmodernismoaren Thermomixetik igaro ondoren bada ere, Txillardegik euskal idazlearentzat aldarrikatzen zuen paper politiko zehatz hartatik, Bernardo Atxagarekin 1985ean Bilbon izan zuen eztabaida famatuan (*).

Milan Kunderak defendatzen duen bezala, hausnarketa nobeleskoa –baina fikzio literario guztiari aplika dakiokeela uste dut–, “basatiki independentea da aurrez pentsatutako ideien sistema ororekiko; ez du epaitzen; ez ditu egiak aldarrikatzen; galdetu egiten dio bere buruari, harritzen da, zundatzen du; [eta] forma ezberdinenak bereganatzen ditu: metaforikoa, ironikoa, hipotetikoa, hiperbolikoa, aforistikoa, komikoa, probokatzailea, fantasiazkoa” (El telón, Tusquets 2005). Azken batean, “nobela batek”, erantzuten zion idazle txekiarrak berak Philip Rothi elkarrizketa batean, “ez du baieztapenik egiten: nobela batek galderak bilatu eta planteatzen ditu” (El oficio: un escritor, sus colegas y sus obras, Seix Barral 2003). Hemen ere egokiak izan daitezke Ursula K. Le Guinek “Konfiantza kontu bat” artikuluan idatzitakoak, jadanik erabili nituenak blog honetako sarrera batean bertan eta, ondorioz, ez ditudanak hemen atzera errepikatuko. Edozein modutan ere, hori guztia, nire aburuz, nekez ezkontzen da ondo literaturari kanpotik ezarritako edozein helburu erabilgarrirekin, Fernandez Soldevillak edo Arraizek desio luketen bezala.

Ildo horretan, nahiko bat nator Ana Malagon idazleak zioenarekin: “Artean ez dago zergatik funtzio bat bete behar, nire ustez. (…) Utilitarismoaren garai hauetan ezertarako balio ez duten gauzek ez dute prentsa ona, baina maiz pentsatzen dut ezertarako balio ez izateak zerbaiti gerta dakiokeen gauzarik baliogarriena dela. Okerragoa dela funtzio bat bete nahi eta ezin izatea. Eta are okerragoa, okerreko funtzioa betetzea” (Berria, 2018-VI-3) (**).

Literatura, tresna, erreminta izatekotan, izan dadila ustekabean, eta, ahal dela, erabilera anitzekoa, suitzar laban horien antzera. Albo kalte –edo onura– bezala, gehien jota.

Sekula ez programa baten fruitu –ziurrenik– antzu.

(*) Artikulu honen lehenengo bertsioa idatzi nuenean ez neukan irakurrita Iratxe Esparzak Maitasun keinu bat besterik ez lanari Gara egunkarian egin zion kritika, non Txilladergi-Atxaga auzi berari egiten baitzion erreferentzia zuzena, esanguratsuki. Beraz, Arraizen desadostasun mingotsak desadostasun, lotura hori egin izanak ez dirudi horren lekuz kanpokoa, gutxienez biri bururatu bazaigu…

(**) Bide batez, kurioski –edo ez–, nahiz eta adinaren aldetik aipatzen dituen beste batzuek baino gehiago egingo lukeen bat Arraizek darabilen talde-kontzeptuarekin, eta nahiz eta azken hamarraldiko euskal produkzioaren bi ipuin liburu nabarmenetarikoen egilea izan, Malagonek (Donostia, 1978) ez du Arraizen kanon “belaunaldikoian” lekurik ere merezi… Arraizen programa kultural-politikoan kabitu zedin hura tolestea zail samarra zelako? Ez saiakeran aipatzen dituen beste egile batzuk baino askoz ere gehiago, esango nuke…

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko uztailaren 4an].

Hiru disko Movidakoak

Aitor dut kostatu zaidala Madrileko Movida deritzon mugimendu haren hiru disko aukeratzea, eta ez une hartan entzun ez nituelako, baizik eta laurogeiko hamarraldi hasierako pop madrildar hark –funtsean new wavearen eta afterpunkaren egokitzapen espainiarra izan zena–, ene irudikoz, single hobeak eman zituelako LP osoak baino –nik bereziki ditut gogoan Los Secretos-en “Sobre un vidrio mojado”, Nacha Pop-en “Chica de ayer” ekidinezin bezain higatua, Aviador Dro y Sus Obreros Especializados-en “Nuclear sí”, Los Zombies-en “Groenlandia”, Polansky y el Ardor-en “Ataque preventivo de la U.R.S.S.”, Paraíso-ren “Para ti”, Gabinete Caligari-ren “Cuatro rosas”, Derribos Arias-en “Branquias bajo el agua” edo Fracción del Ejército Rojo-ren “Algo suena tic-tac”. Eta abar. Bale, hori, eta britishzale snob bat nintzela garai haietan (ere): nola gustatuko zitzaizkidan album espainiar kaskar haiek, Irletatik etortzen zitzaizkigun “jatorrizkoak” mila aldiz kitzikagarriagoak zirenean? Agian horregatik egin dudan aukeraketa pixka bat ezentrikoa irudituko zaio norbaiti… baina ez dugu ahaztu behar garai haiek ere pixka bat ezentrikoak izan zirela… Ezentrikotasun bat, bide batez esanda, Madrilen zentraltasuna berrestea helburu zuena, berriz ere…

Décima Víctima, Décima Víctima, Grabaciones Accidentales, 1982.

Txori bat al zen? Abioi bat? Joy Division? The Cure? Ez, taldearen izena Décima Víctima zen, eta inoizko album espainiar siniestro –egun gotiko esango genuke– onenen egileak izan ziren, hemen aipatzen dudan homonimo eta aurrenekoa, eta 1984ko Un hombre solo; Gabinete Caligari eta Parálisis Permanente, azpimobida hartako beste bi partaide nagusiak, ez ziren iritsi, nire ustez, Décima Víctima-k lortu zuen mailara. Izan ere, disko hau The Cure-ren Faith (1981) LParen segida izan zitekeen, baina espainolez kantatua… eta hori ez zen oztopo Faith gehiago nahi genuenontzat –niri beti iruditu zait Cureren diskorik onena–; ohituta garaiko musikari espainiarren maila ez beti distiratsuarekin, eta nahiz eta grabazioaren kalitatea ez izan munduko onena, disko haren soinuak liluratuta utzi ninduen. Taldea bi espainiarrek, José Brena bateriak eta Carlos Entrena kantariak –azken hau lehenago Paraíso eta Ejecutivos Agresivos taldeetan ibilia– eta suediar jatorriko bi anaiek osatzen zuten, Lars eta Per Mertanenek, gitarra eta baxua hurrenez hurren, haien eskandinaviar itxura peto-petoarekin ukitu exotikoa eta, ziurrenik, beste talde batzuek ez zeukaten errespetagarritasuna eskuratzen zizkietenak taldeari –hots, izugarri musiko onak ziren, guapoak ziren, eta, gainera, atzerritarrak ematen zuten!–. Kritikak, oro har, maiteago du bigarren LPa hau baino, originalagoa delako agian, baina ni aurrenekoarekin konkistatu ninduten: “La voz que me persigue”, “Otro futuro” edo “Desde el acantilado” ilun-abstraktuak argudio nahikoak dira. Tamalez, bizpahiru urte iraun zuten: profesionalizatzeko asmo ezak edo ezintasunak, eta zuzenekoetan publikoarekin konektatzeko omen zituzten zailtasunek –Entrenak, erradikalki, eserita kantatzen zuen batzuetan, legendak dioenez– karrera luzeago bat garatzeko aukera ukatu zieten.

Radio Futura, De un país en llamas, Ariola, 1985.

Ados, Movida, haren ustezko historialari gehienentzat, amaituta zegoen 1985erako, baina egia da zurrunbilo hartan sortutako talde askok ondoren grabatu zituztela haien LPrik onenak. Radio Futura-ren kasua, alde horretatik, paradigmatikoa da: inork ez zuen ogerlekorik ematen hasierako “denborapasarako” talde pop dibertigarri eta hutsal harengatik –“Enamorado de la moda juvenil” tequilesko hura kantatzen zuena–; horregatik harritu ginen hainbeste “La estatua del jardín botánico” (1981) eta, batik bat, La ley del desierto, la ley del mar (1984) grabazioekin eman zuten jirarekin: derrepentean Espainiako Talking Heads-ak bihurtuta agertu zitzaizkigun, estatubatuarren soinua imitatu gabe gainera. Lotura kontzeptuzkoa zen gehiago, soinuzkoa baino: talde afterpunk eta dentso bat izateari utzi gabe, haien musikan eragin gutxi gorabehera latinoak eta afrikarrak integratzeko gaitasuna izan zuten, eta dantzagarriak suertatzen ikasi zuten entzungarriak izateari uko egin gabe; horrekin batera, letra zuzen –hots, gogoratzeko erraz– baina aldi beren ukitu ilun dezentekoak fakturatzen zekiten, pop munduan oso eraginkorra suertatzen dena. Joera horren gailurra, nire ustez, De un país en llamas honetan lortu zuten; hurrengoan, La canción de Juan Perro (1987), latinotasunaren zama gehiegizkoa bihurtu zen, eta haien azkenekoaz, Veneno en la piel (1990) hobe ez hitz egitea. Honakoan, ordea, kanta bakoitza single bat izan zitekeen ia: “No tocarte”, “El tonto Simón”, “En alas de la mentira” (hain roxymusiceskoa), “En el chino”, “Han caído los dos” eta “La vida en la frontera”, nire faboritoa –“La vida en la frontera no espera / es todo lo que debes saber” –. Must bat, bai horixe.

Esclarecidos, Por amor al comercio, Grabaciones Accidentales, 1987.

Esclarecidos-ek suerte gehiago merezi zuten, eta ez zuten izan. Egia da nahiko talde estrainioa eta irregularra zela, eta haien musika oso zaila klasifikatzen, ez ziotelako estilo jakin bati heltzen; orokorrean “pop dotore” bat praktikatzen zutela esan daiteke –hori zer demontre izan zitekeen oso ondo ez dakidan arren–, instrumentazio oparoarekin –haizeak oso ohikoak ziren haien kantetan–, kanpoko kolaborazio kategoriazkoekin –Javier Corcobado, Víctor Coyote, Suso Sáiz…– eta Cristina Lliso kantariaren ahots ederraren nagusigoarekin. Hasieratik egin zuten bat Movidarekin, eta –hain zuzen– Décima Víctimakoekin Grabaciones Accidentales zigilua fundatu zuten, independenteen ikur nagusia DRO-rekin batera, baina haien musikan jazzaren eta soularen eragin handiagoak aurki daitezke haien beste garaikideengan baino. Klasifikaezintasun hark, ukitu agian intelektual-pijoegi batek eta estudioko taldea izateak, zuzenekoa baino, ez zien zabalkuntzan lagundu, akaso. Baina merezi zuten, eta dute. Hauxe da, ziurrenik, haien LPrik onena, ohi bezain bariatua: pianoak gidatutako kanta homonimoa –“Por amor al comercio / voy a cruzar ese puente / por amor al comercio / voy a cuidar ese dolor”–, “Apostar” –egunerokotasun handikoa, oraindik ere– eta “Señorita, por favor” alaiak –Movidaren ohiko soinuaren oihartzun gehien dutenak, beharbada–, “Un par de frases” –akordeoiarekin–, “Un agujero en el cielo” geldoa, eta, batez ere, “Arponera”-ren birgrabaketa –aurreko disko batean agertu zen–, garai haietako musika pop espainiarraren antologien buruan egon beharko litzatekeen abestia, amodiozko kanta ergelek itxurazko ergeltasunetik nola egin dezaketen eskapo ikasteko eredu paregabea. Ni oraindik emozionatzen naiz entzutean. Bai, alabek esaten didaten bezala, ergel bat naiz.

[Artikulu honen lehenengo bertsioa Nabarra aldizkarian argitaratu zen, 2011ko maiatzeko zenbakian].

Herrira

(Pasa den abuztuan, ohiko artikulugileen oporrak zirela eta, Berria egunkariko Iritzi sailak niri –eta beste batzuei– astero zutabe bat idazteko eskatzeko zuhurgabezia izan zuen, eta nik baiezkoa eman nuen, are zuhurgabeagoki. Ez nekien neurria hartuko nion –urteak neramatzan iritzigintza formatu hori praktikatu gabe–, eta, hasi aurrretik, proba batzuk egin nituen. Hauxe izan zen horietako bat –”Uda guztietan bezala” izenburua ipini nion lehenengo unean–, azkenean erabiltzera iritsi ez nintzena, ezarritako 1600 karaktereak gainditzen zituelako, eta nahiago izan nuelako iritzi-iritzizko zerbait konbentzionalagoarekin hasi. Ondoren, beste gai batzuk sortzen joan ziren, eta hauxe tiradera elektronikoan utzi nuen. Uda osteko rentréerako berreskuratzea aukera bat izan zitekeela bururatu zait).

Herrira

Udaro asperraldi bera: puskak bildu eta, tira, egun osoa autoan, mila eta koska kilometro nekagarri, «herrira» joateko abuztua pasatzera. Herrira! Lau etxe sakabanatu, eguzkiak apenas jotzen duen ibar estu batean, eta han agureak eta atsoak besterik ez. Gazte ia bakarrak, ni bezala, etorkinen seme-alabak edota bilobak, bakoitza Espainiako punta batetik inguratuak.

         Bai, lehenago aitzakia hori zen, aiton-amonak bisitatzearena. Txikitan gustuko genuen. Opariak eramaten genizkien, horregatik kargatzen genuen hainbeste autoa. Baina hil ziren bata bestearen ondoren, eta autoa berdin-berdin segitzen dugu topera zamatzen. «Osaba-izebentzako eta lehengusuentzako», esaten digute, baina ez daukagu jadanik haiekin zer ikusi handirik. Jende atzeratua iruditu zait beti. Azentu itxikoak: ez zaie tutik ere ulertzen. Eta alfer galantak. Andaluziarrekin konparatuta, bederen. Ez, ez da arrazakeria. Gauzak diren bezala: hemen langileagoak gara, prestuagoak, hitzezkoak. Izaera kontua da, besterik gabe.

         Eta gero eguraldiarena dago, noski. Bai, badakit ez duela egiten hainbeste bero, atsegina ere izan daitekeela, gure Malagaren aldean. Baina niri beroa gustatzen zait. Eta herrian gaudenean ez dakigu sekula hondartzarako plana aldrebestuko zaigun, azkenean. Itsaso hori, gainera, hotzegi dago, gure Mediterraneoarekin konparatuta.

         Bai, gorroto dut Elgoibar, zer esango dizuet ba. Eta nahi dutena esango digute gurasoek sustraiez-eta, baina datorren udan ez naiz joango, hemen geratuko naiz. Kito.

[Testu hau ukronia honetatik abiatzen da: XIX. mendeko lehen erdialdeko industrializazio-foku siderurgiko andaluziarrak aurrera egin zuela, abortatu gabe, eta, ondorioz, Hego Euskal Herria industrializazio maila baxuko lurraldea izango litzatekeela, egun].

A partir de 1834 la industria siderurgica de Manuel Agustín Heredia, la  Constancia, entra en una fase de gran actividad, y este sector en Málaga  las llevaría a …

Kultur doluaz

Uste dut ohiko zerbait dela, ez zaidala niri gertatzen soilik; sekula ez naiz oso originala izan. Kontua da liburu edo telesail bikain batekin elkarbizitza luzea izan ostean, amaitzen denean, kosta egiten zaidala hurrengora salto egitea, hots, unibertsoz aldatzea, nolabait esateko. Egoerak atsekabetu egiten nau, eta ez naiz erraz nire onera itzultzen –orain “normaltasun berria” deituko genioke, agian–. Imajinatzen dut horretaz ari direla, beste ikuspuntu batetik, “ez dut liburu hau amaitzerik nahi” diotenak eta, ondorioz, irakurketa luzatzen eta luzatzen ibiltzen direnak, fikzio jakin horretan goxo jarraitzeko amiñi bat gehiago, sikiera –ni, aitor dut, grinatsuegia naiz bide horretatik ekiteko: zerbaitek apasionatzen nauenean azken bururaino iritsi nahi dut lehenbailehen, gaua eguntzera eraman nauena, behin baino gehiagotan–.

Azken aldi honetan bitan gertatu zait. Lehenengoz, Lev Tolstoiren Gerra eta bakearekin (1869). Zaila da beste zerbait irakurtzen hastea Pierre Bezukhov, Andrei Bolkonski, Natasha Rostova, Maria Bolkonskaia, Vasili Denisov, Platon Karatev eta are Mikhail Kutuzov mariskala bezalako jendearekin harremanetan egon ondoren, luze, halabeharrez, nobelak, bere lau atal eta bi epilogoekin, lerro trinkoez estalitako 1473 orrialde betetzen dituelako etxean daukadan edizioan. Zaila, zure sendiaren eta lagunartearen parte handi bat baino kideago bihurtu zaizkizunean pertsonaia –pertsona– horiek guztiak. Historia –historia “handia”–, idazle errusiarrak eraikitako mikrokosmos konplexu, dramatiko, goibel, filosofiko eta, batzuetan, ironiko horren bitartez bizitzera ohitu zarenean.

Bigarrenez, oso bestelako maila batean, Justified telesailarekin (Amazon Prime, 2010-2015). Ez da telesail arranditsu eta sakon bat, Cultural Studies alorreko guruei analisatzeko hainbeste gustatu eta, ezinbestean, aro berri bat markatzeko ekoizten den horietakoa: oso telebista saio “klasikoa” da, ongi eginiko entretenimenduzko produktu bat, westernaren eta noir generoaren topikoetatik abiatu, eta mundutxo biribil bat zirriborratzen duena krimenak eta opiazeoek jotako Kentucky garaikidean, batez ere gidoi eraginkorren eta elkarrizketa are ikaragarriagoen bitartez. Horko pertsonai batzuk, Raylan Givens, Ava Crowder, Dickie Bennett, Dewey Crowe, Wynn Duffy eta, batez ere, Walton Goggins aktoretzarrak gorpuztutako Boyd Crowder karismatikoa, luzaro ibiliko dira etxekoen artean, konfinamenduan zehar kasik gauero gurekin egon ondoren.

Baina zer egin amaiera iristen denean? Dolua pasatzea ezinbestekoa iruditzen zait niri, errespetua gorde egin behar zaiolako luzaroan horren konpainia ona egin dizun zerbaiti. Arazoa da dolu horri nola egin aurre.

Berehalako aukera ordezkapenarena izango litzateke, jakina. Maila bereko edo antzeko zerbaitekin jarraitzea, aurrekoa amaitu bezain laster. Arazo logistiko handiak planteatzen dituen konponbidea izateaz gain –ez da horren erraza purutasun bereko droga aurkitzea kultur eskaintzaren eremuan: kontu handiz hartu beharreko erabakia da, eta arrakasta ez dago betiere ziurtatua–, ez zait nahikoa errespetuzkoa iruditzen, utzi berri duzun –utzi berri zaituen– lanarekiko. Alde horretatik, fideltasunari tarte bat gordetzearen aldekoa naiz ni. Kontu honi dagokionean, behintzat.

Beste aukera hutsunearena da, hots, kultur kontsumo orori uko egitea denbora batez. Oraintxe arte –horrenbeste– lagundu zaituen lanari, pertsonaiei, egoerei… zure baitan bizitzen jarraitzen uztea aldi batean zehar, bestelako mutur-sartze arrotzik gabe. Aipatu berri dudan errespetuzko jarrera gisa, ziurrenik, kontsekuenteena litzateke, eta are zen-ena. Nahiz eta muturrekoegia suertatu, akaso, kultur kontsumora ohituegia bazaude: aipatu dut lehenago nire izaera antsiosoegiak alde horretatik ipintzen dizkidan  oztopoak.

Jarrera horren aldaera erradikal bat, edonola ere, (auto)degradazioarena izan daiteke, hots, zaborraz elikatzera jotzea tarte batez, Sálvame edo Greyren 50 itzalak gisako lanen ordezkapenezko kontsumo zuhurgabeari ekitearena alegia –El Conquis edo Jon Arretxe izan daitezke horren eusko labeleko ordainak, esaterako–. Dolutzen ari zaren lanak, egoera horretan, nekez utziko dio zure baitan oihartzun egiten segitzeari, eta zure burmuinaren –edo erraien– sekzio bat okupatuta mantenduko duzu, sikiera, bien bitartean. Metodologia horren erabileratik ondorioztatu daitezkeen epe laburreko zein luzeko albo-kalteak direla eta, ordea, ez zait edonorentzako gomendagarria iruditzen.

Adiskide batek, bestalde, genero-aldaketaren baliabidea erabiltzen du, eta ondo doakiola komentatzen dit: inpaktua izandako nobela baten ondoren saiakera bat hartzea, adibidez –edo alderantziz, noski–, edo telesail gogoangarri baten ostean film klasikontzi bat edo batzuk berrikustea –nahiz eta azken horri, komentatu nion, lotura motaren bat ikusten diodan aurretik komentatutako ordezkapenaren konponbidearekin–. Beste aukera bat da, beraz.

Nik, askotan, trantsiziozko produktuaren komodina erabiltzen dut. Horrenbeste inplikatzen ez nauen zerbait, baina gutxieneko maila bat ziurtatzen didana, dolua igarotzeko aldian. Telebista kontuetan ez daukat horretarako ohiko formularik –Justifieden hutsuneari, adibidez, The Expanserekin egin diot aurre, neurri batean: space opera duina da, efektu berezi onak dituena, gidoi arrunt samarrekoa baina ondo taxututako biraketekin, nahiz eta pertsonaiak pixka bat eskematikoak suertatzen diren, azken buruan–, baina irakurketen alorrean askotan jotzen dut Simenonengana, halakoetan, Maigret komisarioaren inguruko haren nobeletara bereziki: genero poliziakoaren zale porrokatua ez banaiz ere –edo horregatik, hain zuzen ere–, ondo irakurtzen ditut nobela horiek, formulazkoak izanda ere, pixka bat harago begiratzen dutela iruditzen zaidalako. Izan ere, giza jardueraren xehetasun psikologiko eta sozial batzuetarako begi zorrotza zeukan egile belgikarrak, eta ederki txertatzen zekizkien tankera kasik industriala zeukaten bere nobela laburretan. Baina imajinatzen dut bakoitzak bere komodina bilatu dezakeela; nirea adibide bat besterik ez da, niri funtzionatzen didana, gehiago edo gutxiago.

Kultur dolua modu batean edo bestean igaro ondoren, edozein modutan ere, prest egoten naiz hurrengo epifaniari aurre egiteko. Noiz iritsiko den, horretara nola iritsiko naizen ez dakidan arren, oraindik.

Baina hori, zer esanik ez, beste kontu bat da.

mourning

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2020ko ekainaren 6an].