Hamahiru hausnarketa (behin behineko eta osagabe) euskal identitateaz

Zer da, egun, euskalduna izatea? Tira, euskalduna, edo euskotarra, edo euskal herritarra, edo are euskal hiritarra, zeren eta, zenbat eta zeintzuk diren ez dakigun lurraldeotan (bat, bi, hiru, lau, zazpi? Zortzi, bederatzi, gure diaspora txikia edota Sare Globaleko frikismo indigena deslokalizatua –edo lokalizatua– kontuan hartuta?), “euskaldun” horrek, batzuetan, herritarrari egiten baitio erreferentzia, eta, besteetan, euskaradunari, hots, oro har, eta salbuespen geografikoak salbuespen, gutxiengo bati.

Baina onar dezagun, sinplifikatzeko, “euskaldun” hori. Zer da, bada, euskalduna izatea?

1.- Euskalduna izatea da euskara gorestea Europako eta are, deskuidatuz gero, munduko hizkuntzarik zaharren gisa: ahaiderik gabekoa, misteriotsua, numinosoa. Europako azken indigenak bihurtzen gaituena, ez gehiago, ez gutxiago.

Jakitea egokia izan daitekeen hizkuntza bat, are ondo jakitea ere, baina ez derrigorrezkoa. Eta erabiltzea, are gutxiago (umeekin eta zakurrekin ezik: horiekin beti, edo ia beti). Baina gure identitate uholdeaurrekoaren arima museistikoa da, hori bai. #AndIThinkIsBeautiful

Eta galbidean dagoela jakiteak askoz ere interesgarriago bihurtzen gaitu, zer esanik ez: drama king/queen bikainak gara euskaldunak.

[1.2.- Susmo bat, honekin lotuta: etimologiak itxura batean dioenaren kontra, euskaraz egitea (hots euskaraz kantatzea, errezitatzea, literatura egitea, hitzaldiak ematea, zutabeak idaztea, ligatzea, seme-alabak haztea, ekoiztea, lurra lantzea, merkataritzan aritzea etab.: ezabatu edo gehitu zerrendan nahi duzun “euskaraz” horren ondokoa) ez da, berez, nahikoa euskalduntzat jo zaitzaten; pack zabalago baten baitan doa beti. Izan ere, aipatu dut gehiagotan, euskaraz jakin edo egin ez arren, euskaldunagoak dira pack horretako beste tasun edo keria batzuen jabe diren batzuk, euskaraz egiten duten beste batzuk baino. Edonola ere, horrek egiten du derrigorrezko zerrenda hau luzatzea, hain zuzen: dekalogo bezala oso pobre geldituko litzatekeelako bestela, puntu bakarrarekin…].

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

2.- Euskalduna izatea da gurea kultura minorizatua, txikia, arriskupekoa denez, barne kritika saihestu edo minimizatu beharra dagoela ontzat ez ezik, arautzat hartzea.

Hala jokatzea kultura baten esklerotizaziorako bide bizkorrena izan daitekeela aintzat hartu gabe.

Nahiz eta, dena esateko, enfant terrible izaten jarraitzeko aukera diakronikoak infinituraino luzatzen dizkien betiko kexati eta erretxinduei.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

3.- Euskalduna izatea da munduko lekurik onenean bizi garela sinestea, batez ere Ebro hegoaldeko espainiar atzeratu horiekin konparatuz. Badaude tasun identitario honen tokiko aldaerak, ez gutxitan kontrajarriak: donostiarrismoa, bilbozentrismoa, vitorianismoa, hemingwayismo iruñarra, debagoiendarrismo kooperatibista, jatorrismo kostaldetarra (bizkaitar zein gipuzkoar aldaeretan), arnasgunezaletasun orokorra…

Iparraldera, hots, Frantziatik gora gehiegi begiratu gabe burutzen da operazioa, badaezpada ere.

Hori guztia, zer esanik ez, txikitasunetik eta apaltasunetik pentsatzen dugu euskaldunok. Munduko herri apalenen artean apalenak baikara, alajaina.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

4.- Euskalduna izatea da sinestea kostaldeak igurzten duen Euskal Herri berde eta menditsua dela identitate horren gune geografikoa (bakarra edo nagusia), arrantzale ausart, marinel bipil, baserritar sendo, artzain bekozkodun eta olagizon izerditsu haien herri hura, alegia.

Pixka bat ahaztuta Araba eta Nafarroa lauetako paisaia aurremeseteñoa eta bertako biztanle esteparioak.

(Arketipo historiko horiek guztiak, bide batez esanda, gizonezkoek haragitu izan ohi dituzte: emakumezkoentzat utzi den bakarra, oker ez banago, euskal sorginarena izan da. Esanguratsuki).

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

5.- Euskalduna izatea da pentsatzea gurea herri langilea dela, saiatua, produktiboa, porrokatua, zorrotza, alferkerian eta gurikerian bizi diren gure bizilagunekin alderatuta batez ere, eta hala izan dela betidanik, eta izango dela aurrerantzean ere.

Alde batera utzita irudi hori gauza erlatiboki berria dela, termino kronologikoetan (Erdi Aroan nekez esango zuen hori inork euskaldunei buruz, cfr. Aymeric Picaud), gure historia ekonomikoaren berezitasunekin lotuta egon dela (alegia, ez gure natura etnikoarekin), eta ez dela agian, egungo edo etorkizuneko euskaldunen ezaugarria izango[1].

Izan ere, uneotan parranda egiteko asmamen handiagoa dugu, eta horretan, ziurrenik, ahalegin gehiago inbertitzen dugu, berrikuntza teknologikoan, enpresa ekimenean edo pentsamendu filosofiko garaikidearen garapenean baino (adibidez).

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

6.- Euskalduna izatea da argi edukitzea, aurreko puntuan iradokitakoaren aurka, gurea oso herri sanoa dela, munduko kirolarienetakoa. Hain txiki izanik, zenbat talde dauzkagu futbol alorreko gorena den Izarren Ligan, eta zenbat Decathlon denda biztanle bakoitzeko? Esku-pilota eta frontoia barneratzen duten kirol guztien sortzaileak gara, zalantza historiko izpirik gabe, eta apustu etxeak nonbait hazi badira esponentzialki, gure kaleetan izan da. Txirrindularitzaren jarraitzaile sutsuak gara, sufrimenduaren epika hobekien barneratzen duen kirola izaki. Eta korrikalari apartak: runninga gurera iritsi zenean, koska bat estutu eta mendi-lasterketaren moda bihurtu genuen.

Adiskide batek dio horrek sublimazio motaren batekin zer ikusia daukala, mendi-lasterketen zabalkundeak (eta triatloienak, eta are ironmanenak) euskal gatazkaren amaierarenarekin bat egin zuelako: euskaldunak, polizien aurrean korrika egitetik, orografiaren aurka egitera igaro ziren, supituki. Kasualitatea? Lagunak dioen bezala, ez dirudi.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

7.- Euskalduna izatea da, mendigoizaletasunaren topikoak asumituz, baita gure ohiko kaleko janzkeran ere (euskaldun asko, sinetsi ala ez, kalera irteten dira Everestera igotzeko propio diseinatua diruditen jantziz eta botez hornituta), ingurumen eder oparoa daukagula uste izatea, eta Euskal Herria paradisu natural bat dela sinestea.

Ebidentzia guztien kontra, halako espazioak existitu arren (Industri Iraultzarik ezagutu ez zuen Euskal Herriaren eskualde oro har pobreagoetan), gure bihotza, gaur egun, zementuak, asfaltoak, altzairuak, adreiluak eta abiadura handiko trenaren lan amaigabeen aztarnek osatzen dutelako, hiriguneetan, mendebaldeko bailara fabrika eta fabrika ohiz beteetan, eta kostalde superpopulatuan.

Agian horregatik daude gure poeten eta are narratzaileen lanak txoriz edo tximeletaz horren gainezka, maiz. Konpentsatzeko.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

8.- Euskalduna izatea da, munduko leku zoragarrienean bizitzearen egitatearen osagarri azpimarragarrienetako gisa (azpimarragarriena ez bada), hemen ikaragarri ondo jaten dela pentsatzea, historikoki hala izan dela defendatzea, eta horren froga garrantzitsuentzat kilometro karratu bakoitzeko daukagun Michelin izarren kontzentrazioa baliatzea. Gure gastroizarren ekinbidea Euskal Goi Kultura Garaikidearen ikur nagusi bihurtzeraino.

Atzendu egin ohi da nekez aurkituko dela hori baino jarduera elitistagorik, gehienetan erdaraz eramaten dela aurrera (eta gu pozik, tripa ondo beteta dugun artean), gizonezkoek menderatzen dutela (denek aitortzen duten arren beren amatxiei zor dietela errezetak, inspirazioa eta sutegietarako grina), eta, Edward Gibbonek bere Erromatar Inperioaren Gainbehera eta Erorketaren Historian seinalatu bezala, sukaldaritza gehiegikeriak direla zibilizazio baten krisiaren seinale behinekoenetako bat.

Nire galdera da: azken batean, eta egunerokoan, benetan jaten al da horren ondo hemen? (gauza bat delako garesti jatea, eta beste bat, oso ezberdina, ondo jatea). Kanpora berriki irten den edonork zalantza handiak izan ditzake baieztapen horren inguruan…

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

9.- Euskalduna izatea da gure izaera historikoaren osagarri gisa onartzea, ospatzea eta are aldarrikatzea (gure kale izendegiak eta hiri hornigarriek argi uzten dutenez) Elkano, Lope Agirrekoa, Legazpi, Urdaneta, Katalina Erausokoa, Blas Lezokoa eta bestelako konkistatzaile, esploratzaile eta nabigatzaile ausarten egitandiak.

Albo batera utziz proiektu inperial kriminal baten alde aritu zirela, edo bakarrik gogoratuta proiektu hori gaztelaua/espainiarra izan zela. Inperiala eta euromendebaldarra, hots, arrazista eta baztertzailea eta, ondorioz, horren gurea izatea ber-hausnarketarako motibo nahikoa izango ez balitz bezala.

Monumentuen ondoan plakatxo testuinguratzaile bat jartzeko modukoa, gutxienez.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

10.- Euskalduna izatea da iragan tragiko bat dugula jakitea, eta ezagutzea, eta are aldarrikatzea, batez ere duela laurogei urte gertatu bazen eta Gerra Zibilarekin eta frankismoaren errepresioarekin (eta, jakina, haren luzapen osoki, plenoki demokratikokoarekin) zer ikusia badauka.

ETAk azken berrogeita hamar urte hauetan eragindako minari dagokionean, ordea, gailendu ohi den sentimendua historiaren orria pasatzearena eta etorkizunera begiratzearena da, ordea.

Beti aurrera, diseinuzko pintxo bat eta jatorrizko sormarkako ardo bat dastatzen dugun bitartean.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

11.- Euskalduna izatea da, gero eta gehiago, museo batean bizitzea: industriaren museo batean (turismoa gure bigarren sektore behin batean kementsua ordezkatzeko bidean ote dago?), elikaduraren museo (garesti) batean (cfr. zerrenda honetako zortzigarren puntua), historiaren museo ez bereziki kritiko batean (cfr. bederatzigarren eta hamargarren puntuak), hizkuntzaren museo batean (cfr. lehenengo puntua).

Horretan, onartu beharra dago, gero eta europarragoak gara, Europa horixe ari delako bilakatzen, museo bat (adibidez, giza eskubideena, Mediterraneoan gertatzen ari dena kontuan hartzen badugu bederen).

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

12.- Euskalduna izatea da umorerako joera urria izatea, eta ironiarako bat ere ez. Gurea herri benazkoa da, lehorra, gauzak ikaragarri serio hartzen dituena, batez ere bere burua. Bostekoa emate soilarekin hitza betetzeagatik ezaguna izan da, mitikoki, euskalduna, eta horrek ez dio, logikaz, umoreari leku handirik uzten, umoreak arintasuna adierazten duelako, eta arintasunak fidagarritasun eza.

Horren trukean, hori bai, oso emozionalak gara, gero eta gehiago: bertsolari batek aldarrikatu zuen bezala (umiltasunetik, imajinatzen dut, cfr. hirugarren puntua), “Superpotentzia emozional bat gara”.

Memoria dugunetik desagertzeko zorian egon den herria izaki, ezin gauzak brometan hartu: ezta pentsatu ere. Hortik, ziurrenik, pop kulturak gurean izan duen garapen eskasa, oro har.

Baldin eta alderantziz ez bada, noski: desagertzeko zorian gaudela, kultura bezala, gure burua horren serio hartzeagatik. Batzuetan gogoratu izan zaidan hipotesia da: autoseriotasunak zauritutako herri bat, horren ondorioz hiltzen ari dena, eta, hiltzen ari denez, ezin duena, tragediaren dekoroagatik, bere buruaz barre egin. Baina ez naiz ideia gehiegi garatzen ausartu, seriotasun falta aurpegiratuko didaten beldurrez.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§

13.- Euskalduna izatea da euskaldun izateko forma bakarra dagoela sinestea. Euskal identitate bakarra dagoela, alegia, hamahiru puntu txatxutan laburbildu daitekeena (adibidez).

Bistan dagoenean, zerrenda honetan bertan aurki daitezkeen aldaera eta kontraesanei jarraiki, euskaldun izatea, berez, zerbait oso anitza dela, agian gero eta korapilatsuagoa. Idazki honen egileak berak uste duena (eta islatzeko gai izan dena) baino askoz ere gehiago.

(Espainiar, frantziar, britainiar, eskoziar, europar, munduko pertsona humanoa… izatea bezalakoa, alegia).

Eta, zorionez, euskalduna izatea, oso anitza ez ezik, denboran zehar aldakorra den zerbait da, oro har. Horregatik, ezinbestean, zerrenda hau behin-behinekoa da. Zerrenda guztien moduan.


[1] 2019ko lehenengo hiruhileko estatistiken arabera, Espainiako lan-absentismo tasarik altuena EAEri zegokion, eta Nafarroakoa ez zebilen horren urrun, ezta ere..

[Testu honen lehen bertsioa Edinburgoko Literatur Jaialdian banatu zen, James Robertson idazle eskoziarrarekin batera gure Korrespondentziak liburu epistolarraren aurkezpenean, 2019ko abuztuaren 10ean; beste bertsio bat banatu nuen, Jamesen eta nire beste testutxo batzuekin batera, Tabakaleran egin genuen “bueltako” ekitaldian, Literaktum jaialdiaren baitan, 2019ko azaroaren 22an. Bertsio honetan aldaketa batzuk sartu ditut, eta hala ere ez da, argi geratuko zenez, behin betikoa].

Zantzu gehiago literatura-osteaz

Aspaldi dakigu idazlearen zereginak literaturatik haraindi (eta honaindi) zabaltzen ari direla etengabe, ekidinezina dela literaturaren disoluziorako jitea. Ezin da bizi literatura idaztetik soilik, eta idazlearen ardurak biderkatzen dira, (auto)promoziora bideratutakoak batez ere. Idaztea ez da, inondik ere, nahikoa.

Ezta, antza denez, idaztetik eta argitaratzetik eroso bizi daitezkeen pribilegiatu gutxientzat ere. Lehengo egunean apokaliptiko ipini ohi nauten “kultura albiste” hoietako batek egin zidan jugularrera salto The Guardian egunkariaren orrialde digitaletatik: Haruki Murakami idazle japoniarrak bere tixerten lerro propioa abiatu du Uniqlo moda enpresa multinazionalaren eskutik; kamiseten iruditeria Murakamiren obran zehar garatutako topikoek daukate oinarri, zer esanik ez.

AMAIERA hurbil dagoela ondorioztatu nuen. Literaturarena, behintzat.

Literatura-ostea zer izango den erakusten diguten zantzuetako bat gehiago zela begitandu zitzaidan. Idazleez (eta idazleekin lotutako merchandisingaz) beteriko mundu bat, baina (zinezko) literaturarik gabekoa.

Gero, hotzean, gauzak hobeto pentsatzeko astia izan nuen, ohi bezala. Alde batetik, Murakamiri diodan tirriatxoak izango zuen zerikusirik, noski, nire erreakzio emozionalegiarekin: lagun ustez liraturzale batek, oso aspaldi, Tokyo blues ezin melengagoa biziki gomendatu zidanetik, ezinezkoa zait sinestea egilea goi literaturaren alorrean kokatuta egon daitekeenik (Nobel sarirako hautagaitza iraunkor eta guzti!), eta ondoren (konfirmazio edo lehen inpresioaren errefutazio bila) egin ditudan saiakera gero eta urriagoetan (hoietako bat euskal militantismo hutsez, Ibon Uribarrik itzulitako eta Ereinek 2009an argitaratutako Gauaren sakonean pastitxe sentimentalari aukera bat eman nionean bezala) nire iritzia berrindartzea baino ez dut lortu. Orduz geroztik literatur munduko bluff nagusienetakoa bihurtu zen niretzat Murakami, sektorean gaizki joan daitezkeen gauza askoren haragitzea. Tokyo blues gomendatu zidan lagun harengan, bestalde, konfiantza (literario) guztia galdu nuen.

Erregea berriro ere biluzik uzten zuela pentsatu nuen ondoren: hain zuzen ere gordetasunaren edo erreklusioaren irudi literarioa hainbeste zaindu bide duen idazle bat halakoetan ibiltzea oso da adierazgarria (are salataria); alde horretatik produktuaren irteraren harira egin zioten “elkarrizketa” promozionalak ez dauka desperdiziorik. Item plus horretarako Uniqlo bezalako enpresa batekin aliatu delarik, hots, Inditex-en edo H&M-ren bertsio japoniarrarekin, zeinaren praktika produktibo eta komertzialak bere lehiakideenak bezain zalantzagarriak baitira.

En fin.

Eta, azkenik, bururatu zitzaidan, hasieran nioen bezala, agian ez dagoela bueltarik, eta halakoetara jo beharko duela, halabeharrez, idazlearen ofizioak, are gehiago azkeneko bi krisiek (2008koak eta covidarenak) klase literarioan (batez ere klase literario ertainean) utzi dituen zaurien ostean.

Eta pentsatzen hasi nintzen, Murakamiren ildoa jarraituz gero, nolako produktuen lerroak sortu edo bultzatu zezaketen euskal idazleek (lan bat zeinetarako, ziur nago, Arantxa Tapiaren sailaren kolaborazio osoa izango bailukete gure literatur izarrek). Burura etorri zitzadan lehenengoa, zalantzarik gabe, Harkaitz Cano izan zen, moda lerro bat garatu zezakeena, nik zer dakit, Loreak Mendian-ekoekin batera, baina ez, bistan denez, tixertena (mesedez), baizik eta alkandora dotoreena, loredun edo paisley estilokoak, miniaturazko motibo caniarrekin (idazmakinak, jazz instrumentuak…). Itxaro Bordak bere gazta marka propioa patrozinatu zezakeen (adibidez, “Nire Bordattotik” izendapenean, %100 Ossau-Irati); Eusko Labeleko produktu berezien errepresentaziorako egokiak izan daitezke, ildo horretan ere, Kirmen Uribe (itsas-kontserbak) edo Bernardo Atxaga (baserriko produktu bukolikoak; mondejuak eta kutsu odoltsuagokoak literatura errural ilun edo noiragoa praktikatu dutenentzat erreserbatu daitezke, Pako Aristi edo Inazio Mujikarentzat adibidez). Miren Agur Meabek edota Alaine Agirrek, autofikziorako daukaten isuria gogoan, eta gainbehera doan gure beira industriaren altxagarri, gorputz osoko edo aurpegirako ispiluen lerro bat bultza zezaketen. Karlos Linazasororen hiperproduktibitate ospetsua Moleskine enpresarentzako erakargarri suerta daiteke, kaieren linea berezi bat sortzeko orduan (erabaki beharko litzateke ea, erabilgarritasuna lehenetsiz, koadernotxoen orriak zuri etorrko liratekeen, ala, sinbolismoari nagusigoa aitortuz, oharrez jadanik beteta salduko liratekeen…). Eta abar.

(Sare sozialen bitartez Aingeru Epaltzak galdetu dit ea zer egin dezake berak, (ustezko) literatur merchandisingaren mundu honetara egokitzeko. Nik aipatu diot Nafar Erresuma Zaharraren inguruko tixertak izan zitezkeela irtenbide bat, bere trilogiaren pertsonaietan oinarrituta, on line saltzeko, edo Nabarralde eta antzekoen saltokietan —izan ere Gasteizko alde zaharrean badago halako produktu nafar-historiko-nostalgiko retrofuturistak saltzen dituen denda bat!—. Beste aukera bat izango litzateke probatzea trekkingerako ekipamendu pertsonalizatuarekin, mendi-joentzako: Epaltza bastoiak, aleazio arinekoak, neoprenoz sendotutako heltzeko uhalekin eta lauburu irarriekin —edo, nafar boto-emaile moderatu geroabaitarra izutu nahi ez badu, eguzki-lore irarriekin…—).

Nik, nire aldetik, eta gauzak dauden bezala, ozpin marka bat garatu beharko nuke, badakit. Berez, gustatuko litzaidakeena Modenako aceto balsamicoaren bat izango litzateke, propio diseinatutako ontzi txiki-dotore berezi horietako batean, noski. Baina zalantza egiten dut ea Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumen Sailak horren internazionalista jokatu, eta halako proiektu baterako kreditu-lerroa zabalduko lidakeen. Susmoa dut, ondoroz, sagardo-ozpineko batekin konformatu beharko nintzatekeela. Bai, 70 zl. edo are litroko botila itsusi horietan saltzen den hori.

Bueno, asmatuko genuke etiketaturako zerbait erakargarria. Edo ez…

Luzioren antza

[Duela hilabete batzuk, covidaldiaren dezente aurretik, beheko testuan kontatzen dudana jakin nuenean, Volgako Batelariak aldizkarian behin baino gehiagotan erabili genuen elkarrizketa pseudoplatonikoaren eredua dorpeki birziklatu eta honako honen lehenengo bertsioa idatzi nuen. Argitaratzeko ordua iritsi zenean, atzera egin –bertan azaltzen diren arrazoiengatik–, eta testua berrogeialdian uztea erabaki nuen –“berrogeialdian”, to/ño ironia erretroaktiboa–. Orain, Hegats aldizkariaren zenbaki hura oso aspaldi aurkeztu zelarik, eta, ondorioz, honek ezertarako balio ez duenez, blogean ere argitara emateko erabakia hartu dut, aldaketa batzuekin, beti bezala].

Zigor.- Luzio! Zenbat denbora! Baina, zer egiten duzu hemen? Ez zintudan halako leku batean irudikatzen…

Luzio.- Zelako sorpresa, Zigor. Gaur apenas izan naiz gai ezer sabeleratzeko, baina azkenean, badakizu, gorputzak bere eskaerak inposatzen ditu, eta, kartela ikusi, eta entsalada bat jatera sar nintekeela otu zait…

Z.- Entsalada bat? Ez zinen beganoa egingo baina… Ondo gogoratzen zaitut sekulako txistorra bokadiloak irensten, garai batean, eta baita tripakiak ere, saltsa bizkaitarrarekin, oker ez banago…

L.- Beganoa ez, baina bai begetarianoa; beganoa izateak koherenteegia izatera behartuko ninduke, ziurrenik, eta, ondorioz, oilaskoak eta oiloak eta abar amnistiatzen jardutera. Hori bai, hala egitekotan, agian ez nintzatekeen hasiko Errekaleorrekoetatik, baizik eta Grupo Sada edo Explotaciones Agropecuarias Sakana SL-koetatik, edo Pollos Oikina-koetatik, adibidez.

Z.- Badakit zertaz ari zaren. Baina, neurri batean, eta beganismotik edo animalien askapenaren aldeko mugimendutik oso urrun sentitzen naizen arren, esango nuke baduela zentzua, ezta? Errekaleorren gertatutakoak, diot. Hurbilen sentitzen zutenari kritika egin nahi izan diote, akaso, ekintza horrekin, ez duzu uste? “Etxekoa” jartzea auzitan, kanpokora jo aurretik…

L.- Ez dakit, Zigor, agian hala izango da. Baina ni, horixe, begetarianoa naiz soilik. Batzuetan pixka bat flexi, egia esan. Baina aurrerapauso etikoak emateko prest beti.

Z.- Edonola ere, Luzio, lekuz nahastu zarela uste dut, hau gin-tonicetan espezializatutako taberna baituzu, eta ez nolanahikoetan… Kanpoko afixa, izan ere, ez da…

L.- Hara. Ba eskatu egidazu gin-tonic bat orduan, inporta ez bazaizu. Faunarik gabeko flora gehien daramana, mesedez. Total…

Z.- Amorratuta dirudizu, eta ez da hori nik gogoan dudan aspaldiko Luzioren umorea, preseski…

L.- Agian ez naizelako Luzio; ez aspaldiko Luzio hura behintzat, Zigor maitea. Baina ez nago haserre. Haserre baino, goibel nago. Triste samar.

Z.- Zer dela eta?

L.- Ez dakit jakin duzun nori eman dioten Euskal Idazleen Elkarteko Hegats aldizkariaren hurrengo zenbakiaren zuzendaritzaren ardura.

Z.- Mikel Antzari, ezta?

L.- Eta ez zaizu deigarria egiten?

Z.- Deigarri egin beharko litzaidake? Idazle bat da, EIEn izena emanda dauden beste dozenaka idazle bezala.

L.- Hain zuzen ere: ez al zaizkizu maila bereko edo garaiagoko dozenaka eta dozenaka beste izen bururatzen halako ardura ikusgarri bat eskaintzeko?

Z.- Konparazioak gorrotagarriak dira.

L.- Baina etengabe egiten ditugu kulturaren arloan.

Z.- Adostasun batera iritsi gabe sekula.

L.- Hala da gehienetan, salbu eta kanonaren erpinean kokatutako izen ukiezin batzuen kasuan, eta behin-behinean ia beti. Baina ez dut uste Antza horien artean dagoenik. Egia da bere prosazko lanek badituztela aldekoak; tartean Harkaitz Cano eta Beñat Sarasola bezain ilustreak. Baina baita gaitzesleak ere, ikuspuntu literario batetik kritikatu dutenak; izan ere, oraintxe bertan bere Atzerri argitaratu dute gaztelaniaz, huts egindako nobela bat, zalantza asko sortzen dizkidana bere mailari dagokionez.

Z.- Bai, Zazpikan itzulpenaren kontura atera dioten elkarrizketa irakurri dut duela gutxi. Ona, ezta?

L.- Galderak bai, behintzat: onak eta ausartak; hori aitortu behar zaio kazetariari. Erantzunetan, ordea, ihesaren maisu bat izaten jarraitzen duela erakusten du Antzak: autofikzioaren erabilera justifikatzeko argudiatzen duenak ez dauka hanka ez bururik. Eta «egiarik ez dagoela» dionean, ufa, harrapa ezazu.

Z.- Ni nahiko ados nago berarekin aurrera begiratu behar dela aldarrikatzen duenean, eta ez atzera.

L.- Ja. Baina, orduan, zer egiten dugu arroiletan dauden Gerra Zibileko fusilatuekin: Aranzadik indusketak egiten jarraitzeari uko egin beharko lioke? Eta zer Martín Villaren kontrako kereilarekin, bertan behera utzi? Horiek ere baztertu behar ditugu, «iragandakoa gainditu eta aurrera begira jartzeko»? Ezin da gauza batzuetarako memoria historikoa eskatu, eta beste batzuentzat, hurbilagokoentzat gainera, ez. Edonola ere, eta Antzaren produkzioaren kontuarekin jarraituz, eta Atzerri alde batera lagata, gehituko nuke, Ametsak ere zain bere poema liburuari dagokionean, poesia zale on bati baino gehiagori entzun diodala argudiatzen argitaletxeak ez zukeela inoiz halako mailako lanik publikatuko, sinatzen zuenak sinatuta iritsi izan ez balitz.

Z.- Zer iradokitzen ari zara hori guztiarekin, Hegats zuzentzeko ardura eman badiote ez dela bere literatur jardueraren kalitateagatik izan, beste zerbaitegatik baizik?

L.- Zuk zeuk esan duzu.

Z.- Martuteneko kartzelako ihesaldiko ekintzagatik?

L.- Horregatik da batez ere zirkulu batzuetan oroitua, noski. Ez zaizkio hainbeste gogoratzen, ordea, erakundearen bere balizko ardura politikopean gertatutako beste batzuk, Miguel Ángel Blanco, Ernest Lluch edo José Luis López de Lacalleren hilketak bezalakoak. Besteak beste. Eta bururatzen zait, aipatu duzun elkarrizketan Antzak berak zioen bezala, ez badago egiarik, dena bada fikzioa: fikzio bati erantzuteko hil egiten zuten, hain zuzen? Ze orduan agian sonetoak idatzi beharko zituzketen, ez jendea benetan erail, lagun batek esaten zidan bezala…

Z.- Bale, bale. Baina ez al zara injustua izaten ari? Azken batean, kitatu egin du, eta soberan, gizartearekiko zeukan zorra, ez duzu uste? Zer egin behar du, sator-zulo batean ezkutatu, ala? Bizian lurperatu? Ez al zinen zu, bestalde, esaten zidana, aurreko batean, egilea eta pertsona desberdindu behar direla?

L.- Eta, zuk, ezin zenuela berdin ikusi jada Woody Allenen film bat, jakin dena jakin ondoren?

Z.- Ez atera nire hitzak testuingurutik, Luzio: gizon nagusien eta neska gazteen arteko “harremanen” gaia ukitzen zuten filmen kasuez ari nintzen, espezifikoki. Ez nintzen orokorrean ari, baizik ezin nituela berdin ikusi Manhattan edo Irrational Man bezalako pelikulak, adibidez…

L.- Eta bere itzulera literarioaren osteko Antzaren lan guztiak zertaz ari dira, ez bada hizpide dugun euskal gatazkaz eta bere ondorioez…? Ergo

Z.- Edonola ere, Luzio, bera izan zen, itxura guztien arabera, ETAren desmobilizaziora eramango zuen planaren bultzatzaileetako bat…

L.- Litekeena da, baina, gorpuztu bide zuena gorpuztu ondoren, hots, ETAren buruzagitza politikoa erakundearen ekintzen gizarte-hedakuntzaren garaian, batzuek “minaren sozializazioarena” gisa izendatuan, hausnarketa kritiko bat agian ez, baina nik eskertuko niokeen profil baxuagoaren hautua egin izan balu espetxetik atera ostean. Baina hori desio, itxaropen pertsonal txatxu bat besterik ez da, aipatu poemategiak argi uzten baitzuen ez zela hori hartu asmo zuen ildoa. Eta guztiz zilegi da, bere aldetik. Kezkatzen nauena da EIE bezalako erakunde batetik egiten zaion aitortza, enkargu hori emanda.

Z.- Tira, Luzio, ez zaitez estupendo jarri, ondo baitakit aspaldi ez zarela EIEko kide: zer axola dizu horrek?

L.- Ez da hori kuestioa: onura publikoko erakunde bat da EIE, bere bazkideen kuotetatik ez ezik, guztion dirutik elikatzen dena –ondo deritzodan, eta askotan interes handikoak begitantzen zaizkidan ekintzak eta programak aurrera eramateko, esan dezadan bidenabar–. Edonola ere, zer irudituko litzaizuke, nik zer dakit, Asociación Colegial de Escritores de Españak bere aldizkariaren eduki-ediziorako Rafael Vera hautatuko balu arduradun? Bai, Segurtasun Estatu Idazkaria izan zena GALen garaian. Ez al zinatekeen asaldatuko?

Z.- Ez absurdoraino txikitu kontua, Luzio.

L.- Ez naiz egiten ari: Vera nobela baten egilea da, El padre de Caín, Telecincoko telesail bihurtu zutena, alajaina. Euskaraz idatziko balu, nahikoa eta sobera Euskal Idazleen Elkarteak bazkide gisa onartzeko…

Z.- Baina ez ezazu konparatu…

L.- Ez al zara zu esan duzuna, lehenago, maila literarioen eztabaidan ez dagoela sekula adostasun batera iristerik, Zigor?

Z.- Bai, baina desberdintasun handi bat dago: Antzak kultur munduan lekua eginda zuen ETAn hasi zenerako, eta Vera estatu terrorismoa praktikatu ondoren bihurtu zen idazle. Idazle-edo.

L.- Faktoreen ordenak ez du emaitza aldatzen.

Z.- Kasu honetan nik uste dut baietz.

L.- Edonola ere, susmatzen dut Espainian nekez gertatuko litzatekeela Verari horrelako ardura bat ematea: bere aldekoak izango ditu, eta ez nolanahikoak. Baina ez dut uste idazleen elkarte batek horrelako enkargua emango liokeenik sekula. Hemen nahiko normalizatuta daukagu, ordea.

Z.- Seguru zaude espainolek ez luketela halakorik egingo? Ba nik oso kapaz ikusten ditut. Ez dakit zurea optimismoa den, edo inozokeria hutsa.

L.- Touché. Baina zalaparta sortuko litzateke, sektore batzuen aldetik sikiera. Hemen, ordea, isiltasuna izan da nagusi.

Z.- Bueno, Telecincok telesaila egin eta ordainduko zion. Eta inork ez zuen protestatu, Espainian. Bueno, lau katuk, beti bezala.

L.- Ez da gauza bera, baina beinke. Edonola ere, hura gaizki dagoela pentsatzen badugu, hau ere bai, ezta? Gainera, hau gure kontua da: honetaz guri dagokigu eztabaidatzea, edo, gutxienez, zalantzan jartzea. Nola esan duzu lehenago? “Etxekoa” jarri behar dela auzitan, ezta?, kanpokoa kritikatu aitzin…

Z.- Bueno, bueno, ez esan tontakeriarik, Luzio. Nekez aurkituko duzu munduan espainolek beren estatu terrorismoarekin erabili dutena baino inpunitate handiagorik.

L.- Ez dut ukatuko. Baina nik esan nahi dudana da halako erabaki batek, gurean, eztabaida sortu beharko lukeela, gutxienez.

Z.- Zergatik? Haien kontua da, azken finean: euskal idazleena. Elkartean izena emanda daudenena…

L.- Eta egon, badago haien artean eztabaida. Baina itxia, zirkulu txikietan. Isila, ohi bezala. Idazle batzuek, bederen, uko egin diote aldizkariaren zenbaki horretan kolaboratzeari…

Z.- Ikusten?

L.- Baina eztabaida mota horrek ez ditu afaltegien muga estuak gainditzen. Eta, edozein modutan ere, eztabaida, iradoki dizudan bezala, oinarrian daukan gizartearena ere izan beharko litzateke. Euskararen gizartearena.

Z.- Agian ez dagoelako eztabaidarik, zu bezalako lau nahigabetuen artean izan ezik.

L.- Bai, agian. Behin batean Mikel Antzak, egin dizkioten elkarrizketetako batean, honako hau erantzuten zuen, kazetariaren entresakaren arabera: «Nirekiko deserosotasun handiagoa nabari dut politika arloan, kulturan baino. Neu ere deserosoago nago hor» (Berria, 2020ko martxoaren 15a, 21. orr). Nik, alderantziz, eta agian xaloki, nahiago nuke oraingo politika munduan pixka bat erosoago egongo balitz, eta kultur munduan gutxienez eragozpentxo batzuk nabarituko balitu. Batzuon aldetik, behintzat.

Z.- Ez zara pentsatzen ariko aferaz artikulu bat idaztea, ezta?

L.- Ez dakit oraindik.

Z.- Zuk uste duzu artikulu batek deserosoago sentiaraziko lukeela?

L.- Ez dit hainbeste axola berak pentsa dezakeenak, euskararen gizartean eztabaida eragiteko izan dezakeen ahalmenak baizik. Edo ahalmen ezak. Alde batera utzita gizarte horren mugetatik ateraz gero aferak izan ditzakeen oihartzun ilunak.

Z.- Zer esan nahi duzu?

L.- Suertea daukagula Aramburu, Savater eta enparauak horren alferrak izateagatik, euskara ez jakiteagatik, eta euskararen munduari kasu zipitzik ez egiteagatik.

Z.- Hain zuzen: ohartzen zara horretaz idatzita justu kontrakoa lor dezakezula, kontuaren gainean gehiegizko atentzioa erakartzea? Eta zertan lagun gaitzake horrek, gizarte bezala, aurrera egiten? COVITE eta Trifatxitokoak orroka hastea nahi duzu, kontua haien simaur-alorrera eraman dezaten?

L.- Beraz, isilik egon behar dugu “herriaren” etsaiek abantaila atera ez dezaten? Ez al zen egia iraultzailea? Ez al da egia, Agamenonek esan ala haren txerrizainak esan?

Z.- Euskararen eta euskal kulturaren galbidea baino nahi ez duten horiei argudio gehiago ematea gaizki iruditzen zaidala baino ez naiz esaten ari.

L.- Ez dakit ba. Gainera, beldur bat daukat, ez ote den Hegatseko kontu honengatik egindako hau bezalako edozein kritika “erasotzat” joko, “zentsura-ahalegintzat”-edo, asmoa hori ez bada ere, ezinegona agertzea baizik. Angel Errok bere Lerro etena lanean dioen bezala, batzuek gatazkaren literaturari egotzi nahiko lioketen nolabaiteko zaharkitzapen programatuari buruz: «Zeinen  azkar joan nahi dugun. Erredentzioa eskainiko digun literaturarantz. Guapoak ateratzen ez garen argazkiak izaten dira errazenik zaharkitutzat jotzen ditugunak». Zalantza asko ditut, baiki, eta oraindik ez dut erabaki zer egingo dudan, artikulu hori idatzi ala ez. Eta, idaztekotan, ez dakit argitaratuko nukeen. Bakarrik dakit deseroso sentiarazten nauela honek guztiak, eta horregatik nagoela nagoen bezala.

Tira, bitartean, eskatuko al zenioke, faborez, tabernariari sardexka bat? Nire gin-tonicarentzako da, noski, zertarako bestela…?

[Artikulu honen bertsio bat Galde aldizkariaren 28. zenbakian argitaratu zen, 2020ko udaberrian]

Ursula K. Le Guinen hamahiru irakaspen

[Pasa den urteko irailaren 6an, artean beste distopia batean bizi ginela, Bilbon antolatu zen zientzia fikzio feministaren AnsibleFest jaialdiaren II. edizioan, Ursula K. Le Guin idazlearen inguruko mahai inguru batean parte hartu nuen Arrate Hidalgo eta Ana Moralesekin batera. Horretarako prestatu nituen materialen artean manifestutxo moduko bat inprimarazi nuen, entzuleen artean banatzeko, hausnartuta neramana laburbiltzeko-edo. Oharrak & Hondarrak blogean ipintzen dut oraingoan].

Konbentzituta nago Ursula K. Le Guin idazlearen karrerak eta lanak kontuan hartzeko zenbait lezio utzi dizkigutela, probetxuzkoak izan daitezkeenak hala bere jarraitzaileentzat nola, besterik gabe, uneren batean berarekin gurutzatu daitezkeen irakurle zein idazleentzat.

Hona niri, mahai ingurua prestatzen ari nintzela, eta Ana Morales eta Arrate Hidalgorekin edukitako ideia-trukeen ondorioz, bururatu zaizkidan batzuk.

1.- Berandu argitaratzen hastea abantaila bat izan daiteke. Egia da Le Guinen kasuan hori ez zela hautu kontziente bat izan, temati saiatu zelako, txikitatik abiatutako idazle bokazioari jarraiki, bere “literatura orokorreko” lanak plazaratzen, argitaletxeen ezezkoekin topo egiteko behin eta berriro. Baina lortu zuenean, zientzia fikzioaren alor ezkutuago eta (berarentzat) adeitsuagoan (37 urte betetzear zegoen lehenengo nobela argitaratu zuenean, Rocannonen mundua, 1966), hobeto hornituta plazaratu zen, eta berehala egin zuen gora, klasiko moderno bat bihurtzeko.

2.- Ez dago (azpi)genero literario txikirik: kontua da zer egiten duzun marko horrekin. Le Guin zientzia fikzioa argitaratzen hasi zenean genero hura azpiliteraturatzat jotzen zen, oro har; hil zelarik, eta ñabardurak egin daitezkeen arren, zientzia fikzioaren onarpena, Literaturaren familia barruan, askoz ere ezarriagoa zegoen. Le Guin ez zen horren erantzule bakarra izan, zer esanik ez, baina bai nagusienetako bat, nagusia izan ez bazen.

3.- Ipuina nobela bezain bide duina da sorkuntzarako. Zientzia fikzio alorreko egile estatubatuar askok bezala, ipuinak idatziz (eta aldizkari espezializatuei salduz) hasi zuen bere ibilbidea Le Guinek. Eta kontsagrazioa / profesionalizazioa nobelaren bitartez iritsi bazitzaion ere (ohikoa eta betebeharrezkoa den legez, horrek inolako justizia literarioarekin zer ikustekorik ez duen arren), ez zion sekula ipuinak idazteari utzi, eta bere lan nagusien artean kokatu beharko lirateke Haizearen hamabi aldeak (1975) eta Munduaren urtebetetzea eta beste istorio batzuk (2002) ipuin bildumak.. Izan ere, askotan bere nobelek jendarteratu zituzten kontzeptuak eta ideiak, ipuinetan izan zuten beren lehen hazia, edo ondorengo garapen zehatzagoa.

4.- Le Guinek fikzioaren, irudimenaren garrantzia azpimarratu zuen beti, literaturaren motor nagusi bezala, eta besteengana hurbiltzeko bide gisa. Garaiko estatubatuar literaturan nagusi zen errealismo arrunt eta maskulinoegiaren aurka “altxatu” zen, eta, nagusitan, behin baino gehiagotan kritikatu zituen ildo horretako itxurakeriak, adibidez fikzioa eta ez-fikzioa (biografia eta autobiografia barne) nahasteko joera ustez “berritzaileak”, idazlearen eta irakurlearen arteko ituna apurtzen zuten neurrian.

5.- Alde horretatik, idazle bereziki oparoa izan zen, bere ideien (ideia berrien) emankortasuna dela eta. Munduaren ikuspegia zabaldu zigun, irudimenaren tresnen bitartez, Le Guinek. Batzuek berak baino etekin (ekonomiko) handiagoa atera bazioten ere: George R. Martinen Tronu dema nobela (eta telesail) zikloa nekez existituko zen, Le Guinen Erbeste planeta nobela gabe (1966); ezta Avatar filma (J. Cameron), Munduaren izena Basoa da gabe (1972); ezta, ziurrenik, J.K. Rowlingen Harry Potter saila, Lurritsaso ildoko fantasiazko nobelak eta ipuinak gabe (1968-2001).

6.- Kritika eta autokritika beharrezkoak dira norberaren obra garatuko bada. Le Guinen lanetako asko polemikoak izan ziren, eztabaida eragin zuten (batzuetan gogorra), bera ere ez zen isilik geratzen zen horietakoa, eta jaso zituen kritikek eragina izan zuten bere hurrengo lanetan. Denborarekin pentsamendu feminista kontzientea bere obran irabazten joan zen protagonismoa horren isla argia da. Beti ere ahaztu gabe eragin hori elkarrekikoa izan zela, ezin delako ukatu feminismo(ar)en beraren bilakaeran Iluntasunaren ezkerreko eskua bezalako lanek izan zuten inpaktua (1969: bertan generorik gabeko gizarte bat irudikatzen du, Gethen planetakoa, gizaki anbisexualek osatutakoa).

7.- Idazlea irakurlea da oroz gainetik. Irakurle porrokatua izan zen gaztetarik, eta baita hurrengo urteetan ere: ez zen entzerratu, egile askok egin ohi duten bezala une batetik aurrera, bere obraren solipsismoan; hala, liburuak gomendatzen eta kritikatzen aritu zen idazle ezaguna bihurtu zenean ere (bere saiakera hautatuen bildumak halako bat baino gehiago jasotzen du, bere jardueraren alor horri ematen zion garrantziaren lekuko…).

8.- Ideiekin, eta, batzuetan, are ideia arriskutsuekin jolastu arren, idazlea ez da ideologia sortzen eta bere irakurleei inposatzen dien pertsona bat, Le Guinentzat, askatasunez aritu eta, batik bat, galderak planteatzen dituen norbait baizik. Esploratzaile bat, eta ez esplikatzaile bat.

9.- Alde horretatik, dogmatismo(eta)tik ihes egin beharko luke fikziozko idazleak: horrela soilik izango da aske eta, ondorioz, eraginkor/oparo. Le Guinek berak zioen bezala, “Istorio bat sortzea edo manipulatzea istorioaren beraren kanpoko xede baten baitan (…) obran konfiantzarik ez izatea da, hari begirunerik ez izatea (…). Idazleek injustiziak zuzentzeko asmoa izan dezakete, edo izugarrikerien testigantza eman, edo besteak konbentzitu beren ustez egia den horretaz. Baina helburu kontziente horiei haien lanaren kontrola hartzen uzten badiete, azken horren irekitasuna eta ahalmena mugatzen dute. (…) Arteek sekulako gaitasuna daukate giza erkidegoak eratzeko eta kohesionatzeko. Kontatutako eta idatzitako istorioek, zalantzarik gabe, besteak ulertzeko balio digute, eta baita munduan dugun lekua ulertzeko ere. Erabilera horiek berezkoak dira artelanean, haren parte intrintsekoak dira. Baina, ziurtasun osoz, edozein helburu definitu, kontziente edo objektibok esentzia hori ilundu edo deformatuko du”.

10.- Hala ere, horrek ez du esan nahi idazleak kritikoa izateari utzi behar dionik, inguruarekin, edo sistema  politiko eta ekonomikoarekin. Le Guinen lana, hasieratik, oso konprometitua da, eta baita bere eguneroko bizitzako jarduna ere (Stanislaw Lem idazlearekiko elkartasunez sari bati uko egin zionean bezala, edo Sari Nazionala jasotzean bota zuen diskurtso antikorporatiboak frogatzen duen bezala).

Baina, esan bezala, ez zion konpromiso horri utzi bere obraren kontrola hartzen.

11.- Aniztasuna problematikoa izan daiteke (bere lan askoren muinean dago, eta korapilorik sortuko ez balu istorioak ez luke funtzionatuko, maiz), baina balore positibo bat da: gai batean laburbildu beharko bagenu Le Guinen obra, aniztasunaren gorazarrea izango litzateke hori. Berak idatzi bezala, “gure diferentzia gure edertasuna da”.

12.- Umorea ez dago inoiz soberan. Batzuetan oso agerikoa ez bada ere (tragiko eta poetiko jartzeko bere joera ezaguna baita), badago lurrazpiko soka bat bere obra osoa zeharkatzen duena, eta horixe burlaizezko umore arin bat dela esango nuke, gauzei buelta emateko, azpiak ateratzeko ahalmena duena, eta (agian) ipuinetan ageriago badago ere, nobeletan ere, batez ere “antropologikoenetan” filtratzen dena. Eta, gehienetan, gure gizarteetan horren ohikoak diren portaerak eta eskemak zalantzan jartzea helburu duena.

13.- Idaztea gauza handia da (sortzea itxarotea eta lan egitea zen batik bat Le Guinentzat), baina ez da neurrigabe goretsi behar: sortzailearen mito tragikoaren aurka zegoen, oso osasuntsua iruditzen zaidan zerbait. Horren harira, Virginia Woolf aipatzen zuen Le Guinek: “Zalantza egiten dut ea idazleak heroi izan behar duen. Zalantza egiten dut ea heroia idazle izan daitekeen”. Amatasuna eta idazketa uztartzeko bere ahalegina, ikuspegi kritikoa alde batera utzi gabe, baina dramatismorik eta feminismoren batetik egindako arbuio batzuei jaramon handirik egin gabe, testuinguru horretan ulertu beharko litzateke, adibidez.

uklg

Telesailen (inguruko gorazarre hiperbolikoen uholdearen) kontra

Artikulu honek, jatorrizko bertsio laburtuan argitaratu nuenean, “Telesailen kontra” izenburu konpaktuago eta –ziurrenik– eraginkorragoa zeraman, baina hala izan zen Ortzadar gehigarri kulturalean ez dizkidatelako izenburu luzeak onartzen; web bertsio honetarako jatorrizko izenburua berreskuratzea erabaki dut, ondo egin dudan ez dakidan arren. Edonola ere, bistan denez, honako hau testu apokaliptiko bat izango da; ados, agian ez nuen zertan zehaztu, badakit aspaldi ez zaidala ateratzen artikulu integraturik…

Telesailen ekoizpena eta kontsumoa hazi dela argi dago, eta horretan zer ikusia izan duela HBO, Netflix, Fimin edo Amazon Prime bezalako plataformen bultzadak, betiko telebistaren esparrutik etorritako ahaleginez gain. Gaiak, bestalde, gero eta espazio handiagoa hartu du komunikabideetan eta, susmagarriki, ikerketa akademikoetan, zeinetan Ikasketa Kulturalek, beren Lebensrauma beti zabaltzeko gosez, garrantzi berezia hartu baitute, ikus-entzunezkoen diziplina unibertsitario tradizionalekin batera. Horrek guztiak, antza denez, telesailen generoaren prestigioaren hazkundeari lagundu dio, eta badago aurkezten dituenik “literatura” edo “nobela berria” gisa, literatura idatzi xaharra ordezkatzera etorri den behin betiko fikziozko panazea balira bezala alegia.

Eta kontua balitz telesailak literatura txarra, kontsumokoa, bestsellereskoa ordezkatzera letozketela, gaitzerdi; are gehiago, nik ere txalo egingo nieke belarriekin, horretara jarriz gero. Baina generoaren goreste neurrigabea bilatzen dutenak, zer esanik ez, ez dira horrekin konformatzen, eta altuago destatzen dute beren baieztapen arranditsuekin.

Ez dago dudarik telesailen bataz besteko kalitateak gora egin duela ugaltzearekin batera: kopuruaren zabalkuntzaren albo-ondorio hutsa da. Baina, funtsean, ez zait iruditzen gauzak hainbeste aldatu direnik gure gazte garaietatik: gogoan hartu, gero eta jurasikoagoa naizen arren, ni telebistarekin jaio nintzela, eta, beraz, telesailak kontsumitzen daramadala bizitza osoa. Eta, ondorioz, uste dudala, esperientzia historiko horretan oinarrituta, telesail on batzuk daudela –oso gutxi–, erdipurdiko asko, eta txar piloa. Eta ondorio batera iritsi naizela: berez, genero gisa, nekez ordezkatu ahal izango dutela, ezagutza eta plazer iturri gisa, literatura serioak eskaintzen duena. David Foster Wallacek argi zuen hori, esaten zuenean “telebistak eta zinema popularrak eta behe kultura mota gehienak –esan nahi duena, soilik, arte horren helburu nagusia dirua irabaztea dela– etekintsuak dira hain zuzen onartzen dutelako publikoak plazerra 100eko 100ean nahiago duela, ehuneko 49a plazerrez eta ehuneko 51a minaz osatuta ohi dagoen errealitate bat baino. Arte serioak, ordea, zuri dirua ateratzea helburu nagusi ez duenak, joera du zu deseroso sentiarazteko, edo bultzatzen zaitu ahalegintzera gozamena lor dezazun, bizitza errealean plazerra ahaleginaren eta deserosotasunaren ondorio den bezalaxe alegia”.

Izan ere, gehienek garai bateko foiletoiak arrakastaz esplotatu zituen baliabideak baino ez dituzte errepikatzen: behin behineko arrakastaren kariaz, luzamenduaren luzapenaren luzatzea, atalak eta denboraldiak biderkatuz; cliffhangerraren abusu neurrigabe eta agerikoa; tentsio sexual burutugabeen eta –telesaila nahikoa luzatzen bada– pertsonaien arteko harreman gurutzatuen konbinazioen eta permutazioen segida infinitua; hausnarketara ez daraman biolentziaren banalizazio jarraitua; manikeismoa eta pertsonaia/istorio unidimentsionalen nagusitzea, etab. Gehienek, are txalotuenek, Lostetik Game of Thronesera, The Sopranosetik Breaking Badera, Downtown Abbeytik The Crownera, Sense 8tik Stranger Thingsera, Desperate Housewivesetik Big Little Liesera, Westworldetik The Boysera harri beretan egiten dute oztopo, behin eta berriz, eta irudiaren kalitatea, aktoreen lana eta efektu berezien hobekuntza diakroniko itzela gorabehera, ez dut haietan aurkitzen gaztaroan antzeko produktuek –Canción triste de Hill Streetek, M*A*S*H*ek, Expediente Xek, The Simpsonsek…– eragiten zidatena baino maila handiagoko pozbiderik: kontsumoko produktu on batek eskainitakoa. Ez gutxiago, baina ezta gehiago ere. Gonzalo Torné idazleak bere txio-aforismoetako batean zioen bezala, “Ze txarrak diren telesailak ‘entretenimendutik’ ateraz gero, ez daude hiru ere galbahea pasatzen dutenik”.

Eta uste dut gakoa hor dagoela. Gustatuta ere, haiekin entretenituta egonda ere, halakoek ez zidaten sekula ere eskaini Borgesen lan batek, L’éducation sentimentale batek, Harrotasuna eta aurrejuzkuak batek, Conversación en La Catedral batek, Alice Munroren ipuin liburu batek eman ziezadaketen zinezko plazerra.

Egia da badaudela salbuespenak. Baina horixe dira, salbuespenak. Gabriel Zaidek ondo azaldu zuen, nire ustez, zergatik den horrela, eta zer dela eta telebistak, literatura onarekin konparatuta, desilusionatzen duen beti: “ehundaka mila edo milioika pertsonentzat izan behar duelako interesekoa. Desiragarria da (eta gertatzen da) bikaintasuna publiko handiaren interesekoa izatea, hala telebistan nola liburuetan. Baina, liburuen kasuan, halakorik gertatzen ez bada, ez dago desastre finantzariorik, telebistan bezala. Telebista behartuta dago bestsellerrak produzitzera: bikainak, onak edo txarrak. Liburuak, ordea, bestsellerrak izan daitezke, baina ez dute zertan. Ekonomikoa da liburu bikain bat egitea, soilik hiru mila pertsonen interesekoa bada ere, eta bestseller asko horrela hasi ziren. Octavio Pazen El laberinto de la soledaden lehenengo mila aleek urteak behar izan zituzten salduak izateko. Telebista saio bat izan balitz, ez zatekeen ekoiztuko”.

The Wire (HBO, 2002-2008) izan daiteke horietako bat, hasieratik bertan murgiltzeko zailtasunak ezartzen zituen telesail bat izaki –gako iruditzen zaidan tasun bat–. Edo duela ez hainbeste ikusi nuen Olive Kitteridge (HBO, 2014), iturritzat duen Elizabeth Strouten izenburu bereko ipuin liburua aise gainditzen duena –agian, Pulitzer saria irabazi arren, ez delako horren liburu bikaina; tira, Pulitzer saria ez da, berez, ezeren bermea: gogora dezagun Pearl S. Buck edo James A. Michener bezalako egile komertzialek irabazi zutela inoiz, edo Agurea eta itsasoa bezalako errazkeriek…–.

Baina halakoak, esan bezala, bakanak dira, halabeharrez. Alde horretatik, kasik nahiago dut Black Mirror bezalako telesail bat (Channel 4-Netflix, 2011-gaur egun), ez duena, agerian behintzat, pretentsio intelektual gorenik –nahiz eta karga politikoa bai duen–, eta eroso dabilena The Twilight Zone klasikoak (CBS 1959-1964) abiatu zuen kontsumo zabalerako zientzia-fikzio eta fantasiaren eremu generikoan –eta baita moralean ere–. Gorago aipatu bezala, ez gehiago, baina ezta gutxiago ere.

Ez naiz esaten ari telesailak kontsumitzeari utzi behar diogunik, jakina; nik neuk egiten dut, nire bizitza kontziente guztian egin dudan bezala, eta egiten jarraituko dut. Bibliako Kohelet liburuak dioen bezala (3: 1, 5, 7), “Denak du bere sasoia, / gauza bakoitzak bere garaia du eguzkipean / (…) harriak jaurtitzeko garaia / eta harriak biltzeko garaia, / besarkatzeko garaia / eta banantzeko garaia, (…) urratzeko garaia /eta josteko garaia, / isiltzeko garaia / eta mintzatzeko garaia”. Esaten dudan gauza bakarra da agian pixka bat gutxiago hitz egin beharko genukeela kontuaz, edo ez behintzat horren ozen eta arranditsu, gauza inportanteagoek mereziko luketen hotsandiaz alegia.

Abisatu dut hasieran: apokaliptiko nago azken bolada honetan, zer egingo zaio ba. Hainbeste telesail distopiko ikusi izanaren ondorioz izango da, akaso.

telesailentzako

[Artikulu honen bertsio dezente laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2019ko uztailaren 27an. Gogoeta hori buruan bueltaka nuela txio bat idatzi nuen, geroxeago, gaztelaniaz, “Telesailena sartu diguten enegarren gol kulturala da”, ohituta nagoena baino gaitzespen gehiagotxo jaso zituena sarean. Horri egiten zion Mikel Alvarezek erreferentzia Berrian, 2019-IX-17ko bere “Olatuaren erresaka” Ekografian].

Bi memoria liburu: Pete Townshend eta Roger Daltrey

The Who-ren zale amorratua naiz. Nire belaunaldiko asko bezala, The Jam-en bitartez iritsi nintzen Pete Townshend, Roger Daltrey, John Entwistle eta Keith Moonen taldearen ezagutzara, eta baita Quadrophenia filmaren inguruan (Franc Roddam, 1979) abiatutako revival mod haren oihartzunei esker ere –Quadropheniak, The Whoren 1973ko rock operak, jarraitzen du niretzat haien disko faboritoa izaten–. Tamalez, ez nituen garai onenean ezagutu: Face Dances (Polydor, 1981), biniloan dudan haien album bakarra, balekoa zen oraindik –orduan ez neukan diru askorik diskoak erosteko: kasete grabazio kaxkar samarrak ziren musika gehiagora iristeko gure bide nagusia–, baina hurrengoa, It’s Hard (Polydor, 1982), desastre hutsa zen, eta, ondoren, taldea apurtu egin zen, logika osoz. Ordurako ez zegoen haiekin Moon bateria-jolea, 1978an hil zena pilula-gaindosiaz, eta batzuek hark utzitako hutsune ordezkaezinarekin lotzen dute taldearen hondoratzea; nik susmatzen dut rock taldeek, salbuespenekin, hamar-hamabost urteko ziklo gorakor bat bizi izaten dutela, gaztaroarekin bat egin ohi duena, eta, ondoren, irauten badute, garai hartako aurkikuntzei tiraka izaten dela –eta askoz ere gehiago ez–. 1990eko hamarkadatik berriro jarri ziren martxan The Who, eta haiek zuzenean ikusteko aukera ere izan nuen, BECen behin, 2007an, eta Azkena Rock Festibalean ondoren, 2016an, despedida bira amaiezinean, eta oso ondo pasatu nuen karaokean, eutsi egiten ziotela iruditu zitzaidan, eta zeramaten espektakuluaren alde bisuala txundigarria zela. Baina kontziente izanda nostalgian –nire kasuan, sekula ezagutu gabeko garai bateko nostalgia are faltsuagoan– oinarritutako jarduera kasik taylorista-fordista batean parte hartzen ari nintzela.

Agian nostalgia moduko horrek eraman nau, gaztelaniaz atera direnean, Pete Townshend gitarra-jolearen eta Roger Daltrey kantariaren biografiak irakurtzera: Who I Am. Memorias (Malpaso, 2014) eta Mi historia: memorias del fundador de The Who. Gracias os sean dadas, Mr. Kibblewhite (Libros del Kultrum, 2019). Horrek, eta morboak noski: rocka, pizti hilurren hori, musika-estilo gisa ez ezik, artefaktu performatibo bezala definitu zuen talde nagusienetako bat izan zen The Who, drogak, sexua eta hotela-gelen –eta, garai batez, musika-tresnen– suntsiketa inork baino hobeto uztartu zituena, eta horrek ere badu erakargarritasunik, batez ere irakurketa gelako besaulkiaren erosotasunetik egin ahal bada.

Eta, jakina, hori bilatzen duenak aurkitu egingo du –bi liburuek azpimarratzen dute Keith Moonen joera komunak bolboraz edo dinamitaz eztandarazteko, eta nahiko era antzekoan deskribatzen dute musika-tresnen suntsiketa arketipiko horien ustekabeko jatorria, zerikusi gutxi izan zuena belaunaldi-angstaren espresioarekin–. Baina ez agian espero zitekeen bezain dosi handietan: Townshendek kasu egiten die, noski, bere alkoholismo arazo ez bereziki dibertigarriei, baina interesatuago dago bere sorkuntza-prozesuaren deskribapen xehean, eta Daltrey, antza denez, ezin sanoago aritu zen bere errepide-bizitzan zehar –bere mirarizko ahotsa zaindu behar zuen–, urte haietako memoria ona kontserbarazi diona, baina, hala ere, ez digu anekdota bilduma bereziki zukutsurik eskaintzen; horri gehitzen badiogu kantaria oin-puntetan pasatzen dela groupiekiko bere harremanen gainetik, Sálvame ildoko ekarpenak ez dira pentsa zitekeenak bezain ugariak. Hala ere, liburu interesgarriak dira, arinak, batez ere Daltreyrena, baduena cockney burlaizetik zer edo zer tonuan, oso eskergarria dena, eta bere buruaz barre egiten duena noizean behin, adibidez kontatzen duenean zein zen ohera eramaten zituen nesken erreakzioa, 60ko hamarkadako mod-aldi betean, goizean iratzarri eta ilea kizkur-kizkurra zuela ikusten zutenean: gomina kiloak ipini behar omen zituen, kontzertuetan-eta, liso mantentzeko. Une batetik aurrera –“maitasunaren udak” eta hippismoaren gailentzeak zerbaitetarako balio behar zuten– ilea natural uztea erabaki zuen, eta bere aurrekontua gominaz arindu ahal izan zuen.

Edonola ere, atentzioa eman didana, lan biak irakurri ondoren, da, gai berdintsua eduki arren, zein ezberdinak diren, memoria-liburu gisa. Askoz ere analitikoagoa, zehatzagoa Townshendena –baita hanpurutsuagoa ere, asmo intelektualagoekin–; arinagoa, jostariagoa Daltreyrena, hutsunez beterikoa baina –hura irakurrita ematen du The Whokoek sekula ez zituztela grabatu A Quick One (Reaction, 1966), Face Dances (Polydor, 1981) edo Endless Wire (Polydor, 2006), adibidez, ezta Daltreyk bere bakarkako lan gehienak ere–. Ez dira kontraesan gehiegitan sartzen, partaideen arteko legendazko berotuak zeharka baino ez dituzte ukitzen, Moon “pailazoaren” alde ilunenaren –Kim Kerrigan haren emaztearen kontrako genero-bortizkeriaren– gainetik oin-puntetan pasatzen dira biak ala biak –oso konbentzionalki maskulinoak dira, alde horretatik, liburuak: tira, The Who oso talde maskulinoa da, orobat–, apenas aurpegiratzen diote ezer elkarri –bat egiten dute taldea Gizateriaren Ondare bihurtu den ustean, eta bitarteko guztiak erabiliz babestu beharra dagoela–. Baina, hori guztia kenduta, gai bera abordatzeko ikuspegiak kontrajarriak dira ia. Toni Morrisonek zioen bezala, “niretzat memoriak ere fikzioa dira. Gogoratzea aukeratze prozesu bat da, gertakariak definitu behar dira, forma eman behar zaie. Gauza bera bizi izan duten bi pertsonek ez dute modu berean gogoratzen”.

Townshenden hurbilketa, iradoki bezala, intelektual-guragoa da, transzendentalistagoa, une batzuetan mistikoa eta guzti –ez da ahaztu behar, musika-karreraren presioak bultzatuta-edo, Meher Baba guru indiarraren jarraitzaile suharra bihurtu zela gitarra-jolea, Beatlesek inauguratutako boladari jarraiki–. Eta oso zentratuta dago, alkoholismoaren inguruko gorabeherak alde batera utzita, bere musika-ikerketetan, hots, rockari estatus artistiko garaiago bat emateko bere ahaleginean: hortik elepe eta kasik single bakoitzeko sorkuntza eta grabazio prozesuen inguruan eskaintzen dituen azalpen xehetasunez beterikoak –bere memoriek 569 orrialde dituzte; Daltreyrenek, ordea, 307–. Ez da harritzekoa: Townshend The Who-ren motorra izan zen, kanta gehien-gehienen egilea, eta Tommy edo aipatu Quadrophenia bezalako rock-operaren kontzeptua asmatu agian ez –horretaz eztabaida franko dago–, baina bai forma kanonikoa eman ziona. Azken finean, musikarien familia batean hazi zen, klase ertain gutxienez xedegarri batean alegia, eta Arte Eskola Tekniko batetik pasatu zen, Ealing-ekotik, 1950eko eta 1970eko hamarraldien bitartean musikari, margolari eta diseinatzaile britainiar ugarien mintegi izan zirenetako batetik, Irletan Ongizate Estatua indar betean zegoenean hain zuzen ere.

Horrekin batera, edo horrekin lotuta, gizon/artista torturatu gisa agertzen zaigu Townshend: adikzioek, workholismoak, txikitan jasandako abusu sexualek –osaba baten eskutik–, bizitza sentimental konplikatu batek eta abarrek baldintzatzen dute haren ibilbidea. Townshenden pertsonalitatea obsesiboa da, harroa, eta askotan maitemintzen da, biran dabilela edo ez, bikote-desastre ugarietara eramaten duena, eta episodio labainkorretara –baina, behintzat, ez da halakoak ezkutatzen saiatzen, eta bere burua kuestionatzen du etengabe–. Azkenean, eta taldeari gertatutako desgrazia guztien ostean –Moonen heriotza lehenengo, Entwistlerena gero, bandaren “berpizkundearen” ostean, 2002an, kokaina gaindosi baten ondorioz–, epifania dator, The Whoren legatua defendatzearen lehentasuna bere egiten du, eta rock musikari ekarpen berriak egiteko grina bigarren planora pasatzen dela dirudi –bere bakarkako albumen harrera beherakorrak aholkatu bezala, ziurrenik–. The Whok gehiago dirudi enpresa bat, garai berantiar honetan, talde bat baino.

Oso bestelakoa da The Whoren kantariaren hurbilketa. Daltrey, batez ere, esker oneko gizon bat da. Langile klase petokoa, fabrika-lanera –edo kale-delinkuentziara– kondenatutako gazte bat zen, musika-arrakastak giro horretatik atera zuenean: bere memorien izenburuko Mr. Kibblewhite hori, zeinari horren eskertuta agertzen baita, institutuko zuzendaria zen, Daltreyren egoztearen erantzulea eta, ondorioz, musikaren bideari ekin izanaren zeharkako arduraduna –erretzeagatik espultsatu zutela kontatzen du Townshendek; istripu bat eragin zuen kalibre txikiko baletako eskopeta bat gelara eramateagatik, Daltreyk–. Kantariaren narrazioa, esan bezala, zuzena da, lañoa, umoretsua, eta buruhausterik gabekoa: ahots ikaragarri on baten jabe izateaz oso kontziente, Townshend bezalako konpositore batekin elkartu izanaren garrantziaz jabetzen da berehala, eta The Who bihurtzen du bere xede nagusi. Hortik bere karreraren beste atalei eskaintzen dien leku erlatiboki txikia: bere bakarkako albumei –Townshenden kontakizunarekiko aldea oso handia da alor horretan–, eta are bere zinema-ibilbide esanguratsuari ere, zeinaz kariñoz baina distantzia ironiko nahikoaz hitz egiteko gai baita.

Aipatu bezala, droga eta alkohol gehiegikeriak berehala baztertu zituen, eta, une batetik aurrera, biran zegoenean, gainontzeko taldekideak eta batez ere Keith Moon zegoen hoteletan ostatu ez hartzeko ohitura zeukan, komunen eztandak eta goizaldeko kaleratze ezordukoak ekiditeko: ahotsa forman mantentzeko luze egin behar da lo, antza denez. Batere zer ikusirik ez, bestalde, Townshenden maite-minekin: 1968tik Heather Taylor modeloarekin elkartu, handik urte gutxitara ezkondu, eta harekin jarraitzen du gaur egun Daltreyk, errekor makala ez rockaren munduan, batez ere kontuan hartuta garai bateko taula gaineko sex symbol nagusietako bat izan zela, Led Zeppelineko Robert Plantekin batera. Horrek ez du esan nahi aferak izan ez zituenik, baina bere bikotearen izaera irekiak, bira bateko ohiko “tentsio-deskargekin” ulerkorrak –Daltreyren kontakizunaren arabera, behintzat–, zailtasunak gainditzen lagundu zien: kantariaren hurbilketa, Townshenden dramatismoarekin konparatuta, nabarmen praktikoagoa da, eta ez du, gitarristak bezala, bere burua zalantzan jartzen. Hori bai, ez du fan eta groupien inguruko kontuen inguruko xehetasunik eskaintzen, baina, halako batean, bestela bezala, bikote ofizialetik kanpoko seme-alaben “iritsieraren” berri ematen hasten zaigu Daltrey –haietako batena, neska jadanik nagusitxoarena, karta bitartez jaso zuen gizonak berrogeita hamar urte bete zituenean–, eta guztien artean osatu duten nolabaiteko “familia hedatuaz”.

Landetxe handi baten jabe The Who dirua egiten hasi zirenetik, bere jatorrizko langile auzoko antzinako adiskideei eutsi die Daltreyk, eta berriak egin ditu bere Sussex-eko herriko pubean; Townshenden memorietan ez bezala, lagun famatu gutxik desfilatzen dute Daltreyren orrialdeetan zehar. Bien ikuspegi politikoak ezberdin samarrak dira, halaber: erro laboristako familia batetik datorren arren, Thatcher aurreko zerga britainiarren zamaren inguruko lantua errepikakorra da Daltreyren liburuan diru kontuek, aurrezteko egiten zituen ahaleginak eta managerrekiko finantza-arazoek leku dezente hartzen dute kantariaren memorietan, eta, alde horretatik, egun Corbyn “komunistatzat” hartzen duela jakiteak ez nau bereziki harritu –ez du konplimendu bezala esaten, imajina dezakezuen bezala–. Townshendek, ordea, gaztetan –bera bai– komunista izan zenak, ikuspuntu oro har “liberalagoei” eusten diela esango nuke, hots, gurean progre deituko genituzkeenei.

Halako memorietan ohikoa izaten den bezala, bi liburuetan haurtzaro, nerabezaro eta gaztaro garaien deskribapenak dira interesgarrienak: II. Mundu Gerra osteko Britainia Handi grisarenak, auzoko eta eskolako giroena, gazte kultura berri baten eraketarena, rock’and’rollaren eta skifflearen inpaktuarena, musika-tresnak eta ekipoa lortzeko zailtasunena, lehenengo kontzertuena eta furgoneta-bidaiena, mod kulturaren adopzio oportunistarena –The Who ez baitziren benetako modak: uhin horretara igo baziren taldearen fan-oinarria zabaltzeko izan zen–, etab. Rockaren dinosauro garaiaren kontakizunek ere badaukate interesa, baina onartzen dut gehiago espero nuela parte horretatik: Townshenden kasuan bere gorabehera emozionalek eta alde teknikoari ematen dion garrantzia gehiegizkoak “paisaia” lausotzen du pixka bat, eta, Daltreyrenean, erakutsitako diskrezio orokorragatik. Ondorengo garaiak, nostalgiaren eta revivalaren marka bihurtu ostekoak, charityenak eta ongintzazko kontzertuenak, salbuespenak salbuespen, erakargarritasun oso txikikoak dira oro har.

Esan bezala, Daltreyren hurbilketa eta tonua sinpatikoagoak egin zaizkit Townshendenak baino: esker oneko mutil bat da Daltrey, bizitzan tokatu zaion loteriarekin poz-pozik dagoena, latorri lantegitik ateratzeko –eta sekula ez itzultzeko– bidea izan zelako berarentzat The Who. Nahiz eta, paradoxikoki, eta bere deskribapenean oinarrituta, azkeneko hogeita hamar urteotan The Whok gehiago duen faktoria ibiltaritik, bestelakotik baino, eta, Daltrey, eta baita Townshend ere, enpresa horretako langile fin, hitzeko eta engaiatuak izan diren: bien liburuetako azkeneko orrialdeetan ez dira eskas lan horretarako prest egoteko forma fisikoa eta espirituala mantentzeko egin behar dituzten ariketa eta sakrifizioen inguruko xehetasunak.

Argi dago The Who ez dela Daltreyk gaztetan ezagututako latorri xaflena bezalako lantegia, eta britainiar chavek baino bizitza-maila altuagoa izatea ahalbidetu diela berari eta Townshendi. Baina ez al du, zirkulua bitxiki itxiz, faktoria baten itxura guztia hartu, azken batean?

townshend daltrey

[Bide batez: hau da 2018-19 ikasturte honetako Oharrak & Hondarrak blogeko azken artikulua. Gauzak ondo bidean, irailera arte ez naiz itzuliko. Opor onak pasatu!].

Autoitzulpenaren aldeko panfletoa (…pero también un poco en contra)

1.a.- Autoitzulpenaren aldeko lehen argudioak Artearen mugen zabalkuntzarekin du zerikusia –eta zer sublimeagorik hori baino?–: autoitzulpenak bere sormen lanarekin jarraitzeko aukera ematen dio idazleari, egile sentitzen jarraitzeko, sekula ez itzulpen soil baizik eta bertsio den lan berriaren bitartez alegia. Autoitzultzaileak ez baitu itzultzen, zer esanik ez, egokitzapenak egiten baizik, are errotik aldatzen, noizean behin. Hots, birsortzen.

1.b.- Ese cuento de la creación es una tontería supina: por mucho que se adorne, la autotraducción, como la traducción, siempre será una labor dependiente, subalterna. Versionar un texto no deja de ser la variante literaria de marear la perdiz, y fomenta la pereza del autor. Escribe algo verdaderamente nuevo, gandul.

2.a.- Autoitzulpenak aukera eder bat eskaintzen dio idazleari: bere obra osatzeko, sakontzeko, are zuzentzeko ere, idazle ez-autoitzultzaile gaixoek, jatorrizkoaren esklabo horiek –eta beren itzultzaile zinezkoek– egin ezin dezaketen zerbait, oro har. Bertsioen arteko joan-etorri horretan, gainera, hala hizkuntza baten nola bestearen ezagutzan sakondu ahal du idazleak, maiz.

2.b.- ¿Y qué podría importarle eso al mundo? Lo que cuenta es la obra, no el dominio de los idiomas que vaya a adquirir el autor, o la satisfacción que pueda proporcionarle a éste completar o corregir sus escritos. Algo, por lo demás, sospechoso, ya que si había tanto para corregir, ¿acaso merecían ser traducidos a otra lengua?

3.a.- Idazleari bere aberkide erdaldunekin daukan zorra kitatzen laguntzen dio, obrarekiko irismena zabalduz. Ez dezagun ahaztu, euskal kasuan behintzat, biztanleriaren gehiengoa ez dela euskaraduna, eta are euskararen ezaguera aitortzen duten asko ez direla gai hizkuntza horretan argitaratutako literatur lan bat irakurtzeko.

3.b.- Pues que aprendan vascuence. La autotraducción, más fácil e inmediata que la traducción, desincentiva la euskaldunización y la alfabetización –de acuerdo, en porcentajes mínimos: ya sabemos que estamos hablando de literatura…–. Pero ¿qué ocurriría si todos los bertsolaris empezaran a traducir simultáneamente sus recitales? Estaríamos restando motivos para que toda esa gente se incorporara al seno de la Gran Cultura Vasca por la vía más auténtica, que es sin duda la del aprendizaje de la lengua vernácula…

4.a.- Autoitzulpenak euskal literaturaren jalgihadimunduratzean laguntzen du, behintzat espainiar eta frantziar esparruetan, gure literatura txikiaren hedapen-eremu naturalak direnak, eta Munduko Letren Errepublikara jauzia emateko geraleku –kasik– saihestezinak, beste herrialde eta hizkuntzetako argitaletxeak, ageriko arrazoiengatik, nekez jabetuko baitira euskal idazle baten obraren interesaz soilik euskaraz badago…

4.b.- Puede ser. Pero el euskera queda, no pocas veces, oculto durante el proceso, porque las obras autotraducidas pasan por ser parte de la literatura hispánica o francófona, y no de la vasca precisamente…

5.a.- Kontuan hartu behar da oraindik zaila dela aurkitzea euskaratik zenbait hizkuntzatarako itzultzailerik: gaztelaniak eta frantsesak, zubi-hizkuntza gisa, rol bat jokatzen jarraituko dute euskaratik zuzenean itzuli ezin daitezkeen hizkuntzen kasuan. Eta zer berme hoberik, halako kasuetan, idazleak berak ondutako bertsioa baino?

5.b.- Pero, ¿cómo podrá estar seguro el –muy– hipotético lector exótico de esa obra aún más exótica de la autenticidad del/de la novela/libro de cuentos/poemario/ensayo/pieza teatral que tiene en sus manos –táchese lo que no proceda–? Y, en todo caso, ¿no estaremos desanimando por esa vía a los posibles candidatos a convertirse, en un futuro más o menos lejano, en traductores del euskera a esas lenguas?

6.a.- Autoitzulpena oin-oharrak aurrezteko modu eraginkor bat da. Berezitasun kultural-politiko-sozial-geografiko-pintoresko-gastronomikoek –etab.– beti planteatzen dute erronka itzultzeko orduan, eta irakurle indigenak jasan dezakeen elipsien dosia ez da agian osasungarri irakurle atzerritarraren digestio literariorako. Autoitzultzaileak, itzultzaile arruntak ez bezala, arazo hori literarioki saihestu dezake perifrasi egokien erabileraren bitartez, edo are esaldi eta paragrafo osoak txertatuz testuan, obraren eraberritzeari –birsortzeari– ekarpen ederra egin diezaioketenak.

6.b.- Nada, una vez más, que no pueda solucionar una estrecha colaboración entre escritor y traductor. Además, ¿alguien tiene algo contra las notas a pie de página? ¿No fue David Foster Wallace quien dijo que “son casi como tener una segunda voz en tu cabeza”? ¿Eh? Existe un arte de las notas a pie de página, tanto en el campo de la traducción como fuera de él, y sería una lástima que la autotraducción contribuyera a su retroceso.

6.c.- De hecho, y tirando de la idea del subpunto anterior, ¿tan distinto es lo que hace el escritor que se autotraduce, y aquel que, aun dejando en manos ajenas la traducción a una lengua que domina, interviene continuamente, mediante las correcciones, en la obra vertida al castellano –o al francés–? Desde ese punto de vista autotraducción está muy, pero que muy sobrevalorada

6.d.- Item más: ¿cómo deberíamos calificar las traducciones firmadas por un cónyuge o un familiar cercano del escritor o la escritora –una subvariedad también presente en el universo literario vasco–? ¿Están más cerca de la autotraducción, o de la traducción a secas? ¿Eh?

7.a.- Autoitzulpena, azkenik, eta ez garrantzi gutxiagoz, merkeagoa da argitaletxeentzat, egiletasun eskubideak ordaintzera mugatzen baitira, gehienetan… itzulpen gastuak, xirmi-xarma, desagerraraziz bidean. Horrek erraztu du, ez gutxitan, mundu hispanikoaren kasuan behintzat, euskal liburuak Madrileko edo Bartzelonako etxeetan argitaratu ahal izatea, hots, benetako zabalkuntza edukitzeko aukera minimoa daukaten bakarretan, ondo baitakigu –lanik eta borondaterik onena ipinita ere– euskal argitaletxeetako erdarazko adarretan kaleraturikoen irismena dezente txikiagoa dela, oro har.

7.b.- Y ya que hablamos de dineros… ¿no habría que tener más en cuenta el perjuicio económico que ello causa al posible traductor de esa obra, y que no sería tal si no se autotradujera? En un oficio con tantos altibajos y tan precarizado como el de la traducción, toda ampliación de la demanda agregada, por pequeña que sea, es bienvenida…

7.c.- Ba aritu daitezela beste zerbait baliagarriagoan, itzultzaileak! Azken finean, hain inportantea al da euskal literaturaren nazioarteko zabalkuntza? Idazleentzat, egoaren munstro horientzat, akaso, ez dugu ukatuko. Baina Euskal Herriarentzat agian erabilgarriagoa litzateke mota guztietako literatura unibertsala euskaratzen jarraitzea. Ez dezagun ahaztu, normalean, euskaratik gaztelaniara edo frantsesera itzultzen dutenak euskaldunak izan ohi direla, hau da, ez euskara ikasi duten Ebro azpiko espainolak edo Aturritik gorako frantsesak –beste hizkuntzen kasuan ohikoagoa izaten den bezala–: idazle autoitzultzailearen egoera berdintsuan dagoen jendea, azken batean. Eta jatorrizko lanak gaztelaniara edo frantsesera itzultzen xahutzen duten energia, neurri batean, euskararako balizko itzulpenen kaltean dela. Ala ez du gure kulturak gehiago behar atzerriko liburuen inportazioa, munduak euskal liburuen esportazioa baino…?

[Nota bene: panfleto honetako gaztelaniazko pasarteak, jatorrian, euskaraz idatzi ziren, eta euskarazkoak gaztelaniaz. Ondoren, egileak berak autoitzuli zituen, zer esanik ez].

ispiluak

 

[Testu honen lehen bertsioa Autoitzulpena eremu diglosikoetan jardunaldian aurkeztu zen, Itxaro Bordak, Miren Agur Meabek eta hirurok izan genuen mahainguruan, Gasteizko Letren Fakultatean, 2017ko abenduaren 14an]

Hiru hirukote (sei hirukote bihurtuta)

[Gaztezulo aldizkariak, bere 200. zenbaki berezirako, nire literatur erreferenteen inguruko testu labur bat eskatu zidan: “zuretzat ezinbestekoa edo ezinbestekoak izan diren erreferenteak aipatzea nahiko genuke. Adibidez, irakurri duzun edo dituzu liburu onenak edo inspiratu zaituenak gaur egun egiten duzuna egiteko… nahi duzuna. GAZTEZULOko irakurleentzat gomendio modukoak lirateke finean baina modu pertsonalago batean, zuretzat suposatu dutena aipatuz”. Halaxe egin nuen, eta –ipuinlariaren diziplina zorrotza alde batera uzten dudan bakoitzean gertatzen zaidan bezala– testua luzeegi atera zitzaidan. Erdibitu behar izan nuen, beraz, erdibitu baino pixka bat gehiago, eta bederatzi egiletara murriztu iruzkina. Orain testu osoa berreskuratu eta berregin dut blogerako].

Nerabezaroan hiru egilek bihurtu ninduten irakurle porrokatu: Robert L. Stevensonek (bere Altxor uharteak, batik bat: agian nire bizitzan gehien berrirakurri dudan liburua), Edgar Allan Poek (ipuingintzaren godfathera, berdin dio zein mendetan irakurtzen duzun hau), H.P. Lovecraftek (horrorearen zaindaria: izendaezina literatura bihur zitekeela ikasi nuen berarekin).

Ondoren zientzia-fikzioaren sukarrak harrapatu ninduen: egile komertzialenen orrialdeetatik igaro ondoren,  Philip K. Dickenak (ezer ez da dirudiena, dena izan daiteke konspirazio bat), Ursula K. Le Guinenak (besteak gu gara, eta gu ez gara uste duguna bezain azkarrak eta onak), Stanislaw Lemenak (ironia bisturi literario zorrotzena da, eta umorea idazlearen tresnen kutxan prest egon behar den gailua).

Institutuko irakasleei eskasa iruditu nire irakurzaletasun hura, eta kontu serioagoetara bideratu ninduten: Julio Cortázarrengana (egunerokotasuna fantastikoa da, eta fantasia errealitatea agerian jartzeko beste modu bat), Jorge Luis Borgesengana (literatura da literaturaren oinarria, eta hizkuntzak kristalinoa izan behar du), Italo Calvinorengana (fantasia politikoa izan daiteke, eta arintasunak ez du zertan zerikusirik izan sakontasun faltarekin).

Horrek guztiak bihurtu ninduen irakurle eta, ziurrenik, idazle. Azken hori bereziki inportantea ez bada ere.

Lekurik banu, nioen Gaztezulorako laburtu behar izan nuen testuan, beste hiru hirukote sartuko nituzke, gutxienez, irakurle izaten laguntzen jarraitu nautenak aipatzeko. Irakurzaletasuna (eta idazletza) etengabe elikatu behar baitira.

Eta hemen badaukat lekua, beraz, noan gainontzeko horiekin.

Institutuan, beraz, irakurle oso bihurtu nintzen. Baina gaztelaniazko irakurle nintzen ia esklusiboki, ikastolan edo institutuan euskaraz derrigortutako liburuak kenduta, ordura arte gehiegi interesatu ez zitzaizkidanak. Elebiduna nintzenez, beraz, ez nintzen agian horren irakurle oso.

Euskarazko irakurle bihurtu ninduten hiru egile aukeratu beharko banitu, hauek izango lirateke: Bernardo Atxaga (Obabakoak: gurean posible zen irakasle haiek gomendatu zidatena bezalako literatura), Juan Garzia (Itzalen itzal ipuin liburuak, euskal literatura fantastikoaren gailur horrek, horixe berretsi zidan), Ramon Saizarbitoria (Hamaika pauso, Bihotz bi eta Gorde nazazu lurpeanek euskal gizartearen disekzio kritiko eraginkor bat egin ahal zela erakutsi zidaten, literaturatik hain zuzen ere).

Argi dago gaztaroan, eta salbuespenak salbuespen, literatura fantastikoaren zalea izan nintzela. Horrek ez du esan nahi errealismo bezala ezagutzen dugun hori interesatzen ez zitzaidanik. Baina egia da ez zela gehien pasionatzen ninduena. Agian heldutasun minimo bat behar delako, Richard Fordek iradoki bezala, literatura errealistaren klasiko nagusiekin gozatzeko, batez ere ipuingintza alorrekoekin; heldutasuna, edo urteak betetzea, ez bainaiz ausartzen heldutasunera iritsi naizen defendatzera.

Eta horrekin lotuta hiru egile aipatu beharko nituzke: Anton Txekhov (gaztetan egile geza iruditu zitzaidana pasio berri bihurtu zitzaidan, narrazioetako xehetasunen erabilera doiagatik batez ere), Tobias Wolff (estatubatuar errealismo zikin horren ordezkari nagusia niretzat, are Carverren gainetik: ikus, adibidez, The Night in Question), Jhumpa Lahiri (tradizio horretako idazle bikaina, azken urteotan gehien liluratu nauena, eta literaturaren unibertsalizazio berriaren adibide ere, gero eta zailago baita egile batzuk literatura “nazional” batean kokatzea).

Eta itzultzen naiz Gaztezulorako idatzi nuen laburpenaren amaierara, irakurzaletasuna elikatzen jarraitu beharra dagoen gosearen kontura. Nire kasuan, behintzat, fikzioekin egiten dudan zerbait, ipuinekin batez ere (nekez ulertzen dut adin batetik aurrera soilik “saiakerak”, “biografiak” edo “historia liburuak” irakurtzen dituztela aldarrikatzen duten idazleen jarrera). Eta azken urteotan hirukote bat nabarmendu beharko banu, hauxe da: Uxue Apaolaza (literaturak, proklama erretorikorik gabe, erradikala eta kritikoa izaten jarraitu dezakeela erakusten duen egilea), Ana Malagon (Euskal Herri urbanita eta postmodernoaren, hots, mundu urbanita eta postmodernoaren barrunbe emozionalen esploratzaile ausarta), Tina Vallès (zeinaren El parèntesi més llarg ipuin liburua azken aldi honetan irakurri dudan onena iruditzen baitzait, eta gehien oparitu dudana, bere gaztelaniazko itzulpenean).

Horixe ba. Hiru hirukote, sei hirukote bihurtuta.

Gehiago bururatzen zaizkit, noski.  Baina utz dezadan kontua zenbaki horietan biribilduta.

HyperFocal: 0

 

Mari Jose Olaziregiren hitzak “Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak” liburuaren aurkezpenean

[Bloga erdi abandonatuta eduki dut azken hilabete honetan, Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak bildumaren (Elkar, 2018) eta, batez ere, Como si todo hubiera pasado liburuaren (Galaxia Gutenberg, 2018) promozio-kanpainiak direla eta. Bihar Durangoko Azokan izango naizenez lehenengoa sinatzen eta aurkezten, egokia iruditu zait Mari Jose Olaziregik Gasteizen egin genuen aurkezpenerako prestatutako hitzak hona ekartzea, aurreko batean Aitor Arregi eta Ana Malagonenekin egin nuen bezala].

IBAN ZALDUA, SEKULA KONTATU BEHAR EZ NIZKIZUN GAUZAK. ELKAR CAMPUS LIBURU DENDA, 2018-09-17

Arratsaldeon denoi eta esker mila guztioi aurkezpen honetara etortzeagatik. Egia aitortuko badizuet, ilusioa egin zidan Ibanek aurkezpenera gonbidatu ninduenean eta, gainera, nire ondoan Rikardo Arregi egongo zela esan zidanean, ez zuen gonbidapena errepikatu beharrik, barka, bitan esan beharrik, izan. Poesia gustatzen ez zaion ipuingile honek, berak kontrakoa esan arren, poetak, onak badira, maite baititu eta ni bezalako kritikari akademikoak ere bai. Esan dezadan, gainera, liburudenda honetan egin zidala bere lehenengo maitasun aitortza Ibanek, 2002 urtean, La isla de los antropólogos y otros relatos liburuaren aurkezpenera etorri nintzenean. Liburua nirekin ekarri dut eta irakurri egingo dizuet bere eskaintza: “Marijorentzat: ez nuen uste hirugarren dibisiyoko idazleez arduratzen zinenik (broma da). Besarkada bat. Iban”. Argi izan nuen gurea amodio istorio luzea izango zela.

Urteak pasa dira eta esan dezaket, dibisiyuak dibisiyu, Zalduaren ipuingintza euskal literaturako MUST bat dela, eta ikusten duzuenez, hasi naiz jada pontifikatzen.

Gaur aurkezten dugun ipuin liburua bikaina da. Kritikari adituek diote ipuin edo poema liburu batean ipuin edo metafora gogoangarri bat soilik egotea askotan aski dela liburuaren balioa justifikatzeko. Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak ipuin liburuan, berriz, ipuin asko topatuko dituzue benetan gogoangarriak. Beste modu batera esateko, betelan gutxi dago. Ibanek etxekolanak jarri zizkigunez eta gehien gustatu zaizkigun ipuinez galdetu zigunez, neuk bat hautatu beharko banu “Ihes egindakoak” hautatuko nuke. Benetan magistrala iruditu zait, tonua, sortzen duen atmosfera, narratzaile-protagonista erabat sinesgarri hori, eta Zalduaren liburu honetan eta bere literaturan oro har kausituko dituzuen hainbat motibo edo gai dituzue bertan: gertakariek, egoerek, erabakiek….badute ezkutuan dagoen ifrentzua eta ipuinak azaleratuko diguna, amaieran, gehienetan;  familia gune gatazkatsu eta afekto guduzelai gisara ulertua, ironia eta umorea, pertsonaien ahots/ideologiak perfilatzeko maisutasuna….ez dut spoiler bat izan nahi, beraz, oraindik ez baduzue irakurri, hor uzten dut kontua.

Esan behar dut, PDF batean irakurri nuela obra eta liburu formatoan jaso nuenean, izugarri gustatu zitzaidala azala eta kontra-azalean datorrena. Paratestua, alegia. Barkatu, maite dut jerga kritikoa eta testuak disekzionatzea. Azalak, egurrezko ontzi horretan sartuta dauden labanen irudiarekin, ipuinon indarra adierazten du, eta liburuak tratatzen dituen gai ausart eta serioei, bereziki, GAUZA edo LA COSAri, Zalduaren terminologian, egiten zaizkion erreferentzia probokagarriak. Baina kontua ez da hor geratzen: atzeko azalean, aurreko liburuetan bezala, narrazio labur bat datorkigu, kontatu behar ez liratekeen gauzen ingurukoa. Literaturaren funtzio eta izaeraren metafora ederra dela esango nuke, literaturak egia gordetzen baitu, baina izaera fantasmala baitu, bere erreinua ez baita ustezko EGIA handiak nagusi diren ERREALITATEARENA. Funtzio bera dute, ipuin antologiaren hasieran eta amaiaeran datozen idazle ezagunen aipuak: lehenengo taldekoek literatura oro GEZURRA dela dioskute eta idazlea, gezurti hutsa. Bigarren taldekoek, literatura askatasun esparru gisara aurkezten dute, dogma eta doxak apurtu edo auzitan jar ditzakeen neurrian, eta literatura egiatiagoa dela dioskute, benetako errealitatea fikzioak sortzen duen errealitate konplexu eta heterologiko horretan dagoela. Bistan da, Zaldua bigarren taldekoa dugula batez ere, eta literaturak, gatazka egoeretan ere gaitasun homeopatikoa duela sinetsirik ere, hau da, ez duela mundua irauliko, fikzioak badu bere leku eta funtzioa. Hau idazten ari naizela harritu egin naiz, Montaigne-tik hasi, Proustekin jarraitu eta Todorov bezalako kritikariengana iritsi eta nola behin eta berriro azpimarrtu den literaturaren gaitasun eta bondadeen kontua. Ironikoa ere lirudike, liburudendan gaudelarik, horrelakorik esatea, irakurleak ia ia sekuestratu egin behar diren garaiotan.

Irakurle gazteak ikusten ditut, nire ikasleak bezalakoak, liburuak eskuetatik erortzen zaizkiela sentituz. Ez zaie hori gertatuko Ibanen liburaurekin, I promise.

Bukatzeko, liburuan topatu ditudan hainbat elementu deigarri azpimarartu nahiko nituzke, honezkero ez bazaudete gogaituta eta Ibanek baimena ematen badit. Batetik, hilen erreinuak duen presentzia erabatekoa, liburuaren tonu espektrala. Ipuin askotan protagonistak hilda daudela jakiten dugu amaieran, edo berpiztuta itzuli egingo direla, mendeku hartzera askotan. Deigarria egin zait hau gatazka tratatzen duten ipuinetan, eta ipuin dexentek jorratzen dute gatazkaren gaia. Hortxe dugu berpiztutako biktimez betetako “Pareko tabernan” ipuina, edo Lekukotasuna ipuin bikaina, Pertur eta Naparraren desagerpenari buruzko hipotesia ematen duena, edo Ibilbidea ipuin gogoangarria, memoria historikoarekin lotutako turismoaz mintzo dena, eta “alde” desberdinen ibilbideak, ikuspuntuak, kontraesanak azaleratzen dituena, edo Aldi bereko iluminazioa, “denok gara hiltzaile” lema laburbil lezakeena, edo interpretazio serioagoa emanez, Hannah Arendt´-en errenpontsabilitate kolektiboaren inguruko hausnarketa, izan ere, egin ditugun eta ez ditugun sarraskien errespontsabilitate kolektiboa baitugu. Ikusten duzuenez, gatazkaz asko hitz egiten du Ibanek, eta hipotesi oso interesgarriak eskaini, “Denbora-lerroa bezalako kontakizunetan: umore eta ironiaz, behatza zaurian jarriaz, erritmo eta ahotsak maisuki dosifikatuz.

Buka dezadan lehenbailehen, bestela, Omenaldia izeneko ipuinaren hiru aldakietan bezala, idazlea desagertzeko edo akabatzeko arriskuan bainago. Zorionak Iban eta eskerrik asko opari honengatik.

azala skbeng

Zientzia-fikzioaz (II)

Aurreko kurtsoaren amaiera aldera, blog honetan bertan, zientzia-fikzioak azpigenero literario bezala bizitzen ari den egoerari buruzko zertzelada batzuk ematen saiatu nintzen. Zenbait kontu azpimarratzen nituen: nola, alde batetik, beste euskarriek (komikiek, zinemak, telesailek, bideojokoek…) gero eta leku gehiago irabazi duten zientzia-fikzioaren kontsumoan eta egituraketan, garai batean nagusi zen paper-letrazkoaren kontura. Nola, bestetik, kapitalismoaren azelerazioaren ondorioz, zientzia-fikzioak gero eta gehiago etorkizun hurbilean kokatutako techno-thrillererako edota narrazio distopikoetarako joera hartu duen. Eta nola, azkenik, literatura mainstreamak, “orokorrak”, neurri batean, bere gain hartu duen zientzia-fikzioa tresna literario duin gisa, garai batean zeukan azpiliteratura estigmatik urrunduz. Mugimendu agian kontraesankorrak, baina ziurrenik elkarren artean lotuak, fandom literario “gogorraren” nolabaiteko zokoratzea iraunarazi dutenak.

Uda honetan 2017-18 ikasturteko euskal liburugintza ekoizpenarekin pixka bat egunera jartzeko aukera izan dut eta, hara non, zientzia-fikziozko nobela birekin egin dudan topo, aurreko joerak, neurri batean, baieztatzen dituztenak: Asel Luzarragaren Bioklik (Elkar argitaletxean) eta Maite Darcelesen Bihotzean daramagun mundua (Alberdania berriki birjaioan). Biak daude etorkizun hurbil samarreko Euskal Herri batean kokatuta, biek aurkezten dituzte zantzu distopikoetako gizarte oso teknifikatu eta hiperkonekatuak, bietan iradokitzen zaigu “egungo” egoerara eraman duen iraganaren ezabatze-ahalegin bat, eta, kurioski, bietan desagertu da Internet, antzeko funtzioak betetzen dituen sare “irendu” batek ordezkatu duena.

Indar handiko eszenak daude bi lanotan, bikain lortuak. Darcelesenean ordenagailu programa batek zuzendutako etxebizitza baten inaugurazio-party batena iruditu zait bereziki gogoangarria –eta artegagarria–; Luzarragarenean asko gozatu dut sare sozialen ordezko telebista interaktibo modukoaren bitartez burututako epaiketa publikoen eszenekin, Gaztea irrati katetik zuzenean aterata diruditen esatari histrioniko batek gidatuta.

Dena dela, ezin esan lanok ase nautenik, ez irudimen antizipatzailearen hedapenaren aldetik, ezta literarioki ere. Besteak beste, haien ereduak, nahiko argiki, klasikoegiak iruditu zaizkidalako: 1984 eta Hau mundu berria, batez ere. Eta hori ez da berez txarra, baina, onartu behar da, helburua iritsiezin bihurtzeaz gain (erraldoiegiak dira nobela hoiek), abiapuntu estu samarra suerta daitekeela, batez ere konbinatzen denean thriller ez bereziki ondo taxutu batekin eta ekarpen handiegirik egiten ez duten –eta ekintza gehiegi eteten duten– pasarte filosofiko-historikoekin –Biokliken kasuan–, edo argumentuaren garapen ahul eta osatugabe batekin –Bihotzean daramagun munduarenean–. Nobela bien asmo didaktiko-politikoa, bestalde, agerikoegia da, ekarpen literario sendoago baten faltan nabarmenegia alegia. Ursula K. Le Guinek zioen bezala:

Istorio bat sortzea edo manipulatzea istorioaren beraren kanpoko xede baten baitan, hots, famaren, edo salgarritasunaz agente batek izan dezakeen iritziaren, edo editore batek berehalako irabaziak izateko desioen, edo are hezkuntza edo sendabidea bezalako helburu noble baten baitan, obran konfiantzarik ez izatea da, hari begirunerik ez izatea (…). Idazleek injustiziak zuzentzeko asmoa izan dezakete, edo izugarrikerien testigantza eman, edo besteak konbentzitu beren ustez egia den horretaz. Baina helburu kontziente horiei haien lanaren kontrola hartzen uzten badiete, azken horren irekitasuna eta ahalmena mugatzen dute. Aurrekoak artea arteagatiko doktrinaren usaina dauka. Ez dut proposatzen doktrina gisa, oharmen gisa baizik. (…) Arteek sekulako gaitasuna daukate giza erkidegoak eratzeko eta kohesionatzeko. Kontatutako eta idatzitako istorioek, zalantzarik gabe, besteak ulertzeko balio digute, eta baita munduan dugun lekua ulertzeko ere. Erabilera horiek berezkoak dira artelanean, haren parte intrintsekoak dira. Baina, ziurtasun osoz, edozein helburu definitu, kontziente edo objektibok esentzia hori ilundu edo deformatuko du (“Konfiantza kontu bat” artikulutik hartua, gaztelaniaz “Una cuestión de confianza”, Contar es escuchar saiakera bilduman dagoena, Círculo de Tiza 2018; berez Vancouverreko literatur lantegi batean 2002an eman zuen solasaldi bat, liburu horretarako artikulu bihurtua).

Nobelotan ez dut sumatu, gainera, J.G. Ballard, Richard K. Morgan, William Gibson, Octavia E. Butler, Jeff Noon edo Paolo Bacigalupi bezalako egileek, besteak beste, abiatutako bide distopikoen oihartzunik, eta pena da, helduleku ederrak eskain ditzazketelako mundu berezien sorrerarako, aipatu klasiko-ohikoetatik harago. Baina agian hori da espero daitekeena, idatzizko zientzia-fikzioa, itxura batean, atzera egiten ari den testuinguru batean…

Edonola ere, ongi etorria eman behar zaie lan hauei, euskal zientzia-fikzio literarioaren apalategi beti laburra luzatzen laguntzen duten neurrian. Ea gehiago etortzen diren, laster; duela gutxi aldarri hori bera egin da Bilbon antolatutako Ansiblefest zientzia-fikzio feministaren jardunaldietan, eta ziur nago hala izango dela.

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Ortzadar gehigarrian argitaratu zen 2018ko irailaren 28an].

dystopia bilaketarekin bat datozen irudiak