Ursula K. Le Guin, azken klasikoa

Joan zaigu, ia laurogeita bederatzi urte zituela, Ursula Kroeber Le Guin, zientzia-fikzioaren maistra handia (Berkeley, 1929-Portland, 2018). Eta plurala nahita erabiltzen dut, asko ginelako –eta garelako– bere jarraitzaileen erkidegoko partaide. Eta, bestalde, ziur nagoelako berari gustatuko zitzaiokeela pluralaren lehenengo pertsonak adierazten duen jabegoaren nolabaiteko zentzu kolektibo hori.

Intelektualen familia batean jaioa –bere gurasoak, Alfred L. Kroeber eta Theodora Kracaw, antropologia eta etnologia alorrean aritu ziren, eta horrek badu bere garrantzia Le Guinen ibilbide literarioaren ezaugarri batzuetan–, idazle bokazioa aurkeztu zuen txikitatik, eta filologia ikasketak egin zituen, frantziar eta italiar literaturan espezializatuz; Europara egin zuen ikasketa bidaian zehar ezagutu zuen bere senarra izango zena, Charles Le Guin, Portlandeko unibertsitateko historia irakaslea bihurtuko zena.

Zientzia-fikzioaren eremuan eman zituen lehenengo urratsak, Estatu Batuetan generoko aldizkari espezializatuek eskaintzen zituzten argitaratzeko aukera joriak probestuz, emakume idazleek nahiko zaila zeukaten garai batean, gainera –oso alor maskulinizatua zen zientzia-fikzioarena: gogoan har dezagun nola Alice Bradleyk, Le Guinekin ia batera hasi zen emakume urrietako batek, bere generoa ezkutatu behar izan zuen luzaroan James Tiptree jr. ezizenaren pean–. 1960ko hamarraldiaren hasieran bere ipuinak argitaratzen hasi ziren, eta 1966an iritsi zen bere lehen nobela laburra, Rocannon-en mundua, zeinetan aurrenekoz agertzen baitzen Ekumen delakoaren unibertsoa –batzuek “Hainitar zikloa” deitzen dutena–, bere hurrengo lan askoren testuingurua osatuko duena: gizakiek –Haini jatorriko humanoideek, tartean lurtarrek– gidatutako izarren arteko nolabaiteko liga, laguntza eta aholkua eskaintzen diena kosmosean zehar topatzen dituen zibilizazioei, nahiz eta ez beti ondorio ongarriekin. Trama horrek mundu eta izaki ezberdinen arteko enkontruak eta talkak deskribatzeko aukera ederra eskaini zion Le Guini, eta ziklo horretan kokatzen dira, nire ustez, bere eleberri eta ipuinik interesgarrienak. Egilearen irudimenaren potentzia bereziki handia da alor horretan: bere nobela famatuenetako batean esaten zuen bezala, Iluntasunaren ezkerreko eskua izenekoan (The Left Hand of Darkness, 1969), “Egia imajinazioaren ondorio bat da”.

Arrakasta 1960ko hamarraldiaren amaieran eta 1970ekoan iritsi zitzaion, nobela sail paregabe batekin: aipatu berri dudanaz gain, Ezeukiak (The Dispossessed, 1974) eta Munduaren izena Basoa da (The Word for World Is Forest, 1976), guztiak Hainitar ziklo narratibokoak. Iluntasunaren ezkerreko eskuan, Ekumeneko ordezkari batek bisitatzen zuen Gethen mundu “erdiarotarraren” bitartez, sexuen eta generoen arteko mugak esploratzen zituen, ausarki, Le Guinek, gethendarrak, humanoideak izanda ere, androginoak direlako eta sexuz aldatzen doazelako haien bizitza-zikloetan zehar… Kontua da Gethenen estrainioa dena Ekumeneko ordezkari soilik gizonezkoa dela –arraza beltzeko pertsonaia, bide batez esanda: hori ere ez zen batere ohikoa garai hartan–. Hugo eta Nebula sariak eskuratu zituen, zientzia-fikzioaren nagusienetakoak.

Ezeukiak da, agian, Le Guinen lanik ezagunena –honek, aurreko sariak lortzeaz gain, Locus izenekoa ere irabazi zuen–: ukitu utopikoak dituen nobela honetan bi mundu kontrajartzen dira, Anarres –planeta elkor eta erlatiboki pobrea, gizarte-antolakuntza anarkista zorrotz baten bitartez funtzionatzen duena–, eta Urras, zeinetako herrialdeetan kapitalismoaren eta sozialismoaren bertsio autoritarioak baitira nagusi. Anarrestik Urrasko herrialde kapitalista nagusira Shevek fisikari protagonistak egiten duen bidaia da Le Guinek erabiltzen duen bidea antolakuntza ekonomiko ezberdinen kontrastea egiteko eta lanaren etika, ekologismoa edo konpromiso iraultzailea bezalako gaien inguruan hausnartzeko –aurki euskarara itzulita egongo dela espero da, Talaios kooperatibaren eskutik–. Munduaren izena Basoa da nobelan, bestalde, egilearen kezka ekologistak are gehiago nabarmentzen dira, indarkeria ezaren ingurukoekin batera, kolonialismoaren kritika zorrotza ere baden liburu honetan –James Cameronen Avatar blockbusterrak asko zor dio, aitortzea ahaztu zitzaion arren, Le Guinen lan horri–; Hugo saria irabazi zuen, orobat, nobela laburren kategorian.

Fantasiaren alorrean ere aritu zen, eta hor, ziurrenik, Lurritsaso liburu-saila da bere emaitzarik entzutetsuena (Earthsea, sei liburukiz osatua), gazte literaturaren klasiko bat, Eraztunen Jauna tolkiendarraren ildoan, eta Harry Potterren liburuen aurrekari argia; bestalde, mundu alternatiboak, baina ez zehazki zientzia-fikziozkoak edo fantasiazkoak marraztu zituen Orsiniako ipuinak (Orsinian Tales, 1976), Malafrena (1979) edo Lavinia (2008) bezalako liburuetan, nahiz eta niretzat zientzia-fikzio estandarraren alorrean egindako lanek daukaten balio handiena. Bide batez esanda: nobelengatik ezaguna den arren, ipuinlari bikaina zen, orobat, Le Guin, Haizearen hamabi bizilekuak (The Wind’s Twelve Quarters, 1975), Munduaren urtebetetzea eta beste istorio batzuk (The Birthday of the World and Other Stories, 2002) edo Plano aldaketak (Plane Changes, 2003) bildumek oso argi uzten duten bezala (haietako bat, gutxienez, euskaraz entzun daiteke Xerezaderen Artxiboa podcastean: “Legez kanpokoa”).

Taoismoak eragin handia izan zuen berarengan, eta beti ere pertsona ezkertiar antiautoritario bezala aurkeztu zen, feminismoaren eta ekologismoaren kausekin bereziki konprometitua. Le Guinek esan zuen bezala, “Kapitalismoan bizi gara. Bere boterea saihestezina iruditzen zaigu. Berdina gertatzen zen erregeen jainkozko eskubidearekin. Gizakiek edozein giza-botereari egin diezaioke aurre, eta baita aldatu ere. Erresistentzia eta aldaketa, maiz, artearen alorrean hasten dira, eta, oso maiz, gure artean, hitzen artean”. Bere azkeneko borroketako bat Google bezalako korporazioen gehiegizko eraginaren aurkakoa izan zen, haren digitalizazio-proiektua egile-eskubideen alorrean eragiten ari den kalteen inguruan hain zuzen ere.

Zientzia-fikzio anglosaxoiaren egile “klasikoen” –Asimov, Heinlein, Clarke…– osteko belaunaldikoa zen Le Guin, hau da, zientzia-fikzioari maila literario jasoago bat eman nahi izan ziotenena, hots –eta zabal arituz–, Philip K. Dick, Samuel R. Delany, J.G. Ballard eta enparauena, eta ahalegin hori nabarmena da bere obran, generoari gaien eta fokatzeen aldetik egin zizkion ekarpen berritzaileak alde batera utzi gabe. Bide horretan, nire ustez, bereziki arrakastatsua izan zen Le Guin, hainbeste ezen –beste idazle  batzuekin batera, noski– zientzia-fikzioa genero heldu eta “onargarria” bihurtu baitzuen, “azpigeneroko” edo pulp literaturaren katakonbetatik ateraraziz. Edo, beste era batean esanda, agian aldarrikatu beharko genukeena ez da zientzia-fikzioaren maistra handia izan zela, literaturaren maistra handia izan zela baizik.

Eta kito.

ursula

[Testu honen bertsio laburra Galde aldizkariaren 2018ko udaberriko zenbakian eman zen argitara].

Advertisements

Liburutegien aldeko manifestua

Liburutegien aspaldiko erabiltzailea naiz, baina aitor dut gero eta gustukoagoak ditudala; esango nuke garai batean liburu denden zaleago nintzela, baina adinarekin, eta manifestu honetan zehar agerian jartzen saiatuko naizen bestelako arrazoiengatik, biblioteken bandora pasatu naiz neurri handi batean. Agian izango da liburutegiek (handiek, ertainek eta txikiek) eman duten jauziagatik, urte hauetan guztietan, fitxategi astunen atzean (eta, maiz, funtzionario ez bereziki lagunkoien traba egiteko joera zela eta) gotortzen ziren erakunde erlatiboki hermetikoak izatetik, gizarteari begira geroz eta irekiago aritzera, eta erabilgarritasunaren aldetik askoz ere espazio irisgarriagoak bihurtzera. Nik uste dut merezi duela liburutegia defendatzea, hau bezalako manifestu xume batekin sikiera.

Beraz, galdera izango litzateke: zergatik egon liburutegien alde?

1) Liburuz beterik daudelako. Hauxe da, dudarik gabe, biblioteken alde egoteko arrazoi agerikoena, ni bezalako literaturzale baten aldetik. Baina ez bakarra, laster ikusiko den bezala. Kontua da, gainera, liburu horiez guztiez gain, beste gauza batzuez betetzen hasi direla bibliotekak, azken hamarraldi hauetan: filmez, diskoez, komikiez, artez, erakusketez, hitzaldiez, irakurketa eta idazketa tailerrez, eta abarrez. Hori guztia, debalde, edo, gehien jota, prezio oso eskuragarrietan, gainera.

2) Isiltasunaren gordeleku pribilegiatu direlako. Zarata hiritarra, garrasi mailara goititutako elkarrizketa-tonurako joera euskaldun/espainiarra, latazko musikaren nonahikotasuna (are anbulatorioetara iritsi dena, hatza ahoan duen erizainaren kartelak gora-behera) eta dezibelio-maila oro har altua nagusi diren gizarte testuinguru batean, bibliotekek isiltasuna (erlatiboa, ados, baina isiltasuna oro har) babesten jarraitzen dute, haize kontra bada ere. Isiltasuna oraindik nagusi den gure gizarteko espazio publiko bakarrenetakoak bihurtzen ari dira, eta horregatik bakarrik, besterik ez bada, funtzio inportante bat betetzen dute liburutegiek.

3) Gure gizarteen jite ekonomikoa gero eta baztertzaileagoa denean, guztientzako irekita daudelako, eta kulturarako sarbidea eskaintzen dietelako gutxi daukatenei (ere). Aberastasunaren arrakala (eta baita arrakala digitala ere) gero eta zabalagoak direnean, kapitalismo neoliberalaren fase honetan, bibliotekak babesleku bihurtu dira, eta hori gauza handia da, eta, tamalez, gero eta beharrezkoagoa ere.

4) Aurrekoarekin lotuta, publikotasunaren ikurtzat jo daitezkeelako. Egia da badaudela biblioteka eta artxibategi pribatuak ere, baina, normalean, haietarako sarbidea mugatuagoa da, berez: liburutegiaren irudi nagusia publikoarena da, erakunde publikoren bat (udala, aldundia…) nagusi gisa duen espazioarena alegia. Pribatizazioak, esternalizazioak eta, oro har, publikotasunaren atzerakadako garaiotan, bibliotekek jarraitzen dute ongizate estatua deitu zen horren izpirituari eusten, hein batean behintzat. Eta ez modu pasiboan, gainera, liburutegi askok erakutsi zuten bezala ditxosozko kanonaren gatazka gertatu zenean…

5) Kritika literarioan aritzen direlako, zeharka bada ere. Liburu denda txikiak desagertzen ari diren testuinguru batean (talde handien zerbitzuan aritzen diren kateen mesede, maiz), eta kritika literarioa nabarmen huts egiten ari den une historiko batean (dela propagandaren luzapen bihurtu delako, dela liburu-iruzkinetan adiskidekeria edo etsaikeria gailentzen delako), kontua da biblioteketako langile eta arduradunek egin ohi duten aukeraketa, mahaietan edo erakustokietan erabiltzaileen laguntzarako eskaintzen dutena, kritika fidagarriagoa izan daitekeela gorago aipatutako agenteena baino. Garai batean liburu denda txiki batzuek egiten zuten selekzio-lan hori, eta horregatik bihurtzen ginen haien bezero fidel; gaur biblioteka batzuek betetzen dute, best selleraren tiraniari uko egiten diotenean, bihi eta ahotz banatzailearen rol hori.

6) Iraultza digitalari bizkarra eman gabe, kultura analogikoari eutsi egin dion lekuak direlako. Izan ere, biblioteka asko zaharraren eta berriaren arteko nahasketa bitxia (eta erakargarria) bihurtu dira, kultura digitalaren alderdi ezberdinen sarrera ahalbidetu duten neurrian. Baina betiere ni bezalako zaharrunoek estimatzen dugun euskarri fisikoaren (liburuaren, CDaren, DVDaren…) materialtasunari uko egin gabe, inportantea iruditzen zaidana gero eta ez-materialagoa (hots, likidoa baino, gaseosoa) bihurtzen ari omen den gure kultur munduan.

7) Literaturzale edo irakurzale ez ezik, liburuzale garenontzat espazioa aurrezteko aukera ezin hobea eskaintzen digutelako. Onartu behar da, baldin eta aberaskumea ez bazara (edo atikoak opari jasotzen dituen PP, PSOE, CiU edo EAJko politikari horietako bat; ezabatu zure zirkunskripzio politikoari ez dagokiona), une bat iristen dela, norberaren bizitzan, zeinetan erositako liburu guztiek gainezka egiten baitute, eta, bigarren edo hirugarren etxebizitza baten ezean, ez baitago bat gehiagorako lekurik. Apalategien xahuketaren edo expurgoaren zale ez izatekotan (liburuzale askok pairatzen dute Diogenesen sindrome bibliografiko hori) eta paperezko liburuarekiko loturak mantendu nahiez gero, biblioteketako mailegu-zerbitzua ordezko bikaina suerta daiteke.

8) Irakurketaren alderdi sozializatzailearen bultzagile nagusienetakoak direlako, irakurle tailerren eta antzeko ekimenen antolatzaile gisa. Irakurketa (hitzaldian aipatu dut) ekintza bakartia da, baina, niretzat, badu gizarte alderdi bat, normalean irakurketa amaitu ostean gauzatzen dena, eta ekintza beraren alor alienaezina dena, neurri batean behintzat. Bibliotekak, liburuak gure eskura debalde ipintzeaz gain, liburuaren inguruko talde-ekitaldi horien antolatzaile nagusiak dira (ez bakarrak), eta horregatik ere eskertuta egon beharra daukagula uste dut.

9) Eta irakurketaren alde sozialari buruz ari garela, nola ahaztu liburutegien aldeko beste argudio hura: ligatzeko leku mitikoak direla dioena alegia (ligatzeko, baina, 2. puntuan aldarrikatutakoa gogora ekarriz, beti isiltasunean, begiradatxoen, keinuen eta mezu analogiko zein elektronikoen bitartez, eta abar, betiere kitzikagarriagoa bihurtzen duena dena…). Mitikoak direla diot, niri ez zaidalako sekula gertatu, nahiz eta horren inguruko istorio asko entzuna naizen…

10) Definizioz, leku ordenatuak diren arren, aniztasunaren eta jakintzaren kaosaren ispilu direlako. Onartzen dut hau nahiko argudio pertsonal eta agian transferiezina dela, ni neu irakurle desordenatua naizelako, ez bereziki sistematikoa, gai batetik bestera, genero batetik bestera jauzi egitea gustuko duena. Eta zerk ematen du horretarako aukera handiagorik, biblioteka batek baino? Izan ere, froga moduko gisa esan daiteke ez dagoela bi liburutegi guztiz berdin, ez funtsei ezta (lerro orokor eskergarri batzuk alde batera utzita) liburuen klasifikazioari edo banaketa espazialari dagokionean ere. Bibliotekak zorioneko kaos ordenatu bat dira.

11) Finean, liburutegiak maite ditut ez dutelako ezertarako balio, ez liburuek eta literaturak baino gehiago behintzat. Gastu publikoa justifikatzeko berehalako erabilgarritasunari dei egiten zaion garaiotan (errepideak, abiadura handiko hondorik gabeko putzu burdinbidedunak, osasuna, pentsioak, armada…), kontsolagarria da gure plazera eta jakintza zabaltzea beste helburu ez duten erakundeetan dirua (gutxiegi beti) gastatzen jarraitzea.

Esan dezagun ozen:

Gora liburutegiak!

Index

[Testu hau “Informazio eta Dokumentazio Kudeatzaileen III. Bilkura: Eskola Liburutegiak” izeneko jardunaldietan aurkeztu nuen, Udako Euskal Unibertsitatearen Markeskoa Jauregian, 2017ko ekainaren 29an. Blog honetan ikasturte honetan zintzilikatuko dudan azkeneko oharra edo hondarra izango da. Irailera arte!]

“Patria” gelditzeko etorri da (+ Berehalako plan estrategiko baterako proposamena)

[Testu honen bertsio labur(xe)ago 2017ko martxoaren 7an plazaratu nuen, Hala Bediko Araba Hizpide saioan irakurtzen dudan iritzi-zutabe gisa]

Garai batean ingenuo batzuek, Jokin Muñoz idazleak edo –aitor dut– nik neuk bezala, pentsatzen genuen euskal literatura garaikidearen nazioarteko sormarka, Munduko Letren Errepublikan ezagun egin ahal izango gintuen gai izarra, Euskal Gatazka dontsua izango zela, euskal terrorismoen inguruko fikzioa, edo, norberak bere aldetik deitzen zion bezala, Gauza (“La Cosa”).

Denborak erakutsi zigun zein oker geunden. Alde batetik, ematen zuen nazioarteko arrakastan, euskarazko literaturari tokatzen zitzaion portzentaje ñimiñoan, Amèlie ildoko nobela adeitsuek izango zutela lehentasuna (SPrako tranbia), edo euskal kostunbrismoa postmodernoki berritzen zuten produktuek (Bilbao-New York-Bilbao). Bestetik, gure terrorismoa oso txiki geratu zen XXI. mende honetako terrorismo globalaren bektore nagusien ondoan, are gehiago ETAk bide armatua utzi eta gure bake prozesu eternalari hasiera eman zion momentutik.

Baina paradoxikoki –Historiak txiribuelta horiek izaten ditu– agian Gauza bai izango dela erdarazko euskal literaturaren salbazioa, Fernando Aramburu idazle donostiarraren Patria eleberriaren arrakastak aditzera emango lukeen bezala. Oraingoz mundu hispanikoan eduki duena, Tusquets bere ohiko argitaletxearen eskutik, baina agian biderkatuko dena hemendik gutxira –ingelesezko itzulpenak, antza, Motherland izenburu freudiano-edipikoa eramango du–.

Ezin da ukatu Arambururen irrika: Gauzaren Inguruko Nobela Handia eraiki nahi izan du, jazarpenak eta hilketak etsaitutako bi familien istorioak txirikordatuz, 1980ko hamarraldiko berunezko urteetatik gaur egungo –ustezko– berrasdiskidetze uneetara arte, seiehun orrialde pasatxo erabiliz horretarako. Den-dena agertzen da: atentatuak, tortura, ETAren biktimek jasandako bullying soziala, euskal gizartearen indiferentzia, kartzela eta presoen sakabanaketa, komando baten jardunaren gorabeherak… Baina hori guztia prosa hanpatu batez aurkezten zaigu, estereotipotik apenas urruntzen diren pertsonaien bitartez, melodramaren baliabide ohikoak direla medio… Ez da harritzekoa liburua argitaratu eta horren gutxira telesail bihurtzeko akordio bat lotu izana: nobela hain da eskematikoa ezen apenas egin beharko baita gidoi sinpleenerako egokitzapen-lanik…

Obra, zer esanik ez, “ETAren garaipen literarioa” lortzeko tresna gisa sortu zen, egileak berak aldarrikatu bezala, eta baita Gauzaren inguruko “behin betiko nobela” bihurtzeko ere, argitaletxearen propagandak apalki defendatzen zuen bezala: euskal literaturak alor horretan egindako lan guztia alboratzen zen horrela, Ramon Saizarbitoriak, Jokin Muñozek, Xabier Montoiak, Bernardo Atxagak, Harkaitz Canok, Anjel Lertxundik, Mikel Hernandez Abaituak, Arantxa Urretabizkaiak, Jose Luis Otamendik, Eider Rodriguezek, Aingeru Epaltzak eta beste batzuek idatzitako guztia alegia… Baina zer axola: euskaraz argitaratu zuten horiek guztiek, hizkuntza gutxitu batean alegia; ia ikusezinak dira, beraz. Arambururentzat eta Tusquets argitaletxearentzat, bederen.

Agian arazoa da, gainera, aipatutako guztiak Literatura egiten saiatu zirela gaiarekin, Literatura maiuskulekin, eta ez foilletoia, Aramburu bezala. Eta agian horregatik, orobat, ez zuten haien lanek Patriaren oihartzuna lortu.

Akaso heldu zaigu ordua, Gauzaren Inguruko Euskarazko Nobeloi Handia lortzeko bide estrategikoan, literatur anbizioak bezalako tontakeriak abandonatzeko, eta adituengana propio jotzeko, konkurtso-oposaketaren bitartez, edo, zuzenean, izendapen aulikoaren aldaeraren bat erabiliz; nik zer dakit, Jon Arretxe, Jasone Osoro, Alberto Ladron Arana edo Karmele Jaiorengana… Eta Eusko Jaurlaritzako edo Nafarroako Gobernuko Kultura sailek ez badute horretarako berehalako kreditu-lerro bat irekitzen, crowdfunding baterako deia zabal genezake, presazkoa baita kontua, eta best-sellerrak ez baitira gaurtik biharrera manufakturatzen…

patria camelias 2

Uxue Apaolaza: “(Euskal) Literaturaren alde (eta kontra)” liburuaren aurkezpenerako hitzak

[Testu hau Uxue Apaolaza idazleak irakurri zuen (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) nire saiakeraren aurkezpenean, Donostiako Elkar liburu dendan, 2016ko azaroaren 23an; bihotzez eskertzen diot blogean zintzilikatzeko baimena eman izana. Nota bene kritikak.armiarma.eus webguneko arduradunentzat: hau ez da kritika bat, aurkezpen testu bat baizik, beste genero batekoa beraz. Diot, ustekabean idatzia pikatu eta hemendik hilabete –edo urte– batzuetara bertatik ezabatu behar izan ez dezaten…].

Lehenengo eta behin, hemen egotea niretzat ohore bat dela esango dut, bertigo pixka bat ematen duen arren Ibanen mailako norbaiten liburu bat aurkezteak. Nola gertatu da hau? Kantu hura parafraseatuz, zer ari da ni bezalako neska bat, honelako leku batean?

Ibanek Volgako Batelariei eskaini die liburua. Hori bada pista bat. Ni berandu sartu nintzen taldean; ziur asko, blogaren gainbehera hasi zen garaian (zuek atera ondorioak). Eta hala ere, kazetari batek niri eman zidan gure artean hain preziatua zen titulua: taldeko floreroarena. Hainbeste lehiatu gara titulu hori lortzeko, ea idazletasunari nola eutsi ahalik eta gutxien idatzita, ezen batzuk ia agrafotasun publikora iritsi garen. Baina ni naiz taldeko floreroa, eta agian horregatik nago hemen, florero lanak egiten (euskal letretako bi idazle emankorrenen artean), eta horregatik beharbada ez da Volgalari gehiago etorri, oso konpetitiboak baikara gure artean. Eta beharbada, arrazoi beragatik idatzi du liburuko hitzaurrea ez volgalari beteranoetako batek, baizik eta bere burua Volgako batelarien fan klubeko zuzendari autoizendatu duen Mikel Ayerbek (bera bai, etorri da).

Txantxak alde batera utzita, liburua Volgako Batelariei eskaini izanak zentzua duela iruditzen zait, liburuaren tonua kontuan hartuta. Talde hark utzi duen lagun taldearen email kateetan euskal literaturaz (eta abarrez) hitz egiten den girotik baduelako liburu honek (inoiz ezagutzera emango ez diren email segidak, espero dut, gu guztion segurtasun fisikoa arriskuan bailegoke bestela). Irakurlea zirikatzen duen arren, lagun baten konplizitatez egiten du: kode batzuk konpartitzen dituen irakurle bati hitz egiten dio, beraz, ez da familia osoarentzat liburu bat. Irakurria den irakurleari ari zaio Zaldua, irakurle, ez dakit hitza elitista den, kontentagaitza hobe, irakurtzeak kontentagaitz egin duen irakurleari.

Eta, noski, horrekin oso lotuta dago egiten duen umorearen aldeko apustu garbia, umore mota baten aldekoa. Ez algararena. Aipatutako konplizitate hori oinarri, irribarre egiteko umorea da, baina ez da umore alaia, edo ez beti. Maite dituen gauzen komikotasuna agerian uzteko trebetasuna du Ibanek, dogmari ihes eginez bezala; ziurtasunak, normaltasun sentsazioa apurtzekoa. Ibanek zerbait egiten baldin badaki, bere buruaz barre egiten da, eta euskal literatura bere parte da dudarik gabe. Barre egiten dakiela esatea baino egokiagoa da beharbada, bere adimenak eta sentikortasunak hartara kondenatzen dutela esatea. Bada liburu bat, Flaubertek bere maitaleari idatzitako gutunak biltzen dituena eta pasarte batean hau dio: “… nere ustez, bizitzan ironia da nagusi. Zergatik negar egin dudanetan, maiz, joan naiz ispiluaren aurrera, nire burua ikustera? Norberaren inguruan hegan egite hori izan daiteke bertute ororen iturria. Nortasunetik erauzten zaitu, hartan atxiki beharrean. Mugara eramandako komikotasuna, barre eginarazten ez duen komikotasuna…”. Ildo horretan doa hein batean Ibanena ere. Bere burutik, euskal literaturatik irteten da, eta umorez jantzita itzultzen digu.

Iban errealitatearen izendatzaile eta ordenatzaile bat da. Gehienetan fikzioaren bidez. Ikustea kostatzen zaiguna, batzuetan deserosoa zaigulako, ikusarazten digulako, izendatzen duelako. Juan Antonio Gonzalez Iglesiasek Un ángulo me basta liburuko poema batean, “Arte poética” izenekoan, dioena egiten du. Si no quieres quedarte a mirar la tormenta yo la miro por ti. Baina lehen aipatutako umorez, maite duen norbaiti hizketan ari balitz bezala, oso berea den zerbaiti buruz.

Begiratzaile hain argia izatea ez da zenbaitetan doan ateratzen. Idazle kamikaze xamarra dela esatera nindoan, baina ez da hori: Zaldua ez doa hiltzera. Zuzenagoa da beharbada errealitatea a porta gayola hartzen duela esatea. Bestalde, historialaria delako ere bai agian, gauzak ordenatzeko beharra dauka. Elkarrizketetan entzun/irakurri izan diot beretzat garrantzitsua irakurtzea dela, dena idatzita dagoela eta, beretzat, idaztea ez dela irakurtzea bezain garrantzitsua (nahiz liburutegitik etxeratu eta tekleatzen jartzen den, berak dioenez, inbidiaz ziur asko). Normalean Ibanek gezurrak idazten dituenean ere egia esaten badu ere, baieztapen hori ez diot sinesten. Ibanek bizitzaren/munduaren desordena, logika falta, koherentzia falta, bidegabekeriak… izugarrizko inpotentziaz bizi dituela esango nuke, eta gure zorionerako, inpotentzia horri ihes egin beharrean, aldarrikatu egiten du, denok ikusteko/ulertzeko moduan ordenatu ondoren. Normalean fikzioaren bidez. Oraingo honetan saiakeratxoen bidez.

Gaur egunari idazten dio Ibanek, historialari on gisa, gaur egunak segituan kolpatzen baitu bera, eta berehala ematen digu inguratzen gaituenaren kronika: horren adibide dira euskal literaturari buruzko saiakeratxo hauek, ez baitira libururako idatziak, unean unean argitaratuak baizik, une horretan kolpatu duenari erantzuteko. Baina gauzen funtsa ikusteko azkartasun hori mantso eratutako jakituria baten ondorioa da, bat ere bat batekoa ez den aurretiko eskema interpretatibo batena. Bestela anekdota gisa pasa daitezkeen kontuei testuingurua eta zentzua ematen die Ibanek, eta horrela ematen die dagokien garrantzia. Beraz, egia izango da berak dioen eran dena idatzita dagoela, baina gaur eguna gaur bakarrik gertatuko da gaurko moduan, eta norbaitek izendatu behar du gaur egun hori dagokion ñabardura jarrita, kontraesanari dagozkion izen-abizenak emanda: horretarako behar ditugu Iban Zaldua bezalakoak.

Liburu honetan errepikatzen den Ibanen beste konstante bat laburtasunaren aldeko apustua da. Horretan bere ipuinen oso antzekoak dira liburu honetan bildutako saiakeratxoak, erritmoaren aldetik, ekonomiaren aldetik, bizitasunaren aldetik. Laburtasun horrek irakurle gisa akats bat egitera eraman gaitzake: dena kolpetik irakurtzearena. Egia esan, liburua nahigabe irentsi baitezakegu. Erritmoak harrapatu egiten zaitu eta, Ibanen ironiarekin bat egiten baduzu, liburuan geratzeko gogoak harrapatzen zaitu eta nahi gabe pasatzen dituzu orrialdeak. Baina irakurketa pausatuago bat egokiagoa dela iruditzen zait, Ibanen laburtasuna orriak alperrik ez betetzearekin lotuta baitago, eta ñabardura asko gal daitezke denak kolpetik irakurrita.

Bukatzeko, liburuez aritzeko gehiegi erabiltzen dela iruditzen zaidan hitz bat erabiltzeko tentazioa dut. Ausarta. Unibertsitatean ikasle nintzela izan nuen nik Iban Zalduaren berri bai irakasletzat, nire irakaslea zelako, bai idazletzat: taula gainean ikusi nuen lehen aldian, Gerardo Markuletarekin ari zen “Poesiaren alde, poesiaren kontra” emanaldian. Polemizatzen ezagutu nuen, beraz, bere klaseak ere eztabaida konstante bat zirenez. Aierbek hitzaurrean Rafael Reig aipatzen du liburuaren harira, eta niri, gogora etortzen zaidana Chestertonen (liburuan aipatzen da idazle hori) eta Bernard Shawren arteko eztabaida bat da, liburu batean jaso zena. Nik gazteleraz irakurri nuen: ¿Estamos de acuerdo? izena du eta oso dibertigarria da. Bi idazleek kontzesiorik gabe eztabaidatzen dute, elkar zirikatuz, gauzei dagozkien izenak jarrita. Eta Ibanek izen-abizenak jartzen ditu bere liburuetan. Horregatik izan dut “ausarta” adjektiboa erabiltzeko tentazioa, gurean zaila delako aipatu dudan Ibanen eta Markuletaren emanaldian edo Chestertonen eta Shawren liburuan sumatzen zen giroa aurkitzea: eztabaida umoretsua, baina zorrotza… Niri gustatuko litzaidake Ibanen saiakeren erantzunak irakurtzea, bertan aipatutakoek (aurkezpenera gonbidatuta egon behar lukete) edo beste edonork maila bereko erantzun ironiko, zorrotz eta burutsuak ematea. Horretarako gai bagina, ez nuke “ausarta” adjektiboa erabili beharko, estimulatzailea, gogo-pizgarria, dibertigarria… erabiliko nituzke. Eta liburua hala dela iruditzen zait: argigarria, zirikatzailea, gogo-pizgarria, adimentsua eta dibertigarria.

Ni desiatzen nago volgalari ohien email-katean gaurkoaren kronika nola egiten digun irakurtzeko. Beharbada, zuek ere irakurriko duzue hurrengo libururen batean.

Inline image 1

Saio literarioen (eta, batez ere, saiotxo literarioen bildumen) kontrako manifestua

[Testu hau (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) liburuaren Donostiako aurkezpenean irakurri nuen, 2016ko azaroaren 23an].

Saio literarioak mesfidantzaz hartzeko moduko liburuak dira, gutxienez. Are gehiago saio horiek manifestu, dekalogo eta testutxo askotarikoen bilduma badira. Nik uste dut irakurle potentzialak gaztigatuta egon behar duela mota honetako liburuen salmenta-kanpainen aurrean, eta horregatik ausartuko naiz, apalki, horren inguruko ohar hauek zerrendatzera.

1.- Lehenik eta behin, nork irakurtzen ditu saio literarioak? Izan gaitezen errealistak: ia inork ez. Hiztun ugari dituzten hizkuntzetan literaturari buruzko literatura oso minoritarioa da; ba euskaraz areago. Nik abisatu diet argitaletxekoei, badaezpada, baina ikusten duzue: ez didate kasurik egin, eta damutuko zaie.

2.- Izan ere, mota honetako lanak autoerreferentzialegiak dira, kasik onanistak. Bueltaka eta bueltaka ari dira berez azalpen gehiegirik beharko ez lukeen zerbaiten inguruan, fikzio idatzien ekoizpenaren inguruan. Fikzio horiek ugariak bezain onak izango balira sikiera…! Baina irakurle elebidunak euskal literaturari dion atxikimendua (eskasa) kontuan hartuta, agian gure indarrak fikzio horien sorkuntzan kontzentratu beharko genuke, eta ez fikzio horien inguruko hausnarketan…

3.- Liburu mota horren portzentaje handi(egi) bat aldez aurretik han-hemenka argitaratutako testu birziklatuz osatuta dago. Eta, ondorioz, liburu berri batek bete beharko lukeen lehenengo baldintzari uko egiten dio hasieratik, berritasunari berari hain zuzen ere.

4.- Izan ere, halako zenbat bilduma, izan ala ez literaturaren ingurukoak, ez ote dira egilearen ahalegin hutsak merkatuan bere presentzia nabarmentzeko, (literaturgintzan) lan egiten ari ez delarik hain zuzen ere? Begiratu, gaurko aurkezpeneko egilearen kasuan, zein datatan argitaratu ziren Obabatiko tranbia eta Animalia disekatuak, beraren aurreko saiotxoen bildumak, alegia: orri zuriaren sindromeari ihes egiteko ahalegin patetikoak baino ez balira?

5.- Liburu mota horrek anakronismoan erortzeko duen arriskua biziki handia da, gainera. Azken finean, jatorrizko artikuluetako asko testuinguru, zirkunstantzia, irakurketa eta bulkada oso berezien mende idatzi eta argitaratu ziren, denborarekin lausotu edo indarra galdu dutenak. Funtzionatuko al dute orain eta hemen? Irakurlea lerroen artean leitzera behartzea ez da sekula ideia ona izan.

6.- Eta, edonola ere, zertarako liburu formatuan ipini jadanik (neurri handi batean) sarean zintzilikatuta dagoena?

         6.1.- Zer lortu nahi dugu: irakurlea kaxatik pasaraztea, sarean debalde dagoen zerbaitegatik, ala?

         6.2.- Eta, okerrago dena, planetaren zauri ekologikoa areagotu, lehen bit soil eta kaltegabeak zirenak liburu eta, ondorioz, paper, eta ondorioz, egur-ore eta, ondorioz, baso soildu bihurtuta…

7.-Azkenik, baino ez garrantzi gutxiagokoa: baldin eta testutxo horien (edo, behintzat, horietako batzuen) helburua kritikoa bazen, eta kritikatua (pertsona, animalia edo gauza) mintzeko arriskua bazegoen, zertarako berritu zauria, kontuan hartuta (gogoan izan gorago esan dena balizko anakronismoari buruz) osoki edo partzialki ahaztuta eduki ditzakeela kritika horiek? Ez al da alferrikako sufrimendua eragitea, armak etab. isildu diren garai itxaropentsu hauetan?

 

*************************

Dena dela, ondo pentsatuta, eta aurreko zazpi eragozpen horietatik abiatuta, eragozpenei eragozpenak jar dakizkiekeela bururatzen zait orain, eta aldeko zentzu batean irakur daitekeela saioen bildumen aurkako manifestu hori:

a.- Lehenengo puntuko erregelari jarraiki (“minoritarioa denez, are gehiago euskaraz, zertarako argitaratu?”), egiazki, ez litzateke ia ezer argitaratu behar euskaraz, salbu eta agian Haur eta Gazte Literatura (edo helduentzako literaturaz mozorrotutako Haur eta Gazte Literatura, genero gero eta ugariagoa bide batez esanda), hori baita ondo samar saltzen den bakarra. Benetako literaturatzat har genezakeen ia guztia desagerraraziko lukeen neurri erradikala, zinez. Beraz, zergatik ez argitaratu, ia edozein euskal liburuk bezainbesteko zabalkuntza (urria) izango badu?

 b.- Ados, ariketa masturbatorioa izan daiteke. Baina ez al da gure hezkuntza oro har jesuitikoaren ondorio onanismoaren aurkako aurreiritzia? Izan ere, Durangoko azoka, salduenen zerrendak, Sautrela edo Sarrionandiaren argazki ustelgabearen antzera, euskal literaturarekiko sinesmena mantentzeko beste simulakro bat besterik ez dira literaturaren inguruko saioak, eta badakigu simulakroak oso beharrekoak direla;  Nietzschek zioen bezala, “artea daukagu egiak hil ez gaitzan”. Eta euskal literaturaren inguruko literatura egiten dugu euskal literaturaren existentzian sinesten jarrai dezagun.

c.- Nola ausartu naiz birziklatzearen kontra hitz egitera, non eta Gipuzkoako lurraldean? Literatura ekosistema bat da, orobat, eta, ondorioz, ekonomia zirkularraren printzipioak onartu beharko genituzke harentzat ere. Literaturaren aldarri nagusia da, alde horretatik, berrirakurketa. Roland Barthesek, ez alferrik, berrirakurketa goratzen zuen, gure gizartearen ohitura ideologiko eta komertzialen aurkako operaziotzat hartzen zuen neurrian: testuak “irenstera” eta, berehala, zakarrera botatzera bultzatzen gaituzten ohituren aurkakotzat hain justu ere.

 d.- Izan ere, osasuntsua al da, idazle gisa, etengabe produzitzen aritzea, eta urtero liburu berri bat (edo gehiago) argitaratzea? Zertara garamatza ultraproduktibismo horrek guztiak, hutsaltasun kapitalistara ez bada (kasurik onenean), edo ideia originalen amaierara eta nahi gabeko errepikapenera (okerrenean)? Errepikapena, egitekotan, izan dadila guztiz kontzientea. Eta zer hobeto presio horietaz atseden kritikoa hartzeko, antzinako lanen bilduma osatzea baino?

 e.- Anakronismoa ez da horren bekatu larria, literatura bezalako arte berez anakroniko batean. Gainera, bilketak testuak eguneratzeko aukera ematen du, edo bere testuinguruan kokatzeko gutxienez. Eta hori, azken finean, bada anakronismoaren aurkako antidoto nahikoa eraginkorra.

 f.- Seigarren puntuan ere arrazoia nuen: mota horretako bilduma batean irakurriko diren testuetara irismen erraza dago internetetik.

         f.1.- Ez dezagun ahaztu, ordea, zanga digitala uste izaten duguna baino sakonagoa dela, baita gurea bezalako ekonomia turbokapitalista batean ere.

         f.2.- Ingurumenari egindako zauriez ari garela: Sareak globalki eragindako argindar gastua debalde ateratzen al zaio Naturari? Liburu analogikoak (erlikia horiek!) argitaratzea baino (ekologikoki) merkeago? Ziur?

         f.3.- Gainera, gure zibilizazio dontsua desagertzen denean (gerra nuklear batek edo apokalipsi zonbi batek suntsitua) bizirauteko aukera gehiago izango du liburu bat bezalako objektu material ziztrin batek, eterrezko hodeietan metatutako bit horiek guztiek baino…

 g.- Zauria berritzearen alferrikakotasuna? Optimistegia izan naiz eragozpen hori paratzean: idazle batek ez du sekula ezer ahazten (laudorioak izan ezik, noski). Kaltea eginda dago jada. Eta, gauzak horrela, zer demontre, hobe aurretik joatea, azpildurarik gabe, ezta?

 

[Eta honekin nahikoa dela uste dut. Izan ere, honezkero badaukat hemendik bost edo hamar urtera, alferkeria literarioko nire hurrengo aldian, zalantzarik gabe argitaratuko dudan nire hurrengo saiotxoen bildumarako lehenengo atala…].

 

aazala

Hitzaurreak ontsa izkiriatzeko bidea

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Galde aldizkariaren 10. alean argitaratu zen].

Besteen liburuen hitzaurreak edo sarrerak idaztea, alferrikakoa suerta daitekeen edozein ekintza bezala, ez da artegintza erraza: hori aspaldi frogatu zuen Stanislaw Lem idazle poloniarrak, genero zalantzagarri horri liburu oso bat dedikatu zionak, Izari imajinario bat (1973; gaztelaniaz, Un valor imaginario), existitzen ez diren liburuen hainbat hitzaurre biltzen zituenak. Azken aldi honetan irakurri izan ditudan –zoritxarrez– benetako adibide tamalgarri batzuk gogoan –ez soilik euskal literatura alorrekoak–, eta Lem handiaren lezioak honezkero ahaztuta egon daitezkeen beldur, komenigarria iruditu zait gida labur hau idaztea, guztion erakusgarri.

1.- Irakurri, ahal dela erabakia hartu baino lehenago, hitzaurrea egitera zoazen lana. Aholku honek, egia esan, berdin balio du hitzaurrearen aldagai efimerotzat har daitezkeen liburu-aurkezpenetarako, eta beste modu honetan formula daiteke, orobat: sekula ez onartu konpromiso soilaz –eta liburuan topo egingo duzunaz fidakor– hitzaurrea idazteko enkargurik, are zure amak edo aitonak, euskal idazle jator bezala horrenbeste maite dituzun horiek, egileak diren eta behin eta berriro erregutzen dizuten arren. Eskatu iezazkiozu eskatzaileari egun batzuk, aste batzuk eskuizkribua irakurtzeko. Eta ondoren erabaki, nazio independente bat bazina legez, baiezkoarekin edo ezezkoarekin: zure esku dago. Gogoan hartu zure izen-abizenak betiko geratuko direla liburu horrekin kateztatuta, Euskal Herriko biblioteka urrunen bateko arasa batean gutxienez.

2.- Hala eta guztiz ere hitzaurrea idaztera behartuta bazaude –erabaki batzuk saihestezinak baitira: hots, ez dira erabaki– eta liburua txarra baldin bada, saia zaitez hitzaurrea ona, are oso ona izan dadin. Liburu on batentzako idatziko zenituzkeenak baino hitzaurre hobeak idatzi behar dira liburu txarrentzako: liburu onei, definizioz, ez litzaieke itzalik egin behar, zeren eta, kasu horretan, hitzaurreak bere jatorrizko funtzioa betetzeari utziko bailioke, hots, liburuaren jaurtitze-pista izateari. Liburu kaxkarrekin, ordea, alderantziz joka daiteke inolako damurik gabe: liburuarentzat ezinezkoa denez –modu positibo batean, alegia–, hitzaurrea, bederen, gogoangarria izan dadila.

3.- Ez ezazu spoilerrik egin, batez ere narratiba liburuentzako hitzaurreez ari bagara. Jakina da literatura ezustekoa baino askoz ere gehiago dela, eta inportanteagoa dela kontatzen zaigun modua, kontatzen zaiguna baino. Hala ere, itsusia da zugana miresmenez hurbildu den egile ziurrenik gazteago horrek kanporatu nahi duen guzti-guztia hitzaurrean laburtuta baina nahiko xehe aurreratzea: badakigu, nik zer dakit, zu errelato mingarriki autobiografikoen idazletzan zarela aitzindari, baina ez zara halakorik egin duen lehena, ezta azkenekoa ere, eta beste batzuek ere eskubidea daukate barruan daramaten horren isurketa nahi duten eran dosifikatzeko, eta irakurlea epatatzeko. Hitzaurreak –honetan izpiritua konpartitzen du kontrazaleko testutxo publizitarioarekin, eta zinema trailerrarekin– liburuaren irakurketa desiragarri egin beharko luke, ez alferrikako.

3.1.- (Aurreko aholkua, azpimarratu bezala, nobela, ipuin liburu eta are antzerki lanetarako edo entseguetarako izango litzateke, bereziki. Nago poesia liburuetarako hitzaurreetan, ordea, kontrakoa egiten saiatu beharko zenukeela: ahalik eta spoiler handiena gauzatzea litzateke, kasu horretan, erronka. Ziur nago irakurleak, guztietan ez bada gehien-gehienetan, ahalegina eskertuko dizula).

4.- Aurreko puntuan aldarrikatutakoak (spoilerrik ez egiten saiatzearenak) ez du esan nahi zure hitzaurrean edozertaz hitz egin dezakezunik: diozunak zer ikusiren bat izan behar du ondoren doan liburuarekin. Ez ezazu hitzaurrea probestu, testu nagusia ahaztuta, zure edozein mikrosaio / ipuin / poema / prosapoetiko edo dena delakoa bertan landatzeko. Salbu eta, jakina, liburua kaxkarra baldin bada: aitzinsolasak loturarik ez izatea literatur lanarekin bekatu larria litzateke hura ona edo –gutxienez– onargarria balitz, baina kasik derrigorrezko bihurtzen da liburua txarra bada, 2. puntuan defendatutakoari jarraiki.

5.- Hitzaurrearen gaia ondoren doan lana da, ez zu, hitzaurrearen balizko egile hori: saia zaitez zutaz ez hitz egiten, ez gehiegi behintzat. Hau da, argi dago hitzaurrea egiteko ardura zure kargu hartu baduzu, zure ikuspegi partikularrak agertu behar duela, nola edo hala, zure irakurketa propioak alegia. Baina, hortik landa, ikusezina izan beharko zenuke: ipuingile –demagun– pomeraniarren antologia horren atarian literatura eta lurralde pomeraniarrarekin izan duzun urte luze edo laburretan zeharreko zure harremana ez zaigu sobera inporta, are gutxiago egileen inguruko informaziorik ematen badiguzu apenas; badakigu Wikipedia hor dagoela, baina hitzaurreak, jaurtitze-pista izateaz gain, horretarako ere balio dezake, hain justu ere: ordenagailura altxatu gabe edo sakelakoa piztu gabe –edo e-liburuan leiho berri bat ireki gabe– behar dugun informazio eta testuinguru horretaz bizkor eta eroso jabe gaitezen.

6.- Itzultzaileak ez zarete, derrigorrez, itzuli duzuen obraren hitzaurregilerik egokienak. Badakigu urteak, hilabeteak eta are asteak egon ahal izan zarela testuarekin harremanetan, maitasun eta gorrotozko borroka amaigabean, euskara etengabe aberasten, eta, horretaz gain, inpresioa daukadala, autoestimu mailari dagokionean, zure kolektiboa –euskarazko itzultzaileena, behintzat– bertsolarienera arriskutsuki hurbiltzen ari dela. Argi gera bedi, sarritan defendatu izan dudan bezala, itzulpenak izan direla azken hogei edo hogeita bost urte hauetan euskal literaturari gertatu ahal izan zaion gauzarik onenetako bat, onena ez bada. Baina egia da, halaber, itzultzaile on bat ez dela, nahitaez, aitzinsolasgile ona, Literatura Unibertsaleko bilduma bestalde eredugarriak behin baino gehiagotan frogatu duen bezala.

6.1.- (Alde horretatik, Literatura Unibertsalekoak baino, ni gehiago konbentzitzen nau Klasikoak bildumaren hautuak, hitzaurrearen idazketa adituen esku uzten zuena, emaitza –kasu gehienetan– interesgarri baino garaiagoekin. Nahiz eta onartu behar den, bestalde, kanpoko edo erdal idazleengana jotzeko jaidura gehiegizkoa zela eta, ondorioz, hitzaurre horiek euskarara itzuli behar izan zirela, kasu gehientsuenetan, guztietan izan ez bazen –zorionez, hitzaurre horien itzultzaileek ez zuten sentitu hitzaurreen hitzaurreak idazteko bulkadarik, oso eskertzekoa izan zena…–).

7.- Eta gogora ezazu beti daukazula eskura hitz-oste edo gibelsolasaren baliabidea, ez dena horren inposatzailea eta, hitzaurrea baino are alferrikakoagoa den heinean –eta, ondorioz, artistikoagoa berez–, zure maisutasuna erakusteko abagune hobeak emango dizkizuna: zuk zeuk eskaini diezaiokezu posibilitate hori egileari edo editoreari. Egia da zure egoa zaurituxeago gera daitekeela, hitzaurreak baino are gutxiago irakurtzen direlako, betidanik, epilogoak. Baina horrek ere askatasun gehiago eman diezazuke testua osatzeko orduan: spoilerrak, adibidez, zilegiago izan daitezke hemen –zeure buruaz hitz egitea ez, ordea–. Hitz-osteak, nolabait, naturalagoak dira hitzaurreak baino, liburuaren irakurketaren inguruko elkarrizketaren edo eztabaidaren abiapuntu suerta daitezkeen neurrian.

Izan ere, nik neuk, neurri profilaktiko gisa, hitzaurreak liburua amaitu ondoren irakurtzen ditut ia beti. Baina hori –irakurleek hitzaurreak ontsa irakurtzeko bideen inguruko hausnarketa– beste manifestu edo panfleto baterako utziko dugu…

Hamaika arrazoi Philip K. Dick (euskaraz) irakurtzeko

[Lehengo ostiralean Philip K. Dicken Ordaina bilduma  (Meettok, 2015) aurkeztu genuen Donostiako Elkar aretoan. Zientzia fikzioaren maisuaren ipuinen aukeraketa eta itzulpena Aritz Gorrotxategik egin du, eta niri liburuaren hitzaurrea egiteko ohorea egokitu zitzaidan (nire irakurle karreraren gailurretako bat, ironiarik gabe diot, Dicken aspaldiko zalea naizenez gero). Hitzaurrean esandakoak errepikatu nahi ez nituenez, hona hemen aurkezpenean leitu nuen testua, Dick irakurtzeko arrazoien ingurukoa].

Hamaika arrazoi Philip K. Dick (euskaraz) irakurtzeko

1.- Zientzia fikzioa gustatzen zaizulako. Philip K. Dick (Chicago 1928-Santa Ana 1982) genero horretako egile nagusienetako bat da, nagusia ez bada, gaur egun. Bere karrera apenas hiru hamarralditan zehar garatu bazen ere, eta nahiko aspaldi, bere obrarekiko kultua –bizirik zegoela nahiko handia zena jada–, hazi besterik ez da egin orduz geroztik: cyberpunka bezalako azpiadarren sorburua da, eta literatura fantastikoaren alor horren gailurrean kokatuta dago –garai batean Isaac Asimov, Arthur C. Clarke edo Ray Bradbury zeuden lekuan hain zuzen ere–.

2.- Zientzia fikzioaren zalea bazara eta euskaraz irakurtzeko ohitura baduzu are gehiago eskertuko duzu aukera hau. Zeren eta, egia bada ere faltsua dela mitoa –euskaraz zientzia fikziorik idazten ez dela alegia, hainbeste ezen norbaitek zientzia fikziozko liburu bat argitaratzen duen orotan pionerotzat hartu ohi duela bere burua, edo hala hartzen dutela komunikabideek–, onartu behar da orobat asko-asko ez dela idazten, ezta itzultzen ere. Larriagoa iruditzen zaidana, jatorrizko produkzioan maisulan bat sortzea oso zaila delako –gurea bezalako literatura txiki batean, mirari bat, eta hau edozein generori buruz esan dezakegu, ez bakarrik zientzia fikzioaz–, baina itzuli gabeko izenburuen kopurua hainbestekoa izanik lan gorenak ugari direlako. Hona, bada, aukera bakan eta gozo horietako bat.

3.- Baina demagun zientzia fikzioa gustatzen ez zaizula, edo zientzia fikzioa gustatzen ez zaizula uste duzula: kasu horretan ere hau zure liburua da. Zeren eta Dickek, generoaren konbentzioak eta topikoak bete-betean erabiltzen dituen arren –bidaiak denboran eta izarretan  zehar, alienigena zein errobotekiko harreman gatazkatsuak, espazioaren koloniakuntza, apokalipsiak eta postapokalipsiak…–, modu berezian egiten du, zentzu oso filosofiko eta hausnartzaile batekin: goi literaturarako ohikoa den maila iristen du maiz, hondakin-materialak diruditenetatik abiatua baina.

4.- Edonola ere, bada ordua, halakorik izatekotan, zientzia fikziozko literaturarekiko dauzkazun aurreiritziak alboratzen hasteko. Philip K. Dick aukera ona izan daiteke bide horri ekiteko.

5.- Are gehiago bere lanetan oinarritutako filmak ikusi ez badituzu, ze ziurrenik badakizu –eta ez badakizu, berehala esango dizut– Dicken literatura, eta batik bat Dicken ipuinak, behin eta berriro harrapakatu izan dituela Hollywoodek, Blade Runner estreinatu zen unetik: egungo zientzia fikzio zinematografikoaren iturburu aitortu –eta aitortu gabe– nagusia da Dick. Eta, horren froga-harri, bilduma honetan bertan pantailara eraman diren sei ipuin daude –horietako bat bi aldiz eta guzti–. Film horiek ikusi ez badituzu, beraz, zorteko zara, birjin iritsiko zarelako ipuin horiek gordetzen dituzten ezuste eta sekretuetara.

6.- Baina are ipuinotan oinarritutako pelikulak ikusita badituzu, merezi du, eta ez gutxi, jatorrizko testuak irakurtzea. Ez soilik “liburua gehiago gustatu zitzaidan” adagioa hertsiki betetzen delako kasu honetan ere, baizik eta, onar dezagun, egin diren egokitzapen zinematografiko gehienak ez direlako –suabe esatearren– zazpigarren artearen gailurrera iritsiko. Eta ez diot hau, batzuek salatu bezala, gidoietan injektatutako abenturazko eszenen esteroideengatik: Dicken ipuinek eta nobelek akziozko osagarri dezente izaten dute bere horretan –filmetan joera hori areago azpimarratzen den arren, zer esanik ez–. Ez: arazoa da egokitzapenetan galdu egiten dela, maiz, Dicken hausnarketaren muina, hots, batetik, inguratzen gaituen errealitateari buruzko zalantza edo kezka, eta, bestetik, gizatasunaren mugei buruzkoa –pertsona egiten gaituen hori alegia–. Izan ere, filmen amaiera hollywoodtarrek traizio egiten diete, ez gutxitan, ipuinenei, eta ez bakarrik kontatzen zaizkigun amaierak desberdinak direlako, baizik eta, batzuetan, egilearen beraren oinarrizko asmoari huts egiten diotelako.

7.- Baina demagun tematzen zarela zure aurreiritzietan, eta literatura errealista eta garaikidea ez beste duzula gustuko: kasu horretan ere Dick irakurri behar duzu nahitaez. Ziurrenik ez dagoelako, gure kapitalismo globalizatzailean, garaikideagoa den literatur generorik etorkizunari buruz aritzen dena baino. Izan gaitezen –benetan– errealistak: nobela garaikide bat idazten dugun bakoitzean, are amorratuki garaikidea bada ere, argitaratu orduko zaharkituta utzi du Historiaren abiadurak. Zergatik uste duzu hainbeste film oinarritzen direla Dicken literaturan? Aztertu zituen hainbat arazo –errealitate deitzen dugunarekiko alienazioa, adimen artifizialarekin dugun harremana, inguratzen gaituen konspirazio eternala…– garaikideagoak direlako gaur idatzi ziren garaian baino.

8.- Imajina dezagun, ordea, narratiba historikoa duzula maiteago: ba Philip K. Dicken ipuinak eta nobelak aukera ederra izango dira zuretzat, etorkizuna bezainbeste islatzen dutelako gure iragana den egilearen orain hura: Gerra Hotzarena, sorgin ehizarena, berehalako arrisku nuklearrarena, masa-kontsumo gizarte eratu berriarena. Dicken ipuinek, etorkizunean kokatuta badaude ere, bizi izan zuen garaiaz hitz egiten digute, etorkizunaz bezainbeste.

9.- Artea edozein lekutan sor daitekeelako, are muntaia kate literario fordista batean ere. Dickek bizitzeko idazten zuen, zailtasun askorekin, eta, hasieran, lanbide ezberdinetan aritu bitartean, ipuinak sortzen joan zen, gero eta erritmo biziagoan –eta ez gutxitan, bizkorgarri kimikoen laguntzaz–, emaitza zientzia fikzioko aldizkari ezberdinei eskainiz; zorionez, merkatua nahikoa zabala zen 1950eko hamarraldiko Estatu Batuetan, aldizkari horietako batzuen maila literarioa –izan nadin eufemistikoa– oso arrunta zen arren. Hots, eskaria ez zen bereziki exijentea, produktuari zegokionean. Eta hori nabaritzen da ipuin batzuetan: Dick ez zen Txekhov bat, ezta gutxiago ere. Hala eta guztiz ere, aurkezten zuten azaleko zabartasunean, bere ipuinek, edo bere ipuinetako askok behintzat –eta bere nobelek– zer edo zer hori zeukaten, bataz bestekoaren gainetik ipintzen zutenak eta, batez ere, irakurlearengan klik berezi hori sortzeko gai bihurtzen zutenak. Horregatik jarraitzen dugu irakurtzen egun, azal koloretsuetako pulp aldizkari haietako ipuin gehienak karraskarien bazka bihurtu diren bitartean.

10.- Ipuingintza genero literario gorena dela pentsatzen duzun horietakoa bazara –eta nobela, iraultza burgesak inposatutako moda iragankorra, bere hegemonia gehiegitxo luzatzen ari dena–, hemen duzulako horren adibide nabarmen bat. Ez dut ukatuko Dick bere nobelengatik dela batez ere ezaguna, eta 1960ko hamarralditik haietan kontzentratu zela batik bat, diru gehiago ematen zutenez gero. Baina egia da, halaber, askotan tranpa egin zuela, eta nobela horietako batzuk –batzuetan nouvelle horietako batzuk– ipuinen hedapenak besterik ez zirela, edo ipuinetan probatutako ideien gainean oinarritzen zirela. Dicken gaien, estiloen, fokatzeen eta kezken panoramika osoa eta bizkorra eskuratzeko, ez dago bere ipuinetara jotzea bezala. Izan ere, esango nuke Philip K. Dicken literaturaren esentzia ipuinetan dagoela, horietan ez zuela zertan nobeletako luzamenduetan eta itzulinguruetan ibili, muinera jotzen zuela. Behar den bezala.

11.- Agian, irakurle, zoria eduki –ona edo txarra, ez dakit– eta Dicken ipuinen irakurketak errebelazioa eskura utz diezazukeelako, eta ez naiz ari hemen epifania literarioaz, Joyceren zentzuan, benetako iluminazioaz baizik. Jakina den bezala, bere azkeneko etapan sobera mistiko jarri zen Dick, eta Jaungoikoaren planaren jakitun zela ohartu, gure ustezko errealitatearen atzean ezkutatzen zena agerian ipini arte; besteak beste, Erromatar Inperioa ez zela erori ezagutarazi zitzaion, haren manupe krudelean jarraitzen genuela, nahiz eta guk bestela uste. Eta jakin zuen, halaber, bere obran, inspirazio zerutiarrez, benetako munduari buruzko pistak ematen joan zela hasieratik, ohartu gabe, izkiriatzen zituen istorioak bere imajinazioaren fruitu soil zirela pentsatzen baitzuen errebelazioa izan arte. Nik, egia esan, ez dut halako ezer sumatu, irudimenez beteriko literatura baten irakurketak uzten duen pozbideaz landa. Gutxi ez den zerbait, bide batez esanda. Baina agian zuk, irakurle, adi bazaude, jakintza arkano hori eskuratu ahal izango duzu ipuin hauek edo Philip K. Dicken beste edozein lan leituz.

Edonola ere, aurrera irakurketarekin: azken finean, credo quia absurdum. Indocti discant, et ament meminisse periti.

Alea jacta est.