Poesia eta poetak, gauza goren horiek

Aitor dut disfrutatzen ari naizela Louise Glück idazle estatubatuarrari emandago Nobel sariak Espainiako argitarapen sisteman eragindako zalapartatxoarekin.

Alde batetik, istorioaren beraren bilakaeragatik. Hasieran argitaletxe gaixo eta zapaldu baten kontakizun perfektua aurkeztu zitzaigun, Pre-Textos, independentea, txikia, egile ilun baten aldeko apustua egin zuena Europan beste inork baino lehenago eta areago, eta, oztopoak oztopo, salmenta barregarriei aurre eginez, apustu hura behin eta berriro berretsi zuena, poesiaren –barkatu, Poesiaren– alde noski. Eta, hara non, Nobelaren loteria egokitzen zaiolarik, eta Nemesi ezin egoki baten eskutik –Andrew Wylie mega-agente literarioa, zeinari huts egin gabe eransten baitzaio bere Txakala ezizen ezin esanguratsuagoa–, poza putzura: eskaintza onenaren bila, bere obra guztiarekin Pre-Textos abandonatzeko prest agertu da poeta –soilik agente maltzurraren azpikeriaren kontua zenik laster baztertu da–, eta ez hori bakarrik, Pre-Textosek jadanik argitaratuta zeuzkan liburuen aleak suntsitu beharko lituzke, argitaletxe berriak berrargitara ditzan. Andrés Trapiello inefablea –eta Pre-Textoseko autorea– buru, elkartasun uholdetxoa abiatu zen berehala sareetan, Goliathek zanpatutako Daviden alde.

Baina istorioak, askotan gertatzen den bezala, ifrentzua zeukan: kasu honetan, Pre-Textos argitaletxe “txiki” –independeenteen egonda ere, ez da preseski txikienetakoa– eta “gaixoaren” praktika ez bereziki eredugarriena: antza denez, Glücki egindako ordainketetan atzeratuta ibiltzen ziren, azkeneko liburuaren azalari buruz ez zuten egilea kontsultatu, eta, okerrena, liburuen gaineko eskubideak iraungita zeuden arren, horien aleak saltzen jarraitzen zuten –nik auziaren inguruko artikuluetan irakurri ez dudan laugarren jokabide negatibo bat ekarri nahiko nuke gogora, kontsumitzaile naizen aldetik: Pre-Textos argitaletxearen liburuen prezio txit altuena, are azken urteotan bataz beste nahikoa deskontrolatu den sektoreko salneurrien testuinguruan–. Azkenean, jakin denez, Visor argitaletxeak onartu du Andrew Wylieren agentziaren eskaintza, eta hura izango da Glücken obra gaztelaniaz (ber)argitaratuko duena: Pre-Textos bezain “txikia”, “independentea” eta “purua” den argitaletxe bat alegia –nik biei buruz entzun ditut, adibidez, literatur lehiaketei buruzko ustelkeria istorio polit askoak–. Goliath erraldoi-zanpatzaile bezala ez zait iruditzen “maila” ematen duenik, zer nahi duzue esatea…

Baina, bestetik, kontuak grazia egin dit, batez ere, berriz ere berresten duelako, besterik esaten duten ahotsen kontra, zein lurtarra den poesia, genero goren hori, zeinari buruz beti egongo baita, askotariko alibietan babestuta, defendatuko duenik ez dela literatura, hortik harago dagoela, horren gainetik alegia, eta ñi-ñi-ñi-ñi. Irakurri dudan azkenekoetariko bat Joan Margaritena izan zen, azkenaurreko Cervantes sariarena, ama hizkuntzaren aitzakia zela bide, eta poesia, musikarekin batera, “kontsolamendurako tresna bakarra” dela lasai asko adierazi ondoren –azpimarra nirea da–, hala erantzun ziona, kartsu, elkarrizketatzaile bati: “Poesia ez da literatura, joder. Musikatik gertuago dago, hiztegitik urrunago prosa baino. Badira poesiarako negargarriak izan diren bi pertsonaia. Eta hori Platonekin hasten da, poeta hiritik bota baitzuen. Adituak eta irakasleak dira. Eta ni berrogei urtez izan naiz irakasle, beraz, aldarrikatu dezaket. Poesia genero literario bat dela… baina zer demontre esaten didazu? Orduan zergatik ezin dut idatzi ama hizkuntzarik gabe? Poesiak, ados, katedral baten itxura izan dezake, arbotanteekin, gangekin, zerbait miragarria… Baina hori ez da garrantzitsuena, kripta da garrantzitsuena, eta kripta lurrean dagoen zulo arrunt bat da, eta hori ama hizkuntza da; kripta hori gabe ez dago katedralik, ez dago ezer”. Ez dakit Arestik zer esango zukeen halako adierazpen batzuen aurrean, baina imajinatu dezaket. Ni, beti bezala, zur eta lur geratzen naiz halakoak, poeten artean nahiko ohikoak direnak, irakurtzean edo entzutean.

Tira, ikusi dudanagatik, Glück ez da tankera horretako poeta, eta poztutzen naiz. Edozein idazlek bezala, badaki literaturaren unibertsoaren katebegi ahula dela –ekonomia kapitalista batean, merkatuarena–, eta testuinguru horretan aurrera egin nahi izan du, argitaletxeen praktika zalantzagarrien kontra, irabazi handiagoak eskuratzeko ahaleginean –hortik ere probetxua, ziurrenik ez bereziki handia, aterako duen agente marrazo baten laguntzaz–.

Edozein literatok bezala, hain zuzen ere. Izan ere, oraindik ez da ezagutu Literaturako Nobel Sariari uko egin dion poetarik, ezta?

(Honek guztiak argitaletxeen praktiken inguruko hausnarketa bat zirriborratzera eraman nau, dekalogo moduan antolatu dudana. Baina asteburu honetako Ortzadar gehigarriko nire zutaberako utziko dut, axola ez bazaizue).

Autoitzulpenaren aldeko panfletoa (…pero también un poco en contra)

1.a.- Autoitzulpenaren aldeko lehen argudioak Artearen mugen zabalkuntzarekin du zerikusia –eta zer sublimeagorik hori baino?–: autoitzulpenak bere sormen lanarekin jarraitzeko aukera ematen dio idazleari, egile sentitzen jarraitzeko, sekula ez itzulpen soil baizik eta bertsio den lan berriaren bitartez alegia. Autoitzultzaileak ez baitu itzultzen, zer esanik ez, egokitzapenak egiten baizik, are errotik aldatzen, noizean behin. Hots, birsortzen.

1.b.- Ese cuento de la creación es una tontería supina: por mucho que se adorne, la autotraducción, como la traducción, siempre será una labor dependiente, subalterna. Versionar un texto no deja de ser la variante literaria de marear la perdiz, y fomenta la pereza del autor. Escribe algo verdaderamente nuevo, gandul.

2.a.- Autoitzulpenak aukera eder bat eskaintzen dio idazleari: bere obra osatzeko, sakontzeko, are zuzentzeko ere, idazle ez-autoitzultzaile gaixoek, jatorrizkoaren esklabo horiek –eta beren itzultzaile zinezkoek– egin ezin dezaketen zerbait, oro har. Bertsioen arteko joan-etorri horretan, gainera, hala hizkuntza baten nola bestearen ezagutzan sakondu ahal du idazleak, maiz.

2.b.- ¿Y qué podría importarle eso al mundo? Lo que cuenta es la obra, no el dominio de los idiomas que vaya a adquirir el autor, o la satisfacción que pueda proporcionarle a éste completar o corregir sus escritos. Algo, por lo demás, sospechoso, ya que si había tanto para corregir, ¿acaso merecían ser traducidos a otra lengua?

3.a.- Idazleari bere aberkide erdaldunekin daukan zorra kitatzen laguntzen dio, obrarekiko irismena zabalduz. Ez dezagun ahaztu, euskal kasuan behintzat, biztanleriaren gehiengoa ez dela euskaraduna, eta are euskararen ezaguera aitortzen duten asko ez direla gai hizkuntza horretan argitaratutako literatur lan bat irakurtzeko.

3.b.- Pues que aprendan vascuence. La autotraducción, más fácil e inmediata que la traducción, desincentiva la euskaldunización y la alfabetización –de acuerdo, en porcentajes mínimos: ya sabemos que estamos hablando de literatura…–. Pero ¿qué ocurriría si todos los bertsolaris empezaran a traducir simultáneamente sus recitales? Estaríamos restando motivos para que toda esa gente se incorporara al seno de la Gran Cultura Vasca por la vía más auténtica, que es sin duda la del aprendizaje de la lengua vernácula…

4.a.- Autoitzulpenak euskal literaturaren jalgihadimunduratzean laguntzen du, behintzat espainiar eta frantziar esparruetan, gure literatura txikiaren hedapen-eremu naturalak direnak, eta Munduko Letren Errepublikara jauzia emateko geraleku –kasik– saihestezinak, beste herrialde eta hizkuntzetako argitaletxeak, ageriko arrazoiengatik, nekez jabetuko baitira euskal idazle baten obraren interesaz soilik euskaraz badago…

4.b.- Puede ser. Pero el euskera queda, no pocas veces, oculto durante el proceso, porque las obras autotraducidas pasan por ser parte de la literatura hispánica o francófona, y no de la vasca precisamente…

5.a.- Kontuan hartu behar da oraindik zaila dela aurkitzea euskaratik zenbait hizkuntzatarako itzultzailerik: gaztelaniak eta frantsesak, zubi-hizkuntza gisa, rol bat jokatzen jarraituko dute euskaratik zuzenean itzuli ezin daitezkeen hizkuntzen kasuan. Eta zer berme hoberik, halako kasuetan, idazleak berak ondutako bertsioa baino?

5.b.- Pero, ¿cómo podrá estar seguro el –muy– hipotético lector exótico de esa obra aún más exótica de la autenticidad del/de la novela/libro de cuentos/poemario/ensayo/pieza teatral que tiene en sus manos –táchese lo que no proceda–? Y, en todo caso, ¿no estaremos desanimando por esa vía a los posibles candidatos a convertirse, en un futuro más o menos lejano, en traductores del euskera a esas lenguas?

6.a.- Autoitzulpena oin-oharrak aurrezteko modu eraginkor bat da. Berezitasun kultural-politiko-sozial-geografiko-pintoresko-gastronomikoek –etab.– beti planteatzen dute erronka itzultzeko orduan, eta irakurle indigenak jasan dezakeen elipsien dosia ez da agian osasungarri irakurle atzerritarraren digestio literariorako. Autoitzultzaileak, itzultzaile arruntak ez bezala, arazo hori literarioki saihestu dezake perifrasi egokien erabileraren bitartez, edo are esaldi eta paragrafo osoak txertatuz testuan, obraren eraberritzeari –birsortzeari– ekarpen ederra egin diezaioketenak.

6.b.- Nada, una vez más, que no pueda solucionar una estrecha colaboración entre escritor y traductor. Además, ¿alguien tiene algo contra las notas a pie de página? ¿No fue David Foster Wallace quien dijo que “son casi como tener una segunda voz en tu cabeza”? ¿Eh? Existe un arte de las notas a pie de página, tanto en el campo de la traducción como fuera de él, y sería una lástima que la autotraducción contribuyera a su retroceso.

6.c.- De hecho, y tirando de la idea del subpunto anterior, ¿tan distinto es lo que hace el escritor que se autotraduce, y aquel que, aun dejando en manos ajenas la traducción a una lengua que domina, interviene continuamente, mediante las correcciones, en la obra vertida al castellano –o al francés–? Desde ese punto de vista autotraducción está muy, pero que muy sobrevalorada

6.d.- Item más: ¿cómo deberíamos calificar las traducciones firmadas por un cónyuge o un familiar cercano del escritor o la escritora –una subvariedad también presente en el universo literario vasco–? ¿Están más cerca de la autotraducción, o de la traducción a secas? ¿Eh?

7.a.- Autoitzulpena, azkenik, eta ez garrantzi gutxiagoz, merkeagoa da argitaletxeentzat, egiletasun eskubideak ordaintzera mugatzen baitira, gehienetan… itzulpen gastuak, xirmi-xarma, desagerraraziz bidean. Horrek erraztu du, ez gutxitan, mundu hispanikoaren kasuan behintzat, euskal liburuak Madrileko edo Bartzelonako etxeetan argitaratu ahal izatea, hots, benetako zabalkuntza edukitzeko aukera minimoa daukaten bakarretan, ondo baitakigu –lanik eta borondaterik onena ipinita ere– euskal argitaletxeetako erdarazko adarretan kaleraturikoen irismena dezente txikiagoa dela, oro har.

7.b.- Y ya que hablamos de dineros… ¿no habría que tener más en cuenta el perjuicio económico que ello causa al posible traductor de esa obra, y que no sería tal si no se autotradujera? En un oficio con tantos altibajos y tan precarizado como el de la traducción, toda ampliación de la demanda agregada, por pequeña que sea, es bienvenida…

7.c.- Ba aritu daitezela beste zerbait baliagarriagoan, itzultzaileak! Azken finean, hain inportantea al da euskal literaturaren nazioarteko zabalkuntza? Idazleentzat, egoaren munstro horientzat, akaso, ez dugu ukatuko. Baina Euskal Herriarentzat agian erabilgarriagoa litzateke mota guztietako literatura unibertsala euskaratzen jarraitzea. Ez dezagun ahaztu, normalean, euskaratik gaztelaniara edo frantsesera itzultzen dutenak euskaldunak izan ohi direla, hau da, ez euskara ikasi duten Ebro azpiko espainolak edo Aturritik gorako frantsesak –beste hizkuntzen kasuan ohikoagoa izaten den bezala–: idazle autoitzultzailearen egoera berdintsuan dagoen jendea, azken batean. Eta jatorrizko lanak gaztelaniara edo frantsesera itzultzen xahutzen duten energia, neurri batean, euskararako balizko itzulpenen kaltean dela. Ala ez du gure kulturak gehiago behar atzerriko liburuen inportazioa, munduak euskal liburuen esportazioa baino…?

[Nota bene: panfleto honetako gaztelaniazko pasarteak, jatorrian, euskaraz idatzi ziren, eta euskarazkoak gaztelaniaz. Ondoren, egileak berak autoitzuli zituen, zer esanik ez].

ispiluak

 

[Testu honen lehen bertsioa Autoitzulpena eremu diglosikoetan jardunaldian aurkeztu zen, Itxaro Bordak, Miren Agur Meabek eta hirurok izan genuen mahainguruan, Gasteizko Letren Fakultatean, 2017ko abenduaren 14an]

Faktoria saiorako playlist-a

Kurtso honetan, hamabostero, ostiraletan, Euskadi Irratiko Faktoria saioan tartetxo bat izan dut, goizeko hamarrak jo baino pixka bat lehenago, niri garrantzitsuak iruditu zaizkidan asteko bi albiste musikaren bitartez komentatzeko. Opinologia pixka bat egiteko, alegia. Ez dut uste nire iritziak bereziki originalak edo esanguratsuak direnik, baina aitor dut horiei bi kanta lotzeko aukerak kitzikatu ninduela, eta baietza ematera eraman ninduela, azkenean, proposamena egin zidatenean.

Esan bezala, ez dakit nire iritziek balio handia duten, baina (pentsatzen nuen) behintzat erantsiko diedan musika ona izango da, lasaiago uzten ninduen zerbait. Nire buruari ipini nizkion baldintza bakarrak, musika aukeratzeko orduan, hauek izan ziren: nire gustukoa izatea, eta nire diskotekan egotea.

Hauxe da, ikasturte osoko jarduera aurrera eraman ondoren, atera den behin betiko zerrenda. Ohi bezala, 1980ko hamarraldia nagusitu da, nabarmen (ia kanta guztien %35 hamarraldi horretatik datoz); horiei 1970eko hamarraldiko amaierakoak gehituz gero, hots, punkaren eta New Wavearen lehenengo garaikoak, nagusigoa are nabarmenagoa bihurtzen da. Normala da: Biodiskografiak nire liburuan ipuinak oinarritzeko erabili nituen albumekin antzeko zerbait gertatu zitzaidan.

Eskerrak eman nahi dizkiet Maite Artola, Iñigo Alustiza, Mertxe, Oihane eta Faktoria posible egiten duten guztiei, eskaini didaten laguntza guztiagatik. Eta barkamena eskatu saioan zehar egindako nire hanka-sartze guztiengatik, noski.

Hauxe atera den zerrenda, ipini nituen orden kronologikoan emanda: Fleetwood Mac eta Crosby, Stills & Nashekin hasi, eta The Stranglers eta Tracey Thornekin amaitu nuen (azkeneko programa berezian bi aldiz ipini baikenuen azken horren “Sister”).

Fleetwood Mac, “Go Your Own Way” (Rumours 1977).

Crosby, Stills & Nash, “Wooden Ships” (Crosby, Stills & Nash 1969).

The Cardigans, “Erase/Rewind” (Gran Turismo 1999).

Siouxsie And The Banshees, “Mirage” (The Scream 1978).

The Cure, “Hot Hot Hot” (Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me 1987).

Leon Benavente, “El rey Ricardo” (Leon Benavente 2013).

The Crazy World of Arthur Brown, “Fire” (The Crazy World of Arthur Brown 1968).

Nirvana, “Rape Me” (In Utero 1993).

The Velvet Underground, “Run, run, run” (The Velvet Underground & Nico 1967).

Downtown Boys, “A Wall” (Cost of Living 2017).

Joan Jett, “Bad Reputation” (Bad Reputation 1980).

Pixies, “Monkey Gone To Heaven” (Doolittle 1989).

The B-52’s, “Lava” (The B-52’s 1979).

The Beatles, “Taxman” (Revolver 1966).

Steve Earle, “Jerusalem” (Jerusalem 2002).

Heaven 17, “(We Don’t Need This) Fascist Groove Thang” (Penthouse & Pavement 1981).

Hüsker Dü, “Divide and conquer” (Flip Your Wig 1985).

Steve Wynn, “In Love With Everyone” (Sweetness and Light 1998).

Rammstein, “Mutter” (Mutter 2001).

The The, “Slow Train To Dawn” (Infected 1986).

Kate Bush, “Army Dreamers” (Never Forever 1980).

The Clash, “Police and Thieves” (The Clash 1977).

The Primitives, “Crash” (Lovely 1988).

Hawkwind, “Right To Decide” (Electric Tepee 1992).

Hertzainak, “Pakean utzi arte” (Hertzainak 1984).

Lendakaris Muertos, “ETA, deja alguna discoteca” (Se habla español 2006).

10,0000 Maniacs, “My Mother The War” (The Wishing Chair 1985).

Lea DeLaria, “Suffragette City” (House of David 2015).

The Police, “Every Breath You Take” (Synchronicity 1983).

Jethro Tull, “Too Old To Rock’n’Roll: Too Young To Die” (Too Old To Rock’n’Roll: Too Young To Die 1976).

Pink Floyd, “Another Brick In The Wall, Pt. 2” (The Wall 1979).

The Jam, “Start!” (Sound Affects 1980).

Stereolab, “Tomorrow Is Already Here” (Emperor Tomato Ketchup 1996).

Elton John, “Saturday Night’s Alright (For Fighting)” (Goodbye Yellow Brick Road 1973).

New Order, “Elegia” (Low-Life 1985).

R.E.M., “It’s The End Of The World As We Know It (And I Feel Fine)” (Document 1987).

Buffalo Springfield, “For What It’s Worth” (Buffalo Springfield 1967).

The Who, “Substitute” (singlea, 1966).

Martha and The Vandellas, “Nowhere To Run” (Dance Party 1965).

Foo Fighters, “The Pretender” (Echoes, Silence, Patience & Grace 2007).

Morrissey, “I Like You” (You Are The Quarry 2004).

Tom Petty & The Heartbreakers, “Refugee” (Damn The Torpedoes 1979).

Tracey Thorn, “Sister” (Record 2018).

XTC, “Here Comes President Kill Again” (Oranges & Lemons 1989).

Joy Division, “Love Will Tear Us Apart” (singlea, 1980).

The Stranglers, “No More Heroes” (No More Heroes 1977).

Bi kanta ETAren amaierarako

Lehengo ostiralean, Euskadi Irratiko Faktoria saioan daukadan tartetxoan, asteko albiste nagusiarentzako (ETAren desegitea), bi kanta aukeratzeko eskatu zidaten. Hauek izan ziren ipiniarazi nituenak, eta haiekin batera esan nituen hitzak.

New Order, “Elegia” (Low-Life LPtik, 1985)

Hitzik gabeko zerbaitekin hasi nahi nuen, zerbait pixka bat tristearekin, eta zer hobeto, beti pop munduaren alorretik mugitu gabe, musika gotikoaren edo siniestroaren oihartzuna dakarren New Orderren instrumental hau baino. Izenburuak dena esaten du: “Elegia”, hildakoengatik lantua.

ETAren desagerpenaren testuinguruan gogoratzeko une bat izatea beharrezkoa iruditzen zaidalako: biktimez, hildakoez noski, baina baita zaurituez, torturatuez, jazarriez, mehatxupean bizi izan direnez, arrazoi batengatik edo bestearengatik Euskal Herritik alde egitera behartuta ikusi izan direnez, eta haien inguruko guztiez ere.

New Order taldearen musika, oro har, alaiagoa da, behintzat ezagunena dena. Baina galera batetik zetorren taldea, ze aurretik Joy Division ziren, baina, ondo jakina den bezala, etapa berri bati ekin behar izan zioten partaideek haien kantariak, Ian Curtisek, bere buruaz beste egin zuelako. Ondoren egin zutena oso ezberdina izan zen, baina beti eduki zuten garbi nondik zetozen, minetik, eta horregatik, beren technopop dantzagarriko kanten ondoan hau bezalako pieza tristeak txertatzen zituzten, Curtisen memorian beti.

Nik uste dut euskal gizarteak halako zerbait egin beharko lukeela, gatazka luze honek eragin duen alferrikako min hori guztia gogoratzeko. Guztia, bando guztietakoa. Alde batetik, maiz, min batzuen aurrean, beste alde batera begiratu dugulako, edo ezikusiarena egin dugulako. Nik neuk lehenengoa: uste dut denok daukagula zertaz damutu, horren inguruan.

Bestetik, aurreko euskal gatazkaren amaieran, Gerra Zibilarenean alegia, ez zelako egon hori egiteko aukerarik. Eta gerra horrek utzi zituen zauriak ez dira oraindik sendatu. Ea oraingoan hobeto egiteko gai garen.

Nik uste dut baietz, optimista izan nahi dut alor honetan. Bizitzari balio gehiago ematen ikasi dugu prozesu honetan zehar, eta hor, adibidez, uste dut oso gogoratzekoa dela Gesto Por La Paz/Euskal Herriko Bakearen Aldeko Koordinakundea edo Elkarri bezalako ekimenen ekarpena, gatazka humanizatzeko bidean.

Baina tira, nahikoa hitz egin dut jada, entzun dezagun musika pixka bat…

R.E.M., “It’s The End Of The World As We Know It (And I Feel Fine)” (Document albumetik, 1987).

Baina pentsatzen dut egun hauetakoak batez ere alaitasunerako uneak direla, eta horregatik hau ixteko erritmo biziko baina eduki paradoxikoko kanta bat aukeratu dut. Ze, azken finean, R.E.M.en kanta honek munduaren akaberaz hitz egiten du, eta horretarako gertakarien eta egoeren jario etengabe bat jaurtitzen du entzulearen gainean, anabasa bat, baina mezu argi bat: “Munduaren amaiera da, ezagutzen genuen bezala alegia (eta ederki sentitzen naiz)”.

Izan ere, batzuek, betikoek, gutxietsi nahi izan dute albistea. Bada, ez dut uste. Nik pentsatzen dut oso albiste ona dela autodisoluzioarena. ETA izan delako Euskal Herriari azken berrogeita hamar edo berrogei urte hauetan zehar gertatu zaion gauzarik okerrena, eta, ondorioz, desagertzera doala ospatzeko moduko zerbait delako.

Batzuek hori baino ez dugu ezagutu: nire bizitza osoan zehar egon da presente ETA. Eta hasieran, kontutan hartuta nondik gentozen (diktadura frankistatik) eta zein testuingurutan hazi gintuzten (nire kasuan, gehiago edo gutxiago abertzaletasunarekin zer ikusia izan zuen batean), zerbait positibo bezala ikusi genuen ETA: nire kasua, behintzat, hori da.

Horregatik, niri behintzat, oso neketsua eta mingarria egin zitzaidan ikuspegi-aldaketa. ETAren irudiaren eta ETA beraren degenerazio hori. Nire kasuan zenbait gertaera gakorekin lotzen dudana: Ryan ingeniariaren hilketa, Casas senatariarena, Yoyesena, narkotrafikoarekin erlazionatuta omen zeuden gizagaixo haiena, Hipercorreko sarraskia… Eta horrek guztiak, zer esanik ez, aurreko ikuspegi positibo hura ezbaian jartzera eraman ninduen: ez bakarrik eragindako bortxa eta min guztia, baizik erakundearen militarismoa, bertikalismoa, abangoardiakeria, paternalismoa ere, une batetik aurrera jasanezinak egin zitzaizkidanak. Nire kasuan behintzat hala izan zen: horrelako bitartekoak erabiltzen zituen erakunde batekin ezin ados egon, helburua nobleena edo loriatsuena izanda ere. Helburua bera zalantzan jartzen baitzuten bitartekoek.

Nire belaunaldikooi bitxia, berria, ineditoa egingo zaigu ETArik gabeko mundu horretan bizitzea, esan bezala, besterik ez dugulako ezagutu. Mundu baten akabera da, bai, ezaguna, ezagunegia egiten zitzaigun mundu batena. Munduak konplikatua izaten jarraitzen du, beste erronka batzuk daude, ugari. Baina zama horretaz, behintzat, libratu gara. And I feel fine.

‘Pakean utzi arte’-tik ‘ETA, deja alguna discoteca’-ra: euskal gatazkaren mikrohistoria musikalerako ahalegin raté-a (Euskadi Irratirako nire tartearen transkripzioa)

Gaur Euskadi Irratiko Faktoria saioan eskatu didate, aurretik joan den Jesus Egiguren eta Arnaldo Otegiren Txillarreko elkarrizketen inguruko elkarrizketarekin lotutako bi kantu aukeratzea eta komentatzea, asteko albisteetan oinarritutako ohikoen ordez. Euskal gatazkaren mikrohistoria musikal bat zirriborratzea izan da eduki dudan ideia ziurrenik ergela. Programan oso ondo atera ez zaidanez (denbora gaizki kalkulatu dut), hona hemen esan nahi nuenaren transkripzioa.

Hertzainak, “Bakean utzi arte” (Hertzainak albuma, 1984).

Hasteko klasikoetatik tiratzea bururatu zait, ezinbestean. Hertzainak-en lehenengo diskotik, zer gutxiago. Disko hori fundazionala delako euskal musikaren historian, Zaramarenaren eta beste gutxiago batzuekin batera, euskal rock musikaren eguneratzearen ikurra, eta musikalki oso maila onekoa gainera: punk-rock-ska testuinguruan argitaratu zen lehenengo diskorik onena niretzat; euskaraz zegoen osorik gainera. Eta gainearen gainera, euskal periferiatik zetorren, ni bezalako giputxizentristentzat  lezioa izan zena: laster ohartu ahal izan nintzen bezala, Gasteiz, garai horretan, ikuspuntu kulturaletik, Donostia baino dezente interesgarriagoa, biziagoa zen (urte horren udazkenean joan nintzen bertara ikasketa unibertsitarioak hastera).

Diskoko kanta bat baino gehiago aukera nezakeen gaia ilustratzeko, eta badakit honen abiapuntua edo leit motiva Komando Autonomo Antikapitalisten bi kideen heriotza izan zena, bonba bat manipulatzen ari zirenean. Baina, kanta on guztiek bezala, abiapuntua traszenditzeko asmoa zuen, hortik haratago zihoana. Izan ere,  iruditzen zait garaiko giroa ondo islatzen duela: euskal gizartearen sektore batzuen, batez ere gazte askoren ezinegona, askatasun grina, gauzak alda zitekeen ez soilik itxaropena, bazik eta ziurtasuna, eta sakrifizioaren balio gorena, gupidagabe agertzen zen estatuaren aurrean. Estatua, frankismotik heredatutako makina hura zeinetan aldaketak gertatzen ari baitziren, bai (PSOEk hauteskundeak irabazi berri zituen), baina ikusten zen kosmetikoak, azalekoak zirela. Nonbaiten argi ikusten bazen Trantsizioa erdibidean geratu zela, ez zela erabateko Hausturarik egon aurreko erregimenarekin, Euskal Herrian zen:  GALaren afera pil-pilean zegoen une horietan (Lasa eta Zabalaren desagerpena hurbil zegoen denboran), eta urte hura, 1984, ere izan zen industria-birmoldaketaren abioarena, eta, laster, NATOren inguruko jarrera-aldaketa berehala etorriko zen… PSOEk ekar zezakeen aldaketan sinesten uzteko arrazoi dezente, alegia.

Dena dela, niretzat 1984 ere urte esanguratsua da, orobat, Enrique Casas senataria urte horretan hil zutelako, Komando Autonomoek hain zuzen ere. Eta horrek nahiko gertutik jo gintuen, Casasen semea gure kurtsoan zegoelako, institutuan, eta, oso hurbilekoak ez ginen arren, asko inpresionatu ninduelako. Estudianteen artean ohikoak ziren orduan Estatuaren kontrako, errepresioaren kontrako manifestazioak eta ekintzak, horixe baitzen giroa, esan bezala. Baina atentatu hark gauzak aldatu zituen, eta “beste aldetik” zetorren biolentziaren kontra gogoan dudan ikasleen lehenengo manifestazioa antolatu genuen institutuan. Egia da garai horretan Jarraik ere parte hartu zuela mobilizazio horretan, orduan ezker abertzale “ofizialari” gaizki iruditzen zitzaizkiolako, itxuraz behintzat, politikarien kontrako atentatuak, are PSOEkoen aurkakoak ere, nahiz eta gero, 90eko hamarkadan, “minaren sozializazioa” delakoa heldu zenean, halakoen justifikazioa ohikoa bihurtu inguru horretatik ere. Baina, hala eta guztiz ere, gertakari hura mugarri izan zen niretzat, urte batzuk geroago Yoyesen hilketa izan zen bezala.

Uste dut kantak gako batzuk ematen dituela ulertzeko zergatik ez zuen ETA militarrak utzi une hartan borroka armatua: frankismoostearen eta ez atzera ez aurrera geratutako Trantsizioaren esperantza faltsuen kontra gizartean nahiko zabalduta zegoen jarrera hori zuen oinarri, neurri batean eta besteak  beste. Batzuek, jadanik, eta geroz eta argiago, borroka armatu hori terrorismo bezala ikusten ari ginen arren.

Lendakaris Muertos, “ETA, deja alguna discoteca” (Se habla español albuma, 2006).

Eta, kutsu tragikoa duen kanta baten ostean, justu espektroaren kontrako aldera lerratzen den ganberrada bat, Lendakaris Muertos iruindarren punkaren revival eternoa. Eternoa diot, ze batzuetan ematen du, musikalki, 80ko hamarraldian bizitzen jarraitzen dugula, garaiko Rock Radikaletik ez garela mugitu (ez behintzat festetan, txoznetan eta zenbait tabernatan ibiltzen garenean…). Eta musika “berri” askok “urrezko” garai hartakoaren kutsua dutela, bestela: Lendakaris Muertosen punk-rock nahikoa ortodoxoak bezala alegia. Hori bai, gaztelaniaz, ildo horretako hemengo banda askok egiten duten bezala, ze gaur egun, D ereduaren zabalkuntzari esker, akaso, euskara, guk ikasten genuenean ez bezala, latin berria bihurtu da, hots, autoritatearen hizkuntza. Euskal Herrian punka gaztelaniaz egitea subertsiboa bihurtu duen zerbait, neurri batean behintzat.

Kantak baditu niretzat detaile oso interesgarriak, hasieran Chimo Bayoren “Así me gusta a mí (Esta si, esta no)” ereserki “bakaladero” nobenteroari egiten zaion erreferentzia bezalakoa. Eta beste bat edo bat zalantzagarriagoa iruditzen zaidana, “follar sin pagar” horrek islatzen duen matxirulismo kutsua bezalakoa (gizonek dirudite kantaren subjektu eta hartzaile, nagusiki behintzat…).

Kantaren testuingurua argia da: 2000ko hamarkadaren hasieran ETAk Euskal Herriko diskoteka batzuen kontra egin zituen bonba-atentatuak, hala nola Debako Txitxarro, Lakuntzako Universal edo Doneztebeko Bordatxoren kontra.

Baina, edonola ere, kanta hau aukeratu badut da iruditzen zaidalako, neurri batean (eta ahaztu gabe Lendakaris Muertosen kritika umoretsuen espektroa askoz ere zabalagoa dela, gure gizarteko alderdi asko jipoitzen saiatzen direlako beren kantekin), 2000ko hamarkadarako jadanik gure gizartean oso hedatuta zegoen ETArekiko nekearen adibide on bat dela. Ildo horretan bereziki aritu ez zen musika estilo batetik egindakoa, gainera, kontuaren karga ironikoa handitzen duen zerbait. Ze gauza bat da ETA kritikatzea, nik zer dakit, pop konbentzionalenetik, Mecanok “Otro muerto” kantan (neurri batean, eta pixka bat eliptikoki) egin zuen bezala (kanta oso txarra iruditzen zait, edozein modutan ere), eta beste bat, Lendakaris Muertosek bezala, eskuliburuzko punk doinu bat erabiliz.

Abestiak ere gizartearen (eta gaztediaren) eboluzioaz hitz egiten digu: Hertzainak-en kantan goraipatzen den militantismotik, hedonismora eta gozamenaren nagusigora (hori ere bazegoen 80ko hamarkadan, gaur egungoan militantismoa ere badagoen bezala; baina orduan ez zen “lehenengo lerroan” agertzen zen ezaugarri bat, ezta gutxiago ere). Alde horretatik oso bitxia da nola ildo musikal bertsuan kokatutako bi kantek horren “garaien izpiritu” ezberdinak isla ditzaketen.

Eta, azkenik, aukeratu dut, aipatu bezala, bere umorearen erabileragatik, garai horretan beste arlo batzuetan (literaturarenean, komikiarenean, telebistarenean…) zabaltzen ari zen trama bat, Gauza, Euskal Gatazka tratatzeko modu bat (ordura arte ez horren ohikoa) ekartzen didalako gogora. Eta halakoetan iruditzen zaidalako umorea, ironia erabiltzen hastea seinale delako (nolabait esateko) kontua gainbeheran dagoela. Umorearen agerpenak, halako kontu funtsean tragiko bati buruz ari garenean, adierazi dezakeelako beste trama guztiak (epikoa, dramatikoa, patetikoa, sentimentala…) agortuta daudela jada, edo agortze bidean. Eta, ziurrenik, amaierara zuzentzen ari zela, gatazkaren fase bortitzena eta krudelena bederen. Nik, behintzat, hala ikusten dut, atzera begira…

Literatura: ispilu ala leiho? Erantzun posible bat

Lehengo igande eguerdian, Zarautzeko Literaturia jaialdian parte hartu nuen, Miren Gorrotxategi nobelagilearekin eta Mikel Ayerbe kritikariarekin batera, “Literatura: ispilu ala leiho?” solasaldian; gure “idazle” eta “irakurle” esperientziez luze hitz eginarazi ondoren, Ayerbek izenburuko galdera bota zigun. Miren Gorrotxategik, gidoia adostu genuenean aipatu genuen bezala, ipuin batekin erantzun zion galderari, Hitzen Uberan plataforman aurki dezakezuena; nik ere ipuin bat neraman prestatuta, “Ispiluarena” izenekoa, eta hura irakurri nuen, nahiz eta, idatzi berria nuenez, oso gordinik egon (buelta pare bat eman behar dizkiot oraindik behin betiko bertsiora iritsi arte); ez dut, beraz, hemen argitaratuko, gaurkoz behintzat.

Dena dela, ekitaldiaren lerroburuari erantzuteko beste kontu bat neraman patrikan, une horretan erabiltzea ez zitzaidana egokia iruditu, eta post labur honetan txertatuko dudana.

Deigarria bezain iradokitzailea iruditu zitzaidan Constantino Bértolo editorearen hausnarketa batetik abiatu nahi nuen. Hauxe da:

XIX. mendeko nobela, ispilu bat bidean zehar; XX. mendekoa, bide bat ispilu batean zehar; XXI.ekoa, ispilu bat ispilu batean zehar”.

Imajinatzen dut aforismo moduko horrek interpretazio bat baino gehiago onartzen duela, baina nik egin nuena hauxe zen: XIX. mendeko nobelak (nobelagintza literaturaren genero goren gisa koroatzen hasi zenean) kanpora, mundura begiratu zuela oro har, eta hura islatu nahi izan zuela, ispilu baino leiho izan nahian (azken hori, jakina, nire uztakoa zen, gure solasaldirako propio eramana); eta XX. mendekoak, oro har ere bai, garrantzi gehiago eman ziola nobelaren beraren eraikuntzaren gailu eta bitarteko guztiei, “bideari” alegia (azken finean, pentsatu nuen, hainbestetan erabili den Claude Simon nouveau romancierraren “abenturaren kontaketa” versus “kontaketaren abentura” alternatibaren nolabaiteko birformulazioa izango litzateke). Bértoloren hausnarketaren azkeneko elementuak, XXI. mendeko nobelari buruzkoa (“ispilu bat ispilu batean zehar”), idazlearen Ni-aren egungo metastasirako joerarekin lotzen dut nik, bestalde, Robert Wyattek aspaldi salatzen zuen “The Age of Self” horretatik abiatuta aurrera egin duena azken hamarraldi hauetan, selfiearen kulturan, sare sozialetako planttakerian, autofikzioaren eztandan edo autolaguntzazko autobiografismoaren gorakadan sumatu daitekeen bezala (baita gure literaturan ere; adibide baterako, bakarra ez den arren, ikus Ibon Egañaren kritika bikain hau). Tira, paradoxikoki (edo ez), Twitterren bota zuen Bértolok bere hausnarketatxoa.

Ni arduratzen nau, alde horretatik, ispiluegi bihurtu ez ote dugun literatura. Dudarik gabe, literaturak, berez, badu hortik zerbait, guztia sortzen delako Ni-tik, modu batean edo bestean. Baina hiperinflazioa, historia ekonomikoak behin eta berriro erakutsi duen bezala, ez da bereziki osasuntsua. Eta egotismoak lirikaren presa gainezka egin zuenetik eta inguruko genero literarioetan eta, batik bat, narratiban barreiatu zenetik, irakurleok ez daukagu atsedenik. Noizean behin joera horren kontrako zantzu pozgarriak aurkitzea posible den arren, Mari Luz Estebanek egiten duena bezala bere Amaren heriotzak libreago egin ninduen lan azpimarragarrian (Pamiela 2013), prosazko pasarteetan lehenengo pertsonari uko egitean eta hirugarrenera pasatzean: ni-ak hor jarraitzen du, zer esanik ez, baina ez da horren inposatzailea, leku gehiago uzten dio irakurleari. Eta, alde horretatik, esango nuke hobeto betetzen duela R. L. Stevensonen manu zahar hura: “Eragin handiena duten liburuak, eta zinezkoenak beren eraginean, fikziozko lanak dira. Ez dute irakurlea dogma batekin lotzen, ondoren okerra dela jabetuko dena; ez diote lezio bat irakasten, ondoren desikasi beharko duena. Errepikatu, berrantolatu, argitzen dituzte bizitzaren lezioak; gugandik askatzen gaituzte, besteen ezagutzara behartzen gaituzte; eta esperientziaren sarea erakusten digute, ez gure kabuz ikusi ahal dugun eran, baizik eta aldaketa berezi batekin –gure izakiaren EGO munstrotsu, xahutzaile hori ezabatuz, une batez” (maiuskulak Stevensonenak dira). Izan ere, hori zaila egiten zait lortzea, maiz, “ego” horretan horrenbeste oinarritzen den autofikziotik edo autobiografismotik. Baldin eta ego horri distantzia ironiko minimo batetik heltzen ez bazaio, behintzat.

Baina, bestalde, literatura “kanpoko” mundurako leiho zabal eta garden bat izan daitekeela, errealitatea bere osotasunean eta zehazki harrapatu dezakeela, XIX. mendeko nobelagile askok pentsatzen zuten bezala, asmo xaloegitzat hartu beharko genuke gaur eguneko ikuspegitik, nobela “bide bat ispilu batean zehar” bilakatu osteko garaiotan hain zuzen ere. Izan ere, hori, gaur egun, best sellerrek eta nobela historiko arruntenek baino mantentzen ez duten haur-sinesmen bat dela esango nuke.

Beraz, planteatutako galderari erantzun bat ematekotan, hauxe aldarrikatuko nuke: literatura leiho bat izan daitekeela, pitzatuta dagoela onartzen dugun neurrian. Eta baita ispilu bat ere, baina deformantea den bitartean (badaezpada).

Eta beste egun batean jarraituko dut, bide batez esanda, metaforaren kontrako nire gurutzada.

Gari Berasaluze erabiltzailearen argazkia.

Argazkia, testuan aipaturiko ekitaldikoa, Gari Berasaluzerena da.

(Euskal) Liburuen aurkezpenerako hamalau aholku

[Paskin honen bertsioak (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) nire liburuaren aurkezpen batzuetan erabili izan ditut azken aldi honetan, bonus track gisa-edo. Paper oso bereziko kaieretan inprimatzen nituen, ekitaldien amaieran banatzeko].

Liburuen aurkezpena ekintza publiko erlatiboki modernoa da: garai batean (euskal munduan 1990eko hamarraldira arte, oro har) liburuak salmentan jartzen ziren, besterik gabe, eta ez zegoen prentsa edo jende aurreko aurkezpen ofizialik; (gaur egungoa baino gogorragoa izan ohi zen) kritikaren edota ahoz ahokoaren bitartez lortzen zuten oihartzuna, eta ia ez zegoen liburuaren inguruko bestelako publizitate-jarduerarik. Aurkezpenen (edota aurkezpenezko prentsaurrekoen) generoaren gaztetasun horrek, dena dela, ez gaitu gutxiestera eraman behar: liburuen aurkezpenak egitea Arte bat da, orobat (gastronomia arte bihurtu badute, edozer izan daiteke, azken batean). Hona hemen zenbait aholku zure liburua modu eraginkorrean eta (literarioki zein komertzialki) arrakastaz aurkez dezazun.

1.- Aukeratu ondo eguna, batez ere liburua udazkenean argitaratzeko ideia malapartatua bururatzen bazaizu (edo beste erremediorik ez baduzu, noski): Durangaurrea mortala izan ohi da (euskal literatur urtea bitan banatzen da, ondo jakina den bezala: Durangaurrea, eta Durangostea). Izan ere, zenbat eta gehiago hurbildu abendura, orduan eta aukera gehiago zure aurkezpenak Kirmen Uriberen edo Toti Martinez de Lezearen azken lanarenarekin bat egiteko, espazioan eta denboran, eta, okerragoa dena, komunikabideetan… zeinetan ondo baino hobeto baitakizu zeini emango zaion lehentasuna…

2.- Ez egin prentsaurrekorik Donostiatik kanpo. Gogora ezazu euskal kulturaren erdigunea Donostia, Zarautz eta Andoain artean kokatuko litzatekeen Bermudetako Hirukian dagoela, eta hortik at zure liburuak apenas lortuko lukeela oihartzunik: Euskal Herrian, Atlantiko Ozeanoan ez bezala, Hirukitik kanpo geratzen dena da desagertu ohi dena…

3.- Ez izan beldurrik astuna gertatzeko. Lagunak abisatu eskura dauzkazun modu guztietan (zuzenean, telefonoz, e-mailez, waxapaz, tam-tamez, txalapartaz). Eman matraka sare sozialetan (horretarako daude). Urdaiazpikoak bidali kazetariei (Gijuelokoak, ahal dela). Zabal daitezkeen irudietan ekitaldian jendetza egon den inpresioa eman behar du, edonola ere (Photoshopa, edota angeluak ondo kudeatzen dakien adiskide argazkilari hori, alternatiba egokiak izan daitezke).

4.- Ez larritu zure editoreak mahaian agertuko duen entusiasmo falta orokorragatik: sakon sakonean, eta islatzen saiatuko ez den arren, pozez zoratzen dago zure maisulanarekin. Euskal editoreak horrelakoak dira, oso euskaldunak; ez dago bueltarik, baldintza hori jartzen omen diete editore bihurtzeko. Kontsola zaitez  pentsatuz bere aurkezpena oso laburra izan ohi dela. Eta gogoratu editoreak baduela paper are inportanteago bat aurkezpen ekitaldietan, zeinaz geroxeago arituko baikara.

5.- Aukeratu ondo zure aurkezlea. Idazlea, kritikaria, kazetaria, aktorea, bertsolaria edo futbolaria dela, ez dadila editorea bezain euskalduna izan, eta, batez ere, zu baino garrantzi handiagoko pertsonaia publikoa izan dadila (tira, badakigu: ez dago zu baino garrantzi handiagoko inor, berez; esan nahi dena zera da, boladan zu baino sartuago dagoen norbaitengana jotzeko…). Ziurtatu, hori bai, ez dizula aurkezpena boikoteatuko: utzi egiozu argi aurkezpena egiteak zure lana defendatzea, laudatzea, goratzea inplikatzen duela. Badaezpada.

6.- Berdin dio aurkezlea zein luze arituko den: berak baino gehiago hitz egin behar duzu zuk. Ez egin kasu aurkezleen lana egilearen soberako interbentzioak arindu eta autolaudorioak mugatzean datzala dioten zurrumurruei: tontakeriak. Ez izan beldurrik errepikapenei: pedagogo modernoek aldarrikatzen dutena aldarrikatzen dutela, ideia bat behin eta berriro matxakatzea da hura burmuinetan ereiteko biderik eraginkorrena.

7.- Inportanteena zure mezua argi geratzea baita, are spoilerrak egin behar badituzu ere: kontuan hartu liburuaren aurkezpen bat ez dela soilik edo nagusiki “hemen dago liburua” esateko modua, baizik eta liburuaren irakurketaren lehenengo urratsa. Idazle (pos)modernoak, idatzi ez ezik, liburua nola irakurri behar den inposatu behar du, hasieratik bertatik, kaleratzen den unetik. Kontuan hartu jende gehienak ez duela irakurtzen, eta aurkezpenean esango dituzunak (eta ondoren emango dituzun elkarrizketak etab.) izango direla zure lanari buruz publikoak jakingo duena, eta, ondorioz, haien eta (liburua agian irakurriko duten) kritikarien iritzia gidatzera behartuta zaudela.

8.- Ez ahaztu “Liburu hau idaztean asko ikasi dut”, “Nire obrarik osoena da”, “Lan izugarria eman dit erredakzio / dokumentazio / inspirazio prozesuak”, “Idazketa prozesuan zehar irakurlea lagun izan dut hasieratik” edo gisako esaldi asertiboak erabiltzeaz: zure buruarengan duzun konfiantza mugagabea irakurleengana iristeko aukerak biderkatzen dira modu horretan. Azken batean, Benito Taibo poetak dioen bezala, liburu guztiak dira autolaguntzazkoak (salbu eta izenburuan “autolaguntza” hitza daramatenak, noski), eta, zentzu horretan, aurkezpenak autolaguntzen autolaguntza besterik ez lirateke….

9.- Ekitaldia hasi aurretik, ezkutuan, kartulinazko txarteletan eta maiuskulaz argi idatzita, banatu galdera batzuk publikoaren artean (errazagoa suertatuko zaizun zerbait, baldin eta 3. puntuan aholkatutakoari jarraituz arrakasta izan duzun adiskideak erakartzen edo/eta urdaiazpikoak banatzen). Zer esanik ez, galderen txanda iristean egin beharko dituzte, ahalik eta naturaltasun handiarekin. Hasteko, erantzun egiezu “Pozten nau galdera hori egin izanak” edo antzeko espresio bat erabiliz.

10.- Ez larritu aurkezpenean zehar zure bizitza pertsonalaren inguruko xehetasunen batek ihes egiten badizu (zure katutxoaren ajeez, idazle profesional izatearen atsekabe kontaezinez, presondegian pasatutako denboraz, zure psikologo lacandarraren etzalekuaren erosotasunaz, Isabel Preyslerrekiko zure harremanaz, euskal publikoak zure liburuak ez erosteko temarekin jarraitzen badu betirako erretiratzeko mehatxuaz…). Are gehiago, presta ezazu aldez aurretik, eta bota ezazu eskapatu izango balitzaizu bezala. Bakarrarekin nahikoa izaten da: bonbatxo informatiboak ondo dosifikatu behar dira.

11.- Ekitaldia amaitzean, kazetariei pasatu zure interbentzioaren testua, egoki fotokopiatuta: ez da ezer utzi behar zoriaren esku. Bizkor ibili, kazetariak herioak hartuta atera ohi dira eta hurrengo aurkezpenera edo kultur ekitaldira edo inauguraziora garaiz iristeko asmoz.

12.- Gonbidatu itzazu gelditzen direnak aurkezpen ondoko lehen potera (nahiz eta edariak eta pintxoak ordaindu, benetan, editoreak egingo duen: horixe izango litzateke bere aurkezpenerako rol nagusia, 4. puntuan aurreratzen genuen bezala) (izan ere, garai batean, zin degizuet, bazkaltzera eta guzti gonbidatu ohi zuten editoreek: o tempora, o mores).

13.- Haserretu zaitez, eta are publikoki protestatu, zure liburuaren aurkezpenaren berria egunkarien azalean argitaratzen ez bada, edo, gutxienez, kultur orrialdeetako baten eskuineko aldean. Salbu eta zure aurkezpena Kirmen Uriberen edo Toti Martinez de Lezearen baten egun berean egiteko zoritxarra izan baduzu, noski.

14.- Inoiz galdetzen badizute, ukatu komunikabideetan zure aurkezpenekoak izango balira bezala agertzen diren adierazpenak zuk egin dituzunik: egotzi egizkiozu aurkezleari (ikus  5. aholkua), edo kazetari kaxkarren lan eskasari, are, 11. itemean gomendatu bezala, zure hitzak fotokopiatuta eman badizkiozu, edo horrexegatik hain zuzen ere.

Izan ere, testu hau, badaezpada, hamar segundo barru autosuntsituko da. Hamar, bederatzi, zortzi, zazpi…

shakespeare microphones bilaketarekin bat datozen irudiak

Korrikaren kontrako manifestu anputatua

[Testu honen bertsio laburtua 2017ko apirilaren 6an plazaratu nuen, Hala Bediko Araba Hizpide saioan irakurtzen dudan iritzi-zutabe gisa]

“Gaur Korrikaren kontrako manifestu bat irakurriko dizuet.  Honekin ez dut, badaezpada abisatzen dut, helduen euskalduntze eta alfabetatze alorrean historikoki egin den lan itzela zalantzan jarri nahi, are gutxiago etorkizunean egin beharko den guztia ere. Ezta, esan gabe doa, Korrikan parte hartzen dutenen asmo ona ere. Baina badaude, ospakizun-aldarrikapen ereduan, konbentzitzen ez nauten alderdi batzuk, gero eta gehiago urrundu nautenak harengandik. Agian, aitor dut, Gasteizen Korrikak dauzkan ezaugarrien ondorioz; beste leku batean biziko banintz/banu, ezberdina izango litzateke testu hau, akaso…

Baina noan gogoetarekin.

Alde batetik, Korrikaren aurka nago jarduera nekagarria delako, fisikoki nekagarria alegia Santi Leoné idazle nafarrak ironikoki esan duen bezala, “Euskara ikastera ez ezik, kirola egitera ere behartzen gaituzte”. Eta ni, sedentariotasunaren aldeko porrokatu  naizen heinean, mugitzera eta izerditzera behartzen nauen ororen kontra nago, printzipioz. Euskaraz aritzea, gurea bezalako gizarte diglosikoan, nahikoa nekagarria izango ez balitz bezala, berez… Hori guztia, inplikazio metaforikoak alde batera utzita: nik korrika egitea, neurri batean, ihes egitearekin lotuta daukat, edo atletismo dema batekin, garaileak eta galtzaileak dituena alegia (bertsolari txapelketek bezala, begira). Ba ez, ez zaizkit euskarari atxikitzeko moduko balore positiboenak iruditzen…

Beste alde batetik, eta horrekin lotuta, Korrikaren kontraesankortasunak harritzen nau pixka bat: Gasteizen, behintzat, festa eta farra egiteko aitzakia ez bereziki ezkutua bihurtu da Korrikaren igarobidea, zeina, ez kasualitatez, ostegun “unibertsitario” arretxetar batean kokatzen baita ia beti. Kirola gehi mozkorraldia, beraz? Bizitza sanoa eta bizioa, batera? Ze mezu burmuin-eztandagarri bidaltzen ari gara horrekin guztiarekin?

Hirugarrenik, euskal erromeria aldarrikatzaileen eredura emanda dago, beraz, Korrika, eta, alde horretatik, ez da harritzekoa halakoekin beste ezaugarri bat konpartitzea: Euskal Sinekdokerako joeraren enegarren erakusgarri izatearena, hain zuzen ere. Partea osotasunaren pareko eta ordezko egitea ohikoegia dugu euskaldunok, kasu honetan AEK erakundeak antolatzen duen jarduera bat Euskararen aldeko ekitaldi Orokor bihurtzearena. Alde batera utziz, AEKz gain, euskalduntze-alfabetatze alorrean badaudela, Gasteizen bertan, IKA bezalako sareak edo Udaberria bezalako euskaltegiak, edo Hizkuntza Eskola Ofiziala bera. AEKrena euskara ulertzeko (eta euskara irakasteko) moduetako bat besterik ez dela ahaztea eraman gaitzakeen zerbait, azken finean. Izan ere, AEKk, urteak igaro arren, beste erakunde horiekin kontatzeko hurbilketa handirik ez du egin, Korrikaren antolakuntzari dagokionean (Gasteizen behintzat). Bide batez, galdera bat: Korrika nagusiki euskararen aldeko mobida bat bada, zergatik ez da pasatu Arabar Errioxatik? (Eskualde bat zeinetan, nire kalkuluen arabera, euskararen aldeko mugimenduak beste batzuetan baino bultzadatxo handiagoa mereziko bailuke…). AEKren euskaltegirik ez dagoelako izango da, apika? (kasualitatez, IKAk badu euskaltegirik han…).

Edonola ere, Korrikaren kontra aritzeko nire argudio nagusiak itxurakeriarekin du zer ikusia: nola, ospakizunean parte hartze hutsarekin, gure barrenak garbitu eta euskararen alde gaudela berresten dugun, izerdi pixka bat (edo asko) botatzearen truke soilik. Ondoren, erdaraz bizitzen jarraitzeko, kontzientzia kargu handiegirik gabe. Berriro diot, ez du zalantzan jartzen parte hartzaileen borondate ona, baina Gasteizen, behintzat, ikustekoa (eta entzutekoa) zen, adin ezberdinetako ikasle jendearen artean, Korrikarako kedada nola antolatzen ari ziren, sistematikoki… gaztelania huts eta ederrean. Ba niri hori, zer nahi duzue esatea, baina…”

Une horretan, aldarrikapen honen lehenengo bertsioaren ozenezko froga moztu dit andreak, ordura arte pazientzia handiaz entzuten aritu dena, eta bota dit segidan: “Arazoa da zu erretxinduta zaudela, Pérez-Reverte edo Marías baten gisa, Korrikak behartu zaituelako zure Gasteizko Irakurle Klub txatxu horren bilera astebete atzeratzera, egun berean tokatzen zirelako biak. Ba izorratu, laztana”.

Eta hor isildu behar izan dut, eta manifestua amaitu gabe utzi. Handik ordu batzuetara, baina, erantzun egoki bat bururatu zitzaidan (niri, erantzunik onenak, galdera jaso eta bizpahiru ordu geroago okurritzen zaizkit beti): zer da euskararentzako eraginkorragoa, euskararen aldarrikapen ekintza sinboliko erraldoi eta guztiz autokontziente bat (baina aldi berean hutsuneez eta kontraesanez betea)? Ala inolako asmo aldarrikatzailerik gabe, baina euskaraz normal-normal egiten den ohiko saio txiki bat…?

Badakit zein den Soziolinguistikaren erantzuna. Eta Soziolinguistikarena beti nagusituko zaiola, bere zama alegoriko guztiarekin, zaharruno erretxinduarenari. Baina, hala ere…

litroak hondakinak 2

“Patria” gelditzeko etorri da (+ Berehalako plan estrategiko baterako proposamena)

[Testu honen bertsio labur(xe)ago 2017ko martxoaren 7an plazaratu nuen, Hala Bediko Araba Hizpide saioan irakurtzen dudan iritzi-zutabe gisa]

Garai batean ingenuo batzuek, Jokin Muñoz idazleak edo –aitor dut– nik neuk bezala, pentsatzen genuen euskal literatura garaikidearen nazioarteko sormarka, Munduko Letren Errepublikan ezagun egin ahal izango gintuen gai izarra, Euskal Gatazka dontsua izango zela, euskal terrorismoen inguruko fikzioa, edo, norberak bere aldetik deitzen zion bezala, Gauza (“La Cosa”).

Denborak erakutsi zigun zein oker geunden. Alde batetik, ematen zuen nazioarteko arrakastan, euskarazko literaturari tokatzen zitzaion portzentaje ñimiñoan, Amèlie ildoko nobela adeitsuek izango zutela lehentasuna (SPrako tranbia), edo euskal kostunbrismoa postmodernoki berritzen zuten produktuek (Bilbao-New York-Bilbao). Bestetik, gure terrorismoa oso txiki geratu zen XXI. mende honetako terrorismo globalaren bektore nagusien ondoan, are gehiago ETAk bide armatua utzi eta gure bake prozesu eternalari hasiera eman zion momentutik.

Baina paradoxikoki –Historiak txiribuelta horiek izaten ditu– agian Gauza bai izango dela erdarazko euskal literaturaren salbazioa, Fernando Aramburu idazle donostiarraren Patria eleberriaren arrakastak aditzera emango lukeen bezala. Oraingoz mundu hispanikoan eduki duena, Tusquets bere ohiko argitaletxearen eskutik, baina agian biderkatuko dena hemendik gutxira –ingelesezko itzulpenak, antza, Motherland izenburu freudiano-edipikoa eramango du–.

Ezin da ukatu Arambururen irrika: Gauzaren Inguruko Nobela Handia eraiki nahi izan du, jazarpenak eta hilketak etsaitutako bi familien istorioak txirikordatuz, 1980ko hamarraldiko berunezko urteetatik gaur egungo –ustezko– berrasdiskidetze uneetara arte, seiehun orrialde pasatxo erabiliz horretarako. Den-dena agertzen da: atentatuak, tortura, ETAren biktimek jasandako bullying soziala, euskal gizartearen indiferentzia, kartzela eta presoen sakabanaketa, komando baten jardunaren gorabeherak… Baina hori guztia prosa hanpatu batez aurkezten zaigu, estereotipotik apenas urruntzen diren pertsonaien bitartez, melodramaren baliabide ohikoak direla medio… Ez da harritzekoa liburua argitaratu eta horren gutxira telesail bihurtzeko akordio bat lotu izana: nobela hain da eskematikoa ezen apenas egin beharko baita gidoi sinpleenerako egokitzapen-lanik…

Obra, zer esanik ez, “ETAren garaipen literarioa” lortzeko tresna gisa sortu zen, egileak berak aldarrikatu bezala, eta baita Gauzaren inguruko “behin betiko nobela” bihurtzeko ere, argitaletxearen propagandak apalki defendatzen zuen bezala: euskal literaturak alor horretan egindako lan guztia alboratzen zen horrela, Ramon Saizarbitoriak, Jokin Muñozek, Xabier Montoiak, Bernardo Atxagak, Harkaitz Canok, Anjel Lertxundik, Mikel Hernandez Abaituak, Arantxa Urretabizkaiak, Jose Luis Otamendik, Eider Rodriguezek, Aingeru Epaltzak eta beste batzuek idatzitako guztia alegia… Baina zer axola: euskaraz argitaratu zuten horiek guztiek, hizkuntza gutxitu batean alegia; ia ikusezinak dira, beraz. Arambururentzat eta Tusquets argitaletxearentzat, bederen.

Agian arazoa da, gainera, aipatutako guztiak Literatura egiten saiatu zirela gaiarekin, Literatura maiuskulekin, eta ez foilletoia, Aramburu bezala. Eta agian horregatik, orobat, ez zuten haien lanek Patriaren oihartzuna lortu.

Akaso heldu zaigu ordua, Gauzaren Inguruko Euskarazko Nobeloi Handia lortzeko bide estrategikoan, literatur anbizioak bezalako tontakeriak abandonatzeko, eta adituengana propio jotzeko, konkurtso-oposaketaren bitartez, edo, zuzenean, izendapen aulikoaren aldaeraren bat erabiliz; nik zer dakit, Jon Arretxe, Jasone Osoro, Alberto Ladron Arana edo Karmele Jaiorengana… Eta Eusko Jaurlaritzako edo Nafarroako Gobernuko Kultura sailek ez badute horretarako berehalako kreditu-lerro bat irekitzen, crowdfunding baterako deia zabal genezake, presazkoa baita kontua, eta best-sellerrak ez baitira gaurtik biharrera manufakturatzen…

patria camelias 2

‘Nuestra historia’, de Pedro Ugarte: una presentación

[Este es el texto que utilicé en la presentación ante el público vitoriano de la recopilación de relatos de Pedro Ugarte Nuestra historia, publicada por la editorial Páginas de Espuma en 2016; el acto se celebró en la librería Zuloa el 3 de noviembre de ese mismo año].

Aunque es de sobra conocido, las normas de ese extraño género literario que son las presentaciones me obligan antes que nada a picar en la biobibliografía de Pedro Ugarte y a proclamar que nació (nadie es perfecto) en Bilbao en 1963, y que aunque suela asociarse a la profesión periodística (no en vano ocupa, desde hace años, el puesto de jefe de gabinete de prensa de la Universidad del País Vasco), cursó en su día estudios de derecho (lo que explica, en parte, la abundancia de abogados y notarios en sus obras de ficción…).

Empezó publicando poesía (Incendios y amenazas, en 1989, y que fue Premio Nervión, por cierto), pero rectificó pronto y pese a alguna que otra veleidad en ese sentido, se ha dedicado desde entonces a la novela y, sobre todo, al relato (gana por ocho a seis en la tabla clasificatoria de géneros). Entre sus novelas destacaría Los cuerpos de las nadadoras (1996, Finalista del Premio Herralde y Premio Euskadi de Literatura), Casi inocentes (2004, que fue Premio Lengua de Trapo de Narrativa), y El país del dinero (2011, Premio Logroño de Novela). Y entre los libros de relatos La isla de Komodo (1996, Bassarai), Guerras privadas (2002, Premio NH de Libros de Relatos), Materiales para una expedición  (2003. Reedición y ampliación de su segundo libro de cuentos Noticia de tierras improbables) y El mundo de los Cabezas Vacías (2011, Páginas de Espuma).

En uno de los relatos de Nuestra historia, “Para no ser cobarde”, una pareja (heterosexual) lo deja todo y se refugia en un pueblo perdido de la montaña riojana para que el miembro masculino de la misma pueda realizar su sueño: escribir su primera novela. No voy a destripar el cuento, pero a lo largo del mismo el lector se va dando cuenta, ominosamente, de que aquello va a terminar en desastre, y que ninguna novela saldrá de esa encerrona. Pues bien: me gustaría pensar que quizá de ahí el narrador, que bien podría ser el mismo Pedro Ugarte, no salió con una novela (que a fin de cuentas no deja de ser un género menor), sino con un libro de relatos: éste que tenemos en nuestras manos.

Por cierto: la acción de ese cuento transcurre en Ayabarrena, en la actual comunidad autónoma de la Rioja, un lugar lleno de topónimos vascos, como el propio autor señala: “A los lados [de la estrecha carretera] quedaban poblados cada vez más pequeños, enclaves de nombre vasco: Turza, Cilbarrena, Zaldierna, Azarrulla. A veces las aldeas se adivinaban por la precaria supervivencia de algún muro de piedra, ahogado entre las zarzas”. Y ese paisaje me parece una buena metáfora del libro: un lugar que nos suena familiar, pero que claramente no es nuestra tierra, en el que nos sentimos extraños, extranjeros, y en el que vislumbramos algo que, en nuestra geografía habitual, somos incapaces de ver con tanta claridad. Yo creo que ese es el lugar en el que nos sitúan los cuentos de Pedro Ugarte, y, si me apuran, en esa descripción de un lugar que es nos es al mismo tiempo familiar y extraño, puede encontrarse una especie de metáfora del oficio de escritor, del ejercicio de la ficción. En el mismo sentido, quizá, en que el escritor Carlos Pujol definía la literatura: “La literatura es para la imaginación; para jugar con las apariencias de la realidad, que siempre engañan, y sugerir lo que esconden, lo que no se ve”. Pienso que los relatos de Ugarte cumplen a la perfección con este precepto, que no sé si es el único (lo dudo), pero sí (de eso estoy seguro) uno de los más importantes de la literatura.

Lo que convierte a Nuestra historia en uno de los mejores libros de relatos que he leído últimamente, algo de lo que me di cuenta en cuanto empecé a leer el volumen. De manera que, como mal competidor y peor persona que soy, me sumergí en la lectura con la intención de encontrar cuanto antes algún cuento malo. Y tengo que reconocer que con uno de ellos casi lo consigo; ese relato, “Enanos en el jardín” está justo en la mitad del libro, y la verdad es que mientras lo iba leyendo no me lo estaba creyendo: me parecía demasiado forzado en las situaciones que plantea. Pero resulta que el final (tan importante en las poéticas tradicionales del cuento) lo redime de tal manera que, retrospectivamente, lo transformó (ante mis ojos) en una pieza excelente. Nuestra historia es uno de esos casos, raros en el género, en los que no hay un relato flojo o mediocre.

¿Qué es lo que tenemos aquí, en suma? Pues, en principio, diez cuentos, todos de carácter “realista”, todos escritos en primera persona del singular (masculina), casi todos de una cierta edad, y todos del mismo nombre, que es el que ha solido emplear Ugarte en gran parte de su narrativa: Jorge, como el santo de Capadocia; eso le confiere o una gran unidad al libro, pese a que los relatos son, en cuanto a tema y situación, muy distintos entre ellos, y todos esos Jorges no puedan ser el mismo personaje (al menos, no en la misma dimensión espacio-temporal…).

Pero lo que le da al libro una mayor unidad, si cabe, es ese título, Nuestra historia (uno que podría llevar a engaño, porque yo, al principio, cuando sólo sabía cuál iba a ser el título, me imaginé que iba a resultar un libro sobre La Cosa Vasca, aunque enseguida me di cuenta de que no era así). Sin embargo, el título, retrospectivamente, le da mucha unidad, sobre todo ese “Nuestra” (porque la historia -las historias- ya se supone(n): a fin de cuentas, es un libro de cuentos). Pero lo importante es el “Nuestra”, pues se trata siempre de Jorge, ese hombre,  esos hombres, esa personificación de cierta masculinidad, en relación a otras personas: mujer, familia, amigos de juventud, compañeros de trabajo…

Entornos entre los cuales la familia tiene un peso yo diría que determinante: de hecho el libro se abre con un relato,  “Días de mala suerte”, en el que además del escenario de la actual depresión económica, la familia se erige en protagonista absoluta (y yo diría además: “la familia como solución”), mientras que el libro se cierra, creo que no por casualidad, con “Opiniones sobre la felicidad”, cuyo centro es también la familia (pero yo diría que más bien: “la familia como problema”).

¿De qué más tratan los cuentos de Pedro Ugarte? Del difícil equilibrio de la vida en pareja, del peso de las expectativas familiares, del paso del tiempo, de la soledad (sobre todo de la soledad que resulta de estar mal acompañado), del miedo (un tema siempre presente en la literatura de Ugarte), de la servidumbre que generan las ambiciones, de la servidumbre que puede traer aparejada la amistad (o cierto tipo de amistad tóxica), al menos, de los mecanismos de funcionamiento de lo que podríamos llamar “capitalismo de amiguetes” en su versión más microeconómica…

¿Y cómo lo hace? Con elegancia, con un lenguaje pulido hasta el último adjetivo y, sobre todo, con una efectividad absoluta, un manejo preciso del tempo, una administración de la información envidiable y un cuidado por los finales que hacen de Pedro Ugarte un cuentista clásico. Hay relatos, como “El hombre del cartapacio”, que saben mantener al lector en una tensión constante, mientras que otros, como “La muerte del servicio”, uno de esos en que parece que no pasa (casi) nada, se convierte en uno de esos relatos de “calma chicha” que, al fin y a la postre, oculta poderosas corrientes submarinas. Eso por citar dos cuentos que me han parecido, en su construcción y el uso de sus recursos, muy diferentes.

Aunque mis favoritos, sin duda, son “Verónica y los dones” (un cuento que plantea un tema a primera vista menor, pero que se convierte en un análisis, lúcido y muy cruel, de la vida en pareja), y el ya citado “Para no ser cobarde”, que asusta casi más que “Verónica y los dones”, aunque en el mismo ocurren aún menos cosas que en “La muerte del servicio”. Lo que pasa es que Pedro Ugarte es un maestro a la hora de montar escenarios y sugerir ambientes, de manera que uno sale de sus cuentos, aunque no sean muy largos, exhausto. Es decir, como debería salirse de una novela, que es lo que son los buenos cuentos: novelas en miniatura, artefactos con el tamaño de una canica, pero con la densidad de un agujero negro.

Si hay algo, además, por lo que siento envidia de Pedro Ugarte, es de su facilidad para escribir frases redondas, de esas que yo suelo copiar  en mi cuaderno de citas. Por ejemplo:

“La naturaleza, cuando recobra espacios que antes ocupara el hombre, lo hace con fiereza, como si su retorno fuera una venganza”.

Parece obvio, pero hay que escribirlo para que alcance ese punto de obviedad. O cuando menciona

“Esas veladas con amigos en las que, después de cenar, uno se propone arreglar el mundo discutiendo y elevando sus íntimas frustraciones a leyes generales de la vida”.

Es decir, Pedro Ugarte es una máquina de fabricar sentencias o refranes contemporáneos, como este otro también:

“Los recuerdos tienen menos densidad que los sentimientos, por eso la vida de los viejos es infinitamente más leve, más ligera; por eso los viejos van diluyéndose poco a poco, mientras que la vida de los jóvenes tiene la consistencia de los metales pesados”.

O incluso auténticos microrrelatos, que Pedro Ugarte tiene  la generosidad de despilfarrar y regalarnos como  pasajes de sus cuentos; para muestra, un botón:

“De Elsa sabía yo lo que puede saber un hombre de su esposa: algo menos cada día. Y como llevábamos más de diez años casados, estábamos a punto de convertirnos en perfectos desconocidos”.

Y, finalmente:

“Opiniones sobre la felicidad: eso es lo que diferencia a las personas. Algunas personas consideran que no existe. Y otras pensamos que sí existe, solo que en algún otro lugar”.

Unas frases que también pueden funcionar, en cierto modo, como resumen de este libro de relatos, que, como he señalado antes, es muy diverso, pero tiene una gran unidad interna. Porque, a fin de cuentas, Nuestra historia es un libro sobre la felicidad, o, más bien, sobre las diferentes opiniones en torno a la misma, y, sobre todo, a su ausencia.

Como ya he dicho, uno de los mejores que me he leído durante este año.