Iñigo Astiz eta Iban Zalduaren arteko solasaldia (Loraldia jaialdirako prestatu bezala)

[Apirilaren 4ean Iñigo Astizek eta biok, Bilboko Loraldia jaialdiaren baitan, nire (Euskal) Literaturaren alde (eta kontra) liburuaren inguruko performance-elkarrizketa bat gauzatu genuen, Poza Lizentziatuaren kaleko Elkar liburu dendan. Honekin batera egun horretarako landu genuen eskema aurkezten dugu, Astizek idatzitako sarrerarekin batera. Testua luzexeago irten da ekitaldia bera baino, galdera batzuk tintontzian gelditu zitzaizkigulako: hau, beraz, ekitaldi haren extended playa izango litzateke, nolabait esateko. Abisatuta zaudete, ez kexatu gero].

NOR IZAN ZEN IBAN ZALDUA?

Normalean halako aurkezpenetan ohikoena izaten da hasieran liburua eta liburuaren idazlea aurkeztea. Kasu honetan, Iban Zaldua idazlea, eta EUSKAL LITERATURAREN ALDE ETA KONTRA liburua. Ohikoa izaten da gainera, aurkezleak esatea, aurkeztuak ez duela aurkezpenik behar, eta gero, paradoxikoki, idazleari buruzko aurkezpen ezin luzeagoa egitea, nagusiki elkar zeinen ongi ezagutzen duten erakusteko eta beren arteko gertutasunaz inolako zalantzarik ez uzteko, zeren eta argi baitago bere burua aurkeztea izaten dela halako saioetan aurkezlearen sakoneko helburua, nahiz eta publikoki kontrako itxura emateko eginahalak egingo dituen, arrakasta handiagoz edo txikiagoz. Beraz, aurkezlea mintzo denean, ez sinetsi, tranpa bat da.

Hortaz, Iban Zalduak ez du aurkezpenik behar, baina aurkezleak maitatua sentitzeko eskubidea ere baduenez, aurkeztu egingo dugu Iban Zaldua. Kontuari perspektiba historiko pixka bat ematea da interesatzen zaidana, ordea, eta horregatik nire asmoa oraingoan ez da izango Iban Zaldua nor den azaltzea, baizik eta saiatzea aurkezten Iban Zaldua nor izango den erretrospektiban. Alegia, nola gogoratuko den Iban Zaldua etorkizunean, hain justu ere, Garoñako lehen leherketa nuklearraren ondorioz sortutako euskaldun mutante arraza berriak Ikastolen Elkarteko eta are Euskaltzaindiako zuzendaritzaren kontrola hartu, eta horren ondorioz, droga bidezko bizikidetza-bideo-performance-antzerki-multidiziplinarren promozio kanpainaren albo ondorio gisa, euskal literatura guztia desagertu, eta euskal liburugintza ISISek liberatutako Iruñeko Kalifatoko Unibertsitate Islamikoan hautazko ikasgai bat baino bilakatuko ez denean Desagertutako Kulturen Ikerketen Adarrean; zehatz mehatz, hemendik bost urte barru.

Etorkizun hipotetiko baina oso probable horretan, eta atzera begira jarriz gero, azaldu nahi nuke nor izan zen Iban Zaldua, edo, Ibn Zhaldun, sunitek Arantzazuko mezkitatik ezarritako errekonbertsio masiboaz geroztik erabilitako idazkera errespetatuz gero. Ba, Iban Zaldua edo Ibn Zhaldun izan zen euskal idazle bat publikatu zituena hainbat ipuin liburu, nahiko blasfemoak denak, eta izan zen idazle bat argitaratu zituena ere euskal literaturari buruzko saiakera batzuk ere, are blasfemoagoak zirenak ziuraski. Baina, halere, ikertu beharrekoak izango dira liburu horiek, hain zuzen ere, saiakera liburu horietan gordetzen delako euskal literatura izan zenaren erretraturik biziena. Eta ezinbestekoa izango da erretratu hori kontsultatzea, harik eta jakin nahi bada zer nolakoa izan zen euskal literatura itzalaldi analogikoaren aurretik, eta Euskal Herriko bertsolari txapelketa finaleko azken zonbi erasoa gertatu eta Euskal Herriko Liburutegi nazionala bere egoitza definitibora leku aldatu baino lehen, Basque Culinary Centerrean patatak biltzeko erabiltzen den txoko baztertu batera.

Lagun batek esaten zuen, eta ni ados nago berarekin, Iban Zalduari inoiz ezingo zaiola behar bezala eskertu etorkizunean euskal literatura benetan existitu zela frogatzeko egiten duen ahalegina. Zalduaren saiakerengatik ez balitz, maiz irudi dezakeelako euskal literatura ez zela sekula eztabaida gune (neurriz) bizi eta (neurriz) interesgarri bat izan, baizik eta malba haztegi eternoki aspergarri bat. Horregatik, eskerrak eman behar zaizkio ahalguztidunari Iban Zaldua edo Ibn Zhaldun behin gure artera bidali zuelako, eta errezoan jarraituko dugulako haren bigarren haragiztatzearen alde hemendik aurrera ere, zeina Alak ez dezala nahi gehiegi berandutu dadin, alhamdulillah.

Iñigo Astiz, Bilbon, 1428ko radjabean.

ELKARRIZKETA:

Iñigo Astiz.- Azken aldian badirudi mantra moduko bat bihurtu dela euskal kulturan, eta zehazki euskal literaturan, kritika falta dela esatearena, baina bitxia da gero, oso era ez-olinpikoan hartzen dela kritika norbere lanari buruzkoa denean. Zeren sintoma izan daiteke hori?

Iban Zaldua.- Ziurrenik, bururatzen zait, bi faltena edo hutsuneena. Lehenik eta behin, segurtasun faltarena, artisten munduko jendeari beti gertatuko zaion zerbait, hemen eta Hong Kongen; izan ere, hori da literatura zientziatik desberdintzen duen kontu nagusietako bat: zientziaren alorrean hipotesi bat edo teoria bat faltsua dela frogatzen denean, ez dago eztabaidarik, alde batera uzten da eta kito: zientzialariak amorrua sentitu dezake huts egin duelako, baina zalantzarik ez dago. Berdin teoriak irauten duen bitartean, inork ez duelako hoberik proposatu: ziurtasuna osoa da beti. Arte munduko ekoizpena, ordea, ez dakigu sekula ona edo txarra den benetan, ziurtasun eza horrek bizi gaitu, berdin dio idazle kontsakratua zaren ala hasiberria. Hortik erakusten ditugun jarrera eta erreakzio histeriko samar asko…

Bigarrena ohitura faltarena izango litzateke. Ez gaude kritikara ohituta. Kritika argiki negatiboak gutxi dira, eta, daudenean, nahiko adeitsu eta versailleskoak dira. Eta hala ere jendea asko haserretzen da, eta, okerragoa dena, haserre hori publikoki erakusten du: nahikoa da gogoratzearekin Alex Gurrutxagak Zazpigarren heriotza liburuari egin zion kritika dotorea, eta egilearen erreakzioa –kritikatu nagusia argitaletxea zen arren, nire ustez–. Izan ere, euskal literaturan, gaur egun, kritika negatibo nagusia isiltasuna da, ziurrenik. Eta horrek benetako kritika negatibora ohituta egoteko aukerak murrizten dizkigu.

IA.- Badituzu eleberri laburrak, komikiak, eta literaturari buruzko saiakerak ere, baina nagusiki ipuin idazlea zarela esango nuke. Nire inguruan maiz aditu dudan zerbait komentatu nahi nizuke horregatik. Zure ipuinen zale diren lagun batzuek ere esan izan didate, eta ziur nago zuri ere esango zizutela antzeko zerbait behin baino gehiagotan, baina ipuin idazle kontrastatua eta publikoaren onarpen bat lortuta duzula, ze nezesidade duzu halako kritikak idatzi eta “jaleotan” sartzeko? Nik eskertzen ditut, baina jakin nahi nuke zuri zergatik zaizkizun hain erakargarri.

IZ.- Agian nire berezko izaera kritikoarena da, eta fikzioen idazle izatea mozorro bat, kritiko frustratuaren irtenbide koldarra. Edo agian fikzioa etengabe sortzearen ezintasunaren ondorio besterik ez da: ondo datozkidala halako “tarte kritikoak” arnasa hartzeko, eta, bide batez, ez naizela sortzen ari estaltzeko, gero eta ultraproduktibistagoa bihurtzen ari den literatur merkatuaren parametroen arabera behintzat.

Izan ere, zer edo zer banaiz, funtsean, irakurlea naiz: idatzi gabe imajina naiteke, ez ordea irakurri gabe. Eta irakurtzearen lehenengo ondorioa iritzia emateko, iritzia konpartitzeko eta eztabaidatzeko gogoa da, zinema aretoaren edo kontzertuaren irteeran gertatzen zaidan bezalatsu alegia. Agian institutu garaian jasotako literaturako eskolen ondorio kaxkarra besterik ez da, haietan nagusi baitzen beti eztabaidetan eta polemiketan sartutako idazle erromantiko interbentzionistaren irudia, neurri batean arbuiatzen duena gaurko idazle/kritikari gero eta espezializazio handiagoak, baina garai batean guztiz naturala zena…

Bestalde, gutxi eztabaidatzen da, aurreko galderaren erantzunean esan dudan bezala, eta horrek eraman dezake pentsatzera euskal idazleon erkidegoa bertsolariena bezalakoa dela, denok super-ondo eramaten garen lagun koadrila bat. Izan ere, nik lehenengo urratsak eman nituenean mundu horretan, 90eko hamarraldiaren amaieran gogoan dut nola irudi hori zen, neurri batean, Juan Luis Zabalak –ezagutu nuen lehenengoetariko euskal idazleetako bat– “saltzen” zidana, eta eztabaida publikoen eskasiak irudi hori indartzen zuen… nahiz eta gero, jende gehiago ezagutu ondoren, nabarmena  den aiztokadak bizkarra emanda ematen zirela, gurean… Bueno, Txistu eta biok irakurrita ematen du Zabala ere ez dela garai haietako iritzi berekoa, honez gero…

IA.- Moda literarioez. Erasmus literatura aipatzen duzu liburuan, esaterako, autofikziorako joera ere badator liburuan, eta orain badirudi ez-fikziozko liburuak edo behintzat errealitatetik urruntzen ez diren liburuak idaztea dagoela modan. Zure azken ipuin bilduma, INON EZ, INOIZ EZ, fikzioaren aldeko defentsa moduko bat zela esan izan zenuen. Nola bizi duzu moda berri hau? Zein dira haren ezaugarriak zure ustez, eta, zenbat iraungo du?

IZ.- Moda berri honekin, “berri” deitu badakioke, autofikzioarenarekin bezala, mesfidati samar naiz. Alde batetik, iradoki bezala, ez-fikzioaren gauza hau ez delako gauza guztiz berria: 1950eko eta 60ko hamarraldira joaten bagara hor daude Rodolfo Walshen edo Truman Capoteren lan oinarrizkoak, zentzu horretan. Baina nik esango nuke are atzerago jo dezakegula: zer da, bestela, Daniel Defoeren Izurritearen urteko egunerokoa, 1722an argitaratua, 1665eko Londresko izurrite bubonikoaren inguruko ez-fikziozko nobela ez bada?

Eta bestetik, mesfidati naiz orobat ez formagatik, edo ez soilik horregatik, baizik eta modaren edo kalkuluaren ondorio izan daitekeen neurrian: adibidez, Kirmen Uribek aitortu zuen, elkarrizketa batean, bere azkeneko nobelaren defentsan nolabait, Arequipako Hay literatur David Foenkinosek esan ziola hori dela gaur egun Frantzian “egiten dena”… Zalantzarik gabe, hori, nazioarteko joeren barruan kokatzea, inportantea izan daiteke egile batzuentzat, baina bere arriskuak dauzka orobat…

Edonola ere, eta alor horretan lan onak egin daitezkeela onartuta ere –nik oraindik ez dut Elkarrekin esnatzeko ordua irakurri, beraz, ezin dut ezer esan liburuari berari buruz–, ez-fikzioa delakoarekin gertatzen dena, funtsean, autofikzioarekin edo autobiografismoarekin bezala, da susmagarria iruditzen zaidala “benetako gertakarietan” oinarrituarekiko lilura hori, gu hunkitzeko edo lanari balore gehigarri bat emateko erabil daitekeen neurrian, izan dezakeen balore literarioaren gainetik alegia; Fargo bezalako aspaldiko filma egitean ohartu ziren horretaz jada, eta zentzu horretan atariko azalpen faltsua ironikoki erabili zuten Coen anaiek.

Ez dakit zergatik gertatzen ari den hori: liburuan badago horren inguruko hausnarketatxo bat, eta Toni Morrison idazlearen aipu argigarri bat. Gure mundu erreala, “post-egiarena”, maila eskaseko fikzioez bete delako, gezur gisakoak alegia, ez asmazio gisakoak? Jendea nekatuta dagoelako gezur horiez, sinetsi nahi duelako? Errealarekiko nolabaiteko lotura lortzeko ahalegina egiteko? Horretarako, ordea, nik uste badaudela, literaturaz aparte, beste formatu eta trama egokiago batzuk: historia, kazetaritza, dokumentala, kronika, soziologia… Ez hainbeste nobela, zeina, hain zuzen, sormen imajinatiboaren lurralde nagusia bihurtua baitzen… Adierazpena pixka bat erradikala da, baina askotan ados nago Virginia Woolfekin, esaten zuenean egiak ez duela inolako zerikusirik literaturarekin.

Zenbateko iraupena aurreikusten diodan? Ez dakit, ziurrenik ez oso handia, moda literarioak gero eta azkarrago igarotzen diren neurrian, turbokapitalismoan… Baina, auskalo, oso gutxitan asmatu ohi dut nire aurreikuspenetan…

IA.- Lehen pertsona plurala darabilzu testu batzuetan, eta Volgako Batelariei eskaintzen diezu liburua. Zure kasuan, zer garrantzi du taldean biltzeak literaturaz pentsatu ahal izateko? Eta, bestetik, taldetasuna taldekeria bihurtuko den arriskua ere beti hor dago. Nola ebitatu hori?

IZ.- Niretzat garrantzi handia izan du: literaturaren plazera banaka gozatzen da, sexua bezala, baina ikasi, ondo edo gaizki, kolektiboki egiten da. Taldea, eskola, tertulia, konziabuloa, irakurle kluba, idazketa tailerra… lan kolektibo hori aurrera eramateko bide ezberdinak besterik ez dira. Eta konplizeak bilatzea are inportanteagoa iruditzen zait gurea bezalako mikrokosmo txikiegian. Nik asko ikasi dut urteotan zehar, Uxue Apaolaza, Rikardo Arregi, Mikel Ayerbe, Ibon Egaña, Angel Erro eta Juanjo Olasagarre bezalako jendearekin, liburu hau ez zen existituko, edo ez zen berdina izango haiekin topo egin izan ez banu. Eta, ziurrenik, garai horretan idatzi nituen fikziozko batzuei gauza bera gertatzen zaie.

Taldekeria nola saihestu? Ba ez dakit: agian, kariñoaz gain, zorroztasunarekin eta larderiarekin. Norbaiti egia esan behar zaio, mingarria bada ere, adiskideei da; bestela, zertarako nahi dituzu adiskideak? Dena den, ez dakit ze puntutaraino lor daitekeen taldekeria guztiz saihestea; baina ez dut uste, alde horretatik, okerrenak izan garenik ere.

IA.- Euskal Herriko gatazkaren inguruko orri sorta bat ere badago liburuan, eta azken aldian nahiko denbora eskaini diozu Fernando Aranbururen Patria liburuaren arrakasta aztertzeari. “ETAren porrot literarioa” oraindik pendiente dagoela dio Aranburuk. Armagabetzearen atarian, zein dira zure gogoetak literaturaren eta euskal gatazkaren arteko korapilo zahar-berri horretaz?

IZ.- Bueno, Arambururen mega-arrakastarekin gertatu dena, funtsean, da euskarazko literaturan trena galdu dugula Gauzaren gaiaren inguruko azken hitza esateko. Orain arte idatzi dena literaturaren historiaren apalategi hautsez beteetara bidaliko du Patriak, bidali ez badu jada, eta etorkizunean idazten dena, onerako eta txarrerako, Patriaren arabera neurtuko da. Denboraldi batez, behintzat.

Bueno, gaur pesimista samar altxatu naiz, gai horri dagokionean. Nire jarrera argia da, alor horretan, eta leku askotan defendatu dut, nire liburuan eta baita Patriari egin nion kritikan ere: orain arte idatzi dena aldarrikatzen jarraitu behar dugu, edo, hobeto esanda, denetik izan baitugu gure artean, idatzi den literatura ona –ez guztia, duela gutxi Bikila egiten saiatzen zen bezala, are bere nobelak ere aipatuz, bide batez esanda–. Baina nekez izango da gure gai salbaziozkoa, gure sormarka Literaturaren Errepublika Unibertsalean, Jokin Muñozek garai batean aldarrikatzen zuen bezala –aitor dut ni gauza bera pentsatzera heldu nintzela, uneren batean.

Edonola ere, agian ez diogu hainbeste jaramonik egin behar Patriak sartu digun presioari, eta eutsi beharko genioke itxaropenari: ekaitzaren ostean idatziko dela, ziurrenik, gaiari buruzko literaturarik onena. Baina beti ere kontuan hartuz horrek ez duela esan nahi hemendik aurrera idatziko den guztia ona izango denik: gaiaren banalizazioaren arriskua hor dago, Edurne Portelak bere El eco de los disparos liburuan ondo argudiatzen duen bezala, esaterako, Ocho apellidos vascosen kasuan.

Izan ere, erdi brometan nioen euskal nobeloi handia martxan jartzeko azpibatzorde bat eratzearen ideiarena, baina proposamenak badu bere puntu serioa: agian pop kultura propio gehiago egiten saiatu beharko ginateke Euskal Herrian, Ana Malagonek zenbait alditan aldarrikatu duen bezala…

IA.- Zure esaldi bat aipatu nahi nizuke, niri grazia handia egin zidana: “Euskal idazle erretxina –esaldia errendundatena da”. Zu zeu ere erretxina zarela esango zenuke? Eroso zaude liburuan deskribatzen duzun mundu literario horretan duzun paperarekin?

Bai, gero eta gehiago. Imajinatzen dut adina dela, eta gainbehera: fisikoa, mentala eta morala. Dena doakizu eskuetatik, lagunak eta erreferenteak hiltzen zaizkizu, gazteek entzuten duten musika dena berdina iruditzen zaizu… justu zure aitak zure musikari buruz esaten zituen gauza berberak alegia… Gure etorkizuna, orain konturatzen naiz, Javier Marías txiki batzuk bihurtzea da.

Baina aldi berean erretxin kontziente bat izatean uste dut dagoela koska, hots, erretxintasun hori guztiz seriotan ez hartzea. Ze nik beste idazle eta sortzaile asko erretxinduta ikusten dut, baina beldur naiz serioegi hartzen ez ote duten. Eta kontua ez da arrazoia ez dutenik, noski, gehienetan badutela horrela egoteko oinarriren bat, batez ere karrera profesional bati ekin diotenen kasuan. Baina depende zein den zure estatusa, Letren Errepublikan, bitxiago ere iruditzen zait: badaude egile batzuk, goren gorenean daudenak, eta asko kexatzen direnak hala ere…

Beste modu bat erretxin kontzientea izateko da saiatzea, ahal den neurrian, esker oneko erretxindua izaten, eta ez MZZD motako erretxindua (“Munduak Zerbait Zor Dit”), nahiko ugaria, bestalde, gurean. Baina gauza bat da esatea, eta bestea halakoa izaten lortzea…

IA.- Zure liburu guztietan beti dut sentsazio bera: idazlea izaki erabat mixerable, konplexuz betetako, erdi-purdiko, erretxin, bekaitz eta egozentriko da, eta, gainera, enbidiak jota bizi da. Sakonean, zure liburuak ez dira izango jendea idaztera desanimatu eta euskal idazle bakar, eta, beraz, onenaren papera lortu ahal izateko gidaliburu makiabeliko kamuflatu bat, ezta?

IZ.- Jakina, konpetentzia uxatzeko egiten dut. Zenbat eta idazle gutxiago, orduan eta pastel zati handiagoa banatzeko…

Baina orain seriotan, ez dut uste ilustrazio horrek, giza izaeraren parte inportante batena denak, desanimatzen duenik amiñi bat ere. Idazten duenak badakielako hori ere egia dela, bere burua eta giza espeziea ezagutzen duen neurrian.

Izan ere, nahi izatekotan, kontrakoa, euskal literatura salbatzeko idazleen kopurua infiniturantz ugaldu beharko litzateke. Inoiz izan nuen eztabaida hori Hasier Etxeberria zenarekin: berak kritikatzen zuen gehiegi argitaratzen zela euskal literaturan, irakurleak baino gehiago zirela idazleak, eta aldarrikatzen zuen galbahea zorrotzago pasatu behar zutela argitaletxeek; nik erantzuten nion kontrakoa lortu behar genuela, irakurleak ugaltzeko modu bakarra idazleen kopurua esponentzialki haztea zela, irakurle guztiak idazle bihurtzeraino, euskarazko irakurle nagusiak idazleok garen neurrian –ez, bistan denez, euskal literatura gustatzen zaigulako, berez, lehiakidea zertan dabilen informatuta manten gaitezen baizik–. Modu horretan irakurlego zabal bezain fidela lortuko genuke euskal literaturarentzat, nik uste.

IA.- Aipatzen duzu liburuan fenomeno bitxi bat. Diozunez, gaur egun idazteaz apartekoak dira benetan idazle bat idazle egiten dutenak. Gero eta ohikoago da libururik apenas idatzi gabe nork bere burua idazle aurkeztea. Nola azaltzen dituzu halako fenomenoak?

IZ.- Bueno, nik esango nuke kapitalismopeko “industria kulturalen” hazkundearen albo-ondorioetako bat dela. Garai batean, ez horren urruna, idazlea, hots, “profesionala”, horretara dedikatzen zena, gaizki ikusia zegoen, bohemiarekin lotzen zen; sekula inork aholkatuko ez zukeen karrera zen, eta nik esango nuke gure gurasoei edo, ziurrago egoteko, gure aiton-amonen belaunaldikoei seme edo alaba batek idazle izan nahi zuela esan izan balie, gehienek kontra egingo zietela. Hortik garai bateko euskal idazleek bere burua idazletzat aurkezteko izaten zituzten arazoak. Hortik, eta terminoarekiko errespetuagatik ere, nik uste, idazle izatea ez baitzen edozer gauza, garai batean: Saizarbitoriari hori gertatzen zitzaiola pentsatzen dut, adibidez.

Gaur erabat normaldu da, eta ez da harritzekoa, selfiaren eta post-gezurraren garaian, irudiaren eraikuntza aurretiko gauza izatea, idaztearen ekintza beraren aurrekoa alegia.

Gainera, zehatzagoak izan beharko ginateke. Bat idazle da idazten ari den unean bertan, soilik. Elkarrizketa hau ez dizu idazle batek erantzuten, idazle batek egiten ez didan bezala: gehienez idazle izan gara, edo –horren ziurra ez dena– izango gara. Denak gara idazle ohi, azken finean. Ausartuko banintz, terminoa mugatzearen alde egingo nuke nik… Baina, klaro, hain da pollita “idazle” hitza norberaren izenaren ondoan ikustea…

IA.- “Ez goi eta ez doi”. Titulu hori darama euskal literaturari buruz idatzi duzun ataletariko batek. Eta bertan diozuna da euskal literatura, ba, horixe, ez dela ez goi, baina ezta ere doi. Halere, artikulu horretan aipatzen duzun beste puntu bat aipatu nahi nizuke. Hau diozu: “Eskariaren egoerak gehiago kezkatzen nau, eskaintzarenak baino”. Zer esan nahi duzu horrekin? Eta nola lortu eskari horrek gora egitea?

IZ.- Ba goragoko galderaren erantzunean iradoki dudan irakurle guztiak idazle bihurtzeko plan estrategikoaz haratago, aitor dut ez daukadala proposamen argirik. Nekez argudiatu badaiteke ere gure produkzio literarioak urrezko aro bat bizi duenik, ez behintzat gure literatura klasikoaren egoerarekin konparatzen ez badugu, argi dago gauzak okerrago daudela demandaren aldetik. Ez da gure arazoa soilik, baina gurea bezalako tamaina txikiko literaturan egoera hori, zalantzarik gabe, zaurgarriagoa da. Ez dakit nik ba. Irakurle kluben sarea sendotzea? Baina hori, Aingeru Epaltzak behin iradoki zuen bezala, zer da, gure irakurleriaren indarraren seinale, ala gehiago ahuleziarena?

Gakoa, agian, hezkuntzan dago. Baina irudipena daukat, liburuan azaltzen saiatzen naizen bezala, hezkuntza sistemak daukala, neurri batean, erantzukizun ez gutxi fenomeno batean: gazteek euskaraz irakurtzeari uzteko joeran, adin batetik aurrera…

AI.- Literatura maitatzen irakasteko dagoen gogoa aipatzen duzu liburuan, hain justu ere, azaltzeko, literatura maitatzeko asmo horrek frogatzen duela literaturari ez zaiola garrantzirik aitortzen; adibidez, ez delako sekula erakusten matematikak maitatzen: matematikak irakatsi egiten dira. Zer ondorio negatibo ditu zure ustez joera horrek? Esate baterako, aipatzen duzu eskoletan gaztelerazko adarrean literatura maila altuagoko liburuak ikasten direla, eta euskarazko adarrean, berriz, erraz irakurri eta gustuko izango dituzten liburuak jartzen direla.

IZ.- Arazoa da literatura beti egon dela instrumentalizatuta, modu batean edo bestean. Guri irakatsi ziguten Literatura Espainiarra Nazio Espainiarraren Eraikuntzaren zutabeetako bat izateko diseinatuta zegoen, alferrik, ikusi den bezala; hori ere ez zen kontua, ez bidea, ziurrenik. Baina behintzat egiten zen aukeraketa bat, halako eraikuntza loriatsu batean zeinetan parte hartu zezaketen obren multzoa kalitatearen arabera ebazten baitzen. Literaturaren irakaskuntza mota horrek, Izpiritu Nazionalaren Formakuntzak bezala, porrot egin zuen alor politikoan, ziurrenik, baina irudipena daukat alor literarioan behintzat aztarna bat uzten zuela.

Kontua da gaur literaturen irakaskuntza gehiago zuzentzen dela, alde batetik, hizkuntzaren baliabideen garapenera, eta, bestetik, eta horrekin lotuta, entretenimendura: hizkuntza nola egoki erabili ikasteko makulu bat bihurtzen ari da literatura, gramatikaren luzapen light bat alegia. Eta hortik berehalako plazera ematen duten testu errazak bilatzeko eta ezartzeko joera, literatura ona zer izan daitekeen desberdintzeko tresnak eskaini ordez. Mundu guztiak irakurzale izan behar duen mitoa  kendu beharko genuke burutik, agian, mundu guztia injineru nuklear edo geriatra izatera helduko ez den bezala, eta are gutxiago disziplina horiek maitatzera. Literaturarekiko maitasuna, ordea, inposatu nahi zaigu eskolatik –eta inposatzen digutenei, askotan, ez diegu liburu bat eskuetan ikusten, gainera.

Ez dakit ulertzen zaidan.

Agian, eutsi nahi badiogu irakurzaletasuna sustatzearen kimera horri bi asignaturatan zatitu beharko litzateke kontua: irakurketa (non gauza arinak zilegi lirateke, ziurrenik) eta literatura (sakontasun minimo bat izan beharko zukeena).

Beste asunto bat, horrekin lotuta dena den, gaztelaniazko testuen eta euskarazkoen arteko desorekarena da. Zalantzarik ez, badu zer ikusirik gure hizkuntzaren egoera diglosikoarekin. Baina hala ere oso nabarmena da, eta ez du jokatzen euskarazko literaturaren alde, ze batean Jon Arretxe eta bestean Fedor Dostoievski ipintzen badiote ikasleari, ez da harritzekoa benetako literatura espainolez aurkituko duela sinesten amaitzea izan daitekeela emaitza… Tira, neurri batean egia dena, gaztelaniazko edo frantsesezko ugaritasun eta aniztasun konparatibo beti ere handiagoa kontuan hartuta. Baina, hala ere…

IA.- Euskal literatura behar bezalako bat sortzeko neurri sorta bat proposatzen duzu liburuan. Nahikoa gauza erraza. Denboraren makina bat asmatu behar litzateke soilik diozunez, eta horri esker, Shakespeareren poemak lehenik euskaraz publikatu, Iruña-Veleian euskarazko haiku batzuk idatzita utzi, Axular ipuinak idaz ditzan konbentzitu, euskara batuaren sorrera 1780ra aurreratu, industria iraultza 60 urtez aurreratu, bertsolari hilketa selektibo bat egin, eta listo euskal literatura fundamentuzko bat edukiko genuke. Zergatik uste duzu ez duela inork orain arte egin, hain erraza izanik? Hain desastrea al da benetan euskal literaturaren historia? Eta hala bada, kasik milagro bat izan liteke egungo literaturak bizi duen egoera, ez?

IZ.- Ni horretan, Ramon Saizarbitoriaren iritzikoa naiz, esaten zuenean, Bost idazlen, literaturaren ikuspegitik ez ziela ikusten klasikoei inolako interesik, eta non beste laurek, oso serio eta duin, aurpegia ateratzen zieten klasikoei, sikiera euskara literarioaren erabilpenaren ikasketaren ikuspuntutik. Erabilgarritasun bat gero eta eztabaidagarriagoa dena, bide batez esanda, egungo jatorrizko lanen eta itzulpenen eztanda txikiak utzi digun ondarea kontuan hartuta, Ibon Sarasolak bere Bitakora kaieran ondo argudiatzen duen bezala. Euskararako itzulpenek garrantzia berezia dutela esango nuke, gaur egungo panoraman, Bernardo Atxagak azken aldi honetan azpimarratu izan duen bezala, arrazoi osoaz.

Eta bai, niri ere mirari bat iruditzen zait azken berrogeita hamar urtetako ibilbidea, eta batez  ere 1960ko eta 70eko hamarraldietan lan egin zuten idazle pioneroen lana, ondoren etorri den guztiaren oinarri. Ziurrenik ekuazio kasik ezinezko baten ondorio delako: diktadura glotozida batek eragindako urgentziazko egoera + diktadurak berak 1960ko hamarralditik aurrera utzitako espazioak (hilzorian zegoen euskaraz idazten zena ez zen gaztelaniaz egiten zena bezain inportantea, zentsuraren begietara) + euskarak mota guztietako abangoardiarekin bat egitea,  ziurrenik Historian lehenengo aldiz + idazle eta militante belaunaldi estraordinario bat = Euskal Literatura Garaikidea.

IA.- Euskal literaturaren egoera onena, noiz eta literaturak kontsiderazio soziala inoizko baxuena duenean.

IZ.- Bai, ekuazioak, kasu honetan, alderantziz funtzionatu duela ematen du: miraria gauzatu zen literaturaren prestigioa bere gorenenean zegoen unean, eta horregatik ere gertatu ahal izan zela esan dezakegu. Baina orduz geroztik, ikuspegi horretatik, gainbehera izan da nagusi, askotariko kausen ondorioz: entretenimenduaren kulturaren zabalkuntza gero eta handiagoa, ikus-entzunezkoen metastasia, postmodernitateak ekarritako goi eta behe kulturaren arteko konfusioa… Izan ere, ni neu ere PSParen garaian jaio izan banintz ez dakit ze puntutaraino bihurtuko nintzen irakurzale, eta, ondorioz, idazle… Zalantza handiak dauzkat…

IA.- Zuk zeuk aitortzen duzunez, liburuko azken partea da ezkorrena, hain justu ere literaturari buruz eskainitakoa, literaturari orohar. Patrick Ourednik idazle txekiarrak aipatu zuen Donostian eskainitako hitzaldi batean, bere ustez, etorkizunean oso gauza minoritarioa bihurtuko dela literatur zaletasuna. Gero eta gutxiagok irakurriko dutela, baina hori ere ez dela asaldatzekoa, dioenez, salbuespena baita azken mendeetan liburuek izan dute pisu soziala. Zuk ere uste duzu norabide horretan joango dela literatura?

IZ.- Bai. Klub sekretu bat bihurtuko da, garai batean bezala: kontua da orduan alfabetizazioaren mugek zer ikusia zutela horrekin, eta orain hori ez dela inolaz ere faktore bat izango, ez behintzat analfabetismo klasikoa. Baina, tira, nork daki, izan gaitezen optimistak, agian horrela lortuko du berriro erakargarritasuna, epe ertainera edo luzera, eta popularra bihurtzen joango da atzera, ondorioz… Badakigu zerbait entzute handikoa bihurtzeko, lehenengo kultuzko zerbait izatearen fasetik igaro behar dela, pop musikan gertatzen den bezala…

IA.- Ez dago oso modan kanonaren ideia, baina zuk behin eta berriz defenditzen duzu, munduko kakotx ikur guztiak jarrita ere, baina defendatzen duzu. Zer ekarri du kalitatearen ideiaren lausotzeak?

IZ.- Denak balio duenaren ideiaren zabalkuntza. Kanonak, denok dakigu, muga oso jakinak ditu, eta akats asko, baina inoiz Ur Apalategiri ulertu niola uste dudan bezala, badu bere alde onik, haren kontra egiteko euskarri bat eskaintzen duelako sikiera; alde horretatik, ni kanon berrikusi baten alde nago, hots, kanon klasikoen ikuspegi eurozentrista eta androzentrikoen eskrezentziez garbitutakoa. Denak balio duen totum revolutum egoera batean gutxi egin daiteke, ez dagoelako kategorizaziorik, ez onerako, ez txarrerako. Eta, behin berreginda, berriro erasotu ahal izango genuke kanona, zer esanik ez…

IA.- Zure esaldi bat: “Orain helburua da zer egin daitekeen literaturarekin literatura bera baino gehiago”. Niri Donostia 2016 etorri zait burura, Bilboko hirigintza transformatzeko kulturaz egin den erabilpena… Badirudi horrantz doala mundua, eta, inpresioa dut, gainera, sortzaile askok gustuz onartu dutela hori. Zer suposatzen du desplazamendu horrek zure ustez?

IZ.- Lehen hezkuntzan literaturak daukan erabilerari buruz hitz egin dut, testuak sortzeko lagungarri bezala, gramatikaren makulu bezala. Baina desplazamendu hori haratago doa, noski, eta suposatzen duena, funntsean, da kapitalismoa, edo merkatu ekonomia, deitu nahi bezala, horrelakoa dela, eta zaila dela hortik irtetea, sartuta gaudelako, alde guztietatik blaitzen gaituelako; gauzatzen ari garen ekintza hau berau, elkarrizketa hau, liburu baten promoziorako da, liburu hori gehiago ezagutaraztea eta saltzea du helburu, besteak beste. Kapitalismoak dena okupatzeko joera du; merkatu ekonomiak, etengabe zabaltzekoa. Lehenengo urruneko merkataritza eta banka izan ziren, gero nekazaritza, ondoren, kotoigintzatik hasita, manufaktura; gero eta gehiago, oro har erreproduktibotzat hartzen diren jarduerak, jakien prestakuntza edo zaintza bezalakoak… eta hor kokatzen da kultura ere, salgai hutsa bihurtu dena… edo bestelako salgaiak, bestelako ondasun eta zerbitzuak saltzeko bitarteko bat: zenbat poeta ez dago publizitatearen munduan, esaterako? “Bekadunen” bitarteko esplotazio kapitalistaren gune gorenetako baten, hots, gure goi sukaldaritza deitutakoaren enpresa baten gorespena egiteko literatur lanak enkargatu –eta idatzi– diren herri batean bizi gara…

Tira, bere abantailak baditu, ez pentsa, merkatuak libratu baitzuen “artista” erregeen eta jaun feudalen menpekotasunetik, babeslearekiko losintxa desagerrarazi zuen literatur genero gisa, propagandismo aristokratikoa literaturatik ezabatu zen. Baina beste morrontza batzuk sorrarazi ditu, zer esanik ez: publiko zabalarekikoa, esaterako, are sistemarekiko errebeldia kulturala/literarioa negozio bihurtzeraino, kontrakulturaren edo Žižek bezalakoen adibideek adieraziko luketen bezala.

Zorionez, gure literaturaren tamainak berezko joera horiei guztiei mugak ipintzen dizkie, Eider Rodriguezek noiz edo behin azaldu duen bezala, euskal ipuingintzaren egoeraren kasua azaltzean adibidez.

Eta, jakina, horri guztiari aurre egiteko, edo behintzat kolpea amortiguatzeko modu asko daude, orobat; argitaletxe txikien ekimena etortzen zait burura, adibidez, Edo! edo Pasazaite bezalakoena. Baina, tira, agian ni ez naiz egokiena halakoen inguruko aldarrikapena egiteko…

astiz zaldua loraldia bilaketarekin bat datozen irudiak

Advertisements

Ni, ni eta ni (“Ni-a, gero eta presenteago” erreportajerako erantzunak)

[Joan den igandean, 2015eko urtarrilaren 11an, Berria egunkariak artikulu zabal bat argitaratu zuen, “Ni-a, gero eta presenteago” izenburupean, autofikzioaren eta, oro har, idazketa autobiografikoaren ustezko oraingo gorakadaren inguruan. Bertan nire adierazpen batzuk tartekatzen ziren. Juan Luis Zabalak igorri zidan galdetegiari nik emandako erantzunak argitaratzen ditut, osorik, sarrera honetan].

Lehenik eta behin, eta badaezpada, abisatu nahi dut agian ez naizela joango askoz haratago jadanik esanda eta idatzita ditudanetatik, hots, duela gutxi argitaratu nuen “Autofikzioaren aurkako manifestua” delakotik, edo Bilbao-New York-Bilbao, Atzerri, Kristalezko begi bat edo Nevadako egunak liburuei egin nizkien kritiketatik urrunago (guztiak nireak, salbu eta Bilbao-New York-Bilbaorena, Angel Errorekin batera idatzi nuena). Baina saiatuko naiz galderei erantzuten.

Zergatik ari da sartzen euskal narratiban, azken urteetan, lehen baino indar handiagoz idazlea, dela autofikzioaren bidez, dela alter ego disimulu gutxikoen bidez, dela —fikziotik kanpo— kronika autobiografikoen bidez? (Ez bazaude ados egin dudan baieztapenarekin, esadazu, ahal baduzu, zerk eraman nauen ni eta beste hainbat irudipen zure ustez oker horretara.)

Imajinatzen dut nazioarteko literaturan, eta batez ere inguruko sistemetan –hispanikoan eta frankofonoan, alegia, eta horien bitartez iristen zaizkigun berritasun anglosaxoietatik– zabaltzen ari diren joerei erantzuten diela nolabaiteko boom txiki horrek, baldin eta halakotzat hartzea zilegi bada. Beti ere ohiko atzerakuntzatxo historikoarekin, noski, nahiz eta gap hori, edonola ere, gero eta estuagoa bihurtzen ari den, nazioarteko joeren eta euskal literaturaren arteko egokitzeari dagokionean. Gizarte-joeren pisua ere hor egongo da, ziurrenik: azken finean, euskal gizarteak industriaosteko kapitalismo neoliberalaren eskemetan bete-betean hartzen du parte, eta niaren sublimazio edo goititze orokor eta neurrigabearekin izan dezake zerikusia, halaber. Zirkunstantzia partikularragoek, euskal gatazka delakoaren baretzea bezalakoek, bestalde, agian badute zer ikusia literatura (auto)testimonialago bat egiteko luma batzuen bulkadan (nahiz eta hori ere ez den beti euskaraz egiten, Mariasun Landa, Joseba Zulaika edo Idoia Estornesen adibideek erakusten duten bezala…).

Bada uste duenik euskal literaturaren heldutasunaren sintoma edo ondorio izan daitekeela autofikziorako, alter ego dismulurik gabeen erabilerarako eta autobiografiarako joera hori. Zer uste duzu zuk?

Posible da: gaparen gainean gorago aipatutakoaren bidetik, inguruko sistema literarioetatik datozkigun joera edo modei jarraitzea heldutasuna deitzen badiogu, ba agian bai, ez dut ukatuko. Dena den, hau heldutasuna baldin bada, ez dut pentsatu nahi zahartzaroa zer izan litekeen… Aldeak alde, esan daiteke autofikzioa dela, literaturarekiko, realityak telebistarekiko direna…

Fikzioari dagokionez, moda hutsa da autofikzioa —eta disimulu gutxiko alter egoen erabilera fikzioan—, ala literatura garaikidearen benetako premia batzuei erantzuten dio? Moda bat baldin bada, zerk bultzatu du moda hori? Premia batzuei erantzuten badie, zeintzuk dira premia horiek?

Neurri batean erantzun diot honi aurreneko galderan. Seguru asko badu premiatik, eta badu modatik ere. Ez gaude prezeski Munduko Letren Errepublikaren zentroan, eta horrek esan nahi du, herrialde periferikoek puntako teknologiarekin eta antolaera metodoekin bezala, gu inportatzaileak garela, esportatzaileak baino. Euskal egile batek Sebald aldarrikatzen duenean, edo beste batek Ernaux, horretaz ari dira, noski, beren proposamenentzako babeslekua edo alibia bilatzeaz gain. Bestalde, premia hor dago ere, gurea ere gizarte turbokapitalista den neurrian eta, beraz, egotismoaren sustatzaile, beste alde  batzuetatik sare sozialen zabalkuntzan ikus daitekeen bezala alegia. “Egiaren sentsazioa” hobeto transmititzea ere izan daiteke premia horietako bat, fikzioaz neurri batean nekatuta dirudien irakurleria baten aurrean, batzuek dioten bezala (nahiz eta ni ez nagoen ikuspegi horrekin bereziki ados, printzipioz: idazle batzuen keria iruditzen zait gehiago, irakurleena baino). Edonola ere, zaila da bata (moda) eta bestea (premia, beti induzitua izan daitekeena) bereiztea; pack berean datoz, ziurrenik.

Zer arrisku nagusi du zure ustez autofikzioak, eta nola egin diezaieke aurre fikzioa egiten duen idazleak horiei? Idazlearengandik oso gertuko alter ego disimulurik gabeek ere antzeko arriskuak dituzte, edo desbedrinak dira, zure ustez? Zer arrisku nagusi dute, zure ustez, fikziorik gabeko lan autobiografikoek?

Arrisku nagusiak hiru direla esango nuke: “kanpoko mundua” islatzeko literaturak (ere) duen funtzioari uko egitearena, neurri batean bederen; bestetik, fikziozko ituna eta itun biografikoaren artean sortzen den nahasmendu interesatua; eta, azkenik, aipatu “egiaren sentsazio” horren izenean, paradoxikoki, egiatik (egia literariotik) urruntzearena. Garai batean ildo autobiografikoari ekitea izan zen, akaso, esklusiboki gizartea islatzera zuzendutako narratiba baten mekanizismoaren aurkako antidoto bat, baina ez dakit pendulua beste alderantz gehiegi makurtu den. Bestetik, autofikziogileak tranpa egiten du, hein batean, etengabe jauzi egiten duenean autobiografikotik duen horren (irakurle liluratuek zintzotasuna deitzen duten horren) eta fikzioaren artean, kode ezberdinak dituzten baliabideak eta, hortaz, irakurketa ezberdinak eskatzen dutenak, berez: “egia”, lehenengoaren kasuan, eta “egiantzekotasuna”, bigarrenean. Azkenik, giza arimaren alde ilunenak islatzeko autofikzioa ez da, ziurrenik, tresnarik onena, salbuespenak egon daitezkeen arren; konparatu, bestela, Martuteneko Martin idazlearen pertsonaiaren eraikuntza konplexu eta sinesgarria, Kristalezko begi batek edo Bilbao-New York-Bilbaok eskaintzen dituztenekin… Horren inguruan egiarik gordinenak esateko ziurrenik hobe da fikziozko pertsonaia batean zentratzea, geure buruetan baino, zeinei buruz, ziurrenik, sinesgarriak izateko direnak baino irudi xaloagoak, positiboagoak edo interesgarriagoak eskainiko baititugu. Rutu Modan komikigile israeldarrak esan zuen moduan, “Fikzioarekin batzuetan gauza zintzoagoak kontatu ditzakezu errealitatea kontatzen duzunean baino. [Errealitatea kontatzen duzunean] zure iritzia adierazi behar duzu. Eta ez dut uste nire iritzia horren inportantea denik”. Fikzioa, hainbeste auto-rik gabe, apaltasun ariketa bat izan daiteke, hain zuzen ere.

Euskal Herriko nahiz kanpoko zein idazleren lanak joko zenitzute eredugarritzat autofikzioaren, disimilurik gabeko alter egoen erabileraren eta autobiografiaren alorrean? Eta zein idazle iruditzen zaizkizu jarraitu behar ez diren ereduak?

Kanpokoen artean, eta nik irakurri ditudanen artean, ziurrenik Enrique Vila-Matas iruditu izan zait trebeena, agian bere autofikzioen narratzailea literaturaren inguruko gogoeta batzuk plazaratzeko tresna soila delako, gehienetan; hala ere, irudipena daukat formularen errepikapenak ez diola onik egin bere ekoizpenari, Doctor Pasaventotik aurrera batez ere. Hemengoei buruz, esango nuke Karlos Linazasoro dela baliabidearen erabilera abilena egin duena, antzeko arrazoiengatik. Baina hau guztia, jakina, gustu kontua da… Generoak berezko arrisku handiak dauzka, nire ustez, nobela historikoa delakoak bezala, bere(n) naturagatik alegia, baina horrek ez du esan nahi nobela historiko onak idatzi ezin daitezkeenik: idazlearen trebetasunaren araberakoa da hori, azken batean. Ziurrenik gauza berbera esan daiteke autofikzioaz ere.

Uste duzu etorkizunean horrelako lan asko argitaratuko dela? Zerk pentsarazten dizu hori? Nolakoak izango dira lan horiek?

Historia irakaslea naiz eta, zorionez edo zoritxarrez, etorkizunaren igarle oso txarrak izan ohi gara gremiokook. Lehen aipaturiko literatura testimonialaren hazkundea, gure zirkunstantzia historikoengatik, espero izatekoa da, noski. Baina hor interes mailak ezberdinak izango dira, orobat: ez dira gauza bera Trotskiren memoriak edo Neguko Jauregia hartu zen egunean bere samovarraren ondoan geratu zen morroiarenak (salbu eta honek estilo literario izugarri garai eta original bat garatu badu, idazle gehienen esku ez dagoen zerbait). Baina nik espero dut (agian desio dut) fikzioa, zinezko fizkioaren tradizio beneragarria, indarrez itzuli (sekula joan bada) eta gailenduko dela. Horretan bat egiten dut Toni Morrison idazle estatubatuarrarekin, zioenean: “Estimuan dut literatura biografikoa, baina ez dut uste fikzioak autoritatea galdu duenik, nahiz eta egia den jendeak errespetu bitxi bat erakusten duela bizipen gisa aurkeztutakoarekiko. Nobela onek irauten dutela sinesten dut, ordea, eta irudimena askoz ere adierazgarriagoa izan daitekeela reality show bat baino”. “Nobela onek” horren lekuan “Fikzio onek” ipini, eta guztiz neure egin nezakeen aipua.

Una entrevista

[A raíz de mi visita a Zamora, con motivo de los XIII Encuentros Literarios organizados por la Biblioteca del Estado de dicha ciudad, el profesor Julio Eguaras me hizo una entrevista para la Revista Digital del Portal de Educación de Castilla y León. Reproduzco aquí el resultado, con permiso del autor, al que agradezco su amabilidad].

  • ¿Ha pensado en algún momento dejarse traducir al castellano por otras personas?

Sí, en algún momento dado lo he llegado a pensar… para, a continuación, descartarlo casi siempre. El problema es que la lengua castellana es tan mía como la vasca y, al contrario de lo que ocurriría si tradujeran un texto mío al polaco o al esloveno, no podría resistir la necesidad de revisarlo a fondo y corregirlo. Y como sé que me iba a costar encontrar “mi voz” en el texto, perdería mucho tiempo en el proceso, no quedaría del todo satisfecho y además correría el riesgo de irritar al traductor. Lo sé porque alguna vez lo he probado. De manera que prefiero ser yo, por ahora, quien haga mis traducciones, aunque en sentido estricto nunca llegan a ser traducciones, claro, sino versiones: no pocas veces aprovecho la oportunidad para corregir o mejorar el texto original, al que, pasado el tiempo, empiezo a ver las “costuras”, lo que, por otra parte, sería un sacrilegio para la mayoría de los traductores profesionales (porque es algo que no les está permitido hacer: no tienen, en ese sentido, soberanía sobre el texto, tal y como la puede tener el propio autor…). Por otra parte, traducir mis textos me proporciona una buena excusa para no tener que escribir nuevos cuentos (“no, ahora mismo no estoy escribiendo nada, porque estoy traduciendo al español mis relatos”…), y cubrir así los períodos de sequía creativa…

  • ¿El elemento fantástico que aparece en muchos de sus relatos está más vinculado con el realismo mágico hispanoamericano o con la ciencia ficción?

Seguramente con ambos. Fueron los pilares de mi (mala) “educación literaria” y, a fin de cuentas, ambos son subconjuntos de ese género que es el de la literatura fantástica. Y, sobre todo, los consumí en muchas ocasiones en forma de relatos, lo que supongo que es algo que contribuyó a que me convirtiera fundamentalmente en cuentista. De todas formas, supongo que hay otros autores, como Franz Kafka o Italo Calvino, que también tuvieron que ver mucho con el tipo de cuento que empecé a escribir en mi juventud. La tradición realista, si se puede llamar así, la fui introduciendo más adelante en mis relatos, aunque no he abandonado nunca la vena fantástica. Pienso que, paradójicamente, sigue siendo un buen recurso para acercarse a la realidad, a la verdad literaria.

  • La situación político-social del País Vasco está también muy presente en su obra. ¿Compromiso o fuente de inspiración?

Seguramente ni lo uno ni lo otro, o ambas cosas a la vez. Yo diría que es más una enfermedad, o una obsesión. La necesidad de decir algo sobre lo que nos ha pasado. Algo que se aleje del panfleto y de la guerra de propaganda: de eso hemos tenido mucho, desde todos los frentes. La literatura tiene esa virtud, la posibilidad de desarrollar múltiples relatos, frente a uno único y normativo. De llegar a donde la historia, la sociología y el periodismo no pueden. No siempre se consigue (de hecho, la mayoría de las veces no se consigue), pero cuando se acierta en la diana, la literatura puede resultar mucho más significativa que las otras disciplinas. Muchas de las cosas que sé o creo saber sobre el conflicto vasco las he aprendido (quizá aquí sea más adecuado decir “aprehendido”) gracias a los cuentos y las novelas de escritores como Ramón Saizarbitoria, Jokin Muñoz, Juanjo Olasagarre, Eider Rodríguez, Bernardo Atxaga, Uxue Apaolaza, Xabier Montoia, Ur Apalategi, Aingeru Epaltza, Jose Luis Otamendi, Raúl Guerra Garrido o Fernando Aramburu, por citar algunos nombres.

  • ¿El cuento o relato breve está suficientemente valorado en España?

Yo diría que aún no, pero que se ha avanzado mucho estas últimas décadas, gracias a la aportación de muchos nuevos cuentistas, no pocas veces a través de pequeñas editoriales independientes. Ya sé que no todo el mundo está de acuerdo con esto, pero a mí me parece que en España no ha habido, en el siglo XIX y en la primera mitad del XX, un buen plantel de escritores de relatos (salvo honrosas excepciones). A partir de los años 50 la cosa empieza a mejorar, con escritores como Ignacio Aldecoa y Medardo Fraile, y hoy día, después del aldabonazo que supuso el Boom, yo creo que el género está a muy buen nivel (aunque quizá no tenga ya sentido hablar de cuento español, sino de cuento hispanoamericano…). Pero los programas educativos, el mercado literario, las inercias históricas… todo conspira a favor de la novela, ese género menor. De manera que al libro de relatos siempre le resulta más difícil abrirse un hueco. España sigue siendo, parafraseando a Rodrigo Fresán, una “nación novela”. Una “nación muy novela”, incluso.

  • ¿Le preocupa el futuro, tan “presente” en sus creaciones?

Cada vez más, como es natural, aunque ya sabemos cómo acaba la historia: el final nunca es feliz. Quizá precisamente por eso. Por otra parte, la aceleración del tiempo que nos ha tocado vivir, el del capitalismo postindustrial, es muy propicio para que andemos obsesionados por el futuro: el futuro es ya el presente, o lo será enseguida. Por otra parte, somos conscientes de que la humanidad ha llegado a un punto en que tiene en sus manos el destino mismo de la especie y el de la vida en el planeta, tal y como la conocemos; eso es así al menos desde que hicimos estallar la primera bomba atómica. De manera que claro que me preocupa el futuro: soy un pesimista recalcitrante. No en vano soy historiador de formación…

  • Ha tenido alguna experiencia como guionista de cómic. ¿Cuál es la sensación al ver en viñetas sus palabras?

Fue una experiencia singular. Tuve la suerte de contar con un dibujante excelente, joven pero muy experimentado, Julen Ribas, que hizo un gran trabajo al trasladar mi guión al lenguaje de las imágenes. Yo no tenía experiencia en el tema y acepté la propuesta de la revista juvenil Xabiroi un poco a lo loco, porque me hacía ilusión y porque soy desde siempre un gran aficionado al género. Pero pronto me di cuenta de que una cosa es ser lector de cómics, y otra muy distinta hacer un guión de cómic. Por suerte, tanto Julen como el responsable de la revista, Dani Fano, que también es dibujante, me ayudaron mucho y creo que fue gracias a ellos que Azken garaipena, el álbum que hicimos, una historia de ciencia ficción ucrónica, no saliera tan mal (precisamente acaba de publicarse en gallego, con el título A vitoria final, en la editorial Urco: espero que se me disculpe por este arrebato de autopropaganda).

  • Preguntado sobre si escribiría novela, Antonio Lucas contestó que cuando corres bien los cien metros es peligroso correr maratones. Usted, que practica ambas, ¿en qué prueba se siente más cómodo?

Estoy bastante de acuerdo con él. Si los cien metros fueran el microrrelato, yo sería más de los doscientos o los cuatrocientos metros, de lo que podría denominarse relato corto. Es la distancia en la que me siento mejor. He practicado la media maratón o la maratón de la novela un par de veces, es cierto, pero reconozco que lo he pasado peor, aunque el resultado no me desagrade. Supongo que es una cuestión de constitución y de entrenamiento: la mía está más hecha al relato, y me he ejercitado mucho más en él a lo largo de mi vida. Supongo que se aviene mejor, además, con mi condición de escritor no profesional, que escribe en muchas ocasiones a salto de mata. Una novela implica un grado de obsesión, con su desarrollo y sus personajes, más intenso en el tiempo que el relato: si te atascas con un cuento durante meses, está claro que no funciona y lo mejor es dejarlo; con una novela puede que no estés más que en el principio del proceso, en ese tiempo. Como decía Foster Wallace, uno convive durante muchos meses con los personajes de la novela que está escribiendo, a los de nuestros cuentos siempre los miramos por el rabillo del ojo, de alguna manera. El proceso de una novela es muy distinto, tal y como lo he vivido yo, y resulta más necesario sumergirse en él durante períodos de tiempo más dilatados. Los buenos cuentistas no suelen ser grandes novelistas, y viceversa. Aunque siempre hay excepciones, claro.

  • ¿Sigue un ritual a la hora de escribir?

Hay algunas pautas, pero no me atrevería a llamarlo ritual. Tomo notas y corrijo bastante. Seguramente tiendo más a escribir de noche que de día, por cuestiones prácticas (trabajo, labores del hogar, hijas), pero no tengo un horario fijo o predilecto, en realidad. Suelo ponerme música, pop anglosajón que pueda funcionar de fondo, nada muy profundo, pero tampoco siempre. Salvo las notas primigenias, que suelo consignar en una libreta, uso siempre el procesador de textos. Una vez terminado el relato, se lo entrego a un lector de confianza, muchas veces mi mujer, que somete al cuento (y a mí también) a lo que denominamos cariñosamente “sesión de humillación”. Y es posible que lo que ha quedado después del proceso llegué algún día a publicarse, quizá como parte de un libro de relatos…

  • Por último, ¿qué lecturas marcaron su formación como lector y escritor?

La primera, seguramente, fue la de una Biblia ilustrada para chavales, un libro de cuentos apocalíptico y cruel que, de acuerdo, tiene algunas partes un poco aburridas, como el Levítico y el Deuteronomio, pero en general resulta la mar de entretenido, sobre todo el Antiguo Testamento, con un superhéroe todopoderoso y brutal como es Dios haciendo de todo y unos personajes secundarios quizá un poco esquemáticos pero efectivos. El cómic fue mi segunda pasión lectora, antes de la época del instituto: Mortadelo y Filemón, toda la escudería Bruguera, las aventuras de Tintín, El Jabato o El Corsario de Hierro, El teniente Blueberry y, por supuesto, los cómics de superhéroes, sobre todo los de la Marvel, que se vendían entonces con la atrayente etiqueta de “Historias gráficas para adultos”, y de entre todos aquellos, sobre todo los de Spiderman, con el que era difícil que no se identificara un muchacho como yo, empollón y heterosexual. Ya en mi adolescencia, el género literario que más consumía era el de la ciencia ficción, y también el del terror: Edgar Allan Poe, por supuesto, y H.P. Lovecraft, Arthur C. Clarke, Philip K. Dick, Fredric Brown, los hermanos Strugaski, Ursula K. LeGuin, J.G. Ballard… aunque seguramente los que más me marcaron fueron Isaac Asimov (sobre todo al principio) y, más tarde, y con mayor fuerza, el polaco Stanislaw Lem, a través de su uso del humor y la ironía. Luego, guiado por mis profesores de instituto, que fueron cruciales en mi formación literaria, me sumergí en el boom hispanoamericano, es decir, en el mundo de Jorge Luis Borges, Adolfo Bioy Casares, Silvina Ocampo, Mario Vargas Llosa, Gabriel García Márquez, Alejo Carpentier, Juan Rulfo… aunque, probablemente, el mayor impacto fue llegar a la literatura de Julio Cortázar, sobre todo a sus cuentos. Como he señalado antes, el género del relato tuvo mucho protagonismo en esta especie de educación literario-sentimental y, en ese sentido, no me extraña que ese siga siendo mi género más querido, como lector y como escritor.

“Bi literatur hizkuntza, bi mundu?” erreportajerako galdetegiaren erantzunak

[Joan den larunbatean Territorios gehigarrian Aritz Gorrotxategik argitaratu zuen “Bi literatur hizkuntza, bi mundu?” erreportajerako galdetegi bat jaso nuen, eta baita erantzun ere. Egunkariko testuan, normala den bezala, nire arrapostuen laburpenak jaso ziren, beste idazle batzuenekin batera. Hemen, artikuluaren egilearen baimenarekin, nire erantzun osoak argitaratzen ditut].

1) Gurean, euskara eta gaztelania bi mundu kultural ezberdin eta isolatu dira ala badago zubirik bien artean?

Nik ez nuke esango mundu isolatuak direnik; bai erlatiboki autonomoak ordea. Eta autonomoagoa gaztelaniarena euskararena baino, oro har, hor aldaketa zantzuak dauden arren. Logikoa da, neurri batean: euskal irakurleak, eta euskal idazleak beraz, sarbidea du, elebiduna den neurrian, bere parekide elebakarrek irakurtzen eta idazten duten guztira; kontrara ez da gertatzen, edo gutxiago gertatzen da behintzat, hori da nire susmoa. Beste kontu bat da ea hemengo erdal idazleak irakurtzen ditugun: azken batean, sistema literario nagusiago baten azpisistema diren heinean, agian gehiago jotzen dugu sistema nagusiko lehenengo figuren lanetara, eta ez gure idazle gaztelaniadunenengana (edo frantsesdunenengana). Zubiak dauden? Gero eta gehiago, pixkanaka: elebidun pasiboen kopuruaren hazkundea (hots, agian euskaraz aritzeko gaitasun handirik ez duen jendea, baina ulertzeko kapaz dena) nabarmena da, eta horrek, zalantzarik gabe, zubi berriak irekiko ditu; bestalde, badaude idazleak paper hori betetzen dutenak, Pedro Ugartek edo Txani Rodriguezek bezala, euskarazko literatura ezagutzen dutenak, eta halakoen jarrera asko kontrastatzen du garai bateko gutxiespenarekin (Fernando Aramburuk, Antonio Altarribak eta enparauek praktikatzen dutenarekin, adibidez). Baina hau guztia, gazteen artean gertatzen ari dena batez ere, literaturaren estatus kulturalaren beherakadarekin batera gertatzen ari da, hau da, agian ez da gutxiago irakurtzen, baina bai “literatura” gutxiago: alde batetik irabazten dena (bi hizkuntzetan irakurtzeko gaitasunaren aldetik), beraz, bestetik galtzen da (literaturaren garrantzia sozialaren aldetik alegia)…

2) Inoiz sentitu al zara ez onetsia edo gutxietsia gazteleraz idazteagatik?

Ez bereziki. Ezta euskaraz idazteagatik ere, beste esparru batzuetan ibili naizenean.

3) Jasotzen al dute gazteleraz idazten duten idazleek merezi duten aitortza ala bidea egiteko dugu oraindik? Zer egin daiteke zentzu horretan?

Nik uste dut ez dutela atentzio gutxi jasotzen. Gaztelaniazko komunikabide autoktonoek espazio dezente dedikatzen diete (askotan euskarazko idazleei baino gehiago: azken horiek aukera gehiago dute agertzeko haien obra gaztelaniara itzultzen denean, jatorrizko liburua argitaratzen dutenean baino, adibidez…), biblioteketan eta biblioteken sarean antolatzen diren ekintzetan ondo ordezkatuta egon ohi dira, elkarte nahiko aktiboak daude, EAE mailan, Nafarroa mailan eta tokiko mailan, literatur segmentu horren promozioa bultzatzen dutenak… Niri normala iruditzen zait euskarazko komunikabideek gehiago jotzea euskarazko literaturaren inguruko albisteak eta analisiak plazaratzera: agian alor horretan azpiordezkatuta egon daitezke hemengo erdal idazleak. Baina, esan bezala, normala da, neurri batean, eta esparru hori, euskal komunikabideena, hain da txikia ezen nik uste dut ez duela konpentsatzen euskarazko idazleek gaztelaniazko komunikabideetan jasaten duten azpiordezkapen nabarmenagoa. Arazoa da tokiko idazle gaztelaniadunak ez direla soilik lehiatzen euskarazkoekin (lehia hori, gainera, txikia da gaztelaniazko komunikabideetan), baizik eta gaztelaniaz idazten edo itzultzen diren gainontzeko liburu eta idazleekin ere, eta, normala den bezala, haien itzala txikitua geratzen da literaturaren erraldoienaren aurrean. Zer egin dezake Raúl Guerra Garrido batek Mario Vargas Llosaren aurrean, edo Toti Martinez batek Arturo Pérez Reverteren aurrean? Ez gehiegi, beldur naiz…

4) Antzeko iturrietatik edaten dute hizkuntza bateko zein besteko idazleek ala erreferentzien mundua oso ezberdina da?

Nire iritzian gaur egungo idazleen erreferentzien mundua oso da anitza: ez dago joera edo mugimendu literario nagusirik, eta heldulekuen kopurua, ondorioz, biderkatu egin da. Alde horretatik, ez dut desberdintasun handiegirik ikusten bi munduen artean, guztietan dira anitzak iturri literarioak, eta “alde bateko” zein “besteko” mota bereko idazleek antzeko erreferentzia eta aurrekariak aipa ditzakete. Cortázar, Carver, Borges edo Munro proportzio beretan aipatzen ditugu gaztelaniazko zein euskarazko idazleok, imajinatzen dut. Desberdintasun bakarra, logikoa bestalde, euskarazko idazleen erreferentzia-munduan euskarazko idazle gehiago agertzen direla, gaztelaniazkoen artean baino (ja ja). Baina ezta gehiegi ere: “lehia” zuzenari ez diogu leku askorik egiten gure diskurtsoetan, badaezpada, batez ere hemendik kanpo aritzen garenean…

5) Liburuak argitaratzeko orduan, prozesua ezberdina izan daiteke hizkuntzaren arabera?

Horretan bai egon daitezke desberdintasun gehiago. Euskaraz argitaratzea duela hamarkada pare bat bezain erraza ez badago ere (filtroak handitu direla esango nuke), jarraitzen du erlatiboki errazagoa izaten gaztelaniaz baino. Alde batetik, merkatuaren gorabeheretatik babestuago dagoen merkatu bat da euskarazko literaturarena, Eider Rodriguezek edo Ramon Saizarbitoriak modu ezberdinetan adierazi izan duten bezala, proposamen ez horren komertzialak plazaratzeko leku gehiago uzten duena, apika. Bestetik, eta krisiak bertan zauriak utzi baditu ere (Alberdaniaren kasua gogoratzea besterik ez dago, zeinaz, bide batez esanda, Laura Mintegiren dimisioaz bezain gutxi hitz egin baita…), euskarazko industria editorial txikiak eutsi egin dio, bertakoa den industria bat alegia, euskalgintzarekin sendo lotua: bertakoa da, eta bertan dago. Gaztelaniazko tokiko idazle batek, ordea, ez du apenas industriarik inguruan (Madril eta Bartzelona dira gaztelaniazko argitarapen munduko erdigune nagusiak, ez dago halakorik Bilbon, Donostian edo Iruñean), eta krisi ekonomikoak, oraingoz, gogorrago jo du Espainiako edizioaren mundua. Horrek, gaztelaniazko literatur sistemaren piramidean ondo kokatuta egon ezean, gauzak zailtzen ditu liburuak argitaratzeko (eta haiekin oihartzuna) izateko orduan; ikusi beharko horretan guztian ze eragin izango duten autoedizioaren eta liburu elektronikoaren alorrean gertatzen ari diren aldaketek… Baina kontua da merkatuen tamaina erlatiboa oso dela ezberdina: euskarazko idazleak pixka bat errazago izan dezake argitaratzeko orduan, baina bere lanen merkatu potentziala beti izango da mikroskopikoa, gaztelaniaz idazten duen edozein idazlearenarekin konparatuta…

wroclaw giltzak

 

“Inon ez, inoiz ez” liburuaren inguruko elkarrizketa

[Promozio kanpaina dela eta, Elkar aldizkariak elkarrizketa bat egin zidan, eta horren bertsio laburtu bat argitaratu da bere 35. zenbakian, 2014ko udaberrikoan alegia. Osorik dator POSTdata sailean, eta, orain, baita blog honetan ere].

Zure azken ipuin-liburuek (BiodiskografiakIdazten ari dela idazten duen idazlea) bazuten halako batasun bat, gaiaren aldetik. Zer esango zenuke oraingo honetaz? Zertan da desberdina?

Zentzu batean ipuin bilduma “klasikoagoa” dela esango nuke: jatorri eta tankera ezberdinetako narrazioak elkartzen dituen ale bat. Ez dago ideia edo ildo nagusi bat, gai batzuk eta obsesio batzuk errepikatzen diren arren, ohikoa den bezala. Alde horretatik lotuago ikusten dut Gezurrak, gezurrak, gezurrakLa isla de los antropólogos edo Etorkizuna bezalako liburuekin; haien segida litzateke, neurri batean.

Tamainaz, baina, zure obra guztiko luzeena da, ezta?

Bai, hala da. Eta ipuin gehiago ziren proiektua lehenengo urratsak ematen hasi zenean, aurreneko entresakan: narrazio dezente utzi ditut bidean. Baina, hala eta guztiz ere, nahiko mardula geratu zait, hori ezin da ukatu…

Liburuak baditu hiru parte, eta eranskin bat. Komenta ditzagun banan-banan. Lehen partea eta hirugarrena geroko utzita, erdikoan (“Hemen, orain”) azken urteetako gure bilakaera politikoaren erretratu bat egin duzu, ezta?

Helburua hori da, nolabait, euskal gauzaren alderdi batzuen gorabehera zenbait islatzea, kronologikoki, 2006tik gaur egunera arte, hots, Etorkizuna liburuak utzi zuen unetik gutxi gorabehera. Nola-halako kronika hautsi bat. Ziurrenik hori da atalik arriskutsuena, ez gaiaren ikuspegitik, baizik eta liburuaren arkitekturaren aldetik, kronologiak agintzen duelako eta ez ipuinen artean sor daitezkeen loturak edo alternantziak: ez dago hainbeste pentsatuta irakurketaren ikuspuntutik, historiaren aldetik baizik. Hein batean, behintzat. Atal horrek, niri, hor erdian txertatuta, The Beach Boys-en edo The Who-ren mini-sinfoniak ekartzen dizkit gogora, haien diskoetan sartzen zituzten mugimendu ezberdinez osatutako suite modukoak, “A Quick One, While He’s Away” bezala adibidez. Aldeak alde, noski.

Ez dugu esango ekidistantzia bilatu duzunik, baina bai zure ironiaren dardoak norabide guztietara banatu dituzula.

Ez dakit. Ez dakit ezta ere horren liburu ironikoa den, bere osotasunean hartuta. Niri asko gustatu zitzaidan Bernardo Atxagak, aspaldi, eta ekidistantzia salaketa horiei aurre egiteko imajinatzen dut, eman zuen nolabaiteko erantzuna, Garziarena aldizkariko “Herio I versus Herio II” artikuluan, non esaten baitzuen “Bataren eta Biaren artean gaudenak ez gaude erdian, baizik eta leku guztietan”. Leku guztietan egotea, xede gisa, inpekablea iruditzen zait idazlearen zereginaren definizio gisa. Baina horretarako oso idazle ona izan behar duzu, eta, ziurrenik, gauzak oso argi eduki. Ez da hori nire kasua: adinean gora egin ahala gauzak gero eta lausoago ikusteko joera nagusitu zait; nire ikuspuntuak tinkoagoak ziren hogei edo hogeita bost urterekin, gaur baino. Alde horretatik, nire zalantzen eta ezjakintasunen katalogoa da gehiago atal hori, eta liburua oro har, ziurtasunena baino.

Garaiaren kronika egiteko tresna egokia da fikzioa? Zer lortzen du, gertakarien kontaketa hutsak lortzen ez duena?

Bueno, niri balio didana da, eta erabili ahal dudan baliabide bat da, nire memoria zein den eta jorratzen ditudan gaiei buruz zer galdera eta zer zalantza dauzkadan kontuan hartuta. Baina horrek ez du esan nahi bata ala bestea egokiagoak direnik. Gertakarien kontaketa hutsa, halakorik existitzen bada, edo historia, edo soziologia, edo kazetaritza, hobeto edo okerrago gauza daitezke, eta bikaintasun maila horretan datza helburua lortzen duten ala ez. Literaturan bezala, alegia. Baina ez dut ikusten bata bestearen gainetik: fikzioaren bidea eta kontakizun “errealarena” ezberdinak dira, arau ezberdinen arabera funtzionatzen dute, horixe da dena. Fikzioa egiara hurbiltzeko bide makurragoa izan daiteke, baina ondo egiten bada, irakurlearengan enpatia sortzeko botere gehiago izan dezake, akaso; David Foster Wallacek zioen mundu errealean denok sentitzen garela bakarrik, eta benetako enpatia ezinezkoa dela, baina fikziozko lan batek pertsonaien minarekin identifikatzeko aukera ematen badigu, agian pentsa genezakeela beste batzuk gurearekin identifikatu ahal izango direla. Hor egon daiteke, agian, kosketako bat. Baina ez nago guztiz seguru.

Lehen eta hirugarren partean, badira ipuin errealistak, fantastikoak, tonu batetik bestera egiten dutenak… Nola egin duzu ipuinen banaketa?

Nobelagintzaren inguruan beti egiten dira metaforak generoak eskatzen duen “arkitekturari” buruz, baina ipuingintzari dagokionean gutxi akordatzen dira liburu bat osatzeak eskatzen duela bere “Lego lana” ere, piezak ondo ahokatzeko alegia; duela gutxi Ana Malagonek gogorarazi zigun bere mikroipuinen liburuaren aurkezpenean, eta arrazoia duela uste dut. Izenburuaren elementuen arabera ordenatu ditut ipuinak, eta “Inon ez” multzoan sartu ditut batzuk, eta “Inoiz ez” multzoan gainontzekoak. Zer dela eta batzuk batean eta besteak bestean, nahi izanez gero, irakurleak erabaki beharko du; ez dut uste komenigarria denik idazleak guztia azaltzea, alde horretatik. Baina atal bakoitzaren barruan saiatu naiz ipuinek segida nolabait logiko bat izan dezaten, nire Ipuingintzaren dodekalogoan adierazi nuenaren ildotik: “Ipuina beti egongo da oreka zailean ipuin liburuaren baitan, independentismoaren eta federalismoaren artean alegia: hain da desiragarri irakurleak ipuina irakurri eta liburua ixtera behartzea (hari buruz hausnar dezan), nola ipuin horren irakurketak hurrengoa leitzera bultzatzea berehala, eta hurrengoa, eta hurrengoa, eta hurrengoa. Beraz, konfederalismoaren erdibidea hobesten dut: ipuin batek liburuko bat edo beste gehiago irakurtzera eraman beharko luke, baina ez hainbeste ere. Ipuina, Poek iradoki bezala, eserialdi batean irakurri beharko litzateke; ipuin liburua, aldiz, ez. Auskalo asmatu dudan, oraingoan. Edonola ere, eta zorionez, ordena eta atalak idazlearen bide-orria besterik ez dira, eta irakurleak autonomia osoa dauka nondik hasi eta nondik jarraitu erabakitzeko, linealki edo saltoka irakurri nahi duen, eta abar. Nobela bat irakurtzen duenean baino autonomia pixka bat gehiago, hain zuzen ere.

Fikziorako asmamen indartsua ageri duzu, liburuz liburu agortzen ez zaizuna. Bertsolarien hizkera erabiliz, istorioak “etorri” egiten zaizkizu, ala “ekarri” egin behar izaten dituzu?

Metaforekin arazoak izaten jarraitzen dut, bistan denez… Ez dut gehiegi sinesten “etorri” / “ekarri” ustezko dikotomia horretan. Ipuinak idatzi egin behar dira, ez dago besterik. Eta gero zuzendu egin behar dira, edo zakarrontzira bota. Eta guztiak leku beretik datoz: bizipenetatik, memoriatik, iristen zaizkizun besteen bizipenetatik eta oroitzapenetatik, eta beste arte-lanetatik, batez ere irakurtzen dituzunetatik. Horrela da nire kasuan, behintzat, eta, susmatzen dut, baita beste askorenean ere. Horretaz gain, denbora behar dela esango nuke. Ez bakarrik idazteko, baizik eta kontatu nahi duzunarekiko gutxieneko distantzia bat hartzeko, tarte bat; alde horretatik ez dut bat-batekotasunean gehiegi sinesten, bat-batekotasuna ez zait literarioegia iruditzen. Azkeneko urte honetan deskubritu dudan gauza bat, susmatzen nuena baina orain arte modu guztiz kontziente batean jakin ez dudana zera da, oso triste nagoenean ezin dudala idatzi. Tristezia horretaz idatzi nahi nuke, agian, baina ez badago distantzia minimo bat zaila egiten zait, are ezinezkoa. Literatura distantziaren artea da. Distantziarena, ezen ez hoztasunarena: ez da gauza bera, badaezpada diot.

Ipuinen artean ere egiten dituzu konexio sutilak: irakurle ohartuarentzako keinuak?

Bai, eta horrek ipuinen ordenean eta atalen arteko simetrietan eragina du. Baina ez dira irakurle “berezientzako” keinuak, edo ez dute asmo hori behintzat; lehen aipatzen nuen ipuin liburuaren arkitekturarekin daude lotuta. Edonola ere, normala iruditzen zait, ipuin bilduma osagarrien elkartze hutsetik haratago doan zerbait dela sinesten dudan neurrian…

Literatura eta musika izan baziren zure aurreko ipuin-liburuen gai zentralak, hemen ere badira bien printzak, ezta?

Argi dago bi horiek, joera metaliterarioa eta pop musikaren inguruko literatura, bi ildo garrantzitsu direla nire azkenaldiko ekoizpenean. “A-89, La Transeuropéenne” ipuina, adibidez, oso ondo egokituko litzaioke Biodiskografiak liburuari, baina ondoren idatzi nuen, Hala bazan ekimenerako (Gasteiz, 2013), eta, beraz, ezin sartu Biodiskografiaken, sartu ez nuen bezala aurretik idatzitako beste “biodiskografiaren” bat, aurreko libururen batean aurki daitekeena, Itzalak bilduman oker ez banago. Baina, aurreko liburu biak ez bezala, Inon ez, inoiz ez honen izpiritua askotarikoa denez, uste dut badutela lekurik bertan, eta ez dutela trabarik egiten.

Sortzaile ez ezik, kritikari gisa ere aritzen zara, zure Oharrak & Hondarrak blogean. Zeure liburuekin, kritiken zain zara? Beldurrez?

Interesez irakurtzen ditut, noski, baina ez garai bateko antsiarekin. Kritika literatur munduaren ezinbesteko aktorea da, eta normala da harekiko ardura; kritikei jaramonik egiten ez dietela dioten idazleei ez diet gehiegi sinesten. Eta kritikaren arbuio orokorra ere, horren ohikoa gure gremioan, ez zait oso bidezkoa iruditzen: arazoa kritikoak izan daitezke –une jakin batean idazten ari diren kritikoen bataz besteko kalitatea, alegia–, ez kritika bere osotasunean; egia da kritiko horien guztien artean liburua bere gogoetak botatzeko aitzakia soil gisa erabiltzen dutenen portzentajea oso handia bada, edo kritikak ad hominem –eta ad mulierem– egiten dutenena, ba jendeak mesfidantza har diezaiokeela kritikari oro har. Baina hori une jakin batzuetan baino ez da gertatzen. Dena den, hau ez da idazleoi egin behar zaigun galdera: bost axola egileok kritikarekin dugun harremana. Edo bost axola eman beharko luke, behintzat: kritikaren benetako helburua irakurlea izan beharko litzateke; liburuen gaineko irakurleen arteko eztabaidaren jarraipena edo abiapuntua beharko luke kritikak. Ez gehiago, baina ezta gutxiago ere.

AZALA INON EZ, INOIZ EZ .indd

Irakurtzen dudalako idazten dut

[Lehengoan Iñaki Mendizabalek galdera pare bat egin zizkidan, Deia egunkarirako, Aiztoa eta arkatza aipu-bildumaren argitarapenaren aitzakian. Hemen kopiatzen ditut, hala galderak nola eman nizkion erantzunak].

1. Zergatik idazten duzu?
Nik uste dut galdera horri ezin zaiola erantzun berdina eman beti, idaztera bultzatzen zaituena ez delako beti kontu berbera. Ez diakronikoki (bizitzaren etapa ezberdinetan bulkada bat egon ohi da besteen gainetik), ezta sinkronikoki ere (idatzi jakin bati ekiteko gogoa, pizgarria edo beharra ez da beti bera izaten). Beraz, motiboen zerrenda bat egitea beste irtenbiderik ez dago; nik hauek aipatuko nituzke, inolako hierarkizaziorik egin gabe: 1) irakurketaren plazera luzatzea, 2) ligatzea (ideal platoniko bezala, noski, eta Angel Erroren “poesia ligatzeko egiten da batez ere” hura gogoan: emaitzak ez du inoiz bat egin asmoarekin, nire kasuan behintzat; utz dezagun, beraz, “komunikatzeko nahian”…), 3) inbidia, 4) memoriaren alternatiba bat bilatzea (edo, nahiago baldin bada, norberaren memoria osatzea), 5) inbidia ematea (Augusto Monterrosok zioen bezala, “idazteko nire pizgarririk handiena nire izena egunkarian ikusi ahal izatea da, eta lagunen bat, ikustean, minberatzea”), 6) gauzen egoerarekiko nire desadostasuna islatzea, 7) kapritxoa (eta jolasteko gogoa), 8) letraz gaixo egotea, 9) testigantza pertsonal eta transferiezin bat transferigarri bihurtzen saiatzea, 10) mundua eta bizitza (une batzuez) alde batera utzi ahal izatea, eta (fama txarra duen arren) 11) ohitura (urteen poderioz horixe bihurtzen baita, askotan, idaztea: ohitura bat, ez halabeharrez txarrenetakoa). Baina motibo horietako gehienek, guztiak ez badira, ez dute azaltzen zergatik arte-adierazpen guztietatik idaztea hautatu nuen. Eta horrek, halabeharrez, irakurketaren gaira itzularaziko ninduke. Beraz, erantzun sintetikoa hauxe litzateke, ziurrenik: irakurtzen dudalako idazten dut.
 
2. Idazle hasiberri bati aholkuren bat eman behar izanez gero, zer esango zenioke? (idazle izateari buruz, idazketa-prozesuari buruz, sormenari buruz…)

Leiendak dioenez, Raymond Carverrek, idazketa tailer bat zuzendu zuelarik, ez zien ikasleei irakasten nola idatzi behar zuten: antza, irakurgaiak baino ez zizkien agintzen (ikasle haietako batzuen haserrerako). Baina ni, funtsean, ados nago Carverrekin: irakurketa da idazketaren eta idazletzaren oinarria, eta, beraz, asko, etengabe irakurtzea aholkatuko nioke. Denetik, omniboroki, konpultsiboki, baina literatura garaia zer den sekula bistatik galdu gabe; horretan, jakina, ez dago iritzi bateraturik, baina, zorionez, esango nuke ardatz batzuen inguruko kontsentsua behintzat badagoela (literatura ona zer ez den jakiteko, bederen, eta, agian, kanon bat eskuragarri izateko, dela errespetatzeko, dela suntsitzeko).

Emango niokeen bigarren aholkua, dena den, hauxe da: sekula ez egiteko jaramonik idazle zaharrago baten aholkuei.

Thoth Psychopompe, le second Hermès dans l'amenté.

Entrevista sobre “Ese idioma raro y poderoso”

[Esta es la versión “sin resumir” de la entrevista que me hizo la escritora y periodista Txani Rodríguez para el suplemento Territorios del diario El Correo (3-XI-2012), acerca de miensayo Ese idioma raro y poderoso. Once decisiones cruciales que un escritor vasco está obligado a tomar (Lengua de Trapo, 2012)].

Txani Rodriguez: El título de su ensayo parece de autoayuda, ¿tan mal estamos?

Iban Zaldua: Para nada. De hecho, la buena salud de una literatura se podría medir por el número de libros de autoayuda que produce cada temporada: cuantos menos salgan al mercado, mejor sería dicha literatura. La literatura vasca en euskera, desde este punto de vista, estaría en un momento estupendo. Pero, ya hablando en serio, el título, evidentemente, es irónico. A fin de cuentas, poco hay de crucial en la literatura. Y, desde luego, tampoco creo que el euskera sea un idioma “raro”, y menos aún “poderoso”. Es una lengua cuya literatura ha dado, en estos últimos cincuenta años, un salto enorme. Y ese salto la ha convertido en una más de las literaturas de la República Mundial de las Letras: con sus peculiaridades, claro, pero una más. Y este libro, de alguna manera, es una declaración de amor hacia esa literatura. Aunque no de amor incondicional, añado.

TR: Una especie de guía no académica para los interesados en conocer la literatura euskaldun actual.

IZ: Sí, y dirigida sobre todo al público no vascoparlante: muchas de las cuestiones que toco en el libro ya las había tratado antes en euskera, en mis libros Obabatiko tranbia y Animalia disekatuak, y en mis artículos del diario Berria o la revista electrónica Volgako Batelariak. Y algunas de las explicaciones o de las descripciones que proporciono, por lo tanto, puede que resulten algo redundantes para el lector habitual de literatura en euskera. Aquí está todo un poco más ordenado, si acaso, y la intención de unidad es mayor. Pero de ningún modo quería escribir una historia al uso de la literatura vasca contemporánea: de eso hay más de un título disponible. Es un itinerario muy personal, muy subjetivo, cuyo eje es la literatura, pero creo que también aborda la evolución que hemos tenido, como sociedad, en los últimos cuarenta o cincuenta años.

TR: Debe de ser complicado escribir un ensayo crítico cuando se es, como suele decirse, “arte y parte”.

IZ: Por eso señalo que es muy personal y que no tiene las pretensiones de rigor “científico” u “objetividad” que se le suponen a una obra académica. En todo caso, yo no creo en esa separación radical, tan contemporánea, que se establece entre el escritor y el crítico. El escritor es, sobre todo, un lector, o debería serlo al menos, y un buen lector tiene siempre algo de crítico. En el siglo XIX lo normal era que ambas figuras coincidiesen: Baudelaire o Clarín eran al mismo tiempo escritores y críticos, y a nadie le parecía mal. Puede que sea complicado, pero no creo que sea imposible o indeseable.

TR: Advierte usted de que va a intentar hablar en serio del tema… La verdad es que la lectura del ensayo no es árida en absoluto. Yo hasta me he reído…

IZ: Me alegro: la intención era que el resultado fuera, por lo menos, ameno. La verdad es que en ese párrafo que mencionas añado que intentaré ser serio “siempre que pueda”. Y a veces no es posible. La literatura me parece algo que hay que tomarse muy en serio, pero no me ocurre lo mismo con el literato, con el escritor, sobre todo cuando nos ponemos solemnes. Y a veces ni siquiera hace falta tirar de vis cómica: basta con reproducir las palabras de alguien para lograr un efecto humorístico, casi siempre involuntario.

TR: Una decisión crucial, en caso de manejar ambas lenguas, es si escribir en euskera o en castellano.

IZ: Desde luego, aunque, como he dicho antes, haya que quitarle hierro a lo “crucial” de esa decisión… Casi todos los euskaldunes de hoy somos por lo menos bilingües, en español y euskera o en francés y euskera, y, por lo tanto, nos hemos planteado esa disyuntiva. Sobre todo, me parece, los de cierta edad: pienso que, hoy en día, con un sistema educativo más o menos normalizado, sobre todo en la Comunidad Autónoma, y una oferta literaria y de traducciones pequeña pero firme, a los menores de, digamos, cuarenta o treinta años les resulta más natural optar por el euskera. Antes no era así, y, si te fijas, muchos de nuestros escritores “mayores” escribieron sus primeras (e inéditas) obras en castellano. La decisión de pasarse al euskera solía ser, desde luego, literaria, artística, pero también política, o político-cultural. Hoy no creo que ocurra tanto. Pero la alternativa siempre está ahí. Y la pregunta, a veces tan pesadica, de por qué escribes en una u otra lengua…

TR: Otra: mostrarse o no nacionalista. Pero señala también que esta decisión parece estar perdiendo urgencia.

IZ: Sí, en cierta época  sostenía, siempre irónicamente, que para ser considerado un escritor vasco “de éxito” había que ser moderadamente abertzale: ni mucho ni poco. Sobre todo si se es escritor en castellano. Y el nacionalismo (vasco), en todo caso, era algo que se le suponía al escritor euskaldun, cosa que me parece lógica, dada su extracción social. La adscripción política también se ha usado, directa o indirectamente, como coartada para justificar los éxitos ajenos y los fracasos propios. Pero, por fortuna, los tiempos están cambiando, y esos encasillamientos, a veces tan estrechos, tienen cada vez menos razón de ser.

TR: Contraviene usted la afirmación de que los autores euskaldunes han escrito poco sobre ETA, y que, cuando lo han hecho, han sido inequívocamente complacientes.

IZ: Sí: en ese sentido no puedo estar menos de acuerdo con opiniones como las de Fernando Aramburu. Uno de los temas mayores de la narrativa vasca contemporánea, desde sus principios, desde el 100 metro de Ramon Saizarbitoria, ha sido el de la violencia vasca. Con sus idas y sus venidas, con sus cambios de punto de vista y sus nuevas aportaciones, el asunto ha estado presente continuamente. Y, sobre todo, ha dejado obras de calidad: novelas, poemas y cuentos que nos han iluminado, nos han noqueado, nos han hecho algunas de las preguntas que necesitábamos. Es cierto que hay lagunas, que la figura del victimario, o de cierta víctima, ha tenido más protagonismo que la de la mayor parte de las víctimas, pero eso creo que tiene una explicación, que intento proporcionar en el libro. Y, además, puede que la mejor literatura sobre el tema, tanto en euskera como en castellano, aún esté por venir. Lo que me preocupa en afirmaciones cómo esa que señalabas, o en las de otras de signo diametralmente contrario, es que parten de una concepción de la literatura más bien utilitarista, moralista y edificante, que yo no comparto.

TR: El escritor vasco no sale muy bien parado en este ensayo en lo que a sentido del humor se refiere.

IZ: Y, sin embargo, tenemos buenos escritores con mucho humor, como Karlos Linazasoro, Itxaro Borda, Aingeru Epaltza o Angel Erro, o, desde otro punto de vista, Koldo Izagirre o Ramon Saizarbitoria. O en Bernardo Atxaga mismo, sin ir más lejos. Pero sí creo que un tipo literatura agónica, pseudoépica o neocostumbrista, tan de este “pueblo que se va”, es bastante impermeable a la ironía, o, mejor dicho, le sienta muy mal, y de ahí algunos de los equívocos de los que, de alguna manera, doy cuenta. La ironía, como pretenden algunos, es antirrevolucionaria, y en un pueblo supuestamente tan revolucionario como el nuestro, no cae bien, por lo visto.

TR: Pero usted se sirve mucho de la ironía.

IZ: Bueno, pienso que, en este aspecto, como en otros, hemos ido a mejor, y procuro dar algunos ejemplos en el libro. En todo caso, tampoco hay que elevar la ironía a un altar: creo, como Augusto Monterroso, en la ironía que te “sale” de dentro, no en su uso sistemático y uniforme. La ironía es buen arma para la crítica, pero sobre ella no es posible construir, o no mucho al menos. En la literatura, por fortuna, hay otras tramas disponibles, y procuro servirme de ellas tanto o más que de la ironía.

TR: Yo al leer el ensayo he concluido que si un libro es realmente bueno destacará sean cuales sean las decisiones que el autor haya tomado.

IZ: Eso es la justicia poética, ¿no? El escritor está obligado a creer en ella, al menos más que en la civil o en la criminal. Aunque a veces resulte difícil, en el globalizado Mercado Mundial de las Letras. En todo caso, lo importante es intentar escribir buena literatura, y todo lo demás es cuento. En euskera, en castellano o en swahili.

TR: Y, díganos, ahora que llega usted a distinguir hasta cuatro generaciones en las letras vascas, ¿hacia qué derroteros literarios vamos?

IZ: No tengo ni idea. Y mejor: así es más excitante. Bueno, tampoco hay que tomarse muy en serio mi clasificación, que es un intento un poco burdo de sistematizar un panorama muy diverso, destacando algo que está ocurriendo por primera vez en la literatura en euskera: la coexistencia de escritores de distintos segmentos de edad, compitiendo entre ellos por un puesto en el espacio literario vasco. Como en cualquier otra literatura, vaya. Eso no ocurría antes, por la escasez de lectores y de escritores, y porque las circunstancias sociopolíticas no solían ser las más propicias. Pero, como ya he señalado, en estos cincuenta últimos años el panorama ha cambiado radicalmente.

TR: Acaba de publicar en Elkar una colección de cuentos metaliterarios; de alguna manera podría ser el reverso ficcionado de este ensayo.

IZ: A mí también me tienta la idea de presentarlo así, pero lo cierto es que ha sido una casualidad. Los libros han seguido sendas muy diferentes: este ensayo es sobre literatura vasca, y el libro de cuentos, si bien hace referencia a nuestra literatura, como no puede ser de otra manera, parte de una reflexión más general, sobre el hecho literario en sí, sin adjetivos. Bueno, así dicho queda un poco cursi, la verdad. Es un libro de cuentos sobre la literatura misma, sin más. Algo no muy original, a fin de cuentas…