Autoitzulpenaren aldeko panfletoa (…pero también un poco en contra)

1.a.- Autoitzulpenaren aldeko lehen argudioak Artearen mugen zabalkuntzarekin du zerikusia –eta zer sublimeagorik hori baino?–: autoitzulpenak bere sormen lanarekin jarraitzeko aukera ematen dio idazleari, egile sentitzen jarraitzeko, sekula ez itzulpen soil baizik eta bertsio den lan berriaren bitartez alegia. Autoitzultzaileak ez baitu itzultzen, zer esanik ez, egokitzapenak egiten baizik, are errotik aldatzen, noizean behin. Hots, birsortzen.

1.b.- Ese cuento de la creación es una tontería supina: por mucho que se adorne, la autotraducción, como la traducción, siempre será una labor dependiente, subalterna. Versionar un texto no deja de ser la variante literaria de marear la perdiz, y fomenta la pereza del autor. Escribe algo verdaderamente nuevo, gandul.

2.a.- Autoitzulpenak aukera eder bat eskaintzen dio idazleari: bere obra osatzeko, sakontzeko, are zuzentzeko ere, idazle ez-autoitzultzaile gaixoek, jatorrizkoaren esklabo horiek –eta beren itzultzaile zinezkoek– egin ezin dezaketen zerbait, oro har. Bertsioen arteko joan-etorri horretan, gainera, hala hizkuntza baten nola bestearen ezagutzan sakondu ahal du idazleak, maiz.

2.b.- ¿Y qué podría importarle eso al mundo? Lo que cuenta es la obra, no el dominio de los idiomas que vaya a adquirir el autor, o la satisfacción que pueda proporcionarle a éste completar o corregir sus escritos. Algo, por lo demás, sospechoso, ya que si había tanto para corregir, ¿acaso merecían ser traducidos a otra lengua?

3.a.- Idazleari bere aberkide erdaldunekin daukan zorra kitatzen laguntzen dio, obrarekiko irismena zabalduz. Ez dezagun ahaztu, euskal kasuan behintzat, biztanleriaren gehiengoa ez dela euskaraduna, eta are euskararen ezaguera aitortzen duten asko ez direla gai hizkuntza horretan argitaratutako literatur lan bat irakurtzeko.

3.b.- Pues que aprendan vascuence. La autotraducción, más fácil e inmediata que la traducción, desincentiva la euskaldunización y la alfabetización –de acuerdo, en porcentajes mínimos: ya sabemos que estamos hablando de literatura…–. Pero ¿qué ocurriría si todos los bertsolaris empezaran a traducir simultáneamente sus recitales? Estaríamos restando motivos para que toda esa gente se incorporara al seno de la Gran Cultura Vasca por la vía más auténtica, que es sin duda la del aprendizaje de la lengua vernácula…

4.a.- Autoitzulpenak euskal literaturaren jalgihadimunduratzean laguntzen du, behintzat espainiar eta frantziar esparruetan, gure literatura txikiaren hedapen-eremu naturalak direnak, eta Munduko Letren Errepublikara jauzia emateko geraleku –kasik– saihestezinak, beste herrialde eta hizkuntzetako argitaletxeak, ageriko arrazoiengatik, nekez jabetuko baitira euskal idazle baten obraren interesaz soilik euskaraz badago…

4.b.- Puede ser. Pero el euskera queda, no pocas veces, oculto durante el proceso, porque las obras autotraducidas pasan por ser parte de la literatura hispánica o francófona, y no de la vasca precisamente…

5.a.- Kontuan hartu behar da oraindik zaila dela aurkitzea euskaratik zenbait hizkuntzatarako itzultzailerik: gaztelaniak eta frantsesak, zubi-hizkuntza gisa, rol bat jokatzen jarraituko dute euskaratik zuzenean itzuli ezin daitezkeen hizkuntzen kasuan. Eta zer berme hoberik, halako kasuetan, idazleak berak ondutako bertsioa baino?

5.b.- Pero, ¿cómo podrá estar seguro el –muy– hipotético lector exótico de esa obra aún más exótica de la autenticidad del/de la novela/libro de cuentos/poemario/ensayo/pieza teatral que tiene en sus manos –táchese lo que no proceda–? Y, en todo caso, ¿no estaremos desanimando por esa vía a los posibles candidatos a convertirse, en un futuro más o menos lejano, en traductores del euskera a esas lenguas?

6.a.- Autoitzulpena oin-oharrak aurrezteko modu eraginkor bat da. Berezitasun kultural-politiko-sozial-geografiko-pintoresko-gastronomikoek –etab.– beti planteatzen dute erronka itzultzeko orduan, eta irakurle indigenak jasan dezakeen elipsien dosia ez da agian osasungarri irakurle atzerritarraren digestio literariorako. Autoitzultzaileak, itzultzaile arruntak ez bezala, arazo hori literarioki saihestu dezake perifrasi egokien erabileraren bitartez, edo are esaldi eta paragrafo osoak txertatuz testuan, obraren eraberritzeari –birsortzeari– ekarpen ederra egin diezaioketenak.

6.b.- Nada, una vez más, que no pueda solucionar una estrecha colaboración entre escritor y traductor. Además, ¿alguien tiene algo contra las notas a pie de página? ¿No fue David Foster Wallace quien dijo que “son casi como tener una segunda voz en tu cabeza”? ¿Eh? Existe un arte de las notas a pie de página, tanto en el campo de la traducción como fuera de él, y sería una lástima que la autotraducción contribuyera a su retroceso.

6.c.- De hecho, y tirando de la idea del subpunto anterior, ¿tan distinto es lo que hace el escritor que se autotraduce, y aquel que, aun dejando en manos ajenas la traducción a una lengua que domina, interviene continuamente, mediante las correcciones, en la obra vertida al castellano –o al francés–? Desde ese punto de vista autotraducción está muy, pero que muy sobrevalorada

6.d.- Item más: ¿cómo deberíamos calificar las traducciones firmadas por un cónyuge o un familiar cercano del escritor o la escritora –una subvariedad también presente en el universo literario vasco–? ¿Están más cerca de la autotraducción, o de la traducción a secas? ¿Eh?

7.a.- Autoitzulpena, azkenik, eta ez garrantzi gutxiagoz, merkeagoa da argitaletxeentzat, egiletasun eskubideak ordaintzera mugatzen baitira, gehienetan… itzulpen gastuak, xirmi-xarma, desagerraraziz bidean. Horrek erraztu du, ez gutxitan, mundu hispanikoaren kasuan behintzat, euskal liburuak Madrileko edo Bartzelonako etxeetan argitaratu ahal izatea, hots, benetako zabalkuntza edukitzeko aukera minimoa daukaten bakarretan, ondo baitakigu –lanik eta borondaterik onena ipinita ere– euskal argitaletxeetako erdarazko adarretan kaleraturikoen irismena dezente txikiagoa dela, oro har.

7.b.- Y ya que hablamos de dineros… ¿no habría que tener más en cuenta el perjuicio económico que ello causa al posible traductor de esa obra, y que no sería tal si no se autotradujera? En un oficio con tantos altibajos y tan precarizado como el de la traducción, toda ampliación de la demanda agregada, por pequeña que sea, es bienvenida…

7.c.- Ba aritu daitezela beste zerbait baliagarriagoan, itzultzaileak! Azken finean, hain inportantea al da euskal literaturaren nazioarteko zabalkuntza? Idazleentzat, egoaren munstro horientzat, akaso, ez dugu ukatuko. Baina Euskal Herriarentzat agian erabilgarriagoa litzateke mota guztietako literatura unibertsala euskaratzen jarraitzea. Ez dezagun ahaztu, normalean, euskaratik gaztelaniara edo frantsesera itzultzen dutenak euskaldunak izan ohi direla, hau da, ez euskara ikasi duten Ebro azpiko espainolak edo Aturritik gorako frantsesak –beste hizkuntzen kasuan ohikoagoa izaten den bezala–: idazle autoitzultzailearen egoera berdintsuan dagoen jendea, azken batean. Eta jatorrizko lanak gaztelaniara edo frantsesera itzultzen xahutzen duten energia, neurri batean, euskararako balizko itzulpenen kaltean dela. Ala ez du gure kulturak gehiago behar atzerriko liburuen inportazioa, munduak euskal liburuen esportazioa baino…?

[Nota bene: panfleto honetako gaztelaniazko pasarteak, jatorrian, euskaraz idatzi ziren, eta euskarazkoak gaztelaniaz. Ondoren, egileak berak autoitzuli zituen, zer esanik ez].

ispiluak

 

[Testu honen lehen bertsioa Autoitzulpena eremu diglosikoetan jardunaldian aurkeztu zen, Itxaro Bordak, Miren Agur Meabek eta hirurok izan genuen mahainguruan, Gasteizko Letren Fakultatean, 2017ko abenduaren 14an]

Advertisements

2 thoughts on “Autoitzulpenaren aldeko panfletoa (…pero también un poco en contra)

  1. Badakik autoitzulpena zuzen-zuzen loturik dagoela mendekotasun-egoeran dauden hizkuntzekin, gainera. Eta ez nauk ni hori dioena, bibliografia ugari zagok.
    Koldo B.

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Aldatu )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Aldatu )

Connecting to %s