Hitzaurreak ontsa izkiriatzeko bidea

[Artikulu honen bertsio laburrago bat Galde aldizkariaren 10. alean argitaratu zen].

Besteen liburuen hitzaurreak edo sarrerak idaztea, alferrikakoa suerta daitekeen edozein ekintza bezala, ez da artegintza erraza: hori aspaldi frogatu zuen Stanislaw Lem idazle poloniarrak, genero zalantzagarri horri liburu oso bat dedikatu zionak, Izari imajinario bat (1973; gaztelaniaz, Un valor imaginario), existitzen ez diren liburuen hainbat hitzaurre biltzen zituenak. Azken aldi honetan irakurri izan ditudan –zoritxarrez– benetako adibide tamalgarri batzuk gogoan –ez soilik euskal literatura alorrekoak–, eta Lem handiaren lezioak honezkero ahaztuta egon daitezkeen beldur, komenigarria iruditu zait gida labur hau idaztea, guztion erakusgarri.

1.- Irakurri, ahal dela erabakia hartu baino lehenago, hitzaurrea egitera zoazen lana. Aholku honek, egia esan, berdin balio du hitzaurrearen aldagai efimerotzat har daitezkeen liburu-aurkezpenetarako, eta beste modu honetan formula daiteke, orobat: sekula ez onartu konpromiso soilaz –eta liburuan topo egingo duzunaz fidakor– hitzaurrea idazteko enkargurik, are zure amak edo aitonak, euskal idazle jator bezala horrenbeste maite dituzun horiek, egileak diren eta behin eta berriro erregutzen dizuten arren. Eskatu iezazkiozu eskatzaileari egun batzuk, aste batzuk eskuizkribua irakurtzeko. Eta ondoren erabaki, nazio independente bat bazina legez, baiezkoarekin edo ezezkoarekin: zure esku dago. Gogoan hartu zure izen-abizenak betiko geratuko direla liburu horrekin kateztatuta, Euskal Herriko biblioteka urrunen bateko arasa batean gutxienez.

2.- Hala eta guztiz ere hitzaurrea idaztera behartuta bazaude –erabaki batzuk saihestezinak baitira: hots, ez dira erabaki– eta liburua txarra baldin bada, saia zaitez hitzaurrea ona, are oso ona izan dadin. Liburu on batentzako idatziko zenituzkeenak baino hitzaurre hobeak idatzi behar dira liburu txarrentzako: liburu onei, definizioz, ez litzaieke itzalik egin behar, zeren eta, kasu horretan, hitzaurreak bere jatorrizko funtzioa betetzeari utziko bailioke, hots, liburuaren jaurtitze-pista izateari. Liburu kaxkarrekin, ordea, alderantziz joka daiteke inolako damurik gabe: liburuarentzat ezinezkoa denez –modu positibo batean, alegia–, hitzaurrea, bederen, gogoangarria izan dadila.

3.- Ez ezazu spoilerrik egin, batez ere narratiba liburuentzako hitzaurreez ari bagara. Jakina da literatura ezustekoa baino askoz ere gehiago dela, eta inportanteagoa dela kontatzen zaigun modua, kontatzen zaiguna baino. Hala ere, itsusia da zugana miresmenez hurbildu den egile ziurrenik gazteago horrek kanporatu nahi duen guzti-guztia hitzaurrean laburtuta baina nahiko xehe aurreratzea: badakigu, nik zer dakit, zu errelato mingarriki autobiografikoen idazletzan zarela aitzindari, baina ez zara halakorik egin duen lehena, ezta azkenekoa ere, eta beste batzuek ere eskubidea daukate barruan daramaten horren isurketa nahi duten eran dosifikatzeko, eta irakurlea epatatzeko. Hitzaurreak –honetan izpiritua konpartitzen du kontrazaleko testutxo publizitarioarekin, eta zinema trailerrarekin– liburuaren irakurketa desiragarri egin beharko luke, ez alferrikako.

3.1.- (Aurreko aholkua, azpimarratu bezala, nobela, ipuin liburu eta are antzerki lanetarako edo entseguetarako izango litzateke, bereziki. Nago poesia liburuetarako hitzaurreetan, ordea, kontrakoa egiten saiatu beharko zenukeela: ahalik eta spoiler handiena gauzatzea litzateke, kasu horretan, erronka. Ziur nago irakurleak, guztietan ez bada gehien-gehienetan, ahalegina eskertuko dizula).

4.- Aurreko puntuan aldarrikatutakoak (spoilerrik ez egiten saiatzearenak) ez du esan nahi zure hitzaurrean edozertaz hitz egin dezakezunik: diozunak zer ikusiren bat izan behar du ondoren doan liburuarekin. Ez ezazu hitzaurrea probestu, testu nagusia ahaztuta, zure edozein mikrosaio / ipuin / poema / prosapoetiko edo dena delakoa bertan landatzeko. Salbu eta, jakina, liburua kaxkarra baldin bada: aitzinsolasak loturarik ez izatea literatur lanarekin bekatu larria litzateke hura ona edo –gutxienez– onargarria balitz, baina kasik derrigorrezko bihurtzen da liburua txarra bada, 2. puntuan defendatutakoari jarraiki.

5.- Hitzaurrearen gaia ondoren doan lana da, ez zu, hitzaurrearen balizko egile hori: saia zaitez zutaz ez hitz egiten, ez gehiegi behintzat. Hau da, argi dago hitzaurrea egiteko ardura zure kargu hartu baduzu, zure ikuspegi partikularrak agertu behar duela, nola edo hala, zure irakurketa propioak alegia. Baina, hortik landa, ikusezina izan beharko zenuke: ipuingile –demagun– pomeraniarren antologia horren atarian literatura eta lurralde pomeraniarrarekin izan duzun urte luze edo laburretan zeharreko zure harremana ez zaigu sobera inporta, are gutxiago egileen inguruko informaziorik ematen badiguzu apenas; badakigu Wikipedia hor dagoela, baina hitzaurreak, jaurtitze-pista izateaz gain, horretarako ere balio dezake, hain justu ere: ordenagailura altxatu gabe edo sakelakoa piztu gabe –edo e-liburuan leiho berri bat ireki gabe– behar dugun informazio eta testuinguru horretaz bizkor eta eroso jabe gaitezen.

6.- Itzultzaileak ez zarete, derrigorrez, itzuli duzuen obraren hitzaurregilerik egokienak. Badakigu urteak, hilabeteak eta are asteak egon ahal izan zarela testuarekin harremanetan, maitasun eta gorrotozko borroka amaigabean, euskara etengabe aberasten, eta, horretaz gain, inpresioa daukadala, autoestimu mailari dagokionean, zure kolektiboa –euskarazko itzultzaileena, behintzat– bertsolarienera arriskutsuki hurbiltzen ari dela. Argi gera bedi, sarritan defendatu izan dudan bezala, itzulpenak izan direla azken hogei edo hogeita bost urte hauetan euskal literaturari gertatu ahal izan zaion gauzarik onenetako bat, onena ez bada. Baina egia da, halaber, itzultzaile on bat ez dela, nahitaez, aitzinsolasgile ona, Literatura Unibertsaleko bilduma bestalde eredugarriak behin baino gehiagotan frogatu duen bezala.

6.1.- (Alde horretatik, Literatura Unibertsalekoak baino, ni gehiago konbentzitzen nau Klasikoak bildumaren hautuak, hitzaurrearen idazketa adituen esku uzten zuena, emaitza –kasu gehienetan– interesgarri baino garaiagoekin. Nahiz eta onartu behar den, bestalde, kanpoko edo erdal idazleengana jotzeko jaidura gehiegizkoa zela eta, ondorioz, hitzaurre horiek euskarara itzuli behar izan zirela, kasu gehientsuenetan, guztietan izan ez bazen –zorionez, hitzaurre horien itzultzaileek ez zuten sentitu hitzaurreen hitzaurreak idazteko bulkadarik, oso eskertzekoa izan zena…–).

7.- Eta gogora ezazu beti daukazula eskura hitz-oste edo gibelsolasaren baliabidea, ez dena horren inposatzailea eta, hitzaurrea baino are alferrikakoagoa den heinean –eta, ondorioz, artistikoagoa berez–, zure maisutasuna erakusteko abagune hobeak emango dizkizuna: zuk zeuk eskaini diezaiokezu posibilitate hori egileari edo editoreari. Egia da zure egoa zaurituxeago gera daitekeela, hitzaurreak baino are gutxiago irakurtzen direlako, betidanik, epilogoak. Baina horrek ere askatasun gehiago eman diezazuke testua osatzeko orduan: spoilerrak, adibidez, zilegiago izan daitezke hemen –zeure buruaz hitz egitea ez, ordea–. Hitz-osteak, nolabait, naturalagoak dira hitzaurreak baino, liburuaren irakurketaren inguruko elkarrizketaren edo eztabaidaren abiapuntu suerta daitezkeen neurrian.

Izan ere, nik neuk, neurri profilaktiko gisa, hitzaurreak liburua amaitu ondoren irakurtzen ditut ia beti. Baina hori –irakurleek hitzaurreak ontsa irakurtzeko bideen inguruko hausnarketa– beste manifestu edo panfleto baterako utziko dugu…

Advertisements

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Aldatu )

Connecting to %s