Zer (ez) den euskal kritika

[Joan den astean, apirilaren 8an, Berria egunkarian argitaratu zen artikuluaren bertsio osoa].

Ibon Egaña literatur irakasle eta, hala ere, lagunaren Izan gabe denaz. Hogeita hamar urte hedabideetako literatur kritikan liburua (Utriusque Vasconiae, 2014) egilearekin berarekin, Iratxe Retolazarekin eta Leire Lopez Ziluagarekin biribilketa alegerean aurkeztu ondoren, bururatu zitzaidan –liburu dendan zerbitzatu zizkiguten hornigaien eraginpean, ziurrenik– euskal kritikagintza definitzeko agian zuzenago dela, zer den edo zer izan daitekeen edo zer izan beharko lukeen eztabaidatzea baino, zer EZ den azaltzen saiatzea. Eta Gasteizerako itzulerako autobusean zerrendatxo bat osatu nuen mentalki. Ahaztu ez dudana, artikulu honen irakurlearen zorigaitzerako. Hauxe da:

  • Euskal kritika ez da gure komunikabideei bereziki interesatzen zaien sail bat. Ez dute sustatzen ibilbide luzeko kritikorik, ez dira arduratzen kritiko txar batek astez aste testu irenstezinak sinatzen baditu ere –gogoan hartu zein luze eutsi zion Garak olerki liburuak apenas aipatu gabe olerki liburuak iruzkintzen zituen “kritiko” hari–, kritiko berdina “berrerabiltzen” dute –hori da Vocento taldeak azkeneko urteetan bultzatu duena El Correon eta Diario Vascon: medio bakoitzak bere kritiko propioak izatea gaiari ematen zaion garrantziaren isla iruditzen zait–, asteroko kritikaren gutxieneko usadio osasuntsua abandonatu dute –Deiak eta Garak, helduen literaturari dagokionean behintzat–, zentsura ezartzen dute edo ez dute kritikoa erasoen aurrean babesten –gogoan hartu Maider Ziaurrizen (1), Aritz Galarragaren (2) edo Ibon Egaña beraren (3) kasuak, Berrian eta Garan, eta konparatu sortu zuten zalaparta (eza) El Paíseko “Echevarría auziarenarekin” adibidez–. Eta abar. Ados, toki guztietan egin du behera kultur gehigarrien lodierak –Berrian ezik, akaso– eta, horrekin batera, kritiken ugaritasunak eta luzerak. Baina inon ez da gehiago nabaritzen lehendik alor hori ahula zen leku batean bezainbeste.
  • Tira: truke-balio handiagoa zukeen jarduera balitz, agian aintzagotzat hartuko lukete. Baina kontua da euskal kritika ez dela, inolaz ere, aberasteko bide bat. Mundu osoko kritika bezala, gaizki ordainduta dago –diruz behintzat–, eta horri euskalgintzaren sarrera-eredu estandar berez apala eta aberriaren-alde-ari-naiz sindromea gehituz gero… Ez pentsa, dirutan ez ezik, maitasunean ere eskas ordainduta dago, globo osoko kritika bezala hori ere, nahiz eta euskal kritikoak baditu, alde horretatik, aringarriak eskura: kritika negatibo gutxi edo, ahal dela, batere ez argitaratzea, eta Twitterren oso aktibo ibiltzea laudorio-banaketa esklusiboetan. Kontrakoa eginez gero ondo dakielako kritika –euskal kritika– ez dela adiskideak egiteko edo mantentzeko modu bereziki eraginkorra.
  • Izan ere, euskal kritika ez da liburuen kalitateaz informatzeko bide bat, oro har, ez behintzat kritika positiboen edota gatzgabeen masibotasuna kontuan hartzen badugu. Ez kazetaritza mailako kritikan –horixe da, hain zuzen ere, Egañaren ikerketaren interesgunea–, eta are gutxiago kritika akademikoan, soziologia, psikologia eta antropologiaren arteko nahaski bat egitean gero eta interesatuagoa dagoena eta zeinarentzako, ondorioz, maila berean koka baitaitezke hala Bernardo Atxaga nola Jon Arretxe, hala Toti Martinez de Lezea nola El Caserío zarzuela, hala Goenkale nola Materraren Doctrina christiana (The Director’s Cut). Eta, ahal dela, hori guztia eta gehiago batera mordoilatuta, baldin eta ikertzailearen helburura iristeko baliagarri bada –filologia…? Testu-kritika…? Kanona…? Kanon alternatiboa…? Mesedez eta faborez: zer demontre da hori…?–.
  • Horrela, egia esan, euskal kritika ez da bihurtzen mailaketak egiteko bide aproposena, berdin dio irakurlea –interesa izan dezakeena, akaso, hurrengo gauak zein libururen konpainian igaroko dituen erabakitzean– edo irakaslea –DBHko bere ikasleekin ez duena errepikatu nahi, agian, aurreko urtean klaustroak gauzatutakoa, gaztelaniazko eskoletan Fuenteovejuna agindu zielarik, eta euskarazkoetan, aldiz, Kutsidazu bidea, Isabel– mailaketa horren bila badabiltza gose eta egarri… Kasu: ez naiz esaten ari Joxean Sagastizabalen lana txarra denik, baina onartu behar da ez dagoela Lope de Vegarenaren maila historiko eta literario berean… eta ez dakidala, ondorioz, ikasleak seinale kontraesankorrak jasotzen ari diren gaztelaniazko eta euskarazko lanen balio erlatiboari buruz –adibidea erreala da eta, tamalez, ez da gertakari isolatua gure hezkuntza sisteman–.
  • Areago, euskal kritikan, askotan, ez dago alderik –edo gero eta alde gutxiago dago– oinezko kritikaren eta unibertsitate mailako kritika garaiaren artean, beste une eta esparru batzuetan ohikoagoa gertatzen zen bezala. Bien arteko mugak geroz eta lausoagoak direla esango nuke: kritika arrunta, kritikaren intelektual organiko-zibernetiko gisa aritzen den Kritiken Hemerotekaren bitartez nagusiki, produkzio-kate akademikoaren oliobide nagusienetako bat bihurtu da azken urteotan –lanen bibliografia-zerrendei begiratu bat ematea besterik ez dago–. Eta kritika akademikoa, bestalde, gero eta presenteago ageri da, bere ordezkarien bitartez, egunkarietako kritiketan, aurretik nagusiago ziren idazleak edo “kritiko-kritikoak” –amateurrak, nahi bada– ordezkatuz: horrek, oro har, kritiken kalitate teknikoaren maila hobetu du –tresneria kirurgikoa hobeto ezagutzen dute literatur teoria ikasitakoek–, baina beldur naiz eremu horretara ez ote dituen, aldi berean eta hein batean, isuraldatu ikasketa kulturalen efektu oro har berdintzaileak.
  • Horrekin lotuta, inpresioa daukat –agian inpresio erratua– euskal kritika ez dela idazle jarduerarekin bateragarria, edo, behintzat, gero eta okerrago ikusten dela idazleak kritiko lanak ere bere gain hartzea. Hau ez da berria, eta gure inguruko literaturetan ere sumatzen dela esango nuke; garai batean, ordea, normalagotzat hartzen zen idazleen lan kritikoa. Nik, behintzat, azken urteotan gero eta gehiagotan entzun dut kritikagintza ez dela bereziki konpatiblea sorkuntzarekin –“Zertarako sartu sasibide horretan? Zer irabazten duzu…?”–. Kurioski, aurreiritzi hori ez zaio aplikatzen liburuen aurkezpenei edo hitzaurreei, nagusiki idazleei enkargatzen zaizkienak eta ez aurkezle profesionalei edo aktoreei; izan ere, literatur kritikak ez diren arren –inolaz ere ez dira, argi gera dadila hori–, ez litzateke gehiegikeria izango animalia-erreinu berekoak direla konstatatzea, behintzat. Hainbeste ezen Kritiken Hemerotekak, deskuidoan, halako bat edo beste kooptatu baitu kritika oso gisa, irakurleari iruzurtxoa eginez, nire aburuz –inpresio erratua izan daitekeela aipatu dut puntu honen hasieran zeren eta ohartu bainaiz, pixka bat gehiago pentsatuta, mota horretako komentario arbuiakor gehienak kritiko akademikoengandik jaso izan ditudala, autoitzulpenaren aurkako ohar larderiatsu gehienak itzultzaileengandik edo itzultzaile gaiengandik heldu zaizkidan bezala, bide batez esanda: kontzientzia gremialaren seinale lirateke, beraz, iritzi orokor batenak baino?–.
  • Euskal kritika ez da genero literariotzat hartzen, izan beharko lukeen bezala. Beste era batean esanda, kritikoak ez dira, salbuespenak salbuespen, maila handiko testu literarioak sortzen saiatzen, eta iruzkinak egitera mugatzen dira. Kritika literarioak fikzioa –fikzio ona– bezain berezia eta interesgarria izaten saiatu beharko luke, ordea: soilik horrela –eta ildo homogeneo eta zintzo bati eutsiz– harrapatu eta fidelizatu ahal izango du irakurlea, kritikara hurbilduko dena ez soilik ematen dion informazioagatik –ez litzatekeena beti positiboa izan behar, logikoki–, baizik eta baita bertatik atera ahal izango duen plazer estetikoagatik ere.

Behin euskal kritika zer EZ den ebatzi ondoren, irudipena neukan epifaniara iritsiko nintzela eta ondorioztatuko nuela, azkenik, zer den, zertan datzan zinez euskal kritika. Baina une horretan esnatu egin nintzen, autobusa Gasteizko geltokira heltzean, eta ondoriorik gabe geratu nintzen, miserableki. Artikulu honen irakurlea geratuko den bezala, alegia.

Oharrak

1) Maider Ziaurrizek, agian ez kasualitatez, kritikak argitaratzeari utzi zion Jose Luis Otamendik haren Sua nahi, mr. Churchill?en kritikaren kritika istantekoa kaleratu ondoren Berriako zuzendariari kartak atalean, 2005ko abenduaren 28an, hots, kritika argitaratu eta biharamunean.

2) Aritz Galarragak 2008an prestatu zuen Bilbao-New York-Bilbao liburuaren kritika (antza denez) epela baztertu zuen Gara egunkariaren Mugalari gehigarriak, eta aldekoago bat hobetsi. Horren ostean Galarragak ez zuen luzaro iraun hango kritikarien staffean.

3) Ibon Egañak ere jaso zuen Berriako zuzendariari ataleko fereka bat-batekoa, kasu honetan egilearen beraren eskutik, 2007an argitaratu zuen Markak. Gernika 1937 liburuaren kritikaren karietarat. Seihilabetekoaren amaieran prentsa-kritika utzi eta ez zen horretara itzuli 2010ra arte (Galarragaren kasuan bezala, ez zen komunikabide berean izan, edonola ere).

Advertisements

2 thoughts on “Zer (ez) den euskal kritika

  1. Zuzenketa bi, Iban:
    Iñigo Aranbarrik ez zuen “Sua nahi, mr. Churchill?en kritikaren kritika istantekoa argitaratu”. Ez dakit zertara datorren nire izena hor nahastea.
    Bestalde, “Juan Luis Otamendi” diozun tokian “Jose Luis Otamendi” agertu behar luke, hori baita zuk aipatu artikuluaren sinatzailearen izena.

  2. Barkatu benetan, Iñigo, zuzendu dut jada. Gauzak memoriaz egitearen ajeak. Izan ere, saiatu nintzen Berriako hemerotekarekin, baina azken aldi honetan ez dakit zer gertatzen den ez dudala asmatzen albiste zaharrak bilatzeko orduan, lehengo sistemarekin errazago zitzaidan; paperezko hemerotekara itzuli beharko dut.

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Aldatu )

Connecting to %s