Zerikusirik ez

Toti Martínez de Lezea idazlea Argentinan ibili da, Etxepare Institutuaren eskutik, euskal literaturaren ordezkari gisa, Buenos Airesko Liburu Azokan besteak beste, non aurten Paul Auster eta John Maxwell Coetzee egon baitziren (horiek ere besteak beste). Baina gaurkoan ez dut horri buruzko iruzkinik egingo, ezta idazle arabarrak eskaini dituen hitzaldiei buruz ere (horietako bat, harrapazazue, euskal matriarkatuaren inguruan…).

Ez, gaurkoan aberrira itzuli aitzin Euskalkultura.com diasporaren atariari egindako bere adierazpen batzuen harira bururatu zaizkidan zalantza batzuei buruz arituko naiz. Bi herrialdeen arteko elkartruke kulturalen onura posibleez hitz egin ostean (“hemen euskal egileen liburu gehiago irakur daitezela, eta egile euskal-argentinarren liburu gehiago han”), honako hau esan baitzuen Martínez de Lezeak: “Literaturan, hori baita interesatzen zaidana, literatura argentinarra literatura argentinarra  da, eta ez du gurekin zerikusirik. Ona da, baina zer ikusirik ez gurekin. Hango gure literatura ere ona da baina ez du zerikusirik Argentinarekin”. Elkarrizketan badira iruzkina mereziko luketen beste kontu batzuk (diasporari buruzko ikuspuntu folklorikoaz, edo bidaiatzearen ekintza berari buruzko baieztapen artegagarriren bat edo bestez), baina gaurkoan aipatu ekarpen literarioa azpimarratu nahi nuke.

Eman dezadan jatorrizkoan: “La literatura argentina es literatura argentina y no tiene nada que ver con nosotros. Es buena, pero nada que ver con nosotros. Nuestra literatura de allí también es buena pero tampoco tiene que ver con Argentina”.

Eta analiza dezagun pasartea:

1. “La literatura argentina es literatura argentina”. Tautologia gisa, printzipioz, kalitatezko Q guztiak gainditzeko ahalmena duela dirudi. Baina globalizazio garaiotan ba al da, benetan, Argentinako literaturarik? Ez al du zentzu gehiago –eta hau ez da kontu berri bat, duela hamarraldi batzuetatik garatzen ari dena baizik– literatura hispanikoaz hitz egiteak –Amerika osoan, Espainian eta beste herrialde batzuetan espainolez idazten dena bilduz–? Literatura bat zeinetan, bide batez esanda, lekua izango bailukete Toti Martinez de Lezearen nobela historikoek ere? Izan ere, zerk desberdintzen ditu nobela historiko argentinar estandar bat eta euskal nobela historiko estandar bat?

1.1. Baina onar dezagun, une batez, “literatura argentina” bezalako zerbait existitzen dela oraindik ere. Kasu horretan, bakarra al da “literatura argentinar” hori? Edo bat baino gehiago daude? Maila berean al daude Silvina Ocampo eta Andrés Rivera? Edo César Aira eta María Esther de Miguel? Edo Alan Pauls eta Florencia Bonelli? Edo Ana María Shua eta Gabriela Margall? Edo Samanta Schweblin eta Federico Andahazi? Eta abar eta abar [Nota bene: irakurle arituari ezagunagoa egingo zaio segida alternatibo horien lehenengo elementua –Ocampo eta abar–, agian ez horrenbeste bigarrena –Rivera etab.–, Argentinan salmenta-arrakasta handia izan duten nobela historikoaren, erromantikoaren eta historiko-erromantikoaren egileez osatua oro har].

2. “y no tiene nada que ver con nosotros”. Ezertxo ere ez? Benetan? Egungo euskal literatura pentsagarria al da sikiera Jorge Luis Borges edo Julio Cortázar gabe? Ez dut uste adibideak biderkatzea beharrezkoa denik: Bernardo Atxaga, Unai Elorriaga edo Jon Alonso aipatzearekin nahikoa litzateke. Eta hori bi izen agerikoenak –eta, akaso, ez-argentinoenak, paradoxikoki– hizpidera ekartzeagatik, ze berdin zait haizatuko bagenitu Alejandra Pizarnik, edo Roberto Arlt, edo Manuel Mújica Lainez, edo Adolfo Bioy Casares, edo Rodolfo Walsh, edo Juan Gelman, edo Ernesto Sábato, edo Manuel Puig, edo Ricardo Pigliarenak… Kasik horietako bakoitzarengatik bururatzen zait eragina, zuzena edo zeharkakoagoa, jaso duen euskal idazleren bat. Pentsagarria al da, bestalde, Iñigo Aranbarriren literatura Argentina gabe? Ez al da gertatzen Argentinan Peru Magdalenaren Egia esan nobela? Edo Eider Rodriguezen “Erle begiak” ipuina? Hau guztia, boteprontoan eta arin esanda, gaia ahitzeko inolako asmorik gabe.

3. “Es buena”. Eskerrik asko literatura argentinarraren izenean, Toti: beharrik. Baina ona al da benetan? –“ona”, ezen ez “bikaina” edo “gaindiezina”, adibidez: “ona”–. Dena? Guztia bere osotasunean? Literatura argentinarrak –existitentziarik badu– gauza “onak” baino ez ditu ekoizten? Ez zaio sekula eskapatzen erdipurdiko libururen bat? Noizean behin, gutxienez? Edo are txarren bat? Edozein modutan ere, ikus, honetarako, 1.1. puntua.

4. “pero nada que ver con nosotros”. Errepikatze hustzat jo daiteke, aurreko esaldiarena alegia, eta, izan ere, hala da. Baina errepara diezaiogun aurreko “baina” horri, “Ona da” haren ondotik doana. Horrek zer esan nahi du, haiena ona dela baina gurea –zer ikustekorik ez duena hangoarekin– are hobea? Portzentajeetan ez nintzateke ausartuko ezer esatera –onar dezagun, hipotesi arriskutsu gisa, liburu jenialen, onen, erdipurdikoen eta txarren ehunekoak antzekoak direla literatura “nazional” guztietan–. Baina bolumenean, eta literaturaren historiari erreparatuz, zalantzak egiten ditut. Zalantza handiak. Izan ere, –gutxienez– XX. mendearen bigarren erdialdetik honako literatura argentinarraren eragina euskal literaturaren gainean ukaezina den bezala, zailagoa litzateke euskal literaturak Argentinakoaren gainean izan duena neurtzea –nahiz eta ziur nagoen egon, egon dela, kritika akademikorako aproposak liratekeen dosi infinimitesimaletan besterik ez bada–. Behintzat, euskarazko euskal literaturarena. XX. mendearen bigarren erdialdetik honako gaztelaniazko euskal literaturarena ere hortik oso urrun ibiliko ez dela susmatzen dudan arren.

5. “Nuestra literatura de allí también es buena pero tampoco tiene que ver con Argentina”. Lasaiago geratzen naiz: gurea ere “ona” da, ez bikaina edo gaindiezina, une batez maltzurki pentsatzera iritsi naizen bezala. Baina honekin ere zalantzak –eta ezinegona– sortzen zaizkit: “gure hango literatura”, hots, gure “hemengo” literatura, zer da, zehazki, Martinez de Lezearentzat? Berak, Anjel Lertxundik eta Ixiar Rozasek –besteak beste– osatzen dutena, adibidez? Ala Fernando Aramburuk, Julia Otxoak eta Pedro Ugartek –besteak beste–  haragitzen dutena? Euskal literatura bera al da Aurelia Arkotxa edo Antton Lukurena, eta Ana Malagon edo Rikardo Arregirena? Bera al da Miguel Sánchez-Ostiz, Itxaro Borda edo Pello Lizarralderena, eta Jon Arretxe, Dolores Redondo edo Xabier Silveirarena? Eta abar eta abar. Berriro ere, eta badaezpada, joan 1.1. puntura, eta egin berbidura diglosikoa / nazionala –edo dena delakoa–.

5.1. Egile horietako eta haien obretako –edo euskal literaturako beste egile eta obretako–  zenbat aipatuko zituen Martinez de Lezeak Argentinan eskainitako hitzaldi eta elkarrizketetan?

Euskal literatura fantastikoaren ordezkari bipil den Iker Jimenezek esango lukeen bezala: “Bienvenidos a la nave del misterio…”.

Irudia

Advertisements

2 thoughts on “Zerikusirik ez

  1. Amaiera ederra, “bienvenidos a la nave del misterio”, nire esaldi faboritoetariko bat. Me parto.

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Aldatu )

Connecting to %s