Itun biografikoaz (eta bestelako itunez), “Joseph Anton” dela eta

Egun hauetan, telebistan Sálvame, Master Chef edota Bisitaria ikusi beharrean, Salman Rushdie egile angloindiarraren (Mumbai, 1947) Joseph Anton memoriak irakurtzen aritu naiz (Random House Mondadori, 2012). Bertan bere bizitza eta lanak kontatzen ditu, nahiz eta liburuaren ardatz nagusia Khomeini ayatollahk Bertso satanikoak (1988) nobelaren kontra botatako heriotza-zigorrerako fatwaren garai iluneko kronika pertsonala (eta xehea) den: garai bat 2000ko hamarraldiaren hasierara arte luzatu zena eta zeinetan Rushdiek ezkutaturik eta polizia-indar britainiarren babespean egon behar izan baitzuen. “Joseph Anton” izan zen, hain zuzen ere, Rushdieren segurtasunezko ezizena urte horietan zehar, egileak berak aukeratua gehien miresten zituen idazleenak konbinatuz: Joseph (Conrad) eta Anton (Txekhov). Nahiz eta poliziek, hutsik egin gabe, “Joe” deitzen zioten, idazlearen amorrurako.

Gaztetan irakurri nuen Rushdie, eta hala Gauerdiaren seme-alabak (1981) nola Lotsa (1983) asko gustatu zitzaizkidan; Bertso satanikoak nobelak ez ninduen hainbeste ase, baina ez zitzaidan txarra iruditu, ezta ere (eta motibo erlijiosoengatik zigortzea, astakeria bat, edonola ere). Gauerdiaren seme-alabakek garai horretan literatura “periferikoak” arrakastaz mamitzen ari ziren errealismo magiko iberoamerikarraz baliatzen zen (Obabakoaken kasua, alde horretatik, ez zen kontu isolatu bat izan), eta emaitza (nobela horretan India independizatu berriaren historiari aplikatua) oso eraginkorra iruditu zitzaidan; oker ez banago, Juan Garzia liburu horren euskararako itzulpena egiten hasi zen, aspaldi, baina (gure itzulpengintzaren beste aukera galdu bat) ez zuen amaitu, tamalez. Gero, dela Bertso satanikoakekin nahikoa izan nuela erabaki nuelako, dela Rushdie, idazle baino, adierazpen askatasunaren sinbolo mendebaldar nagusia bihurtu zelako, aitor dut, artikulu solteren bat kenduta, pista galdu niola, fikziogile bezala behintzat. Edozein modutan ere, Rushdieren bitartez iritsi nintzen bere literatur koadrila edo belaunaldiko beste egileengana (Ian McEwan, Julian Barnes, Graham Swift, Kazuo Ishiguro… nik beti ikusi dut Rushdie idazle britainiar gisa, indiar gisa baino), eta hori behintzat bai eskertu ahal diot.

Nabaria da Rushdie den-dena apuntatzen duen idazle horietakoa dela, rencorosillo bat dela (idazle gehienok bezala), eta baduela umore maltzurño bat; ezkonlagunekiko eta semeekiko maitasunari dagokionean, pinpirintasunerako joera nagusitzen zaio, batzuetan (ez gehiegitan) autoironia erabiltzen badu ere. Liburua, edonola, txutxumutxu literarioen eta paraliterarioen bilduma mardula da (ia zazpiehun orrialde), eta mota honetako liburuak irakurtzen ditudanean baino dezente ohar gutxiago hartu dut, hausnarketa literarioen ikuspegitik bereziki hazkurritsua iruditu ez zaidan seinale. Baina ezin ukatu entretenigarria dela. Segurtasun, ideologia eta politika eztabaidez gain, liburuaren pasarte askok literatur sarien, kritiken, idazleekiko haserrealdi eta berradiskidetzeen, afarien, festen eta abarren berri ematen digute. Sálvameren falta ez dut ia nabaritu, beraz.

Pasarte arrosenetako bat ekarri nahi dut hona, idazleak Padma Lakshmi (Chennai, 1970) bere hirugarren emaztea izango zena ezagutzen duenekoa. Rushdie New York aldean dago bere bi semeekin eta (bigarren) emaztearekin, oporretan (ohitura hartu du udako hilabete bat edo gehiago han pasatzeko, Britainia Handian ez duen mugimendu askatasun pixka bat gehiago eskaintzen diotelako Estatu Batuek). Halako batean, seme nagusiarekin eta adiskide batzuekin, Talk aldizkari berriaren inaugurazio festara joan da, Askatasunaren Estatua dagoen uhartera hain zuzen. Eta hala dio bere memorietan Rushdiek (“berak”, alegia, Joseph Anton, Zesarren Galiako Gerren iruzkinak bezala, hirugarren pertsonan kontatuta baitago…):

Liberty Island-en argiak arboletatik zintzilik zeuden eta uretik udako brisa fresko bat zetorren, eta haiek ez zuten inor ezagutzen, eta, edonola ere, iluntzean zaila zen ikustea nor zebilen han, baina berdin zion horrek. Halako batean, argiontzi txinatar baten azpian, kobrezko andre itzelaren itzalpean, buruz buru aurkitu zen Padma Lakshmi-rekin, eta berehala ohartu zen lehenago ikusia zuela, edo behintzat haren argazkia ikusia zuela, bera ere agertzen zen aldizkari italiar batean, eta gogoratu zuen pentsatu zuela: Neska hau inoiz ezagutzen badut, erre egingo naiz, nire galbidea izango da. Oraingoan esan zuen: «Zu zara neska indiar eder hori, telebista italiarrean saio bat zeukana eta ondoren Estatu Batuetara itzuli zena aktorea izateko». Neskak ezin izan zuen sinetsi berak hari buruz ezer jakin zezakeenik, eta zalantzan jartzen hasi zen ea bera ote zen uste zuena, eta izen osoa esatera behartu zuen, eta horrela hautsi zen izotza. Minutu batzuk baino ez zuten hitz egin, baina telefono-zenbakiak trukatu ahal izan zituzten, eta biharamunean, berak deitu zionean, lineak hartua ematen zuen, une horretantxe bertan neska deitzen ari zitzaiolako. Bere autoan zegoen eserita, Mecox Bay aurrean, eta ur distiratsuaren gainetik erre usain bortitz bat iritsi zitzaion.

            Bera gizon ezkondua zen. Beraren emazteak eta bi urteko semeak etxean itxaroten zioten, eta gauzak ezberdinak izan balira, begien bistako egia ulertuko zukeen, berak etorkizunarengandik espero zuen guztia mamitzen zuela zirudien agerpen horrek, hezur-haragizko Lady Askatasun horrek, irudikeria izan behar zuela, eta harengana oldartzea, benetakoa balitz legez, hondamendia tentatzea zela, beraren emazteari neurrigabe min egitea eta Ametsa bera zama bidegabe batez kargatzea, indiar jatorriko estatubatuar bat baitzen, anbizio handiak eta plan ezkutuak zituena, beraren premia sakonenen gauzatzearekin batere zer ikusia ez zutenak. (…)

            «Amets bat ikusi eta familia bat suntsitu zenuen hori zela eta», esango zion Elizabethek [beraren bigarren emazteak], eta arrazoia zeukan. Askatasunaren Mamua irudikeria bat zen oasi batean. Bazirudien neskak beraren iragan indiarra eta beraren etorkizun amerikarra mamitzen zituela, aldi berean. Elizabethekin batera izandako bizitza setiatu zituzten arretez eta kezkez [fatwa garaikoez alegia] aske zegoen orain, baina Elizabethek ezin zituen alde batera utzi. Dena atzean utzi eta berriro hasteko ametsa –amets amerikar bat, erromesarena–, Mayflower estiloko fantasia bat, neskaren edertasuna baino are erakargarriagoa: eta haren edertasuna eguzkia baino distiratsuagoa zen.

Hau irakurtzean liburua itxi, eta ezin izan nuen saihestu pentsatzea: “Are, Salman, motel, ez esan gezurrik, edo, kasurako, erdi-egiarik. Gertatu zitzaizuna zera da, neska izugarri gustatu zitzaizula eta ez zenuela gehiago pentsatu (edo, nire adiskide batek esango lukeen bezala, astakilo baten moduan jarri zinela Padma ikustean); ez zela izan zure etorkizun estatubatuarraren eta iragan indiarraren arteko sintesi bat harengan haragitzen ari zela ulertu zenuela… Eta ez erabili nobela batean (egiantzekotasun ezagatik hain zuzen ere) erabiliko ez zenukeen baliabide bat, aldi berean egindako dei telefoniko horiena bezalakoa”. Pasartearen pinpirintasun orokorrari buruz ez hitz egitearren (“ur dirdiratsuen gainetik zetorren erre usainaren” metafora ez da harro-harro egoteko modukoa, ezta ere: ingelesezko “my goose is cooked” esapidearen inguruan eraikitzen da jatorrizkoan, “erre egingo naiz, nire galbidea izango da” horrekin lotuta dagoena nire itzulpen ahalegin dorpean).

Memoriak eta autobiografiak fikzioa egiteko beste modu bat baino ez baitira, azken batean: kasu ez gutxitan, iraganaren atzera begirako berrirakurketa interesatu eta (oro har) makillatu bat. Toni Morrisonek esan zuen bezala,

niretzat memoriak fikzioa dira orobat. Oroitzea aukeraketa-prozesu bat da, gertakariak definitu behar dira, forma eman behar zaie. Gauza bera bizi izan duten bi pertsonek ez dute berdin gogoratzen. Literatura biografikoa estimatzen dut, baina ez dut uste fikzioak autoritatea galdu duenik, nahiz eta egia den jendeak errespetu bitxi bat diola bizipen gisa aurkezten den horri. Uste dut, ordea, nobela onek irauten dutela eta imajinazioa errebelatzaileagoa izan daitekeela reality show bat baino.

Generoaren konbentzioen barruan sartzen den gako bat da, beraz, eta egile batzuek froga hobeto gainditzen dute (edo hobeto disimulatzen dute) beste batzuek baino. Rushdieren kasuan, iritsitako patetismo-mailak handiak izan daitezke batzuetan, baina egia da hori guztia konpentsatzen duela narrazio arin batekin, gertakarien harilkatze eta metaketarako gaitasunarekin, eta egileak berak bizi izandako egoeraren bitxitasun dramatikoaren xehetasunekin, noski.

Baina, behintzat, itun biografikoan, fikziozkoan bezala, gauzak nahiko argi daude (gorriari gorria, eta beltzari beltza) eta, kasu honetan bezala, zure besaulkitik deiadar egin diezaiokezu autoreari (“Aaare, Saaalman!”) gehiegikeriaz jokatzen duela uste duzunean. Gero eta mesfidantza handiagoa garatzen ari naiz, ordea, autofikzioa delakoa bilakatzen ari den ez-inoren lur horrekiko: eremu bat non, idazlearen apetaren arabera, fikziozko ituna funtzionatzen has daitekeen itun biografikoari heltzea komeni ez zaigun unean, eta alderantziz. Agian badu zer ikusirik honek ziklo historiko-artistiko honen agorraldirako jitoarekin eta, agian, baita nobelaren krisi eternalarekin (nobelaren arloan bihurtu delako joera hori izurrite); Eduardo Jordá idazleak dioen bezala,

orain ematen du gogoko direla itzulipurdi metaliterarioak, esperimentazio formala eta autofikzioa (oso ondo ez dakidana zer den), baina horrek guztiak ezkutatzen du –nik uste– bizitzarekiko nolabaiteko mesprezua, edo agian nolabaiteko ezjakintasun bat, edo agian, hobe esanda, bizi-xalotasun bat, mesprezu formapean disimulatzen dena. Bitxia iruditzen zait azken 40 edo 50 urteotan oso zaila dela aipatzea nobela espainiarreko pertsonaia bat ere gizarte-arketipo bihurtu dena, bere garaian Gatsby Amerikan izan zen bezala. Bururatzen zaidan bakarra Marséren Pijoaparte da, edo Francisco Casavellaren pertsonaiaren bat (Javier Cercasen Miralles ez da pertsonaia bat, Grimm anaien maitagarri amandre bat da). Baina, neurri batean, normala da hala izatea: orain idazlea bera da bere pertsonaiarik onena eta bere sorkaririk behinena, Bolaño eta Vila-Matasi gertatu zaien bezala.

Espainiar kasu kastizorako aipatzen du Jordák hori, baina antzeko zerbait euskal kasura eramatea ez litzateke zaila izango: Bilbao-New York-Bilbaoko Kirmen Uribe edo Kristalezko begi bateko Meibi gogora ekartzea besterik ez legoke… fikziozko Bolaño eta Vila-Matas pertsonaiak aipatutako horiek baino biziki interesgarriagoak direla iruditzen zaidan arren (Atzerriko Mikel Antza pertsonaia ez dut uste gizarte-arketipo izatera iritsiko denik, baina onartu behar da interesgarriagoa suertatzen dela, nahiz eta agian ez, zoritxarrez, motibo literarioengatik…).

Eztabaida hauek, edozein modutan ere, ez dira berriak literaturan, nobelagintzan sumatzen den autofikziorako joera berritu horrek lehenengo planora ekarri baditu ere. Egokiena, ziurrenik, erdibidean legoke, Aristotelesek nahiko lukeen bezala, horretaz (artikulu honetan esandako ia guztiaz bezala) ziur ez nagoen arren. Salman Rushdiek berak bere liburuan aitortzen duen bezala,

Saladin Chamcha, Bertso satanikoakekoa, anti-ni edo aurkako ni bat sortzeko beste ahalegin bat izan zen, eta nahasgarria zen kasu bietan [horretan eta 2001eko Oldarra nobelako Malik Solankarenean] beragandik desberdinak izateko asmoarekin sortu zituen pertsonaiak autorretratu soil gisa interpretatzen zituela jende askok. Baina Stephen Dedalus ez zen Joyce, eta Herzog ez zen Bellow,  eta Zuckerman ez zen Roth, eta Marcel ez zen Proust; idazleek beti egin zuten lan zezenaren ondoan, toreatzaileek bezala; autobiografiarekin jolas konplexuetara jolastu ziren, eta beren sorkariak beti suertatzeen ziren haiek baino interesgarriagoak.

Zezenketa-konparazioa gorabehera, nahikoa ados egon naiteke (honakoan) Rushdierekin. Eta ziurrenik horixe da Bolaño eta Vila-Matas pertsonaiak (baina ez autofikzioetako beste batzuk…) baleko bihurtzen dituena, idazleak baino interesgarriagoak gertatzen direla hain zuzen ere. Eta hori ez dago edonoren esku.

Irudia

Advertisements

Utzi erantzun bat

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Aldatu )

Connecting to %s